معماری

نیمایر، معمار رؤیاهای بتنی

hosseinn — Mon, 10 Dec 2012 23:10:10 +0000

درگذشت اسکار نیمایر، معمار سرشناس برزیلی و از مهم‌ترین نمایندگان جنبش مدرنیسم در معماری

بیژن روحانی

بیژن روحانی- اسکار نیمایر (Oscar Niemeyer)، معمار سرشناس برزیلی و از مهم‌ترین نمایندگان جنبش مدرنیسم در معماری پنجم دسامبر ۲۰۱۲ در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت. او تا آخرین روزهای زندگی نیز همچنان فعالیت‌‌های حرفه‌ای و خلاقانه‌‌اش را دنبال می‌کرد.

نیمایر که از او به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی برزیل در سده بیستم یاد می‌شود، فراتر از مرزهای کشور خود نیز چنان تأثیر مهمی بر معماری مدرن بر جای گذاشت که آثارش بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث معمارانه و فرهنگی در سده بیستم به‌شمار می‌آید. طرح شهرسازی برازیلیا و ساختمان‌های آن، که نیمایر به عنوان یکی از طراحان اصلی در آن مشارکت فعال داشت، حدوداً ۳۰ سال پس از اجرا در سال ۱۹۸۷ توسط سازمان یونسکو به عنوان یکی از دست‌آوردهای مهم در زمینه طراحی شهری و معماری در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید؛ افتخاری که کمتر معماری در زمان زندگی خود آن را تجربه کرده است. آثار نیمایر، حتی اگر آن‌ها را از نزدیک نیز ندیده باشیم، بخشی از حافظه بصری هر کدام از ما را اشغال کرده است.

نیمایر برخلاف بسیاری از معماران مدرنیست هم‌دوره خود، شیفته قوس‌ها و منحنی‌ها بود. انحناهایی که به گفته خودش آن‌ها را از کوهستان‌ها و رودخانه‌های برزیل، امواج اقیانوس و همچنین اندام بر ساحل لمیده زنان الهام گرفته بود. او که از زوایای تند و خطوط راست بیزار بود، دنیا را سرشار از فرم‌های منحنی می‌دید. گرچه کارش را تحت تأثیر غول معماری مدرن، لو کوربوزیه آغاز کرد، اما بعدها راه‌های دیگری را آزمود. برخی منتقدان اجزای معماری او را با آثار نقاشی سالوادور دالی، نقاش سورئالیست، نیز مقایسه کرده‌‌اند. این کمونیست تبعیدی که مجبور شد ۲۰ سال دور از مملکت خود زندگی کند، گاه با این انتقاد نیز رو‌به‌رو بوده است که توجه بیش از اندازه‌اش به فرم‌ها، او را به درافتادن به ورطه «فرمالیسم» سوق داده است. با این حال نیمایر به تأکید خود، این فرم‌های هندسی را که به تندیس و مجسمه نیز شباهت داشتند، برای جان بخشیدن به استخوان‌بندی معماری مدرن به‌کار می‌گرفت.

نخستین کارها

شاید بخت و اقبال هم به کمک نیمایر آمده باشد. اما چه کسی است که حداقل یک بار در زندگی بخت در خانه او را نکوبیده باشد؟ با این حال اسکار جوان بیش از آن که وامدار بخت و اقبال باشد، مدیون سماجت‌های خودش بود.

اسکار نیمایر متولد ۱۹۰۷ در ریو دو ژانیرو بود و با ترک مدرسه، دوران نوجوانی و جوانی خود را با دوستانش به پرسه زدن‌های سرخوشانه در میکده‌ها و خیابان‌های شهر ‌گذارند. اما آن‌طور که در کتاب خاطراتش، «منحنی‌های زمان» شرح داده، سرانجام به مدرسه هنرهای زیبای ریو دو ژانیرو رفت و به تحصیل معماری پرداخت. کارش را با کار در چاپخانه پدرش آغاز کرد ، اما به قول معروف آن‌قدر پیله کرد و سمج بازی‌درآورد تا توانست کاری مجانی را در دفتر معماری لوسیو کوستا، معمار نامدار برزیلی، به‌دست آورد.

کار کردن با کوستا درحقیقت دریچه‌های جهانی شدن را روی نیمایر باز کرد. کوستا در دهه ۳۰ میلادی به عنوان سرپرست طراحی ساختمانی جدید برای وزارت آموزش و بهداشت منصوب شد. او برای این‌کار تعدادی از معماران جوان را به کار گماشت و از لوکوربوزیه، پیشگام معماری مدرن و سبک معماری «بین‌المللی»، نیز به عنوان مشاور طرح دعوت به همکاری کرد. باز هم سماجت و پیگیری‌های اسکار نیمایر کارگر افتاد و توانست هر طور که بود کوستا را مجاب کند تا او را هم در گروه طراحی جای دهد. از خلال مشارکت در این طرح بود که نیمایر فرصت کار کردن با لوکوربوزیه را یافت. اما اهمیت ماجرا آن‌جا بود که اسکار جوان توانست تغییرات مهمی در طرح لوکوربوزیه ایجاد کند و از این راه برای اولین بار توجه همگانی را به خود جلب کرد. ساختمان وزارت آموزش و بهداشت، سرفصل مهمی در سبک «مدرنیسم برزیلی» شد.

