صنعت نفت

از تحریم ایران تا جنگ؛ گفت‌وگو با منصور فرهنگ

Mon, 21 Nov 2011 23:02:59 +0000

احسان عابدی

دکتر منصور فرهنگ، دیپلماسی ایران را شکست‌خورده و ناکام مطلق می‌داند، چنان‌که نام وزیر امور خارجه ایران به سادگی در فهرست کسانی قرار می‌گیرد که دولت سوئیس آنها را تحریم کرده‌است و این جزوی از فشار بین‌المللی بر ایران به منظور توقف برنامه‌های هسته‌ای آن است. این فشارها اما به نظر می‌رسد که امروز بیشتر از همیشه شده باشد.

دو روز قبل با تصویب قطعنامه شورای حکام آژانس بین‌المللی علیه برنامه‌های هسته‌ای ایران راه برای برخورد شدیدتر با ایران باز شد، به‌طوری که بحث‌ها پیرامون تحریم احتمالی صنایع نفت و گاز ایران بالا گرفته‌است. دکتر فرهنگ معتقد است که با توجه به شرایط اقتصادی جهان، دشوار بتوان نفت ایران را تحریم کرد، اما به جای آن، خطر حمله نظامی به ایران جدی است و جمهوری اسلامی می‌باید تدبیر به خرج دهد.

گفت‌وگو با منصور فرهنگ، نماینده پیشین ایران در سازمان ملل و کارشناس روابط بین الملل را می‌خوانید.

در روزهای اخیر و به‌خصوص پس از تصویب قطعنامه‌ شورای حکام سخن از تحریم‌های بیشتر ایران و فشار مضاعف بر جمهوری اسلامی به منظور توقف برنامه‌های اتمی آن به میان آمده‌است. در گام بعد به نظر می‌رسد صنایع نفت و گاز ایران مشمول تحریم‌های غرب قرار گیرند. با توجه به وابستگی کامل اقتصاد ایران به صنعت نفت، گمان می‌کنید که حکومت ایران توان مقابله با این دور جدید تحریم‌ها را خواهد داشت؟

اگر واقعا نفت ایران تحریم شود، با توجه به این که ایران روزانه دو میلیون و سیصد هزار بشکه نفت صادر می‌کند و بیش از پنجاه درصد درآمد کشور از صدور نفت تامین می‌شود، تردیدی نیست که لطمه بزرگی از نظر اقتصادی و اجتماعی به رژیم ایران وارد می‌آید. مشکل اساسی این است که اگر نفت ایران تحریم شود روی بازار نفت جهان تاثیر منفی می‌گذارد که این امر به هیچ وجه برای اروپا و آمریکا، به‌خصوص در شرایط الان، قابل قبول نیست. بنابراین تصور این مسئله برای من مشکل است که آمریکا و اروپا با وارد آوردن فشار بر چین، هندوستان، ترکیه و آن دسته از کشورهایی که نفت مورد نیاز خود را از طریق ایران تامین می‌کنند، بخواهند که آنها را از خرید نفت ایران منع کنند.

در عین حال باید در نظر داشت که اگر نفت ایران تحریم هم شود، باز امکان آن وجود دارد که ایران مقداری نفت صادر کند، ولی مسئله اصلی این است که هزینه تحریم نفت ایران محدود به ایران نمی‌شود، بلکه برای اروپا و آمریکا نیز پیامدهای منفی دارد. از این رو کشورهایی که خریدار نفت ایران هستند، انتظار تحریم نفت ایران را از جانب آمریکا ندارند.

از نظر تاسیساتی چطور؟ آیا امکان تحریم‌های شدیدتری در زمینه سرمایه‌گذاری روی تاسیسات نفت و گاز ایران وجود دارد؟

این امکان وجود دارد که آمریکا فشار بیشتری بر کشورها و کمپانی‌هایی بیاورد که در صنایع نفت و گاز ایران با هدف مدرنیزه کردن تاسیسات و افزایش سطح تولید، سرمایه‌گذاری می‌کنند. در حقیقت، آمریکا مدت‌هاست که این برنامه را دنبال می‌کند. ولی مسئله اینجاست کشورهایی مثل ایتالیا، چین یا حتی آلمان که هنوز با ایران روابط وسیع تجاری دارند نمی‌توانند از این بازار چشم پوشی کنند.

