نشریات زنان

زنان، رسانه‌ها و افکار عمومی

society — Thu, 07 Mar 2013 10:16:50 +0000

به بهانه روز جهانی زن - مارس ۲۰۱۳

نعیمه دوستدار

نعیمه دوستدار - زنان ایران مخاطب بسیاری از مطبوعات هستند، اما در ایران نشریه‌ای که تصویری از مطالبات برابری‌خواهانه ارائه دهد و زنان را با حقوق اساسی‌شان آشنا کند، منتشر نمی‌شود.

فعالان حقوق زنان در ایران جزو مخالفان حکومت محسوب می‌شوند و معمولاً با برخوردهای قانونی مواجه‌اند، به همین دلیل در ایران چیزی به عنوان مجله فمینیستی وجود ندارد. نگاه سیاسی حکومت به موضوع زنان، هرگونه فعالیت در حوزه حقوق زنان را فعالیت سیاسی و غیرقانونی تلقی می‌کند. باقی نشریاتی هم که با نام زنان منتشر می‌شوند، دغدغه‌ای برای شکل دادن افکار عمومی زنان در مسیر مطالبات جنسیتی و انسانی ندارند.

به نسخه رادیویی این گزارش می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش دهید:

با این حال، بعد از انقلاب در ایران نشریات مختلفی با رویکرد به مسائل زنان منتشر شده‌اند و البته انتشار آن‌ها هم در دوره‌های مختلف، بر مبنای میزان باز بودن فضای سیاسی و اجتماعی، با فراز و فرودهایی روبه‌رو بوده است.

مجلات تخصصی؛ تبلیغی یا انتقادی؟

برخی از نشریات زنان، به شکل کاملاً تخصصی تنها به دنبال جذب مخاطب خاص و دانشگاهی یا حوزوی بوده‌اند.

انتشار پژوهش‌های مربوط به حوزه زنان، گزارش‌ها و خبرهای مربوط به عملکرد بخش زنان در سطح کلان، مصاحبه با صاحب‌نظران حوزه و دانشگاه و... موضوع اصلی این دسته نشریات است. از میان این نوع نشریات می‌توان به «فصلنامه پژوهش زنان» اشاره کرد که مطالعات و تحقیقات زنان دانشگاه تهران آن را منتشر می‌کرد. فصلنامه فرهنگی پژوهشی «ریحانه»، متعلق به دفتر امور زنان نهاد ریاست‌جمهوری (۱۳۷۴تا۱۳۸۱)، در کنار «فرزانه»، نشریه‌ای با صاحب امتیازی معصومه ابتکار و سردبیری محبوبه عباسقلی‌زاده (۱۳۷۱ تا ۱۳۷۹)، هدفشان مخاطبان خاص علاقه‌مند به فقه، حقوق، معارف و مسائل سیاسی اجتماعی بود.

این نشریات نیز که زمانی با تکیه بر اصول اسلامی و در چهارچوب رسمی حکومت به دنبال احقاق برخی حقوق زنان بودند، تحت تاثیر سیاست‌های ضد زن اصولگرایان، محدود‌تر شدند. به عنوان مثال، خبرنامه فرهنگی اجتماعی زنان که از مهر ۱۳۷۸ در مرکز امور مشارکت زنان منتشر شد و ویژه‌نامه‌هایی مثل کنوانسیون رفع تبعیض، خشونت علیه زنان و حقوق زنان را در کارنامه داشت، با آغاز کار دولت نهم، در اختیار مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری قرار گرفت و رویکرد آن کاملاً تغییر کرد.

با توقیف و فیلتر شدن سایت‌های فمینیستی در داخل کشور، درعمل فضا برای راه‌اندازی تعداد زیادی سایت و خبرگزاری با موضوع زنان از سوی نهادهای دولتی و حکومتی باز‌تر شد. به این ترتیب، اکنون سایت‌هایی با محور قرار دادن موضوعات مرتبط با زنان، الگوهای موردنظر حکومت را تبلیغ می‌کنند.

نشریاتی مانند «پیام زن» به صاحب امتیازی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، «ندای صادق» وابسته به دانشگاه امام صادق، همچنان به مباحث تخصصی فقه و حقوق خانواده می‌پردازند. برخی نشریات تخصصی زنان که در نهادهای وابسته به حکومت منتشر می‌شوند، رویکرد خود را تمسک بر آیات قرآن و توسل بر تفسیر امامان اعلام کرده‌اند تا «به دور از افراط و تفریط و سلیقه محوری و جنسیت‌گرایی به کمال فطری زنان» بیندیشند و با «رهنمودهای رهبر جمهوری اسلامی سعادت زنان و بلکه نجات بشریت از منجلاب اومانیسم و پدیده‌های انحرافی منشعب از آن نظیر فمنیسم را فراهم کنند.»

«زن روز»، «بهداشت خانواده»، «ندا»، «شیرمادر، «شمیم نرجس»، «شمیم یاس»، «نامه جامعه» و«زن شرقی» از نشریاتی هستند که بیشتر آن‌ها با وابستگی به نهادهای خاص مانند حوزه‌های علمیه، زنان را مخاطب قرار داده‌اند و هدفشان تبلیغ الگوهای رسمی و حکومتی است.

در کنار این‌ها، تعداد زیادی نشریه که به اصطلاح «نشریات زرد» خوانده می‌شوند، بخش دیگری از افکار عمومی زنان را شکل می‌دهند. در این نشریات، زنان، با دغدغه‌های روزمره‌شان تعریف می‌شوند و با چند پاورقی، ستون مشاوره حقوقی و خانوادگی و مطالب سرگرم کننده، تنها تلاش می‌شود که مخاطب «زن سنتی» با الگوهای از پیش تعریف شده، بیشتر سازگار شود.

صداهای متفاوت

در کنار نشریات تحصصی، چند نشریه هم مدتی فرصت پیدا کردند که به شکل ویژه به نام زنان منتشر شود. یکی از آن‌ها روزنامه «زن» بود که در سال۷۷، با مدیر مسئولی فائزه هاشمی در تهران منتشر شد و در شماره اول نوشت: «روزنامه بنا دارد با نگاه زنانه و برای زنان بنویسد.»

این نخستین بار بود که روزنامه‌ای با هدف مطرح کردن مسائل زنان منتشر می‌شد. در کنار مسائل سیاسی، مسائل مربوط به حقوق زنان از جمله مهریه، نفقه، ازدواج مجدد، اجتهاد زنان، حضانت و طلاق نیز در این روزنامه مطرح می‌شد. انتشار روزنامه زن یک‌بار در بهمن ۱۳۷۷ به مدت دو هفته و بار دوم، در ۱۷فروردین ۱۳۷۸ برای همیشه توقیف شد.

ماهنامه «زنان»، با صاحب‌امتیازی، سردبیری و مدیرمسئولی شهلا شرکت از بهمن ماه سال ۱۳۷۰ تا سال ۱۳۸۶ منتشر شد. شماره‌های اول «زنان» در جوار مجله «کیان» منتشر می‌شد. بعد‌ها، خط مشی زنان تا حدودی تغییر کرد. برای جذب مخاطب بیشتر زبان آن ساده‌تر شد و در زمینه ادبیات، هنر، اندیشه، حقوق و علم مطالبی منتشر می‌کرد. پیگیری اتفاق‌ها و حرکت‏های مربوط به زنان در مجلس در بخش «یک ماه با زنان در مجلس» و بررسی لوایح و مصوبات و مسائل کمیسیون زنان، گزارش‏هایی در مورد فرار دختران از خانه، قاچاق دختران، معضل طلاق و... از مهم‌ترین موضوعات هر شماره مجله زنان بودند. مسئولان ماهنامه «زنان» این مجله را «تنها ماهنامه فمینیستی ایران» می‌خواندند.