کلیسای کنار آبگیر

یکی از نخستین کارهایی که او شخصاً طراحی آن را بر عهده داشت و توانست شهرت جهانی برایش به همراه آورد، مجموعه‌ای در کنار دریاچه یا آبگیر مصنوعی پامپولیا (Pampuhla) در برزیل بود. این مجموعه شامل کلیسا، باشگاه ورزشی گلف و قایقرانی، رستوران و کازینوست. در طراحی این مجموعه اسکار نیمایر آرام آرام از سبک خشک لوکوربوزیه فاصله گرفت و قوس‌ها و انحناها را در کار خود وارد کرد و فرم‌های آزاد را بیش از پیش به کار گرفت.

کلیسای کوچک سن فرانسیس آسیزی در کنار آبگیر پامپولیا، یکی از اقدامات انقلابی نیمایر بود. ساختن چهار قوس بزرگ سهمی یا شلجمی‌شکل با استفاده از بتن پیش‌تنیده و به کارگیری فرم‌های آزاد در ساخت این کلیسا، در زمان خود بدون تردید یک جسارت و نوآوری بود. پذیرش این کلیسای مدرن برای اسقف‌های کاتولیک، به دلیل نوع معماری و همچنین نقاشی‌های دیواری‌اش، ناممکن بود و آن‌ها تا سال‌ها از تقدیس و تبرک کردن این ساختمان به عنوان کلیسا خودداری کردند. در حقیقت در طرح این کلیسا بود که نیمایر خود را از برخی قید و بندهای معماری کارکردگرا آزاد کرد.

ساختمان ملل متحد

پس از جنگ جهانی دوم و زمانی که شهرت نیمایر در سطح دنیا در حال اوج گرفتن بود، از او برای پیوستن به پروژه طراحی ساختمان سازمان ملل در نیویورک دعوت شد. اگرچه در ابتدا طرح شخص نیمایر برای ساختمان سازمان ملل تصویب شده بود، اما در نهایت طرحی که ترکیبی است از طراحی‌ او و لوکوربوزیه مورد توافق قرار گرفت و ساخته شد. در این طرح ساختمان‌های دبیرخانه، مجمع عمومی، تالار اجتماعات و کتابخانه جدا از یکدیگر قرار دارند. بلندترین ساختمان مجموعه، ساختمان ۳۹ طبقه‌ای دبیرخانه است که دفتر دبیرکل سازمان ملل در طبقه ۳۸ آن قرار دارد. معماری ساختمان به سبک مشهور به «سبک بین‌المللی» است؛ سبکی که خصوصیات اصلی آن تأکید بر حجم، تعادل در طرح و دوری جستن از تزئینات در معماری است. نیمایر معتقد بود زیبایی حاصل استقرار صحیح ساختمان‌ها در فضاست.

برازیلیا، نقطه صفر آفرینش

برازیلیا، پایتختی که از هیچ آفریده شد، جزو مشهورترین طر‌های شهرسازی و معماری در سده بیستم است. معماران اصلی این طرح لوسیو کوستا، به عنوان شهرساز، و اسکار نیمایر، به عنوان معمار ساختمان‌ها بودند. این دو تأکید داشتند که تمام جزییات، از طرح کلی و جانمایی ساختمان‌های مسکونی گرفته تا هندسه ساختمان‌ها باید با طرح کلی شهر هماهنگی داشته باشد.

اصول شهرسازی مدرن در سده بیستم که توسط لوکوربوزیه تدوین شده بود، هرگز فرصتی نیافته بود تا در مقیاسی چنین بزرگ به آزمون گذاشته شود. فکر ساختن یک پایتخت جدید برای کشور بزرگ برزیل در حقیقت ایده رییس جمهور وقت آن، ژوسیلینو کوبیتچک بود. او شخصاً از نیمایر خواست که در این کار مشارکت، نظارت و طراحی کند. به جز نظارت بر طرح، برخی از ساختمان‌های شهر نیز طرح خود نیمایر هستند و جزو مشهورترین آثار او به شمار می‌آیند. اقامتگاه ریاست جمهوری، خانه نمایندگان، کنگره ملی برزیل و کاتدرال یا کلیسای جامع برازیلیا ساختمان‌های مهمی هستند که توسط خود نیمایر در این شهر جدید طراحی شدند و اکنون از نمونه‌های مهم معماری سده بیستم به شمار می‌آیند.

