تابوشکنی

تشدید محافظه‌کاری اصلاح‌طلبان دولتی

politics — Mon, 22 Oct 2012 08:43:23 +0000

کورش عرفانی

کورش عرفانی − فشارهای خارجی و بحران‌های داخلی مسیری را در مقابل حکومت ایران قرار داده است که عدم حرکت در آن به آسانی ممکن نیست. به‌نظر می‌‌رسد که تغییری اجباری در راه است، این را همه می‌دانند و پذیرفته‌اند، اما چه نوع تغییری؟ این را کسی نمی‌داند و برای همین بازار احتمال و فرضیه باز است. برخی جنگ و برخورد نظامی را در چشم‌انداز می‌بینند، بدون آن که قادر باشند زمان و آینده‌ی این سناریو را ترسیم کنند. دیگران به احتمال سقوط اقتصاد ایران و آغاز شورش‌ها باور دارند، ولی برای این فرض نیز بسیار کم هستند کسانی که بتوانند فردای شورش‌ها را تصور کنند.

در این میان بعضی هنوز و به اصطلاح برای پرهیز از دو مورد نخست، بر این امیدند که شاید از دل خود نظام عقلانیتی برخیزد و این کشتیِ گرفتار در توفان را به ساحل سلامت برساند. این نوشتار به بررسی سومین احتمال می‌پردازد.

در یک تقسیم‌بندی کلی و کلیشه‌وار می‌توان مجموعه ‌مخالفان حکومت را - که در اینجا برای تدقیق در بحث از آن به عنوان «اپوزیسیون» یاد نمی‌کنیم - به سه گرایش تقسیم کرد: گرایشی که تغییر را در نبودن این نظام می‌داند، گرایشی که تغییر را تنها با حفظ نظام ممکن و مناسب می‌داند و سرانجام گرایش بینابین که منتظر است ببیند کدام یک از آن دو، دست بالا را دارد تا با آن همراهی کند. گرایش نخست را برانداز، گرایش دوم را محافظه‌کار و گرایش سوم را مصلحت‌اندیش می‌نامیم تا بتوانیم بحث را به پیش بریم. در اینجا فقط به گرایش دوم و به‌ویژه بخش داخل کشوری آن می‌پردازیم و محافظه‌کاری آن را در این می‌بینیم که حفظ تمامیت نظام را جزیی از وجود و کارکرد خویش می‌داند.

محافظه‌کاران مخالف

این گرایش به‌طور کلی بیانگر یک طیف است که به صورت عمده در نظرات جریان اصلاح‌طلبان تبلور می‌یابد. گفتیم طیف و نه جریان، زیرا طیف، به طور معمول دربرگیرنده‌ جریان‌های مختلفی است که به‌طور عمومی در یک راستا حرکت می‌کنند. طیف وسیع‌تر از جریان است و می‌تواند تفاوت‌ها و مشابهت‌ها و البته نه تضادها و تناقض‌ها را در خود داشته باشد. طیف محافظه‌کار، جریان‌های خارج کشوری و درونی اصلاح‌طلبان و شبه اصلاح‌طلبان، ناراضیان وفادار به نظام و تمامی شخصیت‌ها و حرکت‌های مشابه را در خود جای می‌دهد. این طیف دارای این مخرج مشترک است که انحلال و پایان بخشیدن به نظام جمهوری اسلامی را جزیی از ضرورت تغییر در وضعیت ایران نمی‌داند بلکه برعکس، شانس تغییر را در صورت حفظ نظام قابل توجه می‌شمارد. نظام بی‌تغییر را چندان دوست ندارد، تغییر بی نظام را هم نمی‌خواهد. نظام را با تغییر می‌طلبد و تغییر را هم با نظام.

طیف محافظه‌کار حضور مردم در خیابان را فقط به طور گزینشی و هدایت‌شده می‌خواهد. به حضور حساب شده‌ی فراخوانی باور دارد نه حضور خودجوش و برخاسته‌ از دل جامعه. فراخوان مورد نظرش هم آن است که از جانب خودی‌ها صادر شده باشد: مثلا از سوی "جنبش راه سبز امید". از فراخوان‌های برخاسته از ورای طیف خویش پشتیبانی نمی‌کند و آنها را به چشم خطرساز و منفی می‌بیند. طیف محافظه‌کار شاکی و ناراضی است اما به‌صورت تعیین مرز شده و حاضر نیست به هیچ بهانه‌ای خطوط قرمزی را زیر پا بگذارد که او را در کنار «براندازان» قرار می‌دهد.

جریان محافظه‌کار بر این باورست که کل نظام بد نیست، بلکه عناصر و اجزایی از آن بد است. تمام رفتارهای نظام قابل سرزنش نیست، که برخی از آنها این‌گونه است. همه‌ سران نظام طرد شدنی نیستند، بعضی از آنها چنین‌اند. با این پیش شرط‌ها، این طیف نتیجه‌ می‌گیرد که تغییر نظام فکر خوبی نیست، تغییر در نظام مناسب است. این یعنی حفظ ساختارهای بنیادین نظام و تلاش برای اصلاح و تعمیر از درون آن‌ها در یک روند تدریجی و مدیریت‌شده. سعید حجاریان، از نظریه‌ پردازان این طیف، این راهکار را در فرمول «فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا» خلاصه کرده بود.[1] روش تغییردهی مطلوب، چانه‌زنی دانسته می‌شود نه استفاده از نیروی پایین برای تغییر در بالا.

