زبان شناسی

آناتولی، خاستگاه زبان‌های هند و اروپایی

arezoo — Wed, 29 Aug 2012 19:58:44 +0000

آلیسا جویس (Alyssa Joyce)

برگردان:

احسان سنایی

آلیسا جویس – بخش اعظمی از زبان‌های آسیای میانه، مثل روسی، فارسی، هندی و حتی انگلیسی، احتمالاً حدود هشت‌هزار سال پیش از سرزمین آناتولی واقع در ترکیه امروزی نشأت گرفتند. این، نتیجه پژوهش گسترده‌ای بر روی یکصد و سه زبان باستانی و امروزی، از طریق روشی‌ست که معمولاً آن را با هدف بررسی نحوه تحول و انتشار بیماری‌های اپیدمیک استفاده می‌کنند. پژوهشگران امیدوارند این یافته‌ها به بحث طولانی‌مدتی که در خصوص خاستگاه زبان‌های هند و اروپایی درگرفته، بالاخره پایان بدهد.

زبان‌های انگلیسی، هلندی، اسپانیایی، روسی، یونانی و هندی شاید اختلافات چشمگیری داشته باشند، اما تشابهات‌شان هم کم نیست. مثلاً moeder در زبان هلندی، madre در زبان اسپانیایی، و mat در زبان روسی، هر سه به معنای «مادر» (mother) هستند. بر این اساس، پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که بالغ بر یکصد زبان پراکنده در اروپا و خاورمیانه، از ایسلند گرفته تا سریلانکا، ریشه مشترکی دارند.

برخی محققین بر این نظرند که زبان‌های هند و اروپایی، در حدود هشت‌ تا نه‌هزار و پانصد سال پیش، هم‌پای فنون کشاورزی از ترکیه به سرتاسر اروپا و آسیا نقل مکان کردند. اما محققین دیگری هم هستند که سوارکاران وابسته به قبایل «کورگان» در آسیای میانه را عامل پراکندگی زبان‌های هند و اروپایی در حدود شش‌هزار سال پیش می‌دانند. هر دو فرضیه، شواهد باستان‌شناختی متعددی را هم یدک می‌کشند، اما مطالعات نسب‌شناختی و ژنتیکی نژاد هند و اروپایی هنوز اجماعی در این زمینه صورت نداده‌اند. لذا، این موضوع به بحث پُرکش‌و‌قوسی بین زبان‌شناسان، مردم‌شناسان و مورخان فرهنگی بدل شده است.

صف‌بندی

ژن‌ها و واژگان، شباهت زیادی به هم دارند و سیر تحول زبان را هم اغلب به شکل «شجره‌نامه» نشان می‌دهند. لذا، «هم‌ریشگی» واژه‌ها – یعنی میزان تشابه آواها و معانی‌شان – را می‌توان همانند ترتیب‌گذاری DNA پیاده‌سازی نمود و آن را معیاری برای تعیین سطح تحول یک زبان دانست. اگر از این هم پیش‌تر برویم، حتی می‌‌توان آهنگ تحول هر کلمه یا به‌عبارتی «جهش‌«های یک زبان را مشخص کرد و بدین‌ترتیب، از نقطه افتراق زبان‌های هند و اروپایی نیز پرده برگرفت.

در سال ۲۰۰۳، راسل گری (Russell Gray) و دانشجوی مقطع دکتری‌اش کوئنتین آتکینسون (Quentin Atkinson) از دانشگاه اوکلند نیوزیلند، از طریق یک مدل‌سازی رایانه‌ای مدعی شدند این معما را "که به رغم اعمال بیشترین تحقیق، همچنان دردسازترین مسأله زبان‌شناسان تاریخی‌ست" حل کرده‌اند و در این بین، جانب فرضیه آناتولی را هم گرفته‌اند. همین تحقیق، موجی از جنجال را در محافل زبان‌شناسی به راه انداخت.

گرچه گری و آتکینسون، هیچکدام‌شان زبان‌شناس نیستند، اما بر این عقیده بودند که می‌شود از طریق روش‌های تحقیق در حیطه بوم‌شناسی فرگشتی، به سؤالات مهمی راجع به زبان‌های ماقبل تاریخی هم پاسخ گفت. ژن‌ها و واژگان، شباهت زیادی به هم دارند و سیر تحول زبان را هم اغلب به شکل «شجره‌نامه» نشان می‌دهند. گری و آتکینسون ابتدا فرض را بر این گرفتند که تغییر و تحول واژه‌ها هم مثل فرگشت گونه‌های زیستی است. لذا، «هم‌ریشگی» واژه‌ها – یعنی میزان تشابه آواها و معانی‌شان – را می‌توان همانند ترتیب‌گذاری DNA پیاده‌سازی نمود و آن را معیاری برای تعیین سطح تحول یک زبان دانست. اگر از این هم پیش‌تر برویم، حتی می‌‌توان آهنگ تحول هر کلمه یا به‌عبارتی «جهش‌«های یک زبان را مشخص کرد و بدین‌ترتیب، از نقطه افتراق زبان‌های هند و اروپایی نیز پرده برگرفت.

این دو پژوهشگر، از همین شیوه چندین واژه مشابه از ۸۷ زبان هند و اروپایی نظیر «مادر»، «شکار» (Hunt) و «آسمان» (Sky) را با هدف تعیین ارتباط متقابل این «گونه»های زبانی، به کار گرفتند. آنها متوجه شدند که قدمت خاستگاه مشترک این زبان‌ها، به حدود هفت‌هزار و هشتصد تا نه‌هزار و هشتصد سال پیش برمی‌گردد و این، احتمال صحت فرضیه آناتولی را بیشتر می‌کرد.