سرانجام، نهادهای حکومتی انتشار این نشریه را نیز تاب نیاوردند. خبرگزاری فارس در بهمن ۱۳۸۶ از قول مقامی آگاه گزارش داد که ماهنامه زنان «به دلیل اخلال در حقوق عمومی و تضعیف نهادهای نظامی و انقلابی از جمله بسیج و به دلیل بی‌توجهی به تذکرات کتبی و شفاهی که پیش از این مکررا به مدیر مسئول نشریه در باب رعایت قانون مطبوعات و سایر مقررات و دستورالعمل‌های مربوطه داده شده است، بنا به رأی اعضای هیئت، لغو مجوز شده است».

پیوند زن مدرن با زندگی مدرن

در سال‌های اخیر، مجلاتی که با محوریت سبک زندگی (لایف استایل) در ایران منتشر می‌شوند، افزایش داشته‌اند و هر سال تعداد آن‌ها بیشتر می‌شود. نشریاتی که در ایران به عنوان نشریات سبک زندگی شناخته می‌شوند، هرچند همه اقشار جامعه را مخاطب خود می‌دانند، اما در عمل، مخاطب اصلی و هدف آن‌ها زنان هستند. مد، آشپزی، دکوراسیون، زیبایی و بهداشت، موضوعاتی هستند که در این نوع مجلات، مطرح می‌شوند و گاهی در قالب مصاحبه و پیشنهاد‌های فرهنگی، به ادبیات و هنر هم می‌پردازند.

بنفشه رحمانی: «مجلاتی که در ایران برای زنان منتشر می‌شوند زن سنتی را از مطبخ بیرون می‌آورد و به آرایشگاه و کلینیک زیبایی می‌فرستد. بوی پیازداغ و قرمه‌سبزی‌اش را می‌گیرد و در عوض لب‌ها و گونه‌های برجسته به او می‌دهد. البته شکی نیست که حکومت این تصویر جدید را هم از زن مدرن نمی‌پسندد اما به نظر من آن را به زنی آگاه و صاحب فکر ترجیح می‌دهد. برخوردهایی که با عکس‌های زنان در این مجلات صورت می‌گیرد نشان می‌دهد آن‌ها هنوز زن مطبخ‌نشین را ترجیح می‌دهند ولی در عین حال با مطالب برخورد خاصی اتفاق نمی‌افتد.»

حتی صدا و سیمای ایران، در دوره‌ای از فعالیت خود توجه ویژه‌ای به جذب مخاطب نشان داد و در کنار انتشار مجلاتی برای جوانان و نوجوانان، «سروش بانوان» را منتشر کرد. در این نشریه مباحث اجتماعی، فرهنگی، هنری و خانه و خانه‏داری، معرفی زنان موفق و آشنایی زنان با مسائل حقوقی مطرح می‌شد: اقتصاد خانواده، عوارض جراحی پلاستیک، مسئله خروج زنان از کشور با اجازه شوهر یا چگونگی دریافت مهریه و نفقه و... از موضوعاتی بودند که این نشریه برای مخاطبان عام مطرح می‌کرد.

«همشهری خانواده»، از نشریات موسسه همشهری، وابسته به شهرداری تهران را هم می‌توان در میان این نشریات قرار داد. این نشریه، در دوران انتشار خود با رویکرد جذب حداکثری، مطالب سیاسی را به‌ندرت منتشر می‌کرد و در مقابل، مطالب آموزشی و اطلاع‌رسانی و سرگرمی بخش اصلی آن را تشکیل می‌داد که بیشترین مخاطبان آن زنان بودند. هرچند بعد از دو سال، با تغییراتی در ساختار این نشریه، انتشار آن کاملا متوقف شد، اما موسسه همشهری همچنان انتشار نشریاتی را با محور قرار دادن «سبک زندگی»، ادامه می‌دهد.

برخی از این گروه نشریات نیز در دوره‌ای با حمایت جریان‌های سیاسی منتشر می‌شدند؛ مانند «ایران‌دخت» که در سال ۱۳۸۸ با صاحب امتیازی مجمع اسلامی بانوان و مدیر مسئولی محمد حسین کروبی منتشر می‌شد. مدرنیته، تم اصلی این نشریه بود: «ایران‌دخت می‌خواهد تجربه‌ای تازه از پیوند همه اجزای زندگی مدرن باشد.»

بخش اول «ایران‌دخت»، می‌کوشید ابعاد مختلف زندگی مخاطبان، از نوع لباس و خوراک و اخلاق فردی تا کتاب، فیلم، موزیک و رسانه را مدرن کند. در سرمقاله شماره یک دوره جدید مجله آمده بود: «ایران‌دخت هرگز پرداختن به لایه‌های ملموس زندگی را سطحی و نشانه زرد بودن قلمداد نمی‌کند. سیاست مدرن برای انسان مدرن آمده است و انسان مدرن فردی است خوش پوش، خوش خوراک، خوش خلق و با فرهنگ.» در بخش دوم که با نام «جهان زنان» منتشر می‌شد، مباحث سیاسی، اجتماعی، فرهنگی مربوط به زنان، با تأکید بر مفهوم زن مدرن، مطرح می‌شدند. بخش سوم «ایران‌دخت» حاوی رپرتاژ آگهی درباره کالا‌ها و خدمات مختلف بود؛ تبلیغ رستوران‌های مختلف، لپ‌تاپ، اتومبیل و تکنولوژی آشپزخانه.

به جز این نمونه‌ها که اکنون همه تعطیل شده‌اند، اکنون ویترین مطبوعات ایران با تعداد زیادی از نشریات سبک زندگی پر است که الگوهای ارئه شده در آنها، با الگویی که در تبلیغات رسمی از زنان ارائه می‌شود، چندان شباهتی ندارد.

از مطبخ تا آرایشگاه

سردبیر یکی از اولین مجلات لایف استایل ایران که مایل به ذکر نامش در این گزارش نیست، به زمانه می‌گوید: «فرار از سیاسی‌گری بین روزنامه‌نگاران ایران و برخوردهای شدیدی که حکومت داشته باعث شده گرایش به انتشار این تیپ مجلات بیشتر شود، چون در مقایسه با ژانرهای دیگر دردسرهای سیاسی کمتری دارد و می‌شود در حاشیه امنیت کار کرد. بیش از ۸۰ درصد مخاطبان این مجلات زنان هستند ولی آنچه ما در حوزه زنان می‌نویسیم محدود به سلامت زنان و مد و زیبایی است. در کنار آن به روابط همسران و حوزه‌های روان‌شناسی هم پرداخته می‌شود، ولی حقوق زنان جایگاهی ندارد چون دوباره ما را به خط قرمزهای سیاسی می‌کشاند. البته در همین حوزه به ظاهر امن هم خط قرمز‌ها کم نیستند. مثلا ما به ندرت جرات می‌کنیم روی جلد تصویر زن کار کنیم و هر وقت چنین جلدهایی داشته‌ایم حتما اخطار گرفته‌ایم. در کل در ایران تصویرسازی برای مطالب زنان سخت است. ما نمی‌توانیم هر عکس یا تصویری را کار کنیم و از نظر گرافیک خیلی محدودیم.»

