پیانو

مشیر همایون، نوازنده برجسته و ورزیده‌ پیانو

Thu, 01 Mar 2012 06:48:51 +0000

برنامه رادیویی برجستگان سنتی

محمود خوشنام

محمود خوشنام - در برنامه‌ ویژه مرتضی محجوبی، پیانونواز برجسته سنتی گفتیم که پیانو در آغاز ورود به ایران برخلاف ویلون رواج عام پیدا نکرد و مدت‌ها ویژه خواص باقی ماند. بهای گران، سنگینی وزن و دشواری آموزش از علل عدم رواج آن به‌شمار می‌آید.

از سوی دیگر پیانو بدون دستکاری‌های صوتی نمی‌توانست با موسیقی سنتی ایران، که فواصل ویژه ربع‌پرده‌ای دارد، کنار آید. با این همه به همت چند تن از کارورزان موسیقی پیانو نیز رفته رفته در گروه سازهای ملی جای گرفت و حتی به‌همراهی آوازهای پرتحریر سنتی پرداخت.

برای نخستین‌بار محمد صادق‌خان، سنتوارنواز دربار ناصری پشت پیانو نشست، ولی از آنجا که با تکنیک پیانونوازی آشنا نبود، توفیقی در این‌کار به‌دست نیاورد. پس از او غلامرضا خان مین‌باشیان معروف به سالار معزز که سرپرستی موسیقی نظام را بر عهده داشت، پیانو را در اجرای نغمه‌های ایرانی به‌کار گرفت.

پس از سالار معزز شاگرد او معتمدالملک یحییان و محمود مفخم پشت شستی‌های پیانو نشستند و از آن نغمه‌های ایرانی بیرون کشیدند. در سال‌های بعد به مرور بر تعداد نوازندگان پیانو افزوده شد که از میان آن‌ها نام چند تن برجسته‌تر شده است. مرتضی محجوبی که از او پیش از این سخن گفته‌ایم، جواد معروفی که از او در آینده سخن خواهیم گفت و سرانجام حبیب‌اله شهردار، معروف به مشیر همایون که برنامه‌ امشب را ویژه‌ او ساخته‌ایم.

حبیب‌اله شهردار، معروف به مشیر همایون در سال ۱۲۶۵ خورشیدی در تهران ‌زاده شد. پدرش نصراله‌خان سپهسالاری رئیس خزانه‌ نظام در دوره‌ ناصری بود و پیش‌کاری میرزا حسین‌ خان سپهسالار را نیز بر عهده داشت. پدر حبیب‌اله با موسیقی آشنایی نداشت، ولی علاقه‌ به این هنر خانه‌ او را معیادگاه هنرمندان زمان ساخته بود.

چنین بود که حبیب از کودکی به مایه‌های موسیقی سنتی دل بست و با هنر استادان برجسته‌ای چون آقاحسینقلی، میرزا عبداله، سالار معزز و محمد صادق خان از نزدیک آشنا شد. حبیب‌اله شانس آورد و پدرش در بازگشت از سفری از فرنگ پیانویی برای او به ارمغان آورد و او به همت پدر نزد آقابزرگ خان یکی از صاحب‌منصبان قزاق‌خانه که پیانو می‌نواخت به شاگردی نشست.

حبیب‌اله شهردار، معروف به مشیر همایون،نوازنده برجسته و ورزیده‌ پیانو

چندی بعد پدر برآن شد که از دو تن از استادان زمانه در تدریس پسر مدد گیرد. آقاحسینقلی و حسین‌خان اسماعیل‌زاده. آن دو مایه‌های موسیقی سنتی را با تار و کمانچه می‌نواختند و حبیب‌اله می‌کوشید‌‌ همان را از شستی‌های پیانو بیرون کشد. چندی بعد باز استاد دیگری به جمع آموزگاران حبیب‌اله افزوده شد. محمد صادق خان‌‌ همان سنتورنوازی که برای اولین‌بار پا روی پدال پیانو نهاده بود.