طیف محافظه‌کار حضور مردم در خیابان را فقط به طور گزینشی و هدایت‌شده می‌خواهد. به‌حضور حساب شده‌ی فراخوانی باور دارد نه حضور خودجوش و برخاسته‌ از دل جامعه. فراخوان مورد نظرش هم آن است که از جانب خودی‌ها صادر شده باشد: مثلا از سوی "جنبش راه سبز امید". از فراخوان‌های برخاسته از ورای طیف خویش پشتیبانی نمی‌کند و آنها را با چشم منفی و خطرساز می‌بیند. طیف محافظه‌کار شاکی و ناراضی است اما به‌صورت تعیین مرز شده و حاضر نیست به هیچ بهانه‌ای خطوط قرمزی را زیر پا بگذارد که او را در کنار «براندازان» قرار می‌دهد.

چندی پیش محمدرضا خاتمی، برادر محمد خاتمی رئیس جمهور سابق نظام، در گفت‌وگویی با روزنامه اعتماد «خطوط قرمز اصلاح‌طلبان» را «براندازی نظام» خواند و تاکید کرد «ما پرچم براندازی را برای همیشه در جبهه اصلاح‌طلبان پایین کشیده‌ایم.» او آب پاکی روی دست تمام کسانی ریخت که به‌نوعی پتانسیل تغییر مسیر اصلاح‌طلبان به سوی جریان برانداز باور داشتند وگفت:

«من این نکته را می‌خواهم صریحا اینجا اعلام کنم و این دندان طمع را از همه بکشم. من اعلام می‌کنم که در هیچ زمانی اصلاح‌طلبان برای براندازی این نظام هیچ‌گونه اقدامی نخواهند کرد و مخالف جدی آن هستند».[2] دو بار تاکید وی بر هیچ، یکی برای زمان و دیگری برای اقدام قابل توجه است.

براندازی: تابوی ناشکستنی اصلاح‌طلبان

سخنان محمدرضا خاتمی، از چهره‌های شاخص جریان اصلاح طلب در طیف محافظه‌کاران به خوبی نشان می‌دهد که بین دو عنصر حفظ یا تغییر در نظام، آن چه اصل و مهم و اساسی است «حفظ» نظام است. این که تغییر یا اصلاح در نظام ضروری باشد یک گزینه است نه یک اجبار؛ یک ارجحیت است نه یک ضرورت. آن‌چه برای آنان، اجباری و ضروری جلوه می‌کند نگهداری و نگهبانی نظامی است که خود از دل آن برخاسته‌اند، در شکل‌دهی به آن نقش داشته‌اند، به آن وابستگی‌های مادی و غیر‌مادی دارند و در یک کلام، به آن احساس تعلق وجودی می‌کنند.

وی در همین گفتگو، تفکیک میان ضرورت و گزینه را به روشن‌ترین طریق ممکن بیان می‌کند و می‌گوید: «اصلاح‌طلبان تمام تلاش‌شان را می‌کنند که این نظام را اصلاح کنند، اما اگر نظام اصلاح‌پذیر نبود و اصلاح نشد وارد فاز دیگری نخواهند شد».[3] آیا این همان خط قرمزی است که از آن سخن رفت؟ اینجا ممکن است پرسیده شود که پس اصلاح‌طلبان در صورت به بن بست رسیدن در‌خواست‌های خود چه‌کار خواهند کرد. آیا باز هم راهکار دیگری که به هر روی در ضدیت با نظام نباشد را خواهند یافت؟ آیا به امید آن که سرانجام نظام را اصلاح کنند به تلاش مستمر ادامه خواهند داد؟

برای درک هر چه بهتر سیاست محافظه‌کارانه اصلاح‌طلبان باید به باور عمیق و ریشه‌دار آنها درباره‌ی نظام پی ببریم و آن، اعتقاد واقعی به مشروعیت نظام است. همان مشروعیتی که نمی‌خواهند با یک منبع مشروعیت دیگر، یعنی حضور دوباره‌ مردم در قالب یک قیام برانداز یا یک انتخابات آزاد، تعویض کنند. به همین دلیل نیز دبیرکل سابق حزب مشارکت بر این امر تاکید می‌کند که «ما شدیدترین انتقادات را داریم و آن‌ها را عنوان می‌کنیم اما این انتقادات را به نظام نسبت نمی‌دهیم، چون فکر می‌کنیم این نظام برآمده از خواسته‌های ملی مردم این کشور است و همه ما برای تحقق این نظام زحمت کشیده‌ایم.»

محمدرضا خاتمی در پاسخ به این سوال نیز قاطعانه می‌گوید:«ممکن است گوشه‌گیری و سکوت پیشه کنند یا به دنبال کار و زندگی خود بروند».[4] به عبارت دیگر، او روشن می‌سازد که آنها در نهایت مبارزه و مخالفت و یا هر چیز دیگری که نامیده می‌شود را تعطیل کرده و «به دنبال کار و زندگی خود» می‌روند. یعنی نظام کار خود را می‌تواند به پیش برد و از بابت جریان اصلاح‌طلبان نگرانی نداشته باشد. هم اوست که در ادامه می‌افزاید: «اصلاح‌طلبان در عرصه سیاسی که ارتباط با حاکمیت پیدا می‌کند، هیچ‌وقت، تاکید می‌کنم هیچ‌وقت وارد فاز براندازانه نخواهند شد. ما پرچم براندازی را برای همیشه در جبهه اصلاح‌طلبان پایین کشیده‌ایم».[5] «برای همیشه» می‌خواهد بگوید که روی این جریان برای تبدیل شدن به یک حرکت برانداز حساب نکنید.