اما منتقدین هنوز شک داشتند. گری و آتکینسون، اگرچه به قدمت این زبان‌ها پی برده بودند، اما زادگاه‌شان در این تحقیق همچنان نامشخص بود. به همین منظور، این دو دانشمند طی پژوهشی که هفته گذشته در نشریه Science انتشار یافت، این معما را با کمک شبیه‌ساز‌های رایانه‌ای مبتنی بر علوم جغرافیا، که معمولاً اپیدمولوژیست‌ها از آن برای تعیین مسیر شیوع یک بیماری استفاده می‌کنند، مدنظر قرار دادند.

خوشبختانه موقعیت فعلی زبان‌های هند و اروپایی مشخص است و خاستگاه جغرافیایی زبان‌های مرده و کهنی نظیر یونانی باستان و سانسکریت را هم می‌شود از طریق شواهد تاریخی به دست آورد. لذا پژوهشگران، با تکرار مدل‌سازی‌های اپیدمولوژیک، که خاستگاه یک بیماری همه‌گیر را مشخص می‌کنند این‌بار دست به تعقیب یکایک زبان‌های هند و اروپایی در راستای ریشه‌ مشترک‌شان زدند. بار دیگر، نتایج تحقیق آناتولی را نشانه می‌رفت.

یک تصویر دقیق و چندوجهی

کالین رن‌فریو (Colin Renfrew) از دانشگاه کمبریج انگلستان اولین کسی‌ست که آناتولی را به عنوان زادگاه زبان‌های هند و اروپایی معرفی کرد. هرچند که می‌گوید، "بالاخره یک تصویر دقیق و چندوجهی به دست‌مان آمد"، اما پیش‌بینی‌اش این است که زبان‌شناسان تاریخی، چندان علاقه‌ای به قبول سریع این شواهد از خود نشان ندهند. او می‌افزاید: "بنیاد مطالعات مرتبط با [تعیین خاستگاه] زبان‌های هند و اروپایی، مدت‌ها بر افسانه جنگجویان کورگانی که از استپ‌های بالادست روسیه فرود آمده‌اند، اتکا داشت و پژوهشگران هم وقت زیادی را صرف رد این فرضیه کردند".

اما هنوز زبان‌شناسان و باستان‌شناسان زیادی هستند که ایده جنگجویان کورگانی را بهتر ارزیابی می‌کنند. اندرو گَرت (Andrew Garett)، یک زبان‌شناس از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی‌ست که روش‌های جدید را گرچه ابتکاری می‌خواند، اما قبول‌شان ندارد. او می‌گوید: "نوعی جهت‌گیری در داده‌های اولیه وجود دارد که به نتایج اشتباه منجر می‌شوند و شواهد محکمی را که به نفع فرضیه کورگان است، اصلاً نادیده می‌گیرند". دیوید آنتونی (David Anthony)، باستان‌شناسی از کالج هارت‌ویک نیویورک نیز می‌گوید اینگونه شبیه‌سازی‌ها، مطابقت چندانی با روش‌های پیچیده علم زبان‌شناسی و شواهد محکم باستان‌شناختی، ندارند. او می‌گوید، "این پژوهش، نمونه‌ای از تحکیم یک مدل فرضی‌ست؛ اما نتایج ِ حاصل از آن هم صرفاً به درد تأیید همان فرضیات و داده‌های اولیه می‌خورد".

با این حال، آتکینسون می‌گوید این مدل‌سازی‌ها رفته‌رفته در حال پذیرفته شدن‌اند. "ده سال پیش، این پژوهش عکس‌العمل‌های خیلی متفاوتی را برانگیخت. حالا خوب فهمیده‌ام که تغییر محسوسی در گرایشات موجود به سمت راهکارهای مبتنی بر شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای، در حیطه مطالعات تاریخی مرتبط با زبان‌شناسی به وجود آمده؛ به‌طوریکه روزی آن را یک اسلایدشوی عجیب می‌دانستند و حالا، در کانون توجه‌شان واقع شده است".

منبع: nature

در همین زمینه:

کشف احتمالی زبان زاگرس‌نشینان باستان

توضیح تصویر:

زبان‌های هند و اروپایی، در حدود 7800 تا 9800 سال پیش، از سرزمین آناتولی – یا ترکیه فعلی – ریشه گرفتند / عکس از Jochen Tack – Getty Images

کشف احتمالی زبان زاگرس‌نشینان باستان

Sat, 12 May 2012 09:32:19 +0000

نویسنده: دیوید کیز (David Keys)

برگردان:

احسان سنایی

دیوید کیز (David Keys)/احسان سنایی - باستان‌شناسان، خبر از وجود زبانی فراموش‌شده داده‌اند که بقایایش همین چندی پیش، در ویرانه‌های ۲۸۰۰ساله یک کاخ آشوری پیدا شد. این کشف از آن حیث حائز اهمیت است که به درک ریشه‌های قومی و فرهنگی ِ مردمان کوه‌نشینی کمک می‌کند که چندین هزاره پیش، طعمه نسل نخست تمدن‌های ساکن بین‌النهرین شدند.

شواهدِ حاکی از وجود این زبان مرده، که احتمالاً به مردمان ناشناخته‌ای از سلسله‌جبال زاگرس ایران هم تعلق داشته را یک باستان‌شناس از دانشگاه کمبریج، حین بررسی یک لوح گِلی پیدا کرده است. این لوح باستانی، پیش‌تر توسط تیمی از باستان‌شناسان بین‌المللی طی کاوش‌‌های‌شان در کاخ اختصاصی دیوان‌سالاران آشوری در شهر باستانی توسان، واقع در جنوب شرق ترکیه کشف شده بود.