آقای احمدی نژاد از یک طرف به عنوان دلقک، سوژه شوها و نمایش‌های تلویزیونی آمریکا می‌شود و از طرفی هم آن گروه‌های دست راستی اسرائیل و آمریکا که خواهان درگیری نظامی هستند از او به عنوان لولو استفاده می‌کنند، یعنی به عنوان کسی که از عقلانیت به دور است و هر کاری از دست او برمی‌آید

تا زمانی که ایران می‌تواند یک صادرکننده مهم نفت باشد، با سالی صد میلیارد دلار درآمد از این راه، هم جهان صنعتی به این نفت احتیاج خواهد داشت و هم بازار ایران برای فروشندگان این کالا در دنیا اهمیت دارد. این مسئله بغرنجی است که تصمیم‌گیری درباره آن برای آمریکا و اروپا ساده نیست. به همین دلیل است که تلاش‌های آمریکا برای توقف سرمایه‌گذاری‌ها روی تاسیسات نفت و گاز ایران تاکنون موفق نبوده. نفت ایران با اقتصاد دیگر کشورها هم ارتباط دارد، به‌خصوص چین که الان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است. بنابراین این‌گونه نیست که هزینه تحریم نفت ایران را فقط ایران بدهد، بلکه هزینه آن بین‌المللی خواهد بود و از این رو تحریم به سادگی صورت نخواهد گرفت.

به تازگی وزیر امور خارجه ایران در فهرست تحریم‌های کشور سوئیس قرار گرفته‌است. این مسئله چه تبعاتی دارد؟ آیا راه دیپلماسی را نمی‌بندد؟

دیپلماسی ایران با قطعنامه‌ای که دو روز قبل در مجمع عمومی سازمان ملل به تصویب رسید، نشان داد که در چه شرایط اسف‌باری است و این میخ دیگری بود بر تابوت دیپلماسی ایران.

آقای احمدی‌نژاد در طی شش سال گذشته که به نیویورک سفر کرده، با سخنرانی‌هایش در مجمع عمومی و مصاحبه‌هایش با خبرنگاران، این‌قدر خرافه‌گویی، غلو و افسانه‌پردازی کرده و این‌قدر حرف‌های نامربوط زده که دیگر هیچ اعتباری برای دیپلماسی ایران باقی نگذاشته‌است.

از یک طرف به عنوان دلقک سوژه شوها و نمایش‌های تلویزیونی آمریکا می‌شود و از طرفی هم آن گروه‌های دست راستی اسرائیل و آمریکا که خواهان درگیری نظامی هستند از او به عنوان لولو استفاده می‌کنند، یعنی به عنوان کسی که از عقلانیت به دور است و هر کاری از دست او برمی‌آید.

ورشکستگی دیپلماتیک ایران دو روز قبل در مجمع عمومی سازمان ملل به روشنی دیده شد و به گمان من، اگر احمدی‌نژاد هم برود، سال‌ها طول می‌کشد تا جمهوری اسلامی بتواند این دیپلماسی ورشکسته را احیا کند

حالا این‌که او در ایران اصلا قدرت یا جایگاهی دارد به جای خود. بنابراین آن قدر وضع دیپلماسی ایران خراب است و ایران منزوی شده که در مجمع عمومی سامان ملل فقط هشت کشور به قطعنامه عربستان سعودی رای منفی دادند.

جالب این است که در قطعنامه آمده، ایران باید بی‌گناهی خودش را ثابت کند، در حالی که عربستان هیچ دلیل، مدرک و استدلال محکمه‌پسندی ارائه نداده ‌که ایران در توطئه ترور سفیر عربستان در واشنگتن دخالت داشته. اما این‌قدر نسبت به ایران سوءظن زیاد است، این‌قدر ایران بی‌اعتبار شده، این‌قدر ایران فقر دیپلماسی دارد که هر اتهامی به ایران می‌چسبد. بنابراین وقتی وزیر امور خارجه ایران هم در فهرست کسانی قرار بگیرد که تحریم شده، این نشان می‌دهد که ایران تا چه حد از نظر دیپلماسی ورشکست است. مسئول اصلی این ورشکستگی دیپلماتیک هم در درجه اول و از نظر تبلیغاتی و افکار عمومی جهان، احمدی‌نژاد است.

اما ورشکستگی دیپلماتیک ایران دو روز قبل در مجمع عمومی سازمان ملل به روشنی دیده شد و به گمان من، اگر احمدی‌نژاد هم برود، سال‌ها طول می‌کشد تا جمهوری اسلامی بتواند این دیپلماسی ورشکسته را احیا کند.