در سال‌های اخیر، مجلاتی که با محوریت سبک زندگی (لایف استایل) در ایران منتشر می‌شوند، افزایش داشته‌اند و هر سال تعداد آن‌ها بیشتر می‌شود. نشریاتی که در ایران به عنوان نشریات سبک زندگی شناخته می‌شوند، هرچند همه اقشار جامعه را مخاطب خود می‌دانند، اما در عمل، مخاطب اصلی و هدف آن‌ها زنان هستند. مد، آشپزی، دکوراسیون، زیبایی و بهداشت، موضوعاتی هستند که در این نوع مجلات، مطرح می‌شوند و گاهی در قالب مصاحبه و پیشنهاد‌های فرهنگی، به ادبیات و هنر هم می‌پردازند.

سردبیر یکی دیگر از این مجلات هم می‌گوید: «فکر می‌کنم در همه جای دنیا مخاطب اصلی مجلات لایف‌استایل زنان هستند، ولی در هیچ کجای دنیا این مجلات به حقوق زنان نمی‌پردازند. برای حقوق زنان و مسائل فمینیستی معمولا مجلات مستقلی وجود دارد. در ایران هم زمانی چنین مجلاتی بودند ولی فکر نمی‌کنم در شرایطی که مجلات فمنیستی در ایران وجود ندارند ما بتوانیم در لایف استایل به این موضوع بپردازیم. اصلاً جنس مخاطبان فرق می‌کند و به نظر من جذابیتی ندارد. مخاطب یک مجله لایف‌استایل دنبال نکات مد و زیبایی یا خانه‌داری و آشپزی است نه حقوق زنان. من شخصاً هیچ وقت دنبال چنین هدفی نبوده‌ام.»

بنفشه رحمانی، روزنامه‌نگار در این زمینه می‌گوید: «محورهای اصلی مجلات لایف‌استایل سلامت، روان‌شناسی، دکوراسیون و خانه‌داری، مد و زیبایی و اخبار چهره‌هاست که البته در بیشتر موارد- غیر از اخبار چهره‌ها که مستقل از جنسیت دنبال جذب مخاطب جوان است - مخاطب اصلی زنان هستند. به عنوان روزنامه‌نگاری که در این حوزه مشغول کارم فکر می‌کنم چند مسئله اساسی و قابل بحث در این حوزه وجود دارد؛ اول اینکه در تعریف کلی مجلات لایف‌استایل مخصوص زنان نیستند و برای همه اقشار جامعه منتشر می‌شوند، ولی در عمل صاحبان مجلات به دنبال انتشار مطالبی برای زنان و به‌خصوص زنان جوان هستند. دلیل آن هم روشن است: در جامعه ایرانی بیشتر خانم‌ها مجله‌خوان‌اند و صاحبان مجلات هم برای فروش بهتر مجله و جذب مشتری بیشتر آن‌ها را مخاطب قرار می‌دهند. مسائلی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا سبک زندگی فقط برای زنان وجود دارد و مردان نیاز به آن ندارند یا زنان صرفاً وسیله‌ای برای فروش بهتر مجلات هستند؟ آیا مسائل زنان به مد و زیبایی یا سلامت و خانه‌داری محدود می‌شود و مسائل دیگری ندارند؟ آیا دغدغه این مجلات رساندن خوراک مناسب به زنان است یا صرفا فروش مجله؟»

بنفشه رحمانی انتشار این نشریات را هماهنگ با الگوی مورد نظر حکومت نمی‌داند اما معتقد است: «تجربه شخصی من نشان می‌دهد کل دغدغه‌ای که در این مجلات در مورد زنان وجود دارد سلامت آنهاست و اگر بحث آگاهی وجود داشته باشد اطلاع‌رسانی در مورد پاک کردن لکه قهوه و چای یا هماهنگ کردن رنگ پرده با مبلمان است. قرار نیست هیچ زنی با خواندن مجله‌ای که برایش منتشر شده است از حقوقش آگاهی بیشتری پیدا کند یا سواد سیاسی و اجتماعی‌اش را افزایش دهد. کاملا برعکس. این زن قرار است با کارهای خانه و در ‌‌نهایت رسیدگی به ظاهر و زیبایی خودش سرگرم باشد تا به چیزهای بیشتری فکر نکند. به نظر من حاکمان ما از این موضوع استقبال می‌کنند و اتفاقاً راضی هستند که چنین مجلاتی افزایش یابند تا به تدریج روزنامه‌نگاری سیاسی و اجتماعی در ایران نابود شود. در این نوع روزنامه‌نگاری هیچ نگاهی به برابری زن و مرد وجود ندارد و اتفاقاً زن موجودی است از سیاره‌ای دیگر با نیازهای محدود. به نظر من این زن هیچ هویت انسانی ندارد و در نیازهایی که برایش تعریف شده محصور است. زن مدرن در جامعه ایران نباید دنبال حقوق برابر باشد و باید مدرن بودنش را با تغییر در عادت‌های زندگی نشان دهد. مثلا وقتی به ۳۰ سالگی رسید، حتما بوتاکس کند، دنبال پروتز سینه و لب باشد، یاد بگیرد خودش مدل آرایشگر‌ها خط چشم بکشد، برای عمل بینی به اندازه کافی تحقیق کند و راه‌های ارتباط صحیح با همسرش را بداند تا مثلاً دعواهای خانوادگی کمتر شود. این همه خوراکی است که ما و مجلات مشابه ما به زنان می‌دهیم. البته هیچ یک از این‌ها به خودی خود بد نیستند، ولی آیا رواج روزافزونشان و استقبال مخاطب حاصل یک سیاست از پیش تعیین شده نیست؟ آیا خطر این زن برای حاکمان بیش از زن سنتی است؟ آیا این یک زن مدرن واقعی با حقوق برابر است؟ به نظر من مجلاتی که در ایران برای زنان منتشر می‌شوند زن سنتی را از مطبخ بیرون می‌آورد و به آرایشگاه و کلینیک زیبایی می‌فرستد. بوی پیازداغ و قرمه‌سبزی‌اش را می‌گیرد و در عوض لب‌ها و گونه‌های برجسته به او می‌دهد. البته شکی نیست که حکومت این تصویر جدید را هم از زن مدرن نمی‌پسندد، اما به نظر من آن را به زنی آگاه و صاحب فکر ترجیح می‌دهد. برخوردهایی که با عکس‌های زنان در این مجلات صورت می‌گیرد نشان می‌دهد آن‌ها هنوز زن مطبخ‌نشین را ترجیح می‌دهند، ولی در عین حال با مطالب برخورد خاصی اتفاق نمی‌افتد. یعنی هیچ مجله‌ای برای ترویج عمل بینی یا بوتاکس اخطار نمی‌گیرد. حتی در حوزه مد هم صاحبان مجلات راه‌های فرار را یاد گرفته‌اند. مثلا اگر بخواهی یک ست بلوز و دامن معرفی کنی کافیست تاکید کنی این لباس برای مهمانی‌های عصرانه زنانه مناسب است یا برای آموزش خط لب بنویسی اگر خواستید به یک مجلس زنانه بروید خط لبتان را این مدلی بکشید. به نظر من حاکمان با همه مخالفتی که با تصویر زن مدرن دارند در عین حال از رشد ناگزیر این زن به نفع خودشان استفاده می‌کنند. آن‌ها زن مدرن را دوست ندارند، اما به همین که زن آگاه تربیت نشود راضی‌اند.»