این لوح، حامل نام ۶۰ زن است که احتمالاً اسرا یا قربانیان یک کوچ اجباری تحت فرمان امپراتوری آشور بوده‌اند. اما نکته جالب هنگامی رخ نمود که دکتر جان مک‌گینیس (John MacGinnis)، باستان‌شناس دانشگاه کمبریج، این اسامی را به دقت بررسی کرد و متوجه شد که در آن میان ۴۵ نام کوچک‌ترین شباهتی به هزاران نام پرکاربرد و آشنای رایج در خاورمیانه باستان، ندارند. از آنجا که اسامی آشنای این منطقهْ معمولاً به‌شکل ترکیبی، و متشکل از دو یا چند اسم کامل و یا مختصر از همان واژگان پرکاربرد زبان بومی ِ هر ناحیه‌اند، پژوهش‌گران هم ساخت منحصر به فرد ۴۵ اسم اسرارآمیز این لوح گلی را مدرکی بر وجود یک زبان کاملاً مستقل و بیگانه دانسته‌اند.

این لوح اساساً از متعلقات بایگانی کاخ بوده – که توسط مقامات سلطنتی آشور، به‌منظور ثبت تصمیمات و امور اجرایی، سیاسی و نیز اقتصادی استفاده می‌شده است. این ۶۰ زن (که نام ۴۵ تن از آنان را مدرکی بر وجود یک زبان ناشناخته دانسته‌اند) نیز احتمالاً با برخی مقاصد اقتصادی (که می‌توانسته به امور زنانه‌ای همچون بافندگی مربوط بوده باشد) به استخدام مقامات کاخ درآمده بودند. در واقع متن این لوح هم اشاره کرده که تعدادی از این زنان به کار در برخی دهات محلی گمارده شده بودند. از بین این اسامی زنانه می‌توان به Ushimanay، Alagahnia، Irsakinna و Bisoonoomay اشاره کرد.

حال قرار است که باستان‌شناسان و زبان‌شناسان، دست به بررسی موشکافانه‌تر این اسامی اسرارآمیز بزنند و ببینند آیا ترتیب و تکرار حروف‌شان، می‌تواند حکایت‌گر هیچ‌گونه شباهتی با زبان‌های باستانی معتبری که احتمالاً این زبان نیز بی‌ارتباط با آن‌ها نیست، باشد یا نه.

احتمال می‌رود که این ۴۵ زن از اهالی بخش شمالی یا مرکزی رشته‌کوه زاگرس باشند – چراکه این تنها منطقه‌ای تست که آشوریان در زمان تهیه این لوح، در آن تحرکات نظامی داشتند. شاید این زنان، در نیمه دوم قرن هشتم پیش از میلاد، به اجبار از کوه‌های سرزمین‌شان زاگرس، تارانده شده و به کار در شهر توسان واداشته شده‌اند – و این می‌توانسته محصول فتوحاتی باشد که برخی پادشاهان آشوری از جمله تیکلات پیلاسر سوم و سارگون در این منطقه به دست آورده بودند.

کاوش‌های فعلی شهر توسان، هم‌اکنون زیر نظر یک تیم آلمانی به سرپرستی دکتر درک ویک (Dirk Wicke) از دانشگاه مینز انجام می‌شود و جزئی از پروژه باستان‌شناختی بزرگ‌مقیاسی است که به سرپرستی پروفسور تیموتی ماتنی (Timothy Matney) از دانشگاه آکرون اوهایو در این شهر آشوری در شرُف انجام است. جزئیات دقیق این کشف، در شماره فعلی ژورنال Near Eastern Studies انتشار یافته است.

در همین زمینه:
کشف زبانی که نیست

داستان نخستین زبان

تصویر نخست:
بخشی از لوح گلی ِ یافت‌شده در تپه زیارت (واقع در شهر باستانی توسان ترکیه)، که شامل نام ۶۰ زن است.

منبع ترجمه و عکس: Independent

نوشتار زنانه

Maryam — Wed, 23 Mar 2011 08:24:40 +0000

شهاب‌الدین شیخی

شهاب‌الدین شیخی- زبان اگر درخشان‌ترین و متعالی‌‌ترین ابزار ارتباط انسانی‌ است، به‌‌ همان میزان هم از آن زمان که چنین موقعیتی یافته‌ است، بنیادی‌ترین عامل هویت ساز انسانی نیز هست. در حوزه ادبیات فمینیستی (مجموعه نوشتار و نقد و بحث و فحص‌هایی که درباره فمینیسم و زنان نوشته شد است)، چندین راه طی‌شده و هم‌چنان قابل پیمایش و طی‌ نمودن، گشوده شده است. اولین راه‌ها به بحث حضور زنان در «ادبیات»، دیگری به مبحث «ادبیات خلق شده توسط زنان» و سومین آن‌ها به «نقد فمینیستی» یعنی نقدی که از نقطه نظر انگاره‌ها و پارادایم‌های فمینیستی به هنر و ادبیات نگاه می‌کند و از این زاویه آن‌ها را می‌سنجد.

اما راه چهارمی نیز وجود دارد که مختص عرصه زبان‌شناسی و ارتباط تنگا‌تگش با روان‌کاوی‌است. در حوز‌ه زبان‌شناسی نیز، خود بخش‌ها مختلفی محتوای مردسالار زبان، ضمیرهای عام مردانه برای هردوجنس و ساختارهای دیگر نحوی و نیز توجه به این‌که صفات و ویژگی‌های قوی و بر‌تر معمولا به مردان نسبت داده می‌شود و صفات و ویژگی‌های محقر به زنان.