در هر صورت تحریم وزیر امور خارجه ایران اتفاق جدیدی است که در تاریخ ایران سابقه نداشته. اما به نظر شما این تحریم اشخاص چقدر ضمانت اجرایی دارد؟ در گذشته هم گرچه نام آقای صالحی در فهرست تحریم‌های اتحادیه اروپا بود، اما در نهایت، بدون هیچ اشکالی توانستند که در نشست‌های‌ وین شرکت کنند.

این بستگی به دولت‌ها دارد و آنها می‌توانند به طور مستقل تصمیم بگیرند که از دادن ویزا به یک نفر خودداری کنند یا نه. گاهی اوقات دیپلمات‌هایی که وارد یک کشور می‌شوند، طبق قوانین آن کشور باید دستگیر شوند، اما با این حال به آنها ویزای ورود داده می‌شود.

تحریم‌ برخی مقامات ایرانی هم به این شکل است که آنها حق ورود به کشورهای اروپایی را ندارند، اما در نهایت، صدور ویزا یا امتناع از آن جزو حقوق هر کشوری است.

به جز این، گاهی دولت‌ها به دلایل امنیتی و یا به امید این که حضور فرد تحریم شده بتواند در حل و فصل اختلافات مفید واقع شود، برای او استثنا قائل می‌شوند. چنین مواردی در روابط بین‌المللی زیاد دیده شده که بگویند این فرد به طور کلی مورد تحریم قرار گرفته، اما در شرایط خاصی حضور او را می‌پذیریم، چرا که حضور او می‌تواند به حل و فصل مسائل کمک کند. با این حال همین که اسم وزیر امور خارجه ایران در فهرست تحریم‌های کشوری مثل سوئیس می‌آید که از نظر بین‌المللی نقش بسیار مهمی دارد، گویای انزوا و ورشکستگی دیپلماتیک ایران است.

تحریمها، گرچه برای دولت هم مشکلاتی درست کرده، اما به آن معنا نیست که در زندگی روزانه دولتمردان ایران هم تاثیری منفی گذاشته. آنها در وضعیتی هستند که بود و نبود تحریم‌ها هیچ تاثیری بر درآمد و کیفیت زندگی‌شان ندارد. اما وقتی این تحریم‌ها منجر به تورم و بی‌کاری می‌شود، این توده‌های مردم هستند که از آن رنج می‌برند

صحبت‌های بسیاری در این مدت مبنی بر تاثیر این تحریم‌ها شده‌است. هدف تحریم‌ها جمهوری اسلامی است، اما آیا این مردم ایران نیستند که از این تحریم‌ها بیشتر زیان می‌بینند؟ آیا فشار اصلی این تحریم‌ها بر شانه‌های آنان نیست؟

همین طور است. گرچه برای دولت هم مشکلاتی درست کرده، اما این سخن الزاما به آن معنا نیست که در زندگی روزانه دولتمردان ایران هم تاثیری منفی گذاشته. آنها در وضعیتی هستند که بود و نبود تحریم‌ها هیچ تاثیری بر درآمد و کیفیت زندگی‌شان ندارد. اما وقتی این تحریم‌ها منجر به تورم و بی‌کاری می‌شود، این توده‌های مردم هستند که از آن رنج می‌برند.

بهترین مثالی که می‌توانیم در این رابطه بزنیم، تحریم‌هایی است که علیه صدام حسین اجرا شد. در طول سیزده سال اجرای این تحریم‌ها، یعنی از سال 1990 تا اشغال عراق و ورود قوای بین‌المللی به آن در سال 2003، طبق آمار و مطالعات، دست‌کم پانصد هزار عراقی تنها به دلیل کمبود دارو و مشکلاتی که تحریم‌ها درست کرده بود، جان خود را از دست دادند. و تردیدی نیست که از هر جهت توده‌های مردم عراق به واسطه این تحریم وسیع و همه جانبه سیزده ساله رنج بردند، در حالی که دولتمردان عراق و رهبران سیاسی و نظامی آن از این تحریم‌ها رنجی نبردند.

آنها به اندازه کافی نفت قاچاق می‌فروختند و زندگی‌شان در همان سطح همیشگی باقی ماند. در ایران هم وضع به همین شکل است و این واقعیتی است که دولت آمریکا و دیگرانی که پی این تحریم‌ها هستند باید به آن توجه داشته باشند. بسیاری از منتقدان و تحلیل‌گران آمریکایی هم این مسائل را گوشزد می‌کنند، اما در هر حال این یکی از راه‌های مورد نظر آمریکا برای اعمال فشار بر ایران است به این امید که تغییری در رفتار ایران و برنامه هسته‌ای آن شاهد باشند، گرچه تاکنون نتیجه مورد نظر آمریکا به دست نیامده و تنها این ملت ایران هستند که هزینه‌های سنگین اقتصادی این تحریم‌ها را متقبل شده‌اند.