کنگره ملی برزیل از دو نیمکره یا بشقاب مجزا و دو برج مرتفع در میان آن‌ها تشکیل شده است. یکی از نیمکره‌ها محل مجلس سنا، و دیگری مجلس نمایندگان است و برج‌های میانی نیز ساختمان‌های اداری است. وضوح این پیکره‌‌های هندسی و دسترس‌پذیر بودن آن‌ها در مقیاسی است که پیش‌تر تجربه نشده بود. این ساختمان‌ها را نیمایر درست در اصلی‌ترین محور شهر جای داد. در طرح ساختمان کلیسای جامع شهر، نیمایر ۱۶ ستون خمیده بتنی به شکل هذلولی را برای برآوردن طرح اصلی کلیسا به خدمت گرفت، ساختاری که به سمت آسمان اوج می‌گیرد و گشوده می‌شود، و درنهایت شکل تاج خار مسیح را به یاد می‌آورد.

طرح شهرسازی برازیلیا و ساختمان‌های اعجاب‌آور با حجم‌های عظیمش، قطعاً یک معماری فوتوریستی را به نمایش می‌گذارد که قرار است اشاره‌ای به آینده رو به توسعه برزیل باشد. اما طرح، منتقدانی بسیار جدی نیز دارد که از آن به عنوان یک انحراف مهم در تاریخ شهرسازی یاد می‌کنند. شهر که ابتدا با ایده‌های بلند‌پروازانه یک دولت نسبتاً دمکراتیک ساخته شد، در زمان حکومت نظامیان تحت سلطه آنان قرار گرفت. زاها حدید، معمار مشهور معاصر در وصف برازیلیا گفته است خیابان‌های عریض آن تنها به کار رژه رفتن سربازان می‌آید. با این‌حال این انتقادات به طرح شهرسازی برازیلیا، چیزی از ارزش‌های ساختمان‌هایی که نیمایر در آن‌ طراحی کرده است نمی‌کاهد.

سیاست و تبعید

تعلق سیاسی اسکار نیمایر به کمونیسم باعث شد تا او در در دوران دیکتاتوری نظامی و در سال ۱۹۶۶ مجبور به ترک کشور شود و دفتر کارش را در پاریس تأسیس کند. در این سال‌ها او پروژه‌هایش را در فرانسه و کشورهای دیگر طراحی می‌کرد و می‌ساخت. دفتر مرکزی حزب کمونیست فرانسه نیز جزو کارهای او در این دوران است. او همچنین مرکز نمایشگاه‌های بین‌المللی شهر طرابلس در لبنان را نیز طراحی کرد، اما آغاز جنگ‌های داخلی لبنان باعث شد تا این پروژه نیمه‌کاره رها شود.

با پایان دیکتاتوری نظامی در سال ۱۹۸۵، نیمایر به کشورش بازگشت و دوباره به خلق آثار معماری پرداخت. او به مدت چهار سال نیز رئیس حزب کمونیست برزیل شد. مجموعه‌ی «یادمان آمریکای لاتین» در سائوپولو جزو کارهای مهمی است که پس از بازگشت به کشور ساخت. کار مشهور دیگرش، موزه هنرهای معاصر در شهر نیتروی برزیل است که روی صخره‌ای بلند و رو به خلیج واقع شده. ساختمان با گنبد برافراشته و راه مارپیچی که از روی صخره به آن می‌رسد، مانند یک سفینه فضایی یا به قول خود نیمایر مانند گلی است که بر فراز آب‌ها معلق است. در سال ۱۹۸۸ نیمایر جایزه معماری پریتزکر در معماری را به دست آورد.

مدرنیست پیر در دوران پست مدرن‌‌ها

با ورود به سده بیست و یکم، و در حالی که نیمایر به آستانه نود سالگی رسیده بود، همچنان دفتر و استودیوی طراحی خود را در شهر ریو دو ژانیرو اداره می‌کرد. موزه اسکار نیمایر یا «موزه جدید» در سال ۲۰۰۲ ساخته و افتتاح شد. او این‌کار را در سن ۹۵ سالگی طراحی کرد. برج تلویزیونی برازیلیا، آخرین اثر نیمایر بود که در سال ۲۰۱۲ در این شهر ساخته شد.

اسکار نیمایر حدود ۶۰۰ ساختمان در نقاط مختلف جهان طراحی کرده است. او نیروی زندگی‌اش را از کار، کار و کار می‌گرفت. حتی در صد و یک سالگی نیز زمانی که برای مدتی در بیمارستان بستری شد، آن را بدترین دوران زندگی‌اش نامید و گفت برای حفظ سلامتی باید هرچه زودتر به دفتر کارش بازگردد.