حبیب‌اله شهردار با این آموزش‌های همزمان رفته رفته به یک نوازنده ورزیده تبدیل شد و پس از چندی به انجمن اخوت پیوست که نشستگاه هنرمندان و ادیبان زمان بود و در کنسرت‌های انجمن به نواختن پیانو پرداخت. راهیابی به انجمن اخوت و دوستی و آشنایی با هنرمندان برجسته‌ای چون درویش خان، حسین خان هنگ‌آفرین و سید حسین طاهرزاده نقطه‌ عطفی در زندگی او به‌وجود آورد.

مشیرهمایون در سال ۱۲۸۹ همراه با چند تن از ورزیدگان موسیقی به لندن سفر کرد و صفحاتی را از نواخته‌های خود به ضبط درآورد. چندتایی از آن‌ها به تهران رسید و بقیه در بمباران‌های جنگ اول جهانی از بین رفت. بعد‌ها کمپانی کلمبیا ضبط‌های جدیدی از تکنوازی‌های مشیر همایون را به بازار فرستاد.

مشیر همایون شهردار علاوه بر تکنوازی توانست پیانو را به سازگار‌ترین شیوه در همراهی با آواز سنتی به‌کار گیرد. او در نواخته‌های خود همه‌ زیر و بم‌ها، فراز و فرود‌ها و تحریرهای ممتد آوازی را با پیانو پاسخ گفته است. آنچه در زندگی هنری مشیر همایون جلوه‌ای تکان‌دهنده دارد، هوش پرتوان و استعداد ناب اوست. استعداد پرتوانی که مقام او را که مکتب و مدرسه هم ندیده بود و حتی نت نمی‌دانست، در حد یکی از بزرگ‌ترین نوازندگان جامعه‌ موسیقی سنتی تثبیت می‌کند.

او علاوه بر پیانونوازی و آهنگسازی به ساخت و پرداخت نمایش‌های موزیکال نیز رقبت بسیار داشته است. روح‌اله خالقی به روایت از خود او از سه نمایش منظوم و موزیکال نام می‌برد. یک پانتومیم با عنوان «باغشاه» که پس از استبداد صغیر در انجمن اخوت به روی صحنه رفته است، نمایشنامه‌ «بیچاره اورمی» که در سال ۱۲۹۶ با همکاری درویش‌خان و رکن‌الدین‌خان مختاری همراه با موسیقی صحنه‌ای شده است و سرانجام نمایشنامه‌ی کمدی «دم‌پخت فری» که پس از سال قحطی در سال ۱۲۹۶ در گراند هتل به اجرا درآمده است.

مشیرهمایون شهردار علاوه بر مشاغل اداری و اجتماعی مانند شهرداری و فرمانداری مدت‌ها و تا آخرین روزهای زندگی ریاست شورای موسیقی رادیو ایران را نیز بر عهده داشت. ولی همه‌ این مشاغل او در برابر توان پیانو نواختنش رنگ می‌بازد. مشیر همایون را باید نوازنده برجسته و ورزیده‌ پیانو نامید؛ سازی که اگر او نمی‌بود، شاید این چنین با مایه‌های موسیقی سنتی درنمی‌آمیخت.

او سرانجام در سال ۱۳۴۸ در تهران درگذشت.

در همین زمینه:
::برنامه رادیویی "برجستگان سنتی" از محمود خوشنام در رادیو زمانه::

ترانه‌های محلی ایران برای پیانو

Babak M — Mon, 17 Jan 2011 10:53:03 +0000

شقایق کمالی

شقایق کمالی ـ پنج کتاب ترانه‌های محلی ایران برای پیانو به تنظیم سیاوش بیضایی در نیمه‌ی اول دهه‌ی ۷۰ ابتدا به‌وسیله‌ی انتشارات رودکی و سپس به‌وسیله‌ی انتشارات نوگان در ایران به چاپ رسیده است. این کتاب‌ها شامل چند سی دی از اجرای این ترانه‌ها نیز هستند.