جایگزین این تحریم‌ها برای مقابله با برنامه‌های اتمی ایران چه می‌تواند باشد؟

در حال حاضر میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر یک جنگ روانی، دیپلماتیک و اقتصادی ایجاد شده‌ که پای اروپاییان و تا حدی نیز کشورهای عربی به آن باز شده.

بخشی از این تقابلی که ایجاد شده، مربوط به نگرانی‌های آمریکا و اسرائیل است و بخشی هم مربوط به نیاز جمهوری اسلامی به دشمن سازی و دشمن تراشی. الهیات دشمن‌یابی جزو زبان و گفتمان ولایت فقیه شده و تغییر این وضعیت بسیار دشوار است

در این شرایط اگر مشخص بشود که ایران توانایی ساخت سلاح هسته‌ای را پیدا کرده و همچنان نیز به شعار نابودی اسرائیل پایبند باشد و این بلندپروازی‌ها و غلوها را ادامه بدهد، هیچ بعید نیست که کار به تقابل نظامی کشیده شود.

حتی اگر سیاست‌مداران امروز این را نخواهند، ولی در عرصه بین‌المللی، معمولا این تهدیدها و تقابل‌ها، کشورها را به جایی می‌رساند که عقب‌نشینی برای آنها بسیار سخت می‌شود و اعتبار و موقعیتشان را در جهان به خطر می‌اندازد. برای آمریکا به عنوان قدرت هژمونیک منطقه سخت است که در برابر ایران عقب‌نشینی کند و بپذیرد که ایران تسلیحات هسته‌ای یا امکان تولید آن را داشته باشد.

در هر حال، ما نمی‌دانیم کار به کجا می‌کشد، اما در این‌که خطر جنگ وجود دارد، هیچ تردیدی نیست و این تنها ایران است که می‌تواند با تدبیر و سیاست، این خطر را رفع کند. ایران مدعی است که به هیچ وجه نیت ساخت سلاح هسته‌ای را ندارد و حتی آیه و سوره می‌آورند و پای فقه و شرعیات را به وسط می‌کشند که اصلا ساخت سلاح هسته‌ای خلاف مذهب است.

اگر حرف و عمل آنها یکی است، کارشناسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را دعوت کنند و به آنها اجازه بدهند که بدون هیچ قید و شرط و محدودیتی این تاسیسات را بررسی کنند و حتی تصمیم بگیرند که برای زمان کوتاهی، مثلا شش ماه یا یک سال غنی‌سازی اورانیوم را به کلی متوقف کنند. در چنین شرایطی، جو بین‌المللی می‌تواند به سود ایران تغییر کند. در آن زمان به احتمال قریب به یقین کشورهای اروپایی علاقمند به بهبود روابط خود با ایران خواهند بود.

اما آیا ایران می‌تواند چنین کاری بکند و یا ماهیت و خصلت رژیم ایران که یک رژیم مذهبی شبه فاشیستی است، اجازه می‌دهد که این کشور بدون دشمن زندگی کند؟ واقعیت این است بخشی از این تقابلی که ایجاد شده، مربوط به نگرانی‌های آمریکا و اسرائیل است و بخشی هم مربوط به نیاز جمهوری اسلامی به دشمن سازی و دشمن تراشی. الهیات دشمن‌یابی جزو زبان و گفتمان ولایت فقیه شده و تغییر این وضعیت بسیار دشوار است.

حتی جناح‌های مختلف سیاسی در نظام سر مسئله این رقابت می‌کنند که چه کسی در برابر دشمن ایستادگی بیشتری دارد یا کدام جناح بیشتر دشمن را می‌شناسد. رژیم ایران در حال حاضر دنیا را به خیر و شر تقسیم کرده و خودش را هم صد در صد خطاناپذیر و منزه می‌داند. یک طرف خیر است و ایران معرف آن، و یک طرف هم شر. این یک بیماری روانی است.