با مرگ معمار حجم‌های بزرگ و آرزوهای بتنی یکی از نامدارترین چهره‌های مدرنیسم سده بیستم خاموش شد، اما میراث معماری او در گوشه و کنار جهان همچنان بر جای خواهد ماند.

تصاویر:

اول - اسکار نیمایر
دوم- اسکار نیمایر
سوم- کلیسای کوچک سن فرانسیس آسییزی در برزیل
چهارم- کلیسای کوچک سن فرانسیس آسییزی در برزیل
پنجم- کنگره ملی برزیل در شهر برازیلیا
ششم- کنگره ملی برزیل در شهر برازیلیا
هفتم- کلیسای جامع شهر برازیلیا
هشتم- کلیسای جامع شهر برازیلیا
نهم- موزه هنرهای معاصر در نیتروی
دهم- موزه جدید یا موزه نیمایر
یازدهم- اقامتگاه ریاست جمهوری در شهر برازیلیا

در همین زمینه:

بیژن روحانی در رادیو زمانه

آب، باد، خاک، آتش: گفت‌و‌گو با نادر خلیلی، مهندس معمار

arezoo — Tue, 21 Aug 2012 12:22:28 +0000

سهیل توکلی – نادر خلیلی از معدود معمارانی بود که بعد از مرگش نه تنها معماری‌اش زنده و برقرار ماند بلکه با گذر زمان هر روز نیز بر شادابی‌اش افزوده می‌شود. شگرد ماندگاری راه او در بینش معنوی او بود؛ معنویتی که جوهر آن از معماری خاکی چند هزار ساله ایران گرفته و بر شالوده‌ای از جنس عرفان مولانا بنا شده است. زنده یاد مهندس نادر خلیلی آگاهانه دریافته بود که با اتکا به این دو هویت اصیل و جاودانه «معماری کهن ایرانی و عرفان مولوی» در عمر کوتاه انسانی به سرمنزل مقصود خواهد رسید. لذا، هنگامی که این جهان را ترک می‌کرد کاری را ناتمام باقی نگذاشته بود که نگران نیمه تمام ماندنش باشد.

ویدئوی حاضر ۱۳دقیقه از یک ویدئوی ۷۰ دقیقه‌ای است با نام «آب، باد، خاک، آتش» که در تابستان ۱۳۸۶ چند ماه قبل از مرگ نادر خلیلی در بستر آزمایشگاه معماری‌اش «کـل-‌ارث» (Cal-Earth) درهسپریای کالیفرنیا (Hesperia) گرفته شده بود. آنچه باعث شد که امروز قسمتی از این ویدئو را منتشر کنم ناکامی فناوری ساختمان‌سازی کشورمان از انعطاف‌ پذیری و تحمل در برابر یک زلزله نه چندان قوی با قدرت ۶،۳ ریشتر در آذربایجان شرقی بود. باز هم تلفات سنگین دادیم و به سوگ نشستیم و با ترس و حیرت به بیچارگی‌مان نگریستیم. باز هم بازماندگان را در چادر‌های حقیر وبی‌رمق دیدیم و به جای اینکه از خودمان بپرسیم «چاره چیست و چه باید بکنیم که این فاجعه دیگر تکرار نشود؟ فقط نشستیم و دست‌ها را بر سر کوبیدیم و گفتیم: «‌ای داد بی‌داد، باز هم زلزله‌ای دیگر...».

این ویدئو را منتشر کردم تا صدای این معمار معنوی که سال‌هاست ساده‌ترین و قابل دسترس‌ترین شیوه معماری مقاوم در برابر بلایای طبیعی (زلزله، آنش‌سوزی و...) را در ارزان‌ترین و اجرایی‌ترین شکل ممکن تقدیم بشریت کرده است، بار دیگر به گوش مردم خودش برسد. با خودم گفتم بلکه شاید فرجی شود و سرانجام در ما انقلاب درونی‌ای رخ دهد و ما ― نه فقط مهندسان معماری و ساختمان، بلکه همگی‌― مَـنـیّت‌مان را کنار بگذاریم و بیدار شویم و دست به دست هم این تابوی بزرگ خانمان‌سوز را از سرزمین‌مان ریشه‌کن کنیم.

سخن را کوتاه می‌کنم و به خاطره‌ای از نادر خلیلی بسنده می‌کنم. اگر کسی خواست بیشتر از او بداند کافی است تا آثار او را در اینترنت جست‌وجو کند.