ریشه‌های انحلال‌گریزی نزد اصلاح‌طلبان

برای درک هر چه بهتر چرایی اتخاذ این سیاست باید به باور عمیق و ریشه‌دار اصلاح‌طلبان دولتی (سابق) درباره‌ی نظام پی ببریم و آن، اعتقاد واقعی به مشروعیت نظام است. همان مشروعیتی که نمی‌خواهند با یک منبع مشروعیت دیگر، یعنی حضور دوباره‌ مردم در قالب یک قیام برانداز یا یک انتخابات آزاد، تعویض کنند. به همین دلیل نیز دبیرکل سابق حزب مشارکت بر این امر تاکید می‌کند که «ما شدیدترین انتقادات را داریم و آن‌ها را عنوان می‌کنیم اما این انتقادات را به نظام نسبت نمی‌دهیم، چون فکر می‌کنیم این نظام برآمده از خواسته‌های ملی مردم این کشور است و همه ما برای تحقق این نظام زحمت کشیده‌ایم.»

به عبارت روشن تر، این نظام از ماست و ما از این نظام هستیم، چگونه می‌توانیم این دو را از هم تفکیک و خود را به شکلی یا به‌نوعی در مقابل نظام قرار دهیم؟ او جایگاه جریان اصلاح‌طلبان را به خوبی در درون و نه در بیرون نظام ترسیم کرده و می‌گوید: «... در اینکه ما به این قانون اساسی که یک اصلش هم ولایت فقیه است، التزام داریم، تردیدی وجود ندارد».[6] به عبارت دیگر، اگر می‌خواهید بدانید که اصلاح‌طلبان کجای صفحه شطرنج سیاسی ایران ایستاده‌اند باید آن را در کنار مهره‌ی اصلی یعنی ولی فقیه نظام ببینید.

حتی در جریان جنبش سبز نیز، میرحسین موسوی در بیانیه‌های متعدد خود بر پایبندی به قانون اساسی جمهوری اسلامی به صورت روشن پای فشرده بود:« بنده به عنوان یک همراه جنبش عظیم سبز مردمی ... می‌اندیشیدم که تا اصلاحات لازم با تکیه براصول روشن که می‌توان آنها را از قانون اساسی استخراج کرد، صورت نگیرد‌، آب رفته به جوی باز نخواهد گشت.»[7]

دبیرکل سابق حزب مشارکت به‌طور صریح حتی وظیفه‌ی مردم را نیز در این باره تعیین کرده و حکم می‌کند که «عقیده من این است که مردم خواهان اصلاح هستند و می‌خواهند که روندها بهبود پیدا کند، اما خواهان زیر و رو شدن همه‌چیز نیستند».[8] آن‌چه برای وی و سایر نظریه‌پردازان این جریان نگرانی‌آفرین به‌نظر می‌رسد همانا «زیر و رو شدن همه چیز» است، امری که به گفته‌ی آنان، چنان‌چه قدری پایین‌تر خواهیم دید، باید از آن پرهیز کرد.

دیدگاه مشترک اصلاح طلبان دولتی

موضع‌گیری محمدرضا خاتمی یک نمونه منفرد نیست. کلیه چهره‌های شاخص جریان اصلاح‌طلبی در درون طیف محافظه‌کاران به این مهم باور دارند و بر آن تاکید می‌کنند. برادر وی نیز که رئیس جمهور سابق نظام بود به صراحت اعلام داشته است: «راهی به جز اصلاح‌طلبی نداریم و براندازی نمی‌خواهیم و با کسانی هم که آن را می‌خواهند رابطه نداریم.»[9] ماهیت محافظه‌کار چهره‌ی نخست جریان اصلاح‌طلبی را می‌توان در این سخن دید که « تازه اگر خدای ناخواسته اوضاع به‌هم بخورد وضع همه بدتر خواهد شد...باید همین چارچوب حفظ شود.»[10] به سخن دیگر، فرق نمی‌کند که نظام چه کرده و چه می‌کند و چه خواهد کرد، مهم این است که «اوضاع به‌هم» نخورد و «همین چارچوب حفظ شود.»[11]

این دو نمونه از دو برادر، می‌تواند با نمونه‌های دیگری کامل شود. به طور مثال می‌توان از محمد نوری‌زاد نام برد. از نزدیکان سابق ولی‌فقیه که مغضوب شد و اینک در ترکیب غریبی از فلسفه و سیاست و عرفان و افشاگری و خیرخواهی و نصیحت و تهدید و التماس و اتمام حجت و پیش‌بینی و پیش‌گیری به نوشتن نامه‌هایی به «رهبر عزیز» خود مشغول است تا شاید بتواند از سر خیرخواهی و با ابزار پند و اندرز، ولی فقیه نظام را به سازش و نرمش وادار سازد. وی دریچه دیگری را برای طیف محافظه‌کار گشوده است که بر مبنای آن می‌توان مبارزه با نظام را با رجوع به خود رهبر نظام به پیش برد! یعنی نیاز به ستیزه‌جویی و فعالیت براندازانه و امثال آن نیست. آن قدر باید بنویسید و بگویید تا شاید روزی دل «رهبر» به رحم آید و بدی‌ها را کنار گذارد و راه نیک پیش گیرد.

نوری‌زاد در سلسله نامه‌هایی که خطاب به «رهبر» نوشته است با آوردن ادله و استدلال‌های منطقی و احساسی و مذهبی و اخلاقی سعی کرده است که علی خامنه‌ای را از ادامه مسیری که در پیش گرفته بر‌حذر دارد. او گوش شنوایی نیافته و با وجود بارها «اتمام حجت» باز از نو آغازیده و نامه‌نگاری‌ها را ادامه داده است.