نخستین کوشش‌های سیاوش بیضایی در زمین‌ی تنظیم ترانه‌های محلی برای پیانو به مجموعه‌ای متشکل از چند قطعه برای پیانو باز می‌گردد که در سال‌های نخستین دهه‌ی ۶۰ در بحبوحه‌ی انقلاب در ایران برای نخستین بار به چاپ رسید. پس از آن دفتر دیگری شامل ۴۶ ترانه در سال ۱۳۷۲ در ایران انتشار یافت و در ادامه‌ی آن در سال ۱۳۷۶ تنظیم‌های ترانه‌های محلی ایران در چهار دفتر شامل بیش از صد ترانه محلی به‌وسیله‌ی این آهنگساز تکمیل و منتشر شدند.

در کنار این تنظیم‌ها برخی از ترانه‌ها برای آنسامبل «ترانه‌های محلی ایران» یعنی برای پیانو، فلوت و آواز نیز آفریده شدند که خواندن ترانه‌ها را من به عنوان خواننده‌ی این گروه به عهده گرفتم. هدف از اجرای این ترانه‌ها معرفی فرهنگ موسیقی کشورمان ایران در خارج از مرزهای آن بود. به دنبال آن در سال ۱۹۹۵ میلادی انتشارات بین‌المللی موسیقی «بِرِن رای‌تر» نیز از میان این ترانه‌ها با موافقت آهنگساز ۱۸ ترانه از ساده‌ترین تنظیم‌ها را انتخاب کرده و در دفتری به نام «۱۸ ترانه ساده‌ی محلی ایرانی برای پیانو» منتشر کرد. بر روی جلد دفتر ترانه‌های محلی ایران چاپ این شرکت انتشاراتی می‌خوانیم: «۱۸ مینیاتور شاعرانه و رنگارنگ شرقی که ادبیات تدریس پیانو را غنی‌تر کرده است.»

ترانه‌های محلی ایران به تنظیم سیاوش بیضایی که در رده موسیقی هنری ایران قرار دارند در سال‌های گذشته پرفروش‌ترین کتاب‌های منتشرشده در زمینه‌ی ادبیات موسیقی ایرانی برای ساز پیانو بوده‌ است. دفا‌تر ترانه‌های محلی ایران مجموعه‌ای از زیبا‌ترین نغمه‌های برگزیده از گنجینه‌ی موسیقی نواحی گوناگون ایران است که آهنگساز با وسواس و تیزبینی هنرمندانه آن‌ها را انتخاب و با هارمونی و کنترپوان (علم چند صدایی‌نویسی) - که ریشه درفرهنگ موسیقی غربی دارد- استادانه تزیین کرده و آمیخته است. این ترانه‌ها را می‌توان به‌عنوان پلی میان دو فرهنگ موسیقی شرق و غرب به شمار آورد.

تنظیم‌های سیاوش بیضایی از تسلط کامل و همه‌جانبه‌ی او به موسیقی به‌عنوان زبان هنری خود و تکنیک نوازندگی ساز پیانو نشان دارد. برای تنظیم‌های این ترانه‌ها بیضایی با شهامت ازفرمول‌های کلیشه‌ای هارمونی گذاری که هنوز هم از طرف برخی آهنگسازان ایرانی ناشیانه و بطور مکانیکی به کار گرفته می‌شوند فاصله گرفته است. سبکی را که او به عنوان الگوی کار خود برای این تنظیم‌ها قرا داده است هارمونی سبک کلاسیک تا پسارمانتیک و گاهی هارمونی جاز است و در برخی تنظیم‌ها از کنترپوان که مشخصه‌ی سبک باروک است استفاده کرده است. بیشتر ترانه‌ها با یک مقدمه و یک قسمت میانی و پایانی تکمیل شده‌اند که ملودی محلی را مانند گوهری در میان گرفته و به حداکثردرخشش خود می‌رسانند. اضافه شدن این قسمت‌ها به ملودی اصلی محلی تنظیم‌های بیضایی را از تنظیم‌های دیگری که به ملودی تنها فرمول‌های هارمونیک بسیار ساده می‌افزایند متمامیز کرده است. دراین پنج مجموعه در کنار تنظیم‌های بسیار ساده که نواختن آن‌ها برای هنرجویان مبتدی نیز قابل اجراست تا قطعاتی ویرتوئوز برمی‌خوریم که نواختن آن‌ها تنها به‌وسیله‌ی نوازنگان پیانو با تکنیک پیشرفته قابل نواختن است.