تصویر زنی در چارقد

سابقه نشریات مجازی زنان در ایران، به سایت‌های متعلق به جنبش زنان بر می‌گردد. دوهفته‌نامه «زنـستان»، نخستین مجله اینترنتی حقوق زنان به زبان فارسی بود که سال ۱۳۸۴ آغاز به کار کرد و ۳۳ شماره از آن منتشر شد.

اکنون سایت‌هایی با محور قرار دادن موضوعات مرتبط با زنان، الگوهای مورد نظر حکومت را تبلیغ می‌کنند: حجاب و عفاف، پررنگ کردن نفش زن در خانواده و تاکید بر مادری و همسری، برخورد تند با نظریه‌های فمینیستی و... سایت‌های «مهرخانه»، «پایگاه خبری حجاب»، «زنان پرس»، «چارقد»، «ریحانه نیوز»، ‌ «لینک زن»، «باب‌ا‌لکریمه»، «دخت ایران» و... از جمله این سایت‌ها هستند.

این نشریه در هر شماره به موضوعی تخصصی در حوزه حقوق زنان، حقوق کودکان و حقوق بشر می‌پرداخت. مطالبی درباره جنبش زنان، خاطرات زنان از زندان، زنان کارگر، کودکان، بررسی قوانین مربوط به زنان و خانواده، مردان در جنبش زنان و … در شماره‌های مختلف آن مطرح شدند. پس از آن «تریبون فمینیستی»، «مدرسه فمینیستی»، «سایت کانون زنان ایرانی»، «پایگاه لایحه خانواده» و «تغییر برای برابری» و... تلاش کردند تا مطالبات زنان و اطلاع‌رسانی و شکل‌دهی افکار عمومی را دنبال کنند. بیشتر این سایت‌ها در داخل ایران دچار مشکل شدند.

با توقیف و فیلتر شدن این سایت‌ها در داخل کشور، درعمل فضا برای راه‌اندازی تعداد زیادی سایت و خبرگزاری با موضوع زنان از سوی نهادهای دولتی و حکومتی باز‌تر شد. به این ترتیب، اکنون سایت‌هایی با محور قرار دادن موضوعات مرتبط با زنان، الگوهای مورد نظر حکومت را تبلیغ می‌کنند: حجاب و عفاف، پررنگ کردن نفش زن در خانواده و تاکید بر مادری و همسری، برخورد تند با نظریه‌های فمینیستی و... سایت‌های «مهرخانه»، «پایگاه خبری حجاب»، «زنان پرس»، «چارقد»، «ریحانه نیوز»، ‌ «لینک زن»، «باب‌ا‌لکریمه»، «دخت ایران» و... از جمله این سایت‌ها هستند.

نگاه آن‌ها را به زن به سادگی می‌توان در انتخاب اخبار ایران و جهان درباره زنان و در عکس‌ها و تصاویر منتشر شده و گفت‌و گو‌هایشان با زنان موفق پیگیری کرد. سردبیر سایت‌» چارقد» می‌نویسد: «دختران ایرانی ما امروز موفقیت را در کجا باید جستجو کنند؟ بازار کار یا بازار استثمار؟ در این دوران که زنان، هویت اسلامی خود را بازمی‌طلبند و برای دستیابی به جایگاه الهی خود و کسب منزلتی که خداوند در آفرینش برایشان قرار داده تلاش می‌کنند، ما به‌شدت محتاج بازتعریف الگوی زن مسلمان هستیم؛ الگویی که نه به مدرنیته و پست آن متصل شود و نه به گذشته‌ ضعیف زن ایرانی بچسبد.»

مرجان، روزنامه‌نگاری که مدتی را در یکی از این سایت‌ها کار کرده است می‌گوید: «در این نوع خبرگزاری‌ها و سایت‌ها سبک‌زندگی هم وجود دارد، اما کاملاً متفاوت با سایر نشریه‌های لایف استایل و مبتنی بر تقویت نگاه سنتی و تبعیض‌آمیز به زن و تقلیل دادن او به نقش‌های فداکارانه. در این سایت‌ها، دیگر خبری از جراحی و سلامت و بوتاکس نیست. تنها تبلیغ باروری و چندهمسری و خانه‌داری است.»

زنان، پیشگامان مبارزه با استبداد

Maryam — Fri, 05 Aug 2011 14:41:15 +0000

سعید بیانی

سعید بیانی - روز ۱۴مرداد ماه، سالروز صدور فرمان مشروطیت در ایران است، روزی که نقطه عطفی در تاریخ مبارزات مردم ایران برای دستیابی به آزادی، حکومت قانون و عدالت اجتماعی به‌شمار می‌رود.

در طول قبل و بعد از انقلاب مشروطه و تحول نظام سیاسی حاکم، در کنار چهره‌های برجسته و تاثیرگزار بر این تحولات همانند ستارخان، باقرخان و سردار اسعد بختیاری، نقش زنان نیز در جریان انقلاب بسیار پررنگ بوده است؛ زنانی که علاوه بر تلاش برای به ثمر نشاندن انقلاب مشروطه و دفاع از دستاوردهای آن، در عرصه دیگری برای احقاق حقوق خود و مبارزه با اندیشه‌های واپس‌گرایانه سنت‌گرایان در تلاش بوده‌اند.

در این میان، زنان هم‌پای مردان از اهداف عمومی انقلاب پشتیبانی کردند، برایحفاظت از نهال آزادی در ایران از هیچ کوششی فروگذاری نکردند‌ و در این راه متحمل رنج‌ها و صدماتی بسیاری شدند. در این مقاله به مبارزات و فعالیت‌های زنان در قبل و بخصوص بعد از انقلاب مشروطه و تلاش زنان تجددطلب برای استقرار نظام پارلمانی در ایران می‌پردازیم.

دلایل شکل‌گیری انقلاب

به‌طور کلی زمینه‌ها و دلایل شکل‌گیریانقلاب مشروطه در سه بعد فکری، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی قابل بررسی است.

۱- زمینه‌ها و علل فکری و فرهنگی: در آن زمان، به دلیل تلاش‌های فکری روشنفکران، آگاهی سیاسی در جامعه ایران رشد یافت و با ارتباطات فرهنگی با جهان خارج افزایش پیدا کرد. انتشار روزنامه‌ها که روز به روز بر تعدادشان افزوده می‌شد و همچنین انتشار غیر رسمی ولی گسترده آثار سیاسی- انتقادی، رشد چشمگیری یافته بود. از طرفی، مردم با مفاهیم مجلس، مشروطیت و آزادی آشنا شده بودند و مهاجرت ایرانیان به کشورهای همسایه برای کار نیز در بالابردن آگاهی سیاسی آن‌ها مؤثر بود.

۲- زمینه‌ها و دلایل سیاسی: نارضایتی مردم از دولت قاجار، بی‌کفایتی شاهان و مدیران قاجاری، فساد حاکم بر دربار، ساخت سیاسی کشور، نفوذ بیگانگان در ساختار سیاسی و ضعف و تسلیم دولت در برابر آنان که با حضور روز افزون اتباع خارجی همراه شد، اکثریت مردم را نسبت به حکومت بدبین می‌کرد و نفرت عمومی علیه قاجار را دامن می‌زد. از سوی دیگر عقد قراردادهای استعماری مانند گلستان، ترکمانچای، امتیازات اقتصادی و تحمیل کاپیتولاسیون، بذر نفرت را در میان ایرانیان آگاه بارور می‌ساخت. ظلم و تعدی حاکمان مردم را به ستوه آورده بود. حاکمان مناصب را خریداری می‌کردند و هیچکس پاسخگو نبود. تشدید بیدادگری در کنار آگاهی مردم و حرکت موفقیت‌آمیز جنبش تنباکو و شکست روسیه از ژاپن را می‌توان ازجمله دلایل تحولات سیاسی آن دوره نام برد.