می‌توان از محمد نوری‌زاد نام برد. از نزدیکان سابق ولی‌فقیه که مغضوب شد و اینک در ترکیب غریبی از فلسفه و سیاست و عرفان و افشاگری و خیرخواهی و نصیحت و تهدید و التماس و اتمام حجت و پیش‌بینی و پیش‌گیری به نوشتن نامه‌هایی به «رهبر عزیز» خود مشغول است تا شاید بتواند از سر خیرخواهی و با ابزار پند و اندرز، ولی فقیه نظام را به سازش و نرمش وادار سازد. وی دریچه دیگری را برای طیف محافظه‌کار گشوده است که بر مبنای آن می‌توان مبارزه با نظام را با رجوع به خود رهبر نظام به پیش برد! یعنی نیاز به ستیزه‌جویی و فعالیت براندازانه و امثال آن نیست. آن قدر باید بنویسید و بگویید تا شاید روزی دل «رهبر» به رحم آید و بدی‌ها را کنار گذارد و راه نیک پیش گیرد.

وی در آخرین تلاش خود، به حربه وساطت متوسل شده است. او از «مراجع» می‌خواهد در این باره دخالت کرده و به «رهبر» گوشزد کنند که دست از سماجت اتمی خویش بردارد. وی امیدواری خود بر موثر بودن این راهکار را باز هم تکرار کرده و وارد پیش‌گویی و حدس و گمان‌های یقین‌نما شده است:« من معتقدم رهبر ما شب تا به صبح قدم می‌زند و دست بر دست می‌ساید تا مگر یک یا چند تن از مراجع ما آشکارا – و نه در پس درهای بسته – دست به ریش خود ببرند و عمامه از سر بگیرند و از رهبر بخواهند به انرژی‌های معطل کشور بسنده کنند و دست از انرژی هسته‌ای بکشند. من اطمینان دارم به‌ محض رخ دادن این میانجی‌گری، رهبر عقب خواهد نشست. با این احتجاج که من روی هر که را بر زمین بیاندازم، روی بزرگان و نخبگان دینی را بر زمین نمی‌اندازم. بیاورید جام زهر را.» [12]

این تصور نوری‌زاد فقط ناشی از خوش‌بینی یا ساده‌انگاری وی نیست، بلکه همان باوری‌ست که محمدرضا خاتمی نیز برای توضیح آن به قانون اساسی تمسک کرد. نور‌ی‌زاد، خامنه‌ای را که پرونده‌ی حقوق بشری وی برای مردم ایران و مراجع بین‌المللی تا حد زیادی روشن است، هنوز رهبر خود می‌داند و شک ندارد که کارهایی مانند «دست به ریش» بردن و «عمامه از سر» گرفتن کافیست تا بتواند «رهبر» را به راه راست هدایت کند.

وی و بسیاری از محافظه‌کاران مخالف نمی‌توانند در ورای تغییر رفتار رهبری خط راهبردی دیگری را به جامعه‌ی در بن‌بست گرفتار شده پیشنهاد دهند. از همین روی پیوسته فقط بر یک راهکار تاکید دارند و آن این‌که باید از درون خود نظام همه چیز درست شود. دید آنها نه ساختارگرایانه که فردگرایانه است و همه چیز را در شخصیت رهبر نظام خلاصه می‌کنند، بی‌خبر از آن که ولی‌فقیه نیز تمام سیستم نیست، جزیی از سیستمی است که با ابزارها و از کانال‌های مختلف، خطوط راهبردی بقای خود را به او نیز دیکته می‌کند. رهبر مهره‌ای مهم در ماشین نظام است، اما مهره‌ای است در کنار دیگر اجزای سیستم و نمی‌تواند جدا یا ضد آن عمل کند، کاری که حتی شاید سبب حذف‌اش توسط عناصر قدرتمندی مثل سپاه یا بازار شود.

به این ترتیب می‌بینیم که با بی‌توجهی آگاهانه یا ناآگاهانه به عوامل ساختاری، دیدگاه غالب جریان‌های طیف محافظه‌کار، دیدگاه «یا شانس و یا اقبال» است. یعنی تلاشی از سرِ امیدواری و آرزوی صرف و با شایدهای بسیار و بایدهای نه چندان دردسرساز. در این میان چیزی به اسم استراتژی تغییر نمی‌بینیم، تلاش‌ها در این حد است که «...آقایان یک یا علی‌ای بگویند و آشکارا بر این سخن متحد شوند.»[13] و اگر تلاش کردند و نشد « به دنبال کار و زندگی خود» بروند. شاید یکی از دلایل مشخص جدی گرفته نشدن این جریان در جامعه و ریزش گسترده‌ عقبه‌ی اجتماعی جریان محافظه کار هم همین باشد که هیج افقی در برابر حرکت آنها دیده نمی‌شود، هیچ خطرپذیری و ترسیم مسیر متفاوتی در آن نیست. تنها تکرار است و اصرار تا جایی که برای کل نظام دردسر ساز نباشد و پس از آن دیگر هیچ. گویی کرانه‌ی تحول تاریخی جامعه‌ی ایران بقای نظام است نه بقای ایران.

تلاش‌های آخر یا آخرین تلاش‌ها

در این گرایش حتی وقتی صحبت از «صلح و آزادی» است در حد یک بیانیه و در خواست از خود حکومت است: «ما ازحاکمان ایران می‌خواهیم هر نوع بهانه‌ای برای جنگ و فشار و تحریم اقتصادی را متوقف و خنثی کنند تا جنگ افروزان ناامید شوند. ما می‌خواهیم به جهانیان بگوییم که صلح و آزادی و حقوق بشر حق مسلم ماست».[14] پس این خود حاکمان هستند که باید برای جلوگیری از فاجعه اقدام کنند. این‌ها نیز اقدامات خود را، هم چون آرزوهای محمدرضا خاتمی و امیدهای محمد نوری‌زاد، بر آرزو و امیدواری استوار کرده‌اند تا شاید که گوش شنوایی در حکومت باشد و چنین کند.