در این‌که خطر جنگ وجود دارد، هیچ تردیدی نیست و این تنها ایران است که می‌تواند با تدبیر و سیاست، این خطر را رفع کند. اگر ایران به هیچ وجه نیت ساخت سلاح هسته‌ای را ندارد، به کارشناسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجازه بدهند که بدون هیچ قید و شرط و محدودیتی این تاسیسات را بررسی کنند

در دنیای امروز به این شیوه نمی‌توان ادامه حیات داد. هر کشوری جنبه‌های مثبت و منفی دارد و می‌تواند اشتباه کند. اما متاسفانه ایران نتوانسته که واقعیت‌های جهان امروز را هضم کند. تمام سخنرانی‌ها و شعارهای این رژیم دایر بر تقسیم‌ دنیا به خیر و شر است. تا زمانی که این نگاه بر نظام سیاسی ایران حاکم باشد، یعنی ایران نیاز به دشمن دارد.

این مصیبت بزرگی است که گریبان‌گیر ایران شده و بعید نیست که ادامه آن بتواند به جنگ فاجعه‌سازی بیانجامد که هزینه انسانی و مادی آن را مردم ایران باید بپردازند. تنها امید این‌که در کوتاه مدت خطر حمله نظامی به ایران رفع شود، این است که حکومت ایران در موضع خودش انعطاف نشان دهد و به خاطر رفاه، امنیت و حیثیت ایرانیان، تغییراتی در برنامه‌های هسته‌ای خود ایجاد کند. در این صورت جو جهانی نیز به سود ایران تغییر می‌کند. اما آیا رژیمی که این‌قدر نیاز به دشمن دارد می تواند چنین بکند؟ این پرسش همگان است.

خبرهای متناقض از «توقف» صادرات نفت ايران به هند

Mon, 01 Aug 2011 13:11:06 +0000

در حالی که سخنگوی کميسيون انرژی مجلس از تعليق صادرات نفت ايران به هند خبر داد، مديرعامل شرکت ملی نفت ايران اين موضوع را رد کرد.

به گزارش خبرگزاری فارس، عماد حسينی، سخنگوی کميسيون انرژی مجلس ايران امروز اعلام کرد که به‌دليل بدهی نفتی ۴.۸ ميليارد دلاری هند به ايران، صادرات نفت به اين کشور به حالت تعليق درآمد.

حسينی گفت: «کميسيون در جلسه اخير از سرپرست وزارت نفت و مسئولان ارشد شرکت ملی نفت ايران به‌عنوان متولی صادرات نفت درخواست کرد که صادرات نفت به هند را به حالت تعليق درآورد.»

حسينی اين روش را پيش‌گيرانه دانست و افزود: «در حال حاضر بدهی‌های نفتی هند به کشورمان ۷.۹ ميليارد دلار است و از اين ميزان ۴.۸ ميليارد دلار آن سررسيد شده و باقی‌مانده آن هنوز سررسيد نشده است.»

سخنگوی کميسيون انرژی مجلس همچنين گفت هند قرار بود روز گذشته از طريق ترکيه بازپرداخت بدهی‌ها را آغاز کند که در اين صورت صادرات نفت از حالت تعليق خارج خواهد شد.

احمد قلعه‌بانی، مديرعامل شرکت ملی نفت ايران گفت توقف صادرات نفت به هند صحت ندارد

در همين حال احمد قلعه‌بانی، مديرعامل شرکت ملی نفت ايران در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر گفت توقف صادرات نفت به هند صحت ندارد و در حال حاضر روند صادرات نفت خام ايران به اين کشور همچون روال گذشته دنبال می‌شود.

با اين حال مديرعامل شرکت ملی نفت از کاهش صادرات نفت خام ايران به هند سخن گفت و آن را «موقتی» عنوان کرد.

صادرات نفت خام ايران به هند از ابتدای مردادماه سال جاری به‌طور متوسط روزانه ۹۰ هزار بشکه کاهش يافته است.

به گفته وزارت نفت ايران دليل اين کاهش صادرات به دليل اولتيماتوم شرکت ملی نفت ايران به پالايشگاه‌های بدهکار هندی نبوده است بلکه وجود «يک مشکل فنی در پايانه‌های نفتی هند» و «مشکلاتی در حسابرسی» منجر به اين کاهش صادرات شده است.

احمد قلعه‌بانی در ادامه سخنان خود گفت مذاکرات بين دو کشور در مورد بدهی‌های نفتی ادامه دارد و اخيرأ «دو طرف به توافق‌هايی برای وصول بدهی‌های نفتی دست يافته‌اند.»

مقامات بانکی ايران و هند چندی پيش در ترکيه مذاکراتی را برای دريافت مطالبات نفتی ايران داشتند.
محمود بهمنی، رئيس کل بانک مرکزی نيز به خبرگزاری مهر از «حل مناقشه نفتی ايران و هند» خبر داد و اعلام کرد که ترکيه هيچ نقشی در وصول مطالبات نفتی ايران از هند ندارد.