۳-زمینه‌ها و علل اقتصادی: از علل اقتصادی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

-آغاز بحران اقتصادی دولت قاجار بعد از شکست در جنگ‌های ایران و روس

-از دست رفتن مناطق حاصلخیز با عهد‌نامه‌های ترکمانچای و گلستان

-اعطای امتیازات تجاری خاص به بیگانگان که سبب انحطاط سریع اقتصادی داخلی شد.

-واردات بی‌رویه کالا‌ها که سبب از بین رفتن صنایع کوچک داخلی می‌شد، مثل صنعت نساجی که با ورود پارچه‌های انگلیسی از بین رفت.

-عدم حمایت دولت از صنایع داخلی

-عدم رونق کشاورزی به دلیل فقدان راه‌های مطمئن، سختی مبادله اقتصادی و کاهش قیمت محصولات کشاورزی

-ترغیب انگلیسی‌ها به کاشت تریاک به جای محصولات کشاورزی

-قحطی‌های متعدد که هر چندسال یک‌بار شماری از مردم را به کشتن می‌داد. سخت‌ترین دوره قحطی سال ۱۸۷۱میلادیبود که صد‌ها هزار نفر را به کام مرگ کشید.

-مشکل نان در اواخر سلطنت ناصر‌الدین شاه و دوران سلطنت مظفر‌الدین‌شاه

-کاهش ارزش پول ایران به دلیل ضعف دولت و کاهش ارزش جهانی نقره

-کاهش بهای مواد خام صادراتی ایران

باتوجه به مشکلات اقتصادی یاد شده دولت برای تأمین هزینه‌های خود به افزایش مالیات، فروش مناصب و مقامات دولتی، اعطای امتیازات و استقراض از بانک‌های خارجی روی آورد که نارضایتی‌های بیشتری را در میان مردم دامن زد. در مقابل تشریفات دربار و سفرهای پرهزینه شاه خشم مردم را برانگیخت.[ ۱]

شرایط زن ایرانی قبل از مشروطیت

در دوران قاجار نگرش زنان به موقعیت خود پذیرش سرنوشت و تسلیم بود. به دختران از کوچکی ساکت نشستن و تحرک کم، سئوال نکردن و اطاعت کردن از مردان- حتی از برادر کوچک‌تر خود- آموزش داده می‌شد. این شکل پذیرش شرایط و تسلیم در برابر آن را می‌توان به عنوان الگوی جامعه‌پذیری در نظر گرفت. در اینجامعه مردسالار دختران را از سنین پنج یا شش‌سالگی به مکتب می‌گذاشتند و با رسیدن به سنین نه سالگی آن‌ها را از مکتب بیرون می‌آوردند. دختران تنها تا سطحی می‌توانستند در مکتبخانه بمانند که بتوانند قرآن بخوانند. پدران این دختران به محض دیدن آنکه دختران می‌توانند کتابی بخوانند یا خطی بنویسند، کتاب را از دست آنان می‌گرفتندو قلم دختران را می‌شکستند و با لحنی تحقیرآمیز می‌گفتند: چه معنی دارد دختر خط داشته باشد، مگر می‌خواهی منشی بشوی، همین قدر که بتوانی قرآن بخوانی کافی است. (شرایط قبل از رفتن به خانه شوهر)

در چنین شرایطی اگر زن از خانواده‌ای متشخص بود، چند زن دیگر برای خدمتگزاری از او معین می‌شدندتااو دست به سیاه و سفید نزند و تنها امر ونهی کند.اگر در خانواده‌ای رعیت بود که می‌بایست غیر از خانه‌داری وبچه‌داری کار دیگرینکند. زن در آن دوران در سه چیز خلاصه می‌شد، زاییدن،پوشانیدن وخورانیدن. این البتهحکایتی نا‌تمام از وضعیت فردی و اجتماعی زن شهرنشین ایرانی قبل از انقلاب مشروطه در ایران است واز آن می‌توان به عنوان نگاه طالبانی جامعه به زن نام برد.

روشنفکران حامی حقوق زنان

در آستانه انقلاب مشروطیت، در میان روشنفکران ایرانی، افرادی همانند آقاخان کرمانی بیش از دیگران وضعیت و موقعیت زن ایرانی را مورد توجه قرار داد. وی خواهان دگرگون کردن شرایط زندگی فردی و اجتماعی زنان ایران بود و بر تساوی حقوق زن و مرد در تمامی حقوق زندگی تاکید داشت.

علی‌اکبر دهخدا، از دیگر روشنفکرانی بود که بار‌ها در ستون «چرند و پرند»روزنامه صور اسرافیل، نمایندگان مجلس ملی را در مورد کم توجهی به شرایط زنان مورد انتقاد قرار داد.

حاج محمدتقی وکیل‌الرعایا از نمایندگان مجلس شورای ملی نیز همواره در مجلس از نمایندگان تقاضا می‌کرد که در دید و نگرش و رفتار خویش نسبت به زنان تجدید نظر کنند و به این نکته توجه داشته باشند. او در حمایت از حق رای زنان در مجلس گفت: «این مخلوق خدا تا چه وقت محروم باشند. یک جماعت محبوب خدا آن قدر به ذلت باشند که یک چیزی که نشانه انسانیت است از آن‌ها بروز نکند.»

از برجسته‌ترین شخصیت‌های مدافع حقوق زنان می‌توان از دکتر رفیع‌خان امین و تقی رفعت نام برد.این دو نفر در اواخر سال ۱۲۹۸هجری شمسی/۱۹۲۰میلادیبرای نخستین‌بار مبحث «فمینیسم» (Feminisme) را به مردم ایران معرفی کردند. آن‌ها در روزنامه «تجدد» مقاله‌هایی با اسامی مستعار «فیما» و «فمینیست» منتشر می‌کردند و بر لزوم احقاق حقوق زنان و موانع و مشکلات بحث و پافشاری داشتند. دکتر رفیع‌خان امین و تقی رفعت معتقد بودند مانع عمده و اساسی عدم حضور و شمارکت زن ایرانی در حیات اجتماعی به نگرش مردسالار بر جامعه ایران بازمی‌گردد.]۲ [

از دیگر اشخاص می‌توان به میرزاحسین‌خان عدالت که از مخالفان جدی حجاب زن بود اشاره کرد.وی در مقاله طنزی با عنوان «دنده کج» که در روزنامه ترکی‌زبان «صحبت» منتشر شد، حجاب اجباری زنان را با زبانی طنز به باد انتقاد گرفت و بعد از درج این مقاله از طرف نظمیه بازداشت و در دادگاه محاکمه شد. احمد فرهاد،نویسنده و روزنامه‌نگار وغلامحسین فروهر نیز از دیگر مدافعان حقوق زنان ایران بودند.

فعالیت‌های زنان پیشاز انقلاب

فعالیت‌های زنان ایران را در قبل و بعد از انقلاب مشروطیت می‌توان درسه بخش تقسیم کرد:اول- فعالیت زنان برای به ثمر رساندن انقلاب مشروطه. دوم:تلاش زنان برای حفظ دستاوردهای انقلاب مشروطه. سوم:مبارزه برای احقاق حقوق خود.