یک روز وقتی با هم در سایت آزمایشگاه معماری‌اش قدم می‌زدیم و مدل‌های معماری با کیسه‌های خاک‌ را نگاه می‌کردیم از او پرسیدم: «معماری شما ساختار فوق‌العاده‌ای دارد اما از نقطه نظر زیبایی‌شناسی بصری هنوز کامل نیست؛ فکر نمی‌کنید اگر به این قسمت هم بیشتر بپردازید طیف وسیعی از مردم دنیا به خصوص آمریکایی‌ها که دنبال این طور زیبایی‌های ظاهری هستند به سراغ‌تان می‌آیند؟» نادر خلیلی پاسخ داد: «از اینجا به بعد هر کاری کنید اضافی است؛ پول و انرژی هدر دادن است. ما اینجا هستیم که به مردم راه داشتن مسکن مقاوم را نشان بدهیم. می‌خواهیم از کابوس زلزله ر‌هاشان کنیم و تا جای ممکن این خانه‌ها برای‌شان ارزان تمام شود. اما از زاویه‌ای دیگر شما هم درست می‌گویی؛ نقصی در این کار است که شما آن را می‌بینی. بسیار خوب، تا اینجا را من آمده‌ام از اینجا به بعد شما ادامه‌اش دهید و به قول خودتان تکمیلش کنید».

در ادمه گفت‌وگومان، مهندس خلیلی توضیح داد: «البته شرکت‌های بزرگ آمریکایی بار‌ها به من پیشنهاد قرارداد‌های بزرگ دادند و اتفاقاً همین نکته‌ای که گقتی را هم در نظر داشتند. هر کدام بابت این قرار داد پول زیادی هم می‌خواستند پرداخت کنند که من هیچوقت قبول نکردم». پرسیدم چرا؟ بی‌تأمل پاسخ داد: «با کمی زلم زیمبو اضافی به بهانه خوشگل‌کردن این خانه‌ها، قیمت‌شان را تا چندین برابر افزایش می‌دهند؛ در حالیکه این با خواسته ما مغایرت دارد. ما می‌خواهیم این معماری برای مردمی که پول زیادی ندارند، همیشه ارزان و قابل دسترس باقی بماند. با دادن یک امضاء و فروختن طرح این معماری دیگر کسی نمی‌تواند بدون اجازه این شرکت‌ها از این طرح‌ها استفاده کند. این‌ها برای منفعت‌شان می‌آیند، بوی پول به مشام‌شان خورده است و دل‌شان برای مردم نمی‌سوزد. اما من همیشه به امید اینکه روزی هر خانواده کم‌بضاعتی هم در دنیا بتواند یک مسکن مقاوم و ارزان داشته باشد به اینجا رسیده‌ام پس چطور می‌توانستم این ۳۰سالی را که بی‌وقفه در این راه تلاش کردم، یک شبه به پول بفروشم؟»

با خودم گفتم: چه گوهر کمیاب و ارزشمندی است این مرد! چه اندیشه‌های کریستالی‌ای دارد! از چشمانش هم معلوم بود. ویدئو را تماشا کنید و به چشمانش دقت کنید تا این حقیقت را ببینید.

نادر خلیلی مسیری را آغاز نکرده بود که بتوان پایانی برایش متصور شد. مردی بی‌ادعا که خود را برگ سبزی از درخت کهنسال و تنومند معماری ایران می‌دانست، دونده تنهایی که پرچم اُکر و فیروزه‌ای معماری ایران را که خود از زمین برداشته بود تا پایان عمرش با صبر و تحمل حمل کرد و ماموریتش را به زیبایی به پایان رساند. به نوعی کار معنوی او برگردانی است از شعر (عرفان مولوی) به معماری و کالبد معماری بجا گذاشته‌اش بازیافت و تجلی جلوه‌ای از روح معماری خاکی ۴۵۰۰ ساله ایران است.

دو بیت از مولوی به یاد استاد نادر خلیلی:

تو به هر حالی که باشی می‌طلب آب می‌جو دائما‌ ای خشک لب

کان لب خشکت گواهی می‌دهد کاو به آخر بر سر منبع رسد

***

از آقای سهیل توکلی، معمار و طراح، که ویدئوی «آب، باد، خاک، آتش» و متن بالا را که در توضیح ویدئو است، برای انتشار در اختیار ما گذاشتند، تشکر می‌کنیم.

زمانه

پانوشت:

تارنمای کل-ارث

تارنمای شخصی سهیل توکلی

ساختمان‌های خشتی‌ هم در برابر زلزله مقاوم‌اند

Mon, 20 Aug 2012 22:06:28 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - خانه‌های سنتی یا ساختمان‌های مدرن و «مهندسی ساز»، کدام نوع از معماری در برابر زلزله مقاومت بیشتری دارد؟ این سئوال معمولاً بعد از هر زلزله ویران‌گر که باعث خسارت در مناطق روستایی یا شهرهای کوچک با معماری سنتی شده باشد پیش کشیده می‌شود.

این‌بار هم پس از زلزله در آذربایجان شرقی و تخریب چندین روستا، انگشت اتهام به سمت خانه‌های خشتی و گلی روستایی بلند شده است. بسیاری گفتند اگر قبلاً این خانه‌ها با خانه‌های امروزی یا همان ساختمان‌های اسکلت فلزی یا بتنی جایگزین شده بود، تعداد تلفات انسانی کمتر می‌شد.