در اين رابطه حسن منصور، استاد اقتصاد در دانشگاه آمریکایی لندن در گفت‌وگويی با راديو زمانه گفت: «ایران در این زمینه ناگزیر شده است که به هند اخطار کند که اگر نتواند پول‌ها را پرداخت کند، ناگزیر نفتی تحویلش نخواهد داد.»

وی افزود: «هند از نظر پرداخت پول ابا نمی‌کند، بلکه مشکلش این است که بانک مرکزی هند از ترس تحریم‌ها نمی‌تواند در روند مکانیسم پرداخت پول شرکت را تسهیل کند.»

ايران به‌طور متوسط روزانه حدود ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام به پالايشگاه‌های هند صادر می‌کند که از محل صادرات اين ميزان نفت سالانه ۱۲ ميليارد دلار درآمد دارد.

بحران نفت ایران و زد و بندهای سیاسی

Babak M — Sun, 31 Jul 2011 16:22:40 +0000

ایرج ادیب‌زاده

نامش رستم قاسمی و از فرماندهان سپاه پاسداران است. گذشته حرفه‌ای او تنها به فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیا می‌رسد؛ زیرمجموعه‌ای که پس از جنگ با هدف آب‌رسانی، صدور نفت و گاز و طرح‌های سدسازی راه‌اندازی شده است، اما در عمل به طرح‌های نفت و گاز و انتقال نیرو محدود شده است.

در حال حاضر در کارنامه حرفه‌ای ۱۱ وزیر دولت محمود احمدی‌نژاد نام سپاه پاسداران به چشم می‌خورد که سه نفر از آن‌ها، وزیر راه، وزیر نیرو و وزیر پیشنهادی نفت به‌طور مستقیم از سپاه پاسداران می‌آیند. به این ترتیب این سه وزارتخانه به طول کامل به کنترل سپاه پاسداران درآمده‌اند. در این سه وزارتخانه‌، هم کارفرما و هم پیمانکار از سپاه پاسداران هستند.

در این میان وزارت نفت مهم‌ترین وزارتخانه از نظر تأمین اقتصادی و پول برای ایران است. این در حالی است که صنعت نفت ایران در حال حاضر دوران بحرانی را طی می‌کند؛ چه از نظر تحریم‌ها، چه از نظر تولید و چه از نظر فروش تولیدات موجود به بازارهای جهانی. به همین دلیل وزارت نفت و مدیریت این صنعت مهم ایران با گفت‌وگوهای بسیاری روبه‌رو شده است.

برای بررسی بیشتر این موضوع با دکتر حسن منصور، استاد اقتصاد در دانشگاه آمریکایی لندن گفت‌وگو کرده‌ام.

مدیریت نفت، مهم‌ترین منبع درآمد ایران، چه تأثیری در وضعیت نفت ایران به‌ویژه در رویارویی با بازارهای جهانی که حالا کاملاً به صورت رقابتی درآمده‌اند خواهد گذاشت؟

دکتر حسن منصور: صنعت نفت ایران به‌عنوان جزیی از صنعت نفت جهانی از بغرنجی درونی و ذاتی برخوردار است و در نتیجه لازمه آن نظارت اشخاصی‌ است که ازجمله صلاحیت‌های آنان باید آشنایی با صنعت بغرنج نفت باشد. متأسفانه این شاخص در طی ۳۲ سال گذشته تقریباً همیشه از وزارت نفت و نظارت‌ها بر صنعت نفت غایب بوده است و سبک و سنگین کردن قومی‌‌‌- قبیله‌ای و همبستگی‌های سیاسی تعیین‌کننده بوده است که چه کسانی بر این صنعت نظارت می‌کنند.

در بین تمام وزرا کسان بسیار معدودی را می‌شود نام برد که آشنایی اندکی با این صنعت پیدا کرده‌اند. باقی تقریباً بیگانه با این صنعت بوده‌اند. به این ترتیب صنعت نفت ایران علی‌رغم تمامی ضرورت‌های خود به دست‌های ناتوان اداره می‌شود و در نتیجه در عرصه‌های مختلف ازجمله عرصه فنی تولید، توسعه میادین، بازسازی، زنده کردن چاه‌ها و میدان‌ها و بعد گسترش پالایشگاه‌ها، در تمامی این‌ها عقب‌مانده است.