به این ترتیب در می‌یابیم که طیف محافظه‌کار و جریان شاخص آن، اصلاح طلبان، تغییر را می‌خواهند اما تنها از دریچه‌ی «پرسمان» از حکومت؛ نوعی «گفتمان» گرایی که در درون خود خطوط قرمزی دارد که عنوان «خشونت پرهیزی» به‌خود گرفته است. در این چارچوب، «خشونت» همان کُدی است که به تدریج بیانگر ضرورت پرهیز از هر گونه حرکت دردسرساز و عمل مشخص علیه رژیم است. سفارش آنان بر این است که با انتشار بیانیه، طومار، نامه‌نگاری و مصاحبه و سخنرانی کاری کنیم، به دنبال آن نباشیم که از مرز گفتارگرایی فراتر رویم چراکه ممکن است باز «چرخه‌ی خشونت» ایجاد شود.[15]

به نظر بسیاری، جریان محافظه‌کار نقش ترمز را برای اپوزیسیون برانداز ایفا می‌کند، یعنی اجازه نمی‌دهد که ایده‌ی ضرورت انحلال نظام و استقرار یک نظام متفاوت در جامعه جا بیفتد. محافظه‌کاران نسبت به نقش خود در این‌باره آگاهند، اما این را یک عیب نمی‌بینند، زیرا نمی‌توانند سپهر دیگری برای بقای خویش یا حتی برای جامعه‌ی ایرانی در نظر بگیرند. آنها در چارچوب‌های منجمد نظامی گرفتارند که جمود فکری‌ دارد و بعید است که با توجه به میانگین سنی خود، بتوانند از این دیدگاه سه دهه‌ای خود درگذرند. تنها اراده‌ واقعیت مادی در حال تغییر می‌تواند تکذیبی باشد بر پافشاری محافظه‌کاران مخالف در ضرورت پایبندی به حفظ نظامی که کارنامه‌ی عمومی سی و سه ساله‌اش هر روز سیاه‌تر می‌شود.

پانویس‌ها:

[1] سعید حجاریان در سال ۷۷ در مجله راه نو، استراتژی فشار از پایین چانه زنی در بالا را برای پیشبرد اهداف اصلاحات مطرح کرد.

[2] روزنامه‌ی اعتماد- دوشنبه ۱۵ مهر ۱۳۹۱

[3] همان منبع

[4] همان منبع

[5] همان منبع

[6] همان منبع

[7] بیانیه شماره ۱۷ میرحسین موسوی درباره وقایع عاشورا و روزهای پس از آن

[8] منبع بالا

[9] منبع

[10] همان منبع

[11] منبع قبلی

[12] رهبر چشم به راه شماست، داخل شوید! محمد نوری زاد

[13] همان منبع

[14] به خاطر صلح و آزادی

[15] منشور معروف به منشور ۹۱ یکی دیگر از این تلاش هاست.

پریود، عادتی که ترک نمیشود

Babak M — Wed, 03 Aug 2011 17:08:44 +0000

مهسا صارمی

مهسا صارمی ـ هر زنی در نوجوانی، در یکی از روزهای ۱۲ تا ۱۶ سالگی، زمانی که از خواب بیدار می‌شود، یا به وقت سفر در تابستان یا هنگامی که از مدرسه به خانه برمی‌گردد، خلاصه در یکی از همین روزها بدنش دگرگون می‌شود، گر می‌گیرد، ضعف می‌کند و در نهایت عادت ماهانه می‌شود.

این تجربه هم‌سان همه زنان است. عادت ماهانه که آن را با نام‌هایی نظیر پریودی و قاعدگی نیز می‌شناسیم و یکی از ویژگی‌های زیست شناختی زنان است.

در تمدن باستان ارزش خاصی برای این خون قائل بودند؛ به این دلیل که نه تنها جاری شدن آن همراه با خشونت نیست بلکه همراه با باروری و زایش است و هماهنگی تن زن با تن جهان را حفظ می‌کند.
در الهیات و تمدن مادرسالارانه کهن نیز خون قاعدگی را نوید دهنده حیات یک قبیله می‌دانستند.

با به قدرت رسیدن سلطه پدری، از ارزش این خون کاسته شد و تا به امروز که تبدیل به تابویی شده و سخن گفتن از آن چونان سختن گفتن از آلودگی است.

در جوامع مسلمان مانند ایران خون ناشی از عادت ماهیانه زنان نجس تلقی می‌شود و زنی که عادت ماهیانه می‌شود را «حیض» می‌نامند. بسیاری از زنان هم از حمام رفتن در این دوران خودداری می‌کنند. البته شاید این رسم از زمانی باقی مانده است که زنان در خزینه‌ها به شست‌وشوی سر و بدن خود می‌پرداختند، اما امروزه نیز برخی زنان از آب ریختن روی سر و تن‌شان در روزهای عادت ماهانه پرهیز می‌کنند و بعد از تمام شدن خونریزی به حمام می‌روند و بعد از آن می‌گویند که «پاک شده‌اند».