زنان در جریان انقلاب امیدوار بودند که انقلاب، شرایط زندگی فردی و اجتماعی‌شان را دگرگون کند، به تحقیر و ستم نسبت به آنان پایان دهد و آن‌ها بتوانند با دستیابی به حقوق خویش، به عرصه فعالیت‌های اجتماعی وارد شوند. این اهداف خود باعث انگیزش زنان برای پیشبرد و حمایت از انقلاب مشروطیت شد.

ازجمله فعالیت‌های زنان در آن زمان، مطالعه آثار روشنفکران ایرانی و اروپایی بود. زنانی که‌ قدرت خواندن و نوشتن داشتند و عموماً از طبقه مرفهو بالای جامعه بودند، با خواندن این نوشتار زمینه را برای بحث و بررسی آن آثار در محافل و مجالس زنان مهیا می‌کردند. به‌دلیل وجود فضای فرهنگی و اجتماعی آن دوره اطلاع چندانی از این فعالیت‌ها در دسترس نیست، اما بیشتر فعالیت زنان به همین فعالیت‌های آگاهی‌بخش خلاصه می‌شد.

فعالیت زنان برای حفظ دستاوردهای انقلاب

بعد از گشایش مجلس شورای ملی (۱۹شعبان ۱۳۲۴ه. ق/ ۱۸اکتبر ۱۹۰۶م) زنان که دارای اهداف و آمال مشخص بودند، فعالیت‌های خود را آغاز کردند و با استفاده از شرایط سیاسی به وجود آمده به‌دلیل تغییر و تحولات سیاسی،از طریق انتشار مقاله‌ها و نامه‌های خود در روزنامه‌ها و ارسال لایحه به مجلس شورای ملی، همچنین حضور و مشارکت در اجتماعات و گردهمایی‌های مختلف براهداف و خواسته‌های خود تاکید داشتند.

زنان در آن دوره نیز خواهان فعالیت‌های سیاسی مستقل بودند و با بررسی و ارزیابی شرایط سیاسی و اجتماعی کشور، فعالیت مشروطه‌خواهان و استبدادطلبان را مورد نقد و انتقاد قرار می‌دادند.

از دیگر شیوه‌های فعالیت سیاسی زنان، ایجاد تشکل‌های مختلفو کوشش برای مشارکت در اداره جامعه ایران بود. اولین و تنها‌ترین تشکل «اتحادیه غیبی نسوان» بود که در دوره اول مجلس ملی در تهران تشکیل شد. فعالیت‌های این تشکل به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره بیشتر مخفیانه بود.

تشکیل اتحادیه غیبی نسوان به تنهایی در منطقه خاورمیانه یک تحول و رخداد عظیم اجتماعی محسوب می‌شود. زیرا تنها در مبارزه اجتماعی مشارکت نداشتند بلکه در مقابله با روند آزادی‌خواهی و تجددطلبی فعالیت می‌کردند.

از جمله فعالیت‌های دیگر زنان ترقی‌خواه در آن دوره که هدف‌های محدود‌تر و اصلی‌تر را دنبال می‌کردند،تغییر و تحول در فرهنگ جامعه بود. این گروه می‌خواستند از طریق تاسیس مدارس دخترانه این هدف را دنبال کنند. زنان تجددطلب علاوه بر آن با انتشار مقالاتی در روزنامه‌های فارسی‌زبان برون‌مرزی، تلاش گسترده‌ای برای اصلاح نگرش مردسالار حاکم بر جامعه نسبت به زن در دوره پس از انقلاب مشروطه داشتند.

اگرچه مبارزه زنان به منظور دستیابی به حقوق فردی و اجتماعی به گروهی اندک و کم‌شمار از زنان تجددطلب شهری آن زمان و عمدتاً در تهران محدود می‌شد، ولی حمایت از انقلاب مشروطه و دستاوردهای آن، تعداد کثیری از گروه زنان کشور را در بر گرفت که به‌دلیل ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه سنتی ایران فقط به فعالیت‌های اجتماعی محدود می‌شد.

حمایت و مشارکت در تاسیس بانک ملی ایران

تاسیس بانک ملی و مقابله با استیلای مالی دولت‌های روس و انگلیس به اقتصاد ایران که از طریق بانک‌های استقراضی و شاهنشاهی اعمال می‌شد، ازجمله هدف‌هایی بود که روشنفکران و فعالان سیاسی اصلاح‌طلب ایران از دوره ناصرالدین شاه به بعد همواره بر آن تاکید می‌کردند وبه‌تدریج به یک خواست اجتماعی تبدیل شده بود. در سال ۱۹۰۵م. به دنبال کاهش بهای جهانی نقره و پایین آمدن ارزش پول کشور، تجار به اعتراض در آمدند و از دولت خواستند بانک ملی را تشکیل دهد. به دنبال تقاضای دولت مشیرالدوله از مجلس شورای ملی برای تصویب قرارداد استقراض از بیگانگان و مخالفت نمایندگان با آن، طرح تاسیس بانک ملی ایران از سوی برخی نمایندگان به مجلس ارائه شد و به تصویب رسید. به دنبال آن مردم به هیجان آمدندو در تهران در منابر و مساجد مردان و زنان به فریاد در آمدند.مردم می‌گفتندما لباس، فرش و داراییخود را می‌فروشیم و به دولت کمک می‌کنیم تا مقروض خارجی نشود.

زنان با فروختن اندوخته‌های ناچیز خود که بیشترزیورآلات بودند به بانک ملی کمک می‌کردند. از طرفی دیگر با ترغیب مردان در داخل خانه و اجتماع از آنان می‌خواستند به محقق شدن این هدف کمک کنند. زیرا زنان، بانک ملی را عاملی برای بهروزی جامعه ایران و بالطبع آینده فرزندان خودمی‌دانستند. هرچند در آن دوره بانک ملی بنا به شرایط سیاسی تشکیل نشد، اما تلاش زنان برای تحقق این هدف یعنی استقلال مالی ایران چشمگیر و قابل تحسین بود.

تحریم کالاهای وارداتی و حمایت از صنایع داخلی

با تشکیل مجلس شورای ملی که از نظر فعالان سیاسی ایرانی گامیضروری و اساسی برای آغاز اصلاحات محسوب می‌شد،مشروطه‌خواهان بر این تصور بودند که نوسازی و قدرتمند ساختن اقتصاد جامعه ایران دور از دسترس نخواهد بود. باید به شرایط تحول یافته کشور سامان داد و به سرعت به ضعف و ناتوانی فائق آمد.

مشروطه‌خواهان در نخستین گام خواستار تحریم کالاهای خارجی و استفاده از محصولات داخلی شدند. به دنبال این فرآخوان، زنان نقش و فعالیت در خور توجهی از خود نشان دادند. انجمن‌هایی به منظور ترویج منسوجات وطنی و تحریم کالاهای وارداتی تشکیل دادند و در این زمینه به تبلیغ و ترویج پرداختند؛از جمله این تشکل‌ها «انجمن همت خواتین» بود کهاعضای آن تحریم کالاهای وارداتی و ترویج خریداری و استفاده از کالاهای ایرانی را مد نظر خود داشتند. هدف‌های دیگر این تشکل تاسیس مدارس دخترانه، برای رشد و ترقی زنان و دختران در ایران بود.