امروز ایران توان تولید حتی سهمیه اوپک خود را ندارد و سالانه صدها میلیون بشکه از ظرفیت تولید را از دست می‌دهد. لازمه رسیدن به آن سطح، سرمایه‌گذاری‌ها و زنده کردن چاه‌هایی‌ست که الان دارند رنج می‌برند و باید به آن‌ها با تزریق نفت و گاز و معالجه کردن آن‌ها رسید.

به این ترتیب قدمی که امروز دولت برمی‌دارد، در ادامه همان قدم‌های پیشین و تشدید آن‌ها، یعنی سپردن این صنعت به بازوهای انتظامی و نظامی است. در نتیجه زد و بندهای سیاسی، دلایل سیاسی پشت قضیه روشن و به بحث ما ارتباطی ندارد، ولی از نظر ضرورت‌های صنعت نفت ایران، نفت ایران دوباره از این بابت ضرر خواهد دید و در میدان بسیار رقابتی جهان نفت عقب خواهد افتاد.

امروز هم از نظر تولید و ظرفیت میدان‌ها ایران با رقیب‌های بسیار توانمندی روبه‌رو است. یعنی جایگاه خود را از دست می‌دهد. عراق با نیروی تمام دارد بازسازی می‌شود. شرکت‌های بین‌المللی متخصص در آنجا دست به تولید می‌زنند، میادین را گسترش می‌دهند و از زیرزمین حتی به میادین ایران، به میادین مشترک می‌رسند. در نتیجه وقتی آن‌ها استخراج بهره‌برداری را شروع می‌کنند، ایران از این بابت نظیر پروژه پارس جنوبی با موقعیت بسیار منفی و زیان‌دهی روبه‌رو خواهد شد.

این از نظر مدیریت صنعت نفت که متأسفانه ایران توان برخورد به بغرنجی‌های بازار نفت را ندارد. این در واقع هم تأسف‌آور و هم شگفت‌آور است.

شما به مسئله جایگاه ایران در اوپک اشاره کردید. ایران در میان کشورهای تولیدکننده نفت- اوپک -از مقام دوم به جایگاه سوم سقوط کرده و نیجریه جای ایران را گرفته است. از دیدگاه شما به‌عنوان استاد اقتصاد و کارشناس بازار جهانی انرژی، این چه پیامدی خواهد داشت؟

در بازار نفت طبیعی است که طرفین دنبال این هستند که نفت خود را از جایی تأمین کنند که بتوانند ادامه دهند. هم از نظر اقتصادی‌ـ مالی به صرفه باشد، هم از نظر امنیت و دوام این عرضه و این خرید. در مورد ایران وقتی شما مجبور می‌شوید به هر علتی، مثلاً به این علت که نمی‌توانید پولش را به دلار بپردازید، به فروشنده دیگر روی بیاورید، وقتی با او قرارداد می‌بندید، در نتیجه فروشنده سابق شما ایران از میدان دفع می‌شود و آوردن آن به میدان کار ساده‌ای نیست.

یعنی در بازار نفت وقتی شما جای خود را از دست می‌دهید، کسب آن موقعیت کار ساده‌ای نیست.

به‌ویژه هنگامی که بازار، بازار خریدار باشد، نه بازار فروشنده، ولی ایران امروز در پیدا کردن مشتری گرفتاری دارد و در نتیجه ده‌ها میلیون بشکه نفت را در سواحل خلیج فارس، در سواحل مدیترانه به صورت بارکرده و سرگردان نگه می‌دارد که بتواند خریدار پیدا کند و خریدارانی که دارد، هرکدام به علتی مثلاً نظیر هند و چین از پرداخت پول‌شان ناتوان می‌مانند. چون سیستم مالی بین‌المللی اجازه‌ی ردوبدل شدن دلار و امروز یورو را به این‌ها نمی‌دهد.

در نتیجه ایران با مشکلات عدیده‌ای در این زمینه روبه‌رو است. برای برخورد با این امر یک رویکرد همه‌جانبه در جهت از نو تعریف کردن سیاست خارجی ایران و توانمند کردن کادرهایی که این صنایع بغرنج را اداره می‌کنند، ضرورت دارد که به نظر نمی‌رسد ایران حتی در آن جهت‌ها فکری کند.