اما «نوشتار زنانه» مبحثی است که خود ساختار درونی زبان را نشانه می‌گیرد. در واقع در مبحث «نوشتار زنانه، دیگر بحث بر سر صفات و قید‌ها و ضمیر‌ها نیست. این نگرش از در تقسیم‌بندی نگرش‌های فمینیستی به آن دسته‌ تعلق می‌گیرد که «نظریه‌های تفاوت‌انگار» نامیده می‌شوند. در نوشتار زبانه ما به دنبال این هستیم که بدانیم آیا زبان زنان در ساختارهای درونی‌اش اساسأ و بنیادأ با زبان مردانه تفاوت ماهوی ساختاری دارد یا نه. برای این‌کار ناگزیریم که گریز‌های زیادی به زبان‌شناسی و روان‌کاوی و به ویژه آرای «فمینیست – روان‌کاوان» که به فمینیست‌های فرانسوی نیز مشهور هستند، بپردازیم.

از همین‌جا خواننده عزیز را دعوت به صبر و همراهی‌ می‌کنم. زیرا خود می‌دانم زبان این نوشتار خود غریب است و از سوی دیگر مبحث نیز غریبه‌تر. این مبحث آن‌قدر‌ها مورد بحث قرار نگرفته است که موضوعی آشنا در ادبیات نوشتار و حتا نقد ادبی و زبان‌شناسی باشد. هم‌چنین به دلیل این‌که ارتباط تنگاتنگی با روان‌کاوی دارد‌گاه شاید بحث‌های تخصصی روان‌کاوی زبان حوصله سر ببرد. اما باید حوصله به خرج بدهیم تا این موضوع از «غرابت» در بیاید و به موضوعی آشنا در گفتار و نوشتارمان تبدیل شود.

زبان ابزار ارتباط یا عامل هویت‌ساز

تعاریف رایج و مرسوم از زبان که نگاهی کاربردی به زبان دارند، در کل زبان را بدین گونه تعریف می‌کنند که «زبان وسیله ارتباطی بین انسان‌ها است» و سویه کارکردگرایانه این تعریف که در تمامی نگاه‌های ابزاری به زبان حضور دارد، مانع از تشخیص و تائید سویه‌های دیگر زبان می‌شود، ‌سویه‌هایی از زبان که فرا‌تر از نگاه ابزاری و ارتباطی صرف به زبان، در نظریات زبان‌شناسی مدرن تا حدی اهمیت یافته‌اند که در قرن بیستم شاهد چرخش نظری بنیادینی چون چرخش «زبان‌شناسی» هستیم که تاثیری بنیادی بر مطالعات حوزه‌های متفاوتی چون زبان‌شناسی، روان‌شناسی، روانکاوی، فلسفه و جامعه‌شناسی گذاشته و به نوعی تمامی این حوزه‌ها ناچار به درنظر گرفتن نقشی فرا‌تر از ابزاری صرف برای زبان شده‌اند.

نقطه مشترک تمامی این نظریات این ایده است که زبان ابزاری صرف و یا خنثی نیست که آدمی به تمامی بر آن مسلط بوده و تاثیری بر جهان انسانی نداشته باشد. از آغاز سده نوزدهم بدینسو، فیلسوفان به گونه‌ای روزافزون درگیر تامل و تحقیق و تفکر در زبان واداشت. که نمونه‌ بارز‌اش جمله معروف هایدگر است که گفت «زبان خانه هستی است». زیرا که انسان درک هستی شناختی‌اش تنها از راه زبان اتفاق می‌افتد. برای هرچیزی که در جهان از دید ما وجود دارد، یک اسم و در واقع «یک واژه» وجود ندارد. هیچ چیز در جهان وجود ندارد مگر آن‌که واژه‌ای به آن دلالت‌گر باشد. اگر واژه‌ای برای دلالت بر هستی «چیزی» نیست، در واقع وجود ندارد و در عدم است. در واقع مجموعه‌ هستی و زیست-جهان ما تنها از راه واژه و در زبان وجود دارد.

در نظریات جامعه‌شناسی معاصر نیز اهمیت زبان به حدی است که تمامی مکاتب بخشی از بحث و جدل خود را به مسئله زبان و کارکردهای آن اختصاص داده و آن را یکی از عناصر اصلی و بنیادین جامعه‌پذیری انسان می‌دانند و از سویی دیگر می‌بینیم که متفکرینی سعی دارند که اصول حیات نیک انسانی را نیز از بطن و دل زبان استخراج نموده و نظریه گفتگویی یورگن هابرماس و میخائیل باختین نمونه‌ای از این تلاش‌ها و اهمیت خود زبان می‌باشد.

حسب نظریات مولر و مابعد چرخش زبان‌شناختی و با توجه به اهمیت زبان در داستان آفرینش در متون مقدس ذکر شده، می‌توانیم علاوه بر اهمیت زبان، بر این نکته تاکید کنیم که هستی و اندیشه آدمی مشروط به زبان بوده و زبان مرز وجود و اندیشه‌گی آدمی در هستی است.