عادت ماهیانه، یکی از عوامل حساس سلامتی در زندگی یک زن به شمار می‌آید. به‌فرض اگر عادت ماهانه یک زن در ۱۲ سالگی آغاز شده و تا سن ۵۰ سالگی ادامه داشته باشد و هر دوره شامل پنج تا هفت روز شود، آن‌گاه می‌توانیم بگوییم یک زن به‌طور میانگین هفت سال از عمر خود را با عادت ماهیانه گذرانده است.

این تجربه چند روزه هم‌سان، در زندگی روزمره زنان، یعنی در روزهای پیش و پس از عادت ماهیانه نیز تاثیر می‌گذارد. پس بدون شک می‌توانیم بگوییم که عادت ماهیانه نقش پررنگی را در زندگی یک زن ایفا می‌کند که به طریقی به شریک زندگی و اطرافیان زن هم مربوط می‌شود.

زهرا ع. ۲۷ ساله می‌گوید: «علایم عادت ماهیانه برای من از یک هفته قبل شروع می‌شود. سینه‌هایم درد می‌گیرند. پاهایم گزگز می‌کنند. هرچه به زمان آن نزدیک‌تر می‌شوم حالات دیگری مانند گرگرفتگی و گاهی هم جوش‎های ریز روی صورتم یا شانه‌هایم می بینم... مشکل من و خیلی از دختران دیگر با علایم عادت ماهانه نیست. درد در روز اول خیلی زیاد است. طوری که کمردرد و دردهای شکمی و حالت تهوع اجازه فعالیت‌های روزمره را به من نمی‌دهد.»

او ادامه می‌دهد: «برای من جالب است که در مورد دردهای زیاد عادت ماهیانه در فیلم‌ها، کتاب‌ها و یا حتی در جست‌وجوهای اینترنتی‌ام در سایت‌های کشورهای دیگر چیز زیادی نخوانده‌ام و ندیده‌ام و نشنیده‌ام. یعنی واقعاً نمی‌دانم عادت ماهیانه‌های دردناک تنها یک اپیدمی در ایران است یا نه درد مشترک همه زنان دنیاست.»

زهرا با اشاره به تغییر رفتار زنان در دوران عادت ماهیانه می‌گوید: «واقعاً بخش زیادی از این تغییرات رفتاری، ناخودآگاه و به دلیل دردها و تغییرات هورمونی اتفاق می افتد. من دوست دارم در این دوره زیاد از توالت استفاده کنم، توی محیط سرد و تمیز باشم، هر روز دوش بگیرم، بیشتر بخوابم و کمتر درگیر فعالیت‌های جسمی باشم. مخصوصا در دو روز اول. عصبی‌تر از روزهای قبل هم هستم و انتظار دارم که اطرافیان مراعات مرا بکنند؛ مخصوصا همسرم.

اصلا سکس در روزهای پریود را دوست ندارم. چون علاوه بر احتمال افزایش ابتلا به بیماری های مقاربتی لذت زیادی هم برای من ندارد. من ترجیح می‌دهم شوهرم چندروزی به خاطر وضعیت جسمی و روحی من از سکس صرف نظر کند.»

در بیشتر مواقع ما از چیزی که نمی‌دانیم، می‌هراسیم و فرار می‌کنیم. فکر این‌که یک زن به‌طور مرتب و برنامه‌ریزی شده و بدون نشانه‌ای از بیماری، می تواند خون بدن خود را از دست بدهد، عده‌ای را می‌ترساند. عده‌ای هم هنوز نمی‌دانند که بدن یک زن چطور ممکن است چنین ساختاری داشته باشد.

ضرورت تابوشکنی

محمدحسین ف. ۲۴ ساله دانشجوی مهندسی صنایع، درباره مسئله پریود، زنانگی و نحوه برخورد با آن به عنوان یک مرد، دیدگاه خود را به دو بخش تقسیم می‌کند: یک از دیدگاه پزشکی، دو از لحاظ روان‌شناختی و جامعه‌شناختی. او می‌گوید: «به نظر من، هرکس برحسب نوع ارتباطی که با دنیای خویش برای کسب علم برقرار می‌کند، می‌تواند درباره موضوع بحث ما، اطلاعاتی را جمع‌آوری کند و خود را غنی سازد، اما در بخش روانشناسی موضوع، باید به این مسئله بپردازیم که چرا یک زن از بیان اتفاقی به نام عادت ماهیانه، حتی به نزدیک‌ترین کسان خود، سر باز می‌زند یا حداقل در بیان آن از نوعی ترس برخوردار است که به اشتباه، عرف و جامعه نام آن را حیا و شرم نامیده‌اند. در حالی‌که عادت ماهیانه یک رخداد غیر قابل پیش‌بینی نبوده است و در عین حال، نه جزو امراض محسوب می‌شود و نه از طرفی دارای درمان و پیشگیری است. پس جنس زن، به تمامی درگیر این رخداد است و تنها کسی است که از پس تحمل آن برمی‌آید. عادت ماهیانه چون یک رخداد گذرا و برای هر دختری یک بازه خاص خود را دارا است، پس به نظر شخص من، نباید به این فکر بود که تنها بخواهیم با قرص، درد آن را کنترل کنیم. معضل اصلی دختر در این عادت ماهیانه، خود عادت ماهیانه نیست، چرا که رخ داده است و رخ خواهد داد؛ اما دختر نمی‌داند چگونه این مسئله را با دیگران در میان بگذارد تا آن‌ها کلافگی‌ها و ناراحتی‌های او را درک کنند. مثل خیلی از اتفاق‌های دیگر که در زندگی دختر رخ می‌دهد و دختر به صورت درد دل آن‌ها را با اشخاصی صمیمی در میان می‌گذارد. پس باید زمینه را به گونه‌ای فراهم کرد که خود دختر، برای بیان این مسئله رغبت لازم را پیدا کند. این البته نیازمند کمی شجاعت و صراحت بیان از جانب دختر نیز هست. گرچه عواملی همانند تابوی سنت و مذهب که دختران را در بسیاری از مسائل در تنگنای ابراز احساسات قرار می‌دهند، در مسکوت ماندن این موضوع، نقشی مهم ایفا می‌کنند، اما اگر حرکت از جانب نسل جوان آغاز شود و این روند ادامه پیدا کند، کم‌کم اتحاد ذهنی میان زن و مرد در نسل های بعد، حاصلی شیرین برای رفع مشکلات بیانی دنیای زن در کشورمان را در بر خواهد داشت.»