آیا باید نوع معماری را تغییر داد؟

در بسیاری از طرح‌های بازسازی که پس از وقوع زلزله‌ها در نقاط مختلف اجرا شده و می‌شود، مقاوم کردن خانه‌ها با تغییر نوع معماری آن‌ها یکسان فرض می‌شود. یعنی انگار مشکل فقط در نوع خاصی از معماری و مصالح مرتبط با آن است و با عوض کردن آن و مثلاً ساختن آپارتمان‌های امروزی در شهرهای کوچک و مناطق روستایی، می‌توان از تلفات در زلزله بعدی کاست. بنابراین به اعتقاد بسیاری از مردم و مسئولان، مقصر اصلی خشت و کاهگل و چوب و آجر است و تیرآهن و بتن می‌تواند نجات‌دهنده باشد.

به این ترتیب آیا به صورت کلی می‌توان گفت معماری سنتی، معماری خشتی و گلی و سنگی، معماری روستایی یا هر نام دیگری که بر آن می‌گذارید عامل اصلی مرگ و میر مردم در زلزله است؟ آیا عوض کردن نوع و الگوی معماری می‌تواند خسارت زلزله را به حداقل برساند؟ آیا باید چهره‌ی شهرهای تاریخی و روستاها را عوض کرد تا مردم دیگر قربانی خانه‌های قدیمی نشوند؟

برای اظهار نظر کردن در مورد زلزله اخیر در استان آذربایجان شرقی شاید باید هنوز اندکی صبر کرد و منتظر انتشار نتایج تحقیقات در مورد خانه‌های ویران شده ماند. این تحقیقات باید بتواند نشان دهد که این ساختمان‌ها دارای چه مشخصاتی بوده‌‌اند و نقاط ضعف آن‌ها چه بوده و در برابر امواج زلزله چه رفتاری از خود نشان داده‌اند. گرچه خانه‌های تخریب‌شده به طور عمده خانه‌های روستایی و با کیفیت ساخت پایین بوده‌اند، اما این پرسش را در این مرحله نیز می‌توان مطرح کرد که اگر این زلزله در یکی از شهرهای همجوار واقع شده بود، آن وقت رفتار بسیاری از ساختمان‌های نوساز در برابر زلزله چگونه بود، و آیا همه آن‌ها مقاومت مورد انتظار را از خود نشان می‌دادند یا خیر؟

پراکندگی خانه‌های خشتی و آجری در جهان

به اعتقاد بسیاری از مردم و مسئولان، مقصر اصلی خشت و کاهگل و چوب و آجر است و تیرآهن و بتن می‌تواند نجات‌دهنده باشد.

اما یک واقعیت بزرگ دیگر نیز در این بین وجود دارد. شاید امروز اکثر ساکنان شهرهای بزرگ و مدرن فکر کنند بیشتر جمعیت دنیا ساکن خانه‌هایی مشابه خانه‌های خودشان هستند. اما بخش بزرگی از جمعیت جهان همچنان در خانه‌هایی زندگی می‌کنند که مصالح اصلی آن خشت و آجر و گل است. برآورد می‌شود در اکثر کشورهای در حال توسعه حدود پنجاه درصد از مردم همچنان در چنین ساختمان‌هایی زندگی می‌کنند. همچنین به طور کلی حدود بیست درصد از شهرنشینان دنیا و یا کسانی که در حومه‌ شهرهای بزرگ زندگی می‌کنند ساکن معماری خشتی و آجری هستند.

وجود چنین حجم بزرگی از این گونه‌ی معماری، چه در ایران و چه در کشورهای دیگر را نمی‌توان نادیده گرفت و نمی‌توان انتظار داشت که این نوع معماری به ناگهان جای خود را به ساختمان‌هایی با شکل و شمایل و مصالحی از نوع دیگر دهد. این‌کار هم به لحاظ اقتصادی غیر عملی است و هم با الگوی زندگی و مقتضیات زندگی مردم در بسیاری از مناطق روستایی همخوانی ندارد.

برای یافتن راه‌هایی که بتوان ساختمان‌ها را برابر زلزله مقاوم‌تر کرد، تحقیقات زیادی در کشورهای مختلف از جمله در ایران انجام شده است. بخش زیادی از این تحقیقات مربوط به چگونه ساختن بنا‌های جدید و مدرن است. یعنی این‌که چه‌طور می‌توان برج‌ها، آپارتمان‌ها و ساختمان‌های جدید را با استفاده از مواد و مصالح امروزی طوری ساخت که در برابر زلزله ایمن باشند. نتایج این تحقیقات در برخی کشورهای دنیا مانند ژاپن در عمل هم به خوبی به‌کار گرفته شده است و بنابراین ساختمان‌های جدید در برابر زلزله‌هایی با قدرت تخریب‌گری بالا هم مقاوم هستند.