همین ویژگی تعیین‌کنندگی و برسازندگی زبان، سبب تاثیر و نقش مستقیم زبان در شکل‌گیری هویت آدمی نیز می‌شود. اما زبان با وجود همه این تاکید‌ها بر حسب ماهیت قراردادی‌اش که در فرآیند زبان‌آموزی آدم ابولبشر به صراحت از طریق «و علم الآدم اسماء» و در نظریه زبان‌شناسی مدرن چنان که اشاره شد نخستین بار از طریق فردینان دو سوسور تصدیق و باز‌شناسی شده است، امری اجتماعی نیز هست و حسب اینکه تاریخ اجتماعی انسان تاریخی مردسالارانه است، زبان نیز لاجرم به مثابه نهادی اجتماعی ماهیتی مردسالارانه یافته است و از آنجا که گفتیم زبان مرزهای اندیشه‌گی و هویت‌یابی آدمی را برمی‌سازد، این هویت‌یابی هویت‌یابی‌ای مردسالارانه شده است.

نگرش فمنیستی و انتقادی به سویه‌های مردسالارانه زبان، نگرشی نوین است و شاید بتوان گفت که اکثر آن‌ها به دهه‌های بعد از ۱۹۶۰ برمی گردد لازم به ذکر و یادآوری است که اکثر این انتقاد‌ها به سویه‌های مردسالارانه بیشتر ناظر به جنبه‌های تبعیض‌آمیز و جنسیت‌زدگی زبان به نفع فرادستی مردان و فرودستی زنان در زبان موجود بوده است.

انتقادهایی که به نحوه ساخت‌یابی هویت فرودست انگار زنان در زبان پرداخته است و در این راه از پرداختن به اصطلاحات و تعابیر جنسیت‌زده در زبان و یا واژه‌هایی بر‌تر که به مردان تعلق می‌گیرد و واژه‌های جاوی معانی محقر که به زنان تعلق می‌گیرد. همچنین بخش دیگری از این نوع نگرش‌های انتقادی به واژه‌های عام در زبان می‌پردازد که اغلب واژه‌ها، ضمایر و اسامی عام در زبان و به معنای اسم عام برای نوع انسان به کاربرد واژه‌هایی است که یا اسامی مردان‌اند و یا واژه‌هایی هستند که به صفات و ویژگی‌های مردانه می‌پردازند.

اما آنچه در این سلسله‌ نوشتار قرار است برای اولین بار به آن بپردازیم بنیاد و ساخت زبان است که در ژرف‌ترین لایه‌هایش ساختاری مردانه دارد. در واقع از این منظر دیگر مهم نیست که مثلاً‌کدام یک از عناصر زبان مذکر و مردسالارانه است زیرا اگر تمام این عناصر زبانی نیز جنسیت زدایی شود، آنچه مهم‌تر و زیربنایی‌تر است ساخت زبان است که ساختی مردانه است، به همین واسطه بازهویت یابی مذکرو از مدخل و کانال‌های زبان برای هر دو جنس انسان همانا به صورتی همیشگی و ابدی هویت‌یابی‌ای مردسالارانه خواهد بود.

پروژه "زبان باز"

Babak M — Mon, 17 Jan 2011 11:20:56 +0000

گفت‌وگو با داریوش آشوری − ۳

اندیشه زمانه ـ در بخش نخست گفت‌وگو با داریوش آشوری، از ورود علوم انسانی به ایران و شکل‌گیری زبان آن سخن رفت. در بخش دوم به گسست میان "قدیم" و "جدید" و پیامدهای این گسست برای پاگیری علوم انسانی در ایران پرداخته شد. برای غلبه بر این گسست چاره روکرد به "قدیم" نیست، با این امید که "سنت" به علوم انسانی و زبان آن، بنیاد ایرانی دهد. "قدیم" چنین انتظاری را برآورده نمی‌کند. پیشنهاد داریوش آشوری باز بودن به روی جهان است که روکردی باز به سنت فکری و ادبی را هم شامل می‌شود. او در بخش‌های سوم و چهارم این گفت‌وگو پروژه‌ی "زبان باز" خود را تشریح می‌کند.

اندیشه زمانه: خوب، لطفا اکنون بر پایه‌ی توضیح‌هایی که دادید، به پروژه "زبان باز" خود بپردازید. لطفا نخست آن را به اختصار شرح دهید و سپس استدلال بفرمایید چرا به شیوه‌ای که شما پیشنهاد می‌کنید، امکان‌های بیانی ما گسترش می‌یابند، بی آنکه ما زبان خود را از یاد ببریم.

داریوش آشوری: مسأله‌ی زبان، آن گونه که ما با آن درگیر ایم، یعنی تنگناها و پیچیدگی‌های وضعیّتِ زبانیِ ما در برخورد با جهانِ مدرن و "زبانِ" آن برایِ ارتباط یافتن با آن و فهمِ آن، چند وجه دارد. چنان که می‌بینید، از "زبانِ" جهانِ مدرن سخن می‌گویم. یعنی، آن را دارایِ ویژگی‌هایی می‌دانم که میانِ آن و "زبانِ" جهان‌هایِ پیشامُدرن فرق می‌گذارد. این فرق خود را تنها به صورتِ دستگاه‌هایِ واژگانیِ دنیایِ مدرن پدیدار نمی‌کند که با وسعتی شگفت‌آور برایِ علم و تکنولوژی و، در کل، شیوه‌ی مادّی و معنویِ زندگانیِ مدرن ساخته و پرداخته شده اند و همچنان می‌شوند، بلکه به گونه‌ای نگره‌ی زبانی و هنجارهایِ رفتار با زبان دلالت دارد.