او در پاسخ به این‌که یک مرد چه وظایفی در حل این مسئله بر دوش دارد، می‌گوید: «جواب ساده است، اما در سادگی آن، قدرت در عمل نهفته است. من باید به این فکر کنم که گهواره‌ای باشم برای ایجاد آرامش زن در طول زمان قاعدگی یا همان عادت ماهیانه او. زن باید احساس کند که می‌تواند راحت این مسئله را با من در میان بگذارد، راحت ابراز کند که خونریزی دارد، چقدر درد دارد و چرا در روزهای عادت ماهیانه، کلافه و عصبی است. هر بار که من کلافگی‌های او را با لبخند پاسخ دهم و او را تصدیق کنم، این زن خواهد بود که در پریود بعدی، با اشتیاق مسئله را با من در میان خواهد گذاشت. من، به عنوان یک مرد نباید به پریود به عنوان یک ضعف نگاه کنم که اگر این ضعف است، اگر این ضعف درونی زن محسوب می‌شود، همین زن که فرض محال ضعیف است، از درون شکم خود، یک انسان را به دنیای بیرون منتقل می‌کند و فشاری عظیم را تحت عنوان "درد زایمان" تحمل می‌کند.»

سندروم پیش از عادت ماهیانه

این پدیده چند روز پیش از شروع عادت ماهیانه و آغاز خونریزی به دلیل حساسیت بدن نسبت به تغییرات هورمونی به وجود می‌آید. حدود ۱۵ روز قبل از عادت ماهیانه، سطح هورمون‌هایی نظیر استروژن و پروژسترون به سرعن در بدن تغییر می‌کند و باعث بروز علائم جسمی و روحی و رفتاری خاص در زنان می‌شود.

نیلوفر الف. ۲۷ ساله می‌گوید: «راستش رو بخواهی در زمان عادت ماهیانه گاهی وقت‌ها خودم هم از دست خودم کلافه می‌شوم ... به شدت عصبی می‌شوم، به‌خصوص بی دلیل گریه‌ام می‌گیرد. دلم می‌خواهد بیشتر بخوابم، گرمم می‌شود. حال و حوصله هیچ کاری را ندارم. دلم می‌خواهد توی خودم باشم، به لحاظ جسمی هم یک درد مرموزی که البته شدید نیست اما آزار‌دهنده است را در قسمت کمر و تخمدان‌ها حس می‌کنم و با پروفن تسکین‌اش می‌دهم چون به شدت بی‌تابم می‌کند. ضمن این‌که معمولاً چهار، یا پنج روز قبل از عادت ماهیانه سمت راست بدنم درد عجیبی می‌گیرد که مدام از بالا به پایین در حرکت است و خصوصاً در ناحیه پهلو و شانه و گردن خیلی ناراحتم می‌کند ... هر از چند گاهی هم حالت تهوع دارم و بالا می‌آورم که این البته خیلی کمتر است و شاید از ۱۰ سالگی که عادت ماهیانه‌ام شروع شده است تا به امروز که ۱۸سال می‌‌گذرد، چهار بار برایم پیش آمده است. شاید به غذایی که خوردم و تاخیر عادت ماهیانه بستگی دارد. مثلاً سال گذشته یک بار به دلیل استرس بی‌اندازه ۴۵ روز عادت ماهیانه‌ام به تاخیر افتاد و واقعاً وحشتناک بود وقتی که عادت ماهیانه شدم، دوبار بالا آوردم و دل‌دردی وحشتناک و خون‌ریزی شدید داشتم، اما این فقط گاهگاهی هست و بیشتر علائم همان‌هایی هست که گفتم.»

سندروم پیش از قاعدگی شامل طیف وسیعی از تغییرات جسمی، روحی و رفتاری در زنان می‌شود که شایع‌ترین آن‌ها عبارتند از: کمردرد، سردرد یا سرگیجه، تهوع، استفراغ، یبوست، احساس خستگی، کاهش حجم ادرار، سفت و دردناک شدن پستان‌ها، خستگی شدید تورم در قسمت‌های مختلف بدن، اضافه وزن ماهیانه، سنگینی با فشار در لگن، نفخ و تغییر اشتها، مشکلات تنفسی، آلرژی، اختلالات بینایی، خارش، سوزش و التهاب پوست در ناحیه بازوها و پاها، کوفتگی و تپش قلب و جوش‌های ریز در صورت.

شاخص‌ترین تغییرات روحی نیز عبارتند از: ناموزونی خلق و خو، افسردگی، پرخاشگری، اضطراب، بی‌قراری، کاهش تمرکز و حواس، برآشفتگی، سستی و پرخاشگری.