شما به همین مسئله مشکلات ایران از نظر پول‌هایی که می‌خواهد اشاره کردید. می‌دانیم که صنعت نفت ایران در حال حاضر در برابر تحریم‌های جهانی با مشکلات بسیار اساسی روبه‌رو شده است. هند و چین الان مدت‌هاست که به ایران مقادیر زیادی پول بدهکارند، بابت نفت‌هایی که گرفته‌اند، اما نمی‌توانند این پول‌ها را پرداخت کنند. به نظر شما تکلیف چه می‌شود؟

ایران در این زمینه ناگزیر شده است که به هند اخطار کند که اگر نتواند پول‌ها را پرداخت کند، ناگزیر نفتی تحویلش نخواهد داد. هند از نظر پرداخت پول ابا نمی‌کند، بلکه مشکلش این است که بانک مرکزی هند از ترس تحریم‌ها نمی‌تواند در روند مکانیسم پرداخت پول شرکت و این‌ها را تسهیل کند. پس ناگزیر اگر هند را از دست دهند که در حدود نیم میلیون بشکه یا اندکی زیر نیم میلیون بشکه در روز از ایران خرید می‌کند، این مشتری از دست خواهد رفت و این مسئله برای ایران بسیار زیان‌بخش است.

هندی‌ها علاقه‌مند هستند که در برابر این مسئله بتوانند به صورت مثلاً پایاپای یا روپیه دهند یا جنس هندی، همان کاری که در مورد چینی‌ها انجام گرفته است. در نتیجه بازار ایران در آن صورت دو ضرر خواهد کرد. از یکسو کالاهای بسیار سطح پایین مثلاً چین یا هند را می‌خرند. از سوی دیگر موجود ارزی، آن ارزی که در عرصه جهانی لازم دارند، رو به کمبود می‌گذارد و این مسئله ریال ایران را دچار دردسر می‌کند.

به این ترتیب در مورد چین امروز این مشکل را دارند که ظاهراً حدود ۳۰ میلیارد دلار بدهی به ایران دارد و برای آن پیشنهاد کرده‌ که یک پنجم آن را به صورت یوآن پول ملی چین بپردازد که هنوز ایران پاسخی نداده است. ولی به‌هرحال این پاسخ‌ها یا راه‌حل‌ها از سر اضطرار است و نمی‌تواند به سود اقتصاد ملی ایران باشد.

مشکلات نفس‌گیری که در حال حاضر دلار، یورو و دیگر پول‌های مهم جهان دارند، آیا به وضعیت صدور نفت ایران هم ارتباط پیدا می‌کنند؟

توجه کنید، این مشکلات درونی نظام مالی بین‌المللی است. به اختصار بگویم چون تمامی این پول‌ها امروز دچار گرفتاری هستند، در نتیجه این‌ها با همدیگر سنجیده می‌شوند و اگر شما به نرخ ارزهای آن‌ها در روز، در هر لحظه نگاه کنید، تصوری از بیماری این مجموعه پول‌ها به دست نمی‌آورید. دلار پول گرفتاری است. یورو پول گرفتاری است. ین پول گرفتاری است و حتی پوند هم پول گرفتاری است. دلیل گرفتاری این‌ها این است که بدهی ملی این کشورها از حد مجاز به شدت فراتر رفته و امروز باید چاره‌ای برای این مشکل پیدا کنند.

دولت انگلستان با اتخاذ سیاست‌هایی در جهت درمان بسیار دشوار این مسئله است که زمان می برد. آمریکا امروز در یک بن‌بست است که امیدواراست در هفته آینده، در چند روز آینده حل شود. دولت فدرال از این بن‌بست بیرون خواهد آمد، ولی این بیرون آمدن به معنی حل مشکل دلار نیست. بلکه مشکل دلار از اینجا ناشی است که آمریکا با حدود ۱۵ـ ۱۴/۵ تریلیون دلار تولید ملی، امروز در حدود ۱۴/۵ تریلیون بدهی ملی دارد.

در نتیجه این مشکل در زمان کوتاه قابل حل نیست و نیازمند اقداماتی است که اگر رشد اقتصادی به کمکش نیاید، برای هر دولتی بسیار مشکل خواهد بود.

آیا این با وضعیت فروش نفت ایران هم می‌تواند ارتباط داشته باشد؟

به‌طور مستقیم، نه، ولی ایران از مجموعه جهان جدا نیست. این‌ها هر پولی را بپذیرند هرکدام مسائل، مشکلات، قوت‌ها و ضعف‌های خودشان را دارند. در آن حد می‌شود آنالیز کرد و برای ایران باید احیاناً یک استراتژی تنظیم کرد که مجموعه ارزی خود را به چه ترکیبی بتواند نگهدارد. وگرنه هیچ کشوری از آن چیزی که در آمریکا و اروپا و بریتانیا و ژاپن می‌گذرد، نمی‌تواند واقعاً مجزا و در برابر آن‌ها مصون باشد.