این نگره و هنجارهایِ رفتارِ زبانی، رفته-رفته، همراه با برآمدن و رشدِ ذهنیّتِ مدرن در قالبِ اندیشه‌یِ علمی و فلسفی، در ساختارِ آن زبان‌ها و، در نتیجه، در بُنِ ذهنیّتِ سخنگویان به آن زبان‌ها نشسته است. و آن دستگاه‌هایِ واژگانی آشکارترین نمودِ آن اند. نمودِ این نگره و رفتارِ زبانی را بیش از همه در زبان‌های پیشاهنگِ مدرنیّت، به ویژه سه زبانِ اصلیِ آن، یعنی انگلیسی و فرانسه و آلمانی، می‌بینیم، که زبان‌هایِ دیگر از آن‌ها پی‌روی یا تقلید می‌کنند.

این نگره و رفتارِ زبانی که می‌تواند زبان را از نظرِ واژگان و سبک در اختیار بگیرد و به آن رهیافتِ علمی و تکنولوژیک داشته باشد و بر حسبِ نیازهایِ خود آن را توسعه بخشد، با شورِ انسانِ مدرن برایِ شناختِ علمیِ طبیعت و رهیافتِ تکنولوژیک به آن، با نیّتِ چیرگی بر آن، رابطه‌ی ضروری دارد. به زبانی فلسفی‌تر، "سوژه"ی مدرن، به‌ویژه در زمینه‌ی علم و تکنولوژی، بر بنیادِ قراردادانگاریِ زبان، رفتارِ ابزارانگارانه (instrumental) با آن دارد، که مانندِ آن را آن‌چنان و به آن صورتِ نهادینه در فرهنگ‌ها و تمدن‌هایِ پیشامدرن نمی‌بینیم. زبان‌ِ مدرن برایِ پاسخگویی به شورِ شناختِ علمی و دست‌یازیِ تکنولوژیک به طبیعت ناگزیر باید زبانی بی‌نهایت گسترش‌پذیر باشد، یعنی زبانی "باز".

در نتیجه، در سراسرِ کره‌یِ زمین، همه‌یِ جامعه‌هایی که در جریانِ انقلابِ علمی و صنعتیِ غرب نبوده اند و با جهانگیریِ کولونیالیستی غرب با دستاوردهای آن رو به رو شده اند و قدرتِ شگرفِ مادّیِ آن را دیده اند، افزون بر همه‌یِ بحران‌هایِ سیاسی و اقتصادی و فرهنگی‌ای که در این برخورد دچار می‌شوند، ناگزیر با یک بحرانِ زبانی نیز درگیر می‌شوند. یعنی، همچنان که خود را از نظرِ نظامِ سیاسی و اقتصادی و فرهنگی در سنجش با جامعه‌هایِ غربی «عقب‌مانده» می‌بینند، زبانِ خود را نیز در رابطه با زبان‌هایِ جهانِ پیش‌رفته تنگدست و درمانده می‌یابند.

در این ماجرا که جامعه‌هایِ توسعه‌نیافته چه‌گونه می‌توانند توسعه‌یافته شوند، بُعدِ زبانیِ داستان هم یکی از سازه‌هایِ اساسیِ آن است که، به دلیلِ ماهیّتِ ناپیدایِ زیربناییِ زبان برایِ زندگانیِ انسانی، که زیست در عالمِ فرهنگی ست، کمتر از همه و دیرتر از همه به آن آگاهی می‌یابند و دشوارتر از همه به آن می‌پردازند.

پرسش مشخصی که در این جا مطرح است، این گونه نیز تقریرشدنی است: پروژه‌ی شما زبان را چگونه می‌تواند هم به سوی دنیای امروز باز کند، و هم تضمین کند که زبان به سوی گذشته‌ی خود باز باشد؟ چه نوع بازشدنی، بهره‌گیری از گذشته و بهره‌دهی به حال و آینده را ممکن می‌کند؟

پروژه‌یِ توسعه‌یِ زبان یک بعدِ صِرف زبانی دارد که به ساختارِ دستوریِ زبان‌ و سرمایه‌یِ واژگانی‌ِ آن برمی‌گردد. در این ساحت مسأله این است که، چه‌گونه از سرمایه‌یِ واژگانی و امکاناتِ ساختارِ دستوریِ آن می‌توان، با گسترشِ میدانِ واژگان، برایِ پاسخگویی به نیازهایِ زبانیِ یک جامعه‌یِ «در حالِ توسعه» بهره گرفت، که توسعه‌یِ علمی، صنعتی، مدیریتی، و فرهنگی را با همه‌یِ زمینه‌ها و بُعدهایِ بی‌شمارِ آن‌ها در بر می‌گیرد. برایِ مثال، چه‌گونه می‌توان با به کار گرفتنِ توانمندی‌هایِ اشتقاقی و ترکیبیِ زبانِ فارسی، به عنوانِ اساسی‌ترین راهِ توسعه‌یِ زبان، در این جهت حرکت کرد.

توسعه‌یِ زبان، یعنی دستکاریِ هدفمند در آن برای کارا کردنِ آن در ساحتِ شیوه‌یِ زیستِ مدرن. این کار، مانندِ هر پروژه‌یِ دیگرِ توسعه، نیازمندِ رهیافتِ علمی و دست‌یازیِ فنّی به قلمروِ آن است. از این‌رو، در این کار به دانش‌هایِ زبان‌شناختی نیاز داریم، چه تاریخی چه همزمانی، تا چند-و-چونِ ساختارِ کنونیِ زبان و ویژگی‌هایِ سبکیِ آن و نیز دگردیسی‌هایِ تاریخیِ آن‌ را بشناسیم. با این روش هم به توانمندی‌هایِ کنونیِ زبان راه می‌توان برد هم به ناتوانی‌ها و کم-و-کاستی‌هایِ ساختاریِ آن، و نیز بیماری‌هایِ تاریخی‌اش. یعنی، ناتوانی‌‌ها و بیماری‌هایی که در رویارویی با نیازهایِ زبانیِ دنیایِ مدرن آن را فلج می‌کنند. دانشِ زبان‌شناختی در موردِ زبانِ فارسی برایِ چنین رهیافتِ تاریخی و آسیب‌شناسیِ زبانی، البته، باید با دانشِ ادبی و شناساییِ میراثِ ادبیِ زبان و زبانمایه‌یِ آن همراه باشد.