اما از این تحقیقات نمی‌توان نتیجه گرفت که معماری سنتی به طور کلی در برابر زلزله مقاوم نیست، و یا نمی‌شود آن را مقاوم‌تر ساخت. در مورد معماری روستایی، معماری خشتی و گلی و معماری سنتی هم تحقیقاتی انجام شده است که نشان می‌دهد چه‌طور معماری خشتی، به عنوان مثال، در برابر زلزله می‌تواند مقاوم باشد، و چه‌طور می‌توان مقاومت خانه‌های ساخته‌شده با مصالح سنتی را افزایش داد.

وقتی که مدرن‌ها هم فرو‌می‌ریزند

زلزله سال ۱۳۸۲ در شهر بم و نقاط اطراف، از نظر تلفات انسانی و حجم تخریب ساختما‌ن‌ها، یکی از مهیب‌ترین زلزله‌ها در تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود. بررسی دقیق‌تر خانه‌ها و ساختمان‌های تخریب‌شده در این زلزله نشان داد که اتفاقاً بسیاری از ساختمان‌های مدرن و امروزی نیز که با مصالحی مانند تیرآهن و بتن ساخته شده بودند بر سر ساکنان خود آوار شدند. البته این به آن معنا نیست که هیچ خانه‌ی سنتی و قدیمی در بم تخریب نشد، اما در این میان خراب شدن ساختمان‌هایی که ادعا می‌شد در برابر زلزله مقاومت بیشتری نسبت به ساختمان‌های سنتی دارند، تعجب برانگیز بود.

تحقیقات بعدی در مورد شهر بم ثابت کرد که عدم رعایت اصول مقاوم‌سازی در برابر زلزله در ساختمان‌های جدید، ترکیب نادرست و ناهمگون معماری مدرن با معماری سنتی، افزودن طبقات جدید روی ساختمان‌‌های قدیمی، به کاربردن اتصالات نادرست در ساختمان‌سازی، قرار گرفتن روی گسل و موارد دیگری باعث شد تا ساختمان‌های جدید نیز فروبریزند.

مقاوم کردن ساختمان‌های سنتی

نوع معماری در میزان آسیب‌پذیر بودن دخیل نیست، بلکه چگونگی و روش‌های ساخت آن است که می‌تواند احتمال آسیب‌پذیر بودن را بالا و پایین کند.

تحقیقات دیگر نیز نشان داده است در بسیاری از مواقع، اتفاقاً ساختمان‌هایی با معماری سنتی رفتار بهتری در برابر زلزله از خود نشان می‌دهند. در ارگ تاریخی بم نیز آن قسمت‌هایی که مرمت شده و در مرمت آن از مصالح جدید مانند آهن استفاده شده بود، آسیب‌پذیری بیشتری نسبت به قسمت‌های قدیمی‌تر داشتند. انعطاف‌پذیری مصالح در بسیاری از بناهای تاریخی و ارگانیک بودن آن‌ها باعث شده است تا در برابر برخی از زلزله‌ها، آسیب‌ کمتری متحمل شوند. مؤثر بودن تعدادی از شیوه‌ها و فنون ساختمان‌سازی سنتی، پژوهشگران را به فکر استفاده از آن روش‌ها در ساختمان‌سازی امروزی نیز انداخته است. همچنین تحقیقات جدید دیگری در این مورد انجام شده است که چگونه با حفظ الگوی معماری سنتی و بدون آن‌که نیازی به جایگزین کردن این ساختمان‌ها با ساختمان‌های مدرن باشد، می‌توان با به‌کاربردن راه‌های ارزان و همخوان با معماری سنتی آن‌ها را در برابر زلزله مقاوم‌تر کرد.

مؤسسه حفاظتی گتی در آمریکا، که در خصوص حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی کار می‌کند، از دهه ۱۹۹۰ در خصوص مقاوم کردن ساختارهای خشتی و گلی در نقاط مختلف جهان تحقیق کرده است. هدف این تحقیقات این بوده است که ضمن حفظ اصالت این‌گونه از معماری، با روش‌هایی بومی بتوان آن‌ها را مقاوم‌تر کرد. تعدادی از دانشگاه‌های مختلف در دنیا نیز برنامه‌هایی تحقیقاتی در مورد ساختمان‌های خشتی و گلی و شیوه‌های مقاوم سازی آن انجام داده‌اند. از جمله دانشگاه بث در انگلستان که در مورد معماری خشتی در آمریکای جنوبی و به‌خصوص در کشور پرو تحقیق کرده است.