زن ایرانی و مبارزه با کودتا و استقرار مجدد نظام پارلمانی

با کودتای محمدعلی شاه و به دنبال آن به توپ بستن مجلس ملی و آغاز دوره استبداد صغیر، فعالیت مشروطه‌خواهان دچار تغییر و تحول شد. آنان برای بر پایی دوباره نظام پارلمانی وارد کارزاری سخت با استبداد محمدعلی شاه شدند.

در چنین شرایطی، زنان مشروطه‌خواه دوش به دوش مردان در هر دو عرصه داخلی و خارجی فعالیت می‌کردند. در زمینه افشاگری سیاسی و جلب حمایت بین‌المللی نسبت بهمبارزه مشروطه‌خواهان ایران، چند تن از دختران و زنان مشروطه‌خواهان تبعیدی که در استانبول اقامت داشتند، تشکلی با عنوان «کمیته نسوان ایرانی» تشکیل دادند. فعالیت کمیته نسوان ایرانی محدود به جلب حمایت دربارهای سلطنتی و سازمان‌های مدافع حقوق زنان اروپا از مبارزه مشروطه‌خواهان ایران و افشای دولت کودتایی محمدعلی شاه در افکار عمومی جهانیان بود. این کمیته نه تنها شرایط زندگی زن ایرانی در نظام استبدادی را با افکار عمومی در اروپا در میان نهاد، بلکه توانست ضمن برقراری ارتباط با برخی سازمان‌های مدافع حقوق زنان در اروپا، از فعالیت‌های آنان در جهت احقاق حقوق زنان آگاه شود.

فعالیت زنان مشروطه‌خواه در داخل کشور

فعالیت زنان مشروطه‌خواه در داخل کشور گسترده‌تر بود و عرصه‌های مختلفی را بر می‌گرفت. سه عرصه اصلی فعالیت آنان عبارت بود از «مبارزه تبلیغاتی و افشاگرانه»، «حمایت مالی از مبارزه مشروطه‌خواهان»و «شرکت در مبارزه مسلحانه». ناگفته نماند در ابتدا مقاومت مشروطه‌خواهان در برابر نیروهای محمدعلی شاه محدود به تبریز بود.

فعالیت‌های تبلیغاتی

مبارزه تبلیغاتی و افشاگری‌های زنان تبریزی دارای دوسمت‌وسوی اصلی بود: از یک سو تلاش می‌شد تا با تحریک و تهییج افکار عمومی، آن گروه از مشروطه‌خواهان را که پس از کودتای محمدعلی شاه منفعل شده بودند و همچنین آنانی را که در مبارزه مشروطه‌خواهان و استبداد‌طلبان بی‌طرف بودند به مبارزه بامحمدعلی شاه و متحدانش جذب کنند. زنان نیز در این میان به یادآوری مزایای دولت مشروطه و مضرات استبداد می‌پرداختند.

جنبه دیگر فعالیت تبلیغاتی زنان تبریزی ایجاد تردید و تزلزل در بین حامیان محمدعلی شاه و به انفعال کشاندن آنان بود. نمونه برجسته این قبیل فعالیت‌ها نامه سرگشاده زنان تبریزی به عین‌الدوله فرمانده نیروهای اعزامی محمدعلی شاه برای سرکوب مشروطه‌خواهان تبریز است.

حمایت مالی از مبارزه مشروطه‌خواهان

یکی از مسائلی که مبارزان مشروطه‌خواه در دوره استبداد صغیر به‌طور جدی با آن روبه‌رو بودند، مسئله تامین هزینه‌های مالی مقاومت بود. عمده هزینه‌های مبارزان مشروطه‌خواه به خرید اسلحه و مهمات اختصاص داشت که از سوی تجار ایرانی و در مواردی قفقازی تامین می‌شد.با این حال گردآوری کمک مالی از مناطقی که از کنترل استبدادطلب‌هاخارج شده بود در دستور کار مشروطه‌خواهان قرار داشت. زنان مشروطه‌خواه با جمع‌آوری کمک‌های مالی که عمدتاً از طریق فروش زیورآلات خود و دیگر زنان بود به تامین سلاح برای مبارزان می‌پرداختند.

شرکت زنان در مبارزه مسلحانه

عرصه دیگر فعالیت زنان مشروطه‌خواه، شرکت آنان در مبارزه مسلحانه برای استقرار مجدد نظام پارلمانی در ایران بود. عموماً این مشارکت به زنان تبریزی و تا حدودی رشتی محدود می‌شد. زنان تبریزی در جریان محاصره این شهر از سوی نیروهای دولتی و سواران عشایر حامی محمدعلی شاه، به اشکال مختلف از مبارزان مشروطه‌خواه حمایت می‌کردند. زنان از یک‌سو با پختن غذا و دوختن لباس برای رزمندگان مشروطه‌خواه و پرستاری مجروحان از مبارزه مسلحانه مشروطه‌خواه حمایت می‌کردند و از سوی دیگر به طور مستقیم در میدان‌های جنگ حضور می‌یافتند و مسلحانه می‌جنگیدند. از دامنه و میزان شرکت زنان در مبارزه مسلحانه اطلاع چندانی در دست نیست. زیرا به لحاظ شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران در آن دوره، زنان برای شرکت در مبارزه مسلحانه در اکثر مواقع ناچار بودند به لباس مردان دربیایندو بجنگند. در این حالت تنها در صورتی که زخمی یا کشته می‌شدند هویت آنان مشخص می‌شد. چنان که در اکتبر ۱۹۰۸م طبق گزارشی از تبریز در هفته نامه حبل‌المتین (سال ۱۶، شماره ۱۶، ۷شوال ۱۳۲۶، ص ۲۴) این‌گونه نوشته شد: «چون اجساد افراد را برای غسل بردند، معلوم شد بیست تن از شهدا شیرزنان بودن در لباس مردان؛ با این حال نشانه‌هایی از حضور زنان در پوشش زنانه که می‌جنگیدن در دست است.»

پاولویچ (مورخ و خاور‌شناس روسی) تصریح می‌کند که «دو عکس یک دسته شصت نفری از زنان چادر به سر ایرانی تفنگ به دست در اختیار ماست اینان محافظ یکی از سنگر‌های تبریز بودند.»

در دیگر مناطق کشور که تحت کنترل استبدادطلب‌هابود، فعالیت زنان مبارز مشروطه‌خواه به صورت مسالمت‌آمیز بود. به‌عنوان مثال در تهران زنان تلاش می‌کردند بررعب و وحشت عمومی از دولت محمدعلی شاه غلبه و مردم را وادار به اعتراض کنند. زنان در گروه‌های چندنفره در بازار به راه می‌افتادندو ضمن درخواست از بازاری‌هابرایبستن مغازه‌ها مردم را تشویق به اعتراض و قیام علیه دولت می‌کردند.

به‌دنبال پیروزی رزمندگان مشروطه‌خواه در تبریز، گیلان و اصفهان، زنان مشروطه‌خواه تهران نیز فعالیت‌های خود را گسترش دادند و مردم را به مبارزه مسلحانه دعوت کردند. هفته‌نامه حبل‌المتین از تهران خبر داد که «متجاوز از یکصد نفر زن مسلح به طپانچه ششلول در کوچه‌های طهران به شاه فحش داده و حرکت می‌کردند».