گمان می‌کنم که، این گونه رهیافت می‌تواند امکانِ «بهره‌گیری از گذشته و بهره‌دهی به حال و آینده» را، آن‌چنان که شما در نظر دارید، فراهم کند. کاری که من با واژگانِ پیشنهادیِ خود برای علومِ انسانی کرده ام با این نگرش و روش بوده است. رهیافتِ نقدگرانه‌یِ خود را نسبت به زبانِ فارسی و میراثِ تاریخیِ ادبیِ آن و ضرورتِ بازنگریِ سبکی در آن را در بازاندیشیِ زبانِ فارسی و مقاله‌هایِ دیگر بازگفته ام. کوششِ من در این جهت بوده است که در آن زمینه برخوردِ پیشامدی با واژگانِ علومِ انسانی و برابریابیِ بی‌روش و چه‌بسا نارسا یا نادرست برایِ آن‌ها را، تا آن جا که در توانِ من بوده است، روشمند کنم و از فقرِ زبانی‌مان بکاهم.

گمان می‌کنید که بازسازی و گسترشِ واژگانیِ زبان برایِ رسیدن به بیانِ مدرن کافی باشد؟

خیر. وجهِ بنیادیِ دیگرِ رهیافتِ من به مسائلِ زبانِ فارسی وجهِ سبکیِ آن است. مراد-ام بازنگریِ سبکیِ زبان در قلمروِ علومِ انسانی با «ذهنیّتِ دکارتی» ( esprit cartésien ) ست. یعنی، حرکت به سویِ زبانی هرچه روشن‌تر و ساده‌تر، از سویی، و مایه‌ورتر و زایاتر، از سویِ دیگر، در جهتِ بیانِ علمیِ مدرن و کشیدنِ بارهایِ معناییِ آن. و این کاری ست که در صد و اند سالِ گذشته، با نگرشی نقدگرانه نسبت به سنّتِ نگارشیِ علمایی و ادبایی، از زمانِ پیشاهنگانِ جنبشِ مشروطیّت آغاز شده و همچنان ادامه دارد.

باید گفت که، افزون بر بی‌مایگی و کم‌مایگیِ واژگانی، گرفتاریِ بزرگِ چه‌بسیار کسان از نویسندگان، مترجمان، و مؤلفانِ ما در این حوزه هنوز گُنگی و آشفتگیِ سبکی ست که، دریغا!، ضعفِ منطقی در بیان، تا سرحدِ پریشان‌گویی و بی‌معنایی، نیز در برخی نوشته‌ها و شیوه‌هایِ نوشتاری سرسختانه پایی استوار دارد. وجهِ دیگرِ کوششِ زبانیِ من، در جوارِ تلاش برایِ مایه‌افزاییِ واژگانی به آن، همین خودآگاهی به سبک و بازاندیشیِ سبکیِ زبان در جهتِ پرورشِ بیش‌ترِ ویژگی‌هایِ بیانیِ مدرن است، که وجهِ منطقِ بیان را نیز در بر می‌گیرد.

بنا براین، آنچه شما «باز بودنِ زبان به سویِ گذشته‌یِ خود» می‌نامید، همیشه از هدف‌هایِ من و پاره‌ای از روشِ من بوده است. اما این باز بودن و بهره‌مندی از میراثِ گذشته ناگزیر باید سنجشگرانه و هدفمند باشد. یعنی باید بتواند با نظرِ نقدگرانه از اسارتِ عادت‌هایِ نوشتاری و گفتاری بیرون بیاید و با سنجه‌هایِ خود میراث را سبک-سنگین کند تا، از طرفی، مایه‌وری‌ها و توانمندی‌ها و زیبایی‌های آن، و از طرفِ دیگر، گرفتاری‌ها و تنگناهایِ واژگانی و سبکیِ آن را بشناسد و بتواند برای کارِ خود آنچه را که ضروری و سودمند می‌بیند برگزیند و، از سویِ دیگر، خِرت-و-پِرت‌هایِ پوسیده‌یِ دست-و-پاگیر را دور بریزد. اما، از آن جا که سنجشگریِ زبان ناگزیر وجهِ زیباشناختی نیز دارد، پسند و ناپسند و ذوقِ شخصی هم این جا نقشِ خود را دارند که با گشتِ زمانه، البتّه، دگرگون نیز می‌شوند.

و اما، آنچه اکنون می‌گویم و بر آن پافشاری می‌کنم، ناگزیر بر حوزه‌یِ کارِ من در زمینه‌یِ جُستارنویسی و مقاله‌نویسی و تألیف و ترجمه به زبانِ شرح و تحلیل تکیه دارد و حکمِ فراگیر در موردِ همه‌یِ حوزه‌هایِ کارِ نوشتاری، از جمله ادبیات، نیست. در زمینه‌یِ آفرینشِ زبانِ شاعرانه در نثر تجربه‌هایِ دیگری دارم که با آن آشنایید. در آن جا، البته، استتیکِ زبان و وجهِ موسیقاییِ آن دستِ بالا را دارد.