محمد‌مهدی م. می‌گوید: «در بین دخترانی که من دیده‌ام، آن روزهایی که عادت ماهیانه می‌شوند، به نسبت قبل و روزهایی که در این شرایط نیستند، دچار تغییرات رفتاری و روانی می‌شوند. بعضی از آن‌ها سعی می‌کنند آرام‌تر باشند و خودشان را کنترل کنند. برخی از آنان هم قادر به کنترل خود نیستند و رفتارها و واکنش‌های تندی از خود بروز می‌دهند. از نظر اخلاقی به طور کامل تغییر می‌کنند.

من فکر می‌کنم زنان این توانایی را داشته باشند که در این هنگام خود را کنترل کنند و آرام‌تر باشند اما عده‌ای از آن‌ها نمی‌توانند. آن‌هایی که خود را کنترل نمی‌کنند، عصبی به نظر می‌آیند و در مقابل اتفاق‌های روزمره واکنش‌های تندی از خود نشان می‌دهند. بعضی از این زنان خود را از جمع دور می‌کنند و گوشه‌گیر می‌شوند. کمتر صحبت می‌کنند، از خانه بیرون نمی‌روند. این اتفاق البته برای خیلی از زنان هم عادی شده است و سعی می‌کنند که برخورد عادی‌تری با عادت ماهیانه داشته باشند.»

این مرد جوان ادامه می‌دهد: «در اطرافیان من، هستند پسرانی که دوست دخترهای‌شان را در این روزها درک نمی‌کنند. حتی در این روزها رابطه‌شان را نیز با او قطع می‌کنند. به این شکل برخورد مناسبی با دختران صورت نمی‌گیرد. عده‌ای زمانی که رفتار تندی از دوست خود می‌بینند، با رفتاری تندتر جوابش را می‌دهند. عده‌ای هم همان‌طور که گفتم در این روزها رابطه‌شان را قطع می‌کنند و با او بیرون نمی‌روند.
چیزی که خودم در مقابل دوست دخترم رعایت می‌کنم و فکر می‌کنم برخورد مناسبی است، این است که سعی می‌کنم با او عادی‌تر برخورد کنم و در مقابل برخورد تند و عصبانی‌اش، عکس العملی از خود نشان ندهم. باید در این روزها با دخترها برخورد بهتری کنیم و رفتارها و عکس‌العمل‌شان را طبیعی بدانیم.
البته من تا زمانی برخورد مناسبی خواهم داشت که طرف مقابل من از رفتار من و یا از این دوران عادت ماهیانه سوءاستفاده نکند. در غیر این صورت شاید واکنش من هم تند شود و بسته به شرایط رابطه‌ام را تا زمانی با او قطع کنم، اما تا به حال در روابطم با چنین مشکلی روبه‌رو نشده‌ام.»

دلیل خونریزی چیست؟

در تخمدان‌های زن میلیون‌ها تخمک وجود دارد که هر تخمک به همراه سلو‌ل‌های اطرافش، مجموعه‌ای به‌نام فولیکول را شکل می‌دهد. این فولیکول‌ها تحت اثر ترشحات قسمتی از مغز به‌نام هیپوفیز قرار دارند.
یک دوره قاعدگی طبیعی را، براساس وضعیت جدار داخلی رحم، می‌توان به سه مرحله تقسیم کرد:

١. مرحله رشد

٢. مرحله ترشحی

٣. مرحله تخریب

در مرحله رشد که زمانی بین اتمام خونریزی و تخمکگذاری است، فولیکول‌های تخمدان تحت‌تاثیر ترشحات هیپوفیز، هورمونی به نام استروژن تولید می‌کند. استروژن بر لایه داخلی جدار رحم اثر می‌کند و موجب افزایش رشد آن می‌شود. در روزهای میانی دوره قاعدگی (تقریباً ۱۴ روز) یک تخمک از یکی از تخمدان‌ها رها می‌شود. پس از رها شدن تخمک، سلول‌های باقیمانده فولیکول (که در این زمان، اصطلاحاً جسم زرد نامیده می‌شوند) تغییر و شروع به ترشح هورمونی به‌نام پروژسترون می‌کنند. هورمون پروژسترون باعث افزایش ضخامت جدار داخلی رحم می‌شود. بنابراین، با رها شدن تخمک و ترشح هورمون پروژسترون، نیمه دوم قاعدگی آغاز می‌شود.

در صورتی که تخمک رها شده توسط اسپرم بارور و تبدیل به سلول تخم شود، در جدار داخلی رحم جایگزین شده و با کنش‌های پیچیده‌ای مانع از بین رفتن جسم زرد می‌شود، اما اگر تخمک بارور نشود و یا به هر دلیلی در جدار رحم جایگزین نشود، جسم زرد پس از چند روز ترشح پروژسترون، از بین می‌رود. در نتیجه جدار داخلی رحم در اثر افت ناگهانی استروژن و پروژسترون دچار تخریب می‌شود و تکه‌تکه فرو می‌ریزد. این ریزش جدار داخلی رحم، همان خونریزی عادت ماهیانه است.

مردمان گذشته بر این باور بودند که خون دوران عادت ماهیانه دارای قدرت معجزه آسایی است و از این جهت مردان به زنان حسادت کرده و چون خود قادر به تجربه چنین پدیده‌ای نبودند آن را کاملاً نفی و رد می‌کردند و شاید تمام این باورها و تجربیات در گذشته‌های دور و نزدیک به رانده شدن زن از جامعه و ضعیف شمردن او ختم شده باشد.

در کنار تمام این عقاید کلیشه‌ای که همواره در مورد عادت ماهیانه زنان شنیده می‌شود، باید به آن به چشم یک پدیده سالم و طبیعی نگاه شود که جزو تفکیک‌ناپذیری از زندگی یک زن و مرد به شمار می‌آید.