زنان و فتح تهران در جنبش مشروطه

سردار بی‌بی مریم بختیاری، دختر حسینقلی‌خان ایلخانی، خواهر علیقلی‌خان سردار اسعد و همسر ضرغام‌السلطنه بختیاری از زنان مبارز عصر مشروطیت است. او از زنان تحصیل‌کرده و روشنفکر عصر بود که به طرفداری از آزادیخواهان برخاست و در این راه از هیچ کوششی دریغ نکرد. وی به مانند زندگی ایلیاتی در فنون تیراندازی و سوارکاری مهارت داشت و چون همسر و جانشین خان بود عده‌ای سوار در اختیار داشت و در مواقع ضروری به مشروطه خواهان کمک می‌کرد.

سردار بی‌بی مریم بختیاری، یکی از مشوقین اصلی سردار اسعد بختیاری جهت فتح تهران محسوب می‌شد. وی طی نامه‌ها و تلگراف‌های مختلف بین سران ایل و سخنرانی‌های مهیج و گیرا، افراد ایل را برایمبارزه با استبداد صغیر (استبداد محمدعلی شاهی) آماده می‌کرد و به عنوان یکی از شخصیت‌های ضداستعماری و استبدادی عصر قاجار مطرح بود.

سردار بی‌بی مریم بختیاری قبل از فتح تهران مخفیانه با عده‌ای سوار وارد تهران شده و در خانه پدری حسین ثقفی منزل کرد. او به هنگام حمله سردار اسعد به تهران، پشت بام خانه را که مشرف به میدان بهارستان بود سنگربندی کرد و در حالی که خود تفنگ به دست گرفته بود، به همراه عده‌ای سوار بختیاری، از پشت سر با قزاق‌ها جنگید. نقش او در فتح تهران، میزان محبوبیتش را در ایل افزایش داد و طرفداران بسیاری یافت به طوری که به لقب سرداری مفتخر شد.[۴]

تشکل‌های زنان مشروطه‌خواه

انجمن حریت نسوان یا انجمن آزادی زنان: موسسان انجمن حریت نسوان قصد داشتند زنان را با آداب معاشرت و حضور در جامعه آشنا کنند و اعتماد به نفس آنان را برای سخن گفتن در برابر جمع، به ویژه وقتی مردان حضور دارند بالا ببرند. در این انجمن هم زنان و هم مردان عضو بودند و در جلسه‌ها شرکت می‌کردند، اما برای ایجاد اعتماد به نفس در زنان، فقط اعضای زن اجازه داشتند در جلسات سخنرانی کنند. جلسه‌ها مخفیانه برگزار می‌شد و هیچ زن یا مردی اجازه نداشت به تنهایی به جلسات بیاید و باید با یکی از خویشاوندان یا آشنایان خود شرکت می‌کرد. از اعضای سر‌شناس انجمن آزادی زنان می‌توان به میرزا باجی خانم، خانم نواب سمیعی، صدیقه دولت‌آبادی، منیره خانم، گلین خانم موافق، افتخارالسلطنه و تاج‌السلطنه (دختران ناصرالدین شاه)، افسرالسلطنه، شمس‌الملوک جواهرکلام، خانم حکیم، می‌سیز جردن، خانم دکتر ایوب، افندیه خانم، و فخرالملوک (دختر شیخ‌الرئیس قاجار) اشاره کرد .

انجمن مخدرات وطن: این انجمن در سال ۱۳۲۸توسط گروهی از زنان تجددطلب برای سازماندهی زنان برای مشارکت درامور اجتماعی و فرهنگی تشکیل شد. هدف اصلی این انجمن، سازماندهی فعالیت‌های عام المنفعه و خیریه مربوط به زنان و دختران، تحریم کالا‌های خارجی و توزیع منسوجات داخلی و وطنی بود. آن‌هانیم‌نگاهی هم به مشارکت در امور سیاسی داشتند. این انجمن مجله‌ای را هم با همین نام منتشر می‌کرد.

انجمن نسوان وطن‌خواه ایران: در سال ۱۳۰۱ه. ق خانم محترم اسکندری، فعال زنان، از زنان روشنفکر برای حضور در امتحانات دبستان دخترانه دعوت کرد و با حضور زنان دراین حرکت انجمن نسوان وطن‌خواه ایران پا گرفت و تاسیس شد. از اهداف این انجمن تعلیم و تربیت دختران،ترویج صنایع وطنی و داخلی،باسوادکردن زنان،نگهداری دختران بی‌سرپرست،تاسیس مریضخانه برای زنان فقیر و تشکیل هیت تعاونی بود. این انجمن مجله‌ای را با عنوان «مجله جمعیت نسوان وطن خواه» نیز منتشر می‌کرد. این انجمن در یک اقدام اعتراضی به دنبال یک فراخوان تعداد زیادی از کتابچه توهین‌آمیز «مکر زنان» را در میدان توپخانه تهران به آتش کشیدند. به دنبال این اقدام شجاعانه خانم محترم اسکندری توسط نظمیه بازداشت شد، مدتی را در زندان نظمیه گذراند، ولی به دلیل نفوذ و شهرت خانواده‌‌اش بعد از مدتی آزاد شد.

انجمن همت خواتین: در سال ۱۳۳۳ه. ش با تلاش «همت خانم نورالدجی»،جلسه موسسان «انجمن همت خواتین» با حضور گروهی از مدیران مدارس دخترانه و فعالان زنان آغاز به کار کرد.

از اهداف این انجمن، تحریم کالاهای خارجی و توجه به کالاهای داخلی بود. هدف دیگر انجمن «پیشرفت صنایع و هنرهای دستی دختران بود».این عملکرد اگرچه محدود به موضوع اقتصادی بود ولی با این حال ناسیونالیسم را در بین زنان ایران تقویت می‌کرد.

نشریات زنان عصر مشروطه

مجله دانش، اولین نشریه اختصاصی زنان ایران بود که در سال (۱۹۱۰ – ۱۹۱۱) به صورت هفتگی در تهران منتشر می‌شد. صاحب امتیاز و مدیر مجله، خانم دکتر کحال بود. او در رشته چشم پزشکی طبابت می‌کرد.

روزنامه شکوفه، از سال ۱۳۳۰تا ۱۳۳۴در چهار صفحه منتشر می‌شد. صاحب امتیاز و سردبیر این روزنامه «مریم عمید سنانی»ملقب به مزین‌السلطنه بود. خط مشی این روزنامه، انتشار مباحثی درباره تساوی حقوق زن و مرد، لزوم تاسیس مدارس دخترانه و سوادآموزی دختران و زنان، و مخالفت با ازدواج زود هنگام دختران بود.

زبان زنان، در سال ۱۳۳۷یا ۱۹۱۹به مدیریت صدیقه دولت‌آبادی فعالیت خود را در اصفهان آغاز کرد. این روزنامه به‌دلیل مقالاتی در اعتراض به آزاد نبودن انتخابات و با اعتراض به فعالیت ماموران انگلیسی در ایران توقیف شد.

روزنامه نامه بانوان به سردبیری شهناز آزاد در سال ۱۳۳۸، علم نسوان به صاحب امتیازی نوابه صفوی در سال ۱۳۳۸و جهان زنان با سردبیری و مدیریت فخر آفاق پارسا از دیگر نشریات آن دوران بود.

منابع:

۱-رجوع شود به این لینک:http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&SSOReturnPage=Check&Rand=0

۲-هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی؛ از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی (محمد حسین خسروپناه – تهران ۱۳۸۲)

۳-تاریخ احزاب سیاسی ایران، پارسا بناب، یونس

۴- بختیاری، مریم: خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه (تهران، آنزان، ۱۳۸۲) ص۲۱