یک وجهِ اساسیِ دیگر مسأله‌یِ زبان رابطه‌یِ آن با فرهنگ و میانکُنشِ (interaction) آن دو ست که این جا مجالِ پرداختن به آن نیست و در جاهایِ دیگر از آن سخن گفته ام.

اما خوب است که اندکی به این موضوع بپردازیم، زیرا اساس کار را مشخص می‌کند. دو موضع افراطی را در نظر می‌گیریم: یک موضع ارسطویی را که زبان را به عنوان یک مجموعه‌‌ی دلالتی در نظر می‌گیرد و فکر می‌کند مدلول مهم است و دال مهم نیست و فقط ابزار است، نشانه‌ای است که چیزی را نشان می‌دهد و مهم چیزی است که نشان داده می‌شود. موضع دیگر موضع نسبیت‌باوری زبانی است که تصور می‌کند زبان نقش فعالی در ساختمان ذهنیت ما دارد و ما به نوعی محصور در آن هستیم و مختصات اصلی دنیای ما متأثر از زبان ماست. دیدگاه مشهور به ساپیر-وُرف (نام دو مردم‌شناس زبان‌شناس) زبان‌ها را تا حد دنیاهایی به روی هم بسته پیش می‌گذارد.

لطفا شما بگویید که در میان این دو قطب کجا ایستاده‌اید.

آنچه شما «موضعِ ارسطویی» نسبت به زبان نامیده اید از آنِ زمانی ست که علمِ زبان‌شناسی در رابطه با فرهنگ‌شناسی و فلسفه‌ی زبان هنوز پدید نیامده بود. در آن نگرش به زبان، نسبتِ دلالتگر (دالّ) به دلالت‌یاب (مدلول) را مانندِ بازتابِ تصویرِ شیء در آینه می‌دانستند. در نتیجه، همچنان که اشاره کرده اید، زبان را ابزاری ساده در اختیارِ کاربرنده‌ی آن می‌شناختند و بس. هنوز چیزی به عنوانِ ساختارِ زبان، که لغتمایه‌یِ زبان تنها در درونِ آن می‌تواند وجود و کارکردِ معنایی داشته باشد، شناخته نبود. همچنین، هم‌سنجیِ زبان‌ها از این جهت و نیز رابطه‌یِ زبان و ساختارِ آن با ذهنیّتِ انسان در بسترهایِ زبانی-فرهنگیِ گوناگون هنوز در میان نیامده بود.

نظریه‌یِ ساپیر-ورف، که به آن اشاره کرده اید، از آنِ روزگاری ست که در آن هم زبان‌شناسیِ ساختارنگر پدید آمده و نیز هم‌سنجی زبان‌ها، هم از دیدگاهِ زبان‌شناسیِ تاریخی و هم فرهنگ‌شناسی. نظریه‌ای مانندِ نظریه‌یِ ساپیر-ورف که زبان‌ها را ساختارهایِ فروبسته‌ای می‌داند که جهان‌بینی‌هایِ یکسره جدا-از-همی را در خود بازمی‌تابانند و امکانِ ارتباط میان‌شان نمی‌بیند یا ارتباط را بسیار دشوار می‌بیند، از آنِ روزگاری ست که انسانِ مدرن به یاریِ ابزارها و مفهوم‌هایِ علمی‌اش انسانِ «ابتدایی» را مطالعه می‌کرد. در نتیجه، میانِ خود و جهانِ خود و او و جهانِ او چنان شکافِ پهناورِ ژرفی می‌دید که به نظر می‌رسید هرگز پُر شدنی نیست. در این برخورد گویا فراموش می‌شد که برای شناختنِ این شکاف مردم‌شناس ناگزیر می‌باید زبانِ آن انسانِ «ابتدایی» را بداند و نیز جهانِ فرهنگیِ او را بشناسد تا با سنجشِ آن با زبان و جهانِ فرهنگیِ مدرنِ خود به چنان نتیجه‌گیریِ ناسازه‌وار (paradoxical) برسد که میانِ این دو، به دلیلِ ساختارِ ناهمگونِ زبان، شکافی پُرنشدنی هست.

شکافِ میانِ آن دو از آن جاست که آن انسانِ ابتدایی یا واپس‌مانده، در سویِ دیگرِ این رابطه، ابزارها و دستگاه‌هایِ مفهومیِ لازم برایِ شناختِ زبان و جهانِ انسانِ مدرن را ندارد. در نتیجه، قیاس میانِ زبان و جهانِ خود و زبان و جهانِ آن دیگری برای او کاری‌ست بس دشوار تا حدِ ناممکن. نسبت دادنِ این شکاف به ساختارِ زبان و ذهنیتِ شکل گرفته در قالبِ آن، چنان که از آن نظریه برمی‌آید، حرفِ چندان درستی نیست و، تا آن جا که من می‌دانم، امروز دیگر در میانِ مردم‌شناسان نیز اعتباری ندارد. این شکافِ به نظر پُرنشدنی را لوسین لوی-برول، مردم‌شناسِ فرانسوی، نیز کوشیده است، به زبانِ دیگری، با کالبدشکافیِ ذهنیّتِ «ابتدایی» و بیگانگیِ آن با منطق در «جامعه‌هایِ عقب‌مانده» نشان دهد. ولی، به گمانِ من، این شکاف بیش از آن که به ساختارِ زبان مربوط باشد با اختلافِ ساحت و سطحِ فرهنگ ارتباط دارد.

مطالب مرتبط:

علوم انسانی و ترجمه‌ی آن در ایران / گفت‌وگو با داریوش آشوری − ۱

علوم انسانی و مسئله‌ی زبان آن / گفت‌وگو با داریوش آشوری − ۲