سیاوش بیضایی با آفرینش این آثار درجه‌ی توقع دوستداران موسیقی هنری ایران و به‌خصوص نوازندگان پیانو را چنان ارتقاع داده است که با شناختن و یا نواختن این ترانه‌ها دیگر هر تنظیمی، به‌خصوص تنظیم‌های سرهم‌بندی شده، تکراری و ملال‌آور سلیقه‌ی آن‌ها را ارضاء نمی‌کند.

بی‌شک راهنمای حساسیت، دقت و وسواس سیاوش بیضایی در انتخاب و آفرینش تنظیم‌های ترانه‌های محلی توجه اساسی و تعهد او به فرهنگ موسیقی ایران و احساس مسئولیت جدی او در قبال این هنر بوده است و در این راه از غوغای خیل کم‌سوادان، افراد غیر حرفه‌ای و ناشی در زمینه موسیقی واهمه نداشته است.

شاید بتوان تنظیم این ترانه‌ها را راه حل سیاوش بیضایی برای آینده‌ی موسیقی ملی ایران دانست. او خود در مقدمه‌ی دفا‌تر ترانه‌های محلی ایران برای پیانو می‌نویسد: «موسیقی محلی ایران یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های ریشه‌یابی موسیقی گذشته ما و منبعی پربار در شکل‌گیری موسیقی نوین ایران است.»

بی‌شک بیضایی در برگزیدن نغمه‌های محلی - به عنوان ماده‌ی اولیه برای شکل‌گیری موسیقی ملی ایران- آهنگسازان اروپایی را مانند بلا بارتوک، بدریش اسمتانا، ادوارد گریگ و... که بنیانگذاران موسیقی ملی کشور خود به شمار می‌روند، سرمشق خود قرار داده است. آن‌ها نیز برای احیای موسیقی ملی کشورشان در آستانه‌ی ۱۹۰۰ میلادی که موج ملی‌گرایی در اروپا گسترش می‌یافت، برای جلوگیری از فراموش شدن نغمه‌های محلی کشورشان به جمع‌آوری گسترده و سیستماتیک و تدوین این گنجینه‌ها پرداخته و سپس در آثار هنری‌شان این نغمه‌ها را به‌کار بردند.

در مقدمه‌ی دفاتر ترانه‌ها سیاوش بیضایی می‌نویسد: «با اینکه موسیقی محلی به شکل اصیل‌اش اثری هنری در بالا‌ترین شکل ممکن است، پرداخت به اصطلاح هنری آن به منظور ایجاد آثاری نو، همواره در سراسر تاریخ موسیقی مورد توجه و علاقه‌ی آهنگسازان بوده است.»

آثار سیاوش بیضایی ادامه‌ی راه آهنگسازانی مانند خالقی، حنانه، صبا، دهلوی، مسعودیه، اصلانیان و ... است راهی که در دهه‌های پیش از انقلاب در ایران آغاز گشته بود، ادامه‌ی راه ترقی‌خواهی در موسیقی ایران که با انقلاب در آن ابتدا وقفه‌ی ناگهانی سپس یک عقب‌گرد ناشیانه‌ی بازگشت به خود و به دنبال آن تأکید بر تنها یک نوع موسیقی از سوی رژیم ایران- و آن هم موسیقی به صورت سنتی آن - شکل گرفت.

اگرچه در گوشه و کنار شاهد اجرای ترانه‌های محلی تنظیم سیاوش بیضایی به اشکال مختلف هستم با این وجود به‌عنوان نوازنده و آموزگار ساز پیانو این ترانه‌ها را به خاطر پرداختن به نکته‌های گوناگون فن نوازندگی برای تدریس پیانو به هنرآموزان و هنرجویان این ساز و به نوازندگانی که قصد گسترش رپرتوار خود را با موسیقی سرزمینمان نیز دارند، توصیه می‌کنم. بدون شک ترانه‌های محلی ایران به تنظیم سیاوش بیضایی از جمله آثار ماندگار هنر موسیقی سرزمینمان است.

دی ماه ۱۳۸۹