از مجموع پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه می‌توان نتیجه گرفت که مقاومت ساختمان‌ها در برابر زلزله و کم کردن خسارت‌ ناشی از لرزیدن زمین به عوامل زیادی بستگی دارد. بنابراین نه تنها به طور کلی و عمومی نمی‌توان علیه معماری خشتی و گلی وآجری حکم داد، بلکه در تعدادی از موارد، اتفاقاً این‌گونه از معماری اگر به‌درستی ساخته و مقاوم شده باشد، می‌تواند در برابر زلزله به‌خوبی مقاومت کند. اما مهم‌ترین نکته آن است که در هر نوع معماری، چه نوع سنتی و چه نوع مدرن آن، مجموعه‌ای از اصول و روش‌ها وجود دارد که رعایت آ‌ن‌ می‌تواند خسارت‌های مربوط به زلزله را کاهش دهد.

نوع معماری در میزان آسیب‌پذیر بودن دخیل نیست، بلکه چگونگی و روش‌های ساخت آن است که می‌تواند احتمال آسیب‌پذیر بودن را بالا و پایین کند. برای هر گونه معماری، مجموعه‌ای از روش‌ها وجود دارد که با استفاه از آن‌ می‌توان آن را مقاوم‌تر کرد. مهم، جست‌وجو و به کار بردن درست این روش‌هاست.

ادامه دارد

رفراندوم برای ساختن طرح میکل‌ آنژ

Mon, 01 Aug 2011 08:10:00 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی – ۵۰۰ سال پس از طرح مشهور میکل ‌آنژ برای کلیسایی در شهر فلورانس، اکنون مقامات این شهر تصمیم گرفته‌اند برای اجرای آن طرح روی نمای کلیسای سن لورنزو از مردم نظر سنجی کنند و آن را به رأی‌گیری بگذارند. کلیسای سن لورنزو در مرکز تاریخی فلورانس یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین کلیساهای این شهر است، اما نمای بیرونی آن که طرحش توسط هنرمند نامدار ایتالیالی میکل‌آنجلو بوناروتی (میکل آنژ) طراحی شده، همچنان ساخته نشده باقی مانده است.

در چند سال اخیر بحث‌های مختلفی درباره اجرای طرح نیمهکاره میکل ‌آنژ و یا به کار بردن راه حل دیگری در خصوص نمای کلیسا مطرح شد. اما اخیراً شهردار جوان فلورانس، ماتئو رنزی، گفته است اجرای طرح اصلی معمار سده شانزدهم بسیار جالب است و می‌تواند در سال ۲۰۱۵ عملی شود، اما برای آن باید به رأی عمومی شهروندان مراجعه کرد. به گزارش روزنامه کوریره دلاسرا، شهردار فلورانس اجرای این طرح پانصد ساله را در صد و پنجاهمین سالگرد پایتخت شدن فلورانس یعنی سال ۲۰۱۵ مهم توصیف کرده است. شهر فلورانس برای مدت کوتاهی در فاصله سال‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۷۰ پایتخت ایتالیا بوده است.

قدمت کلیسای قدیمی سن لورنزو به سده‌ی چهارم میلادی یعنی سال ۳۹۳ باز می‌گردد، از این رو یکی از کهن‌ترین کلیساهای فلورانس به حساب می‌آید. با این حال این کلیسا در سده‌های بعدی چند بار بازسازی شده است. در سده‌ی پانزدهم و با حمایت مالی فردی از خاندان مشهور مدیچی، تغییر و بازسازی کلیسا به فیلپو برونلسکی، معمار فلورانسی و طراح گنبد کلیسای مشهور سانتا ماریا دل فیوره، سپرده شد، اما تمام طرح برونلسکی نتوانست در زمان حیات او تکمیل شود و بخش‌هایی از آن ناقص ماند. کلیسا یکی از آثار بسیار مهم معماری دوران رنسانی محسوب می‌شود و بخشی از یک مجموعه بزرگ‌تر شامل کتابخانه‌ای با طراحی میکل‌ آنژ است.

چند سال بعد، پاپ لئون دهم از خاندان مدیچی، با برگزاری یک مسابقه میان معماران مشهور دوره خود که در آن افراد نامداری همچون رافائل و میکل ‌آنژ نیز شرکت کرده بودند، کار طراحی و اتمام نمای نیمه‌کاره مانده‌ کلیسا را به میکل‌ آنژ سپرد. معمار ایتالیایی در آن زمان نمونه‌ای چوبی از نمای کلیسا درست کرد که با درخشش هرچه تمام‌تر ارز‌ش‌های معماری رنسانس را به نمایش می‌گذاشت و بازگشت به اصول معماری کلاسیک را نشان می‌داد. اما به دلیل برخی مشکلات مالی و فنی این طرح هرگز اجرا نشد.

طرح میکل‌ آنژ برای نمای کلیسا شامل ستون‌ها، طاقنما‌ها و فرورفتگی‌ها و همچنین تعدادی مجسمه است که اجرای آن را دشوار می‌سازد. در حقیقت نمایی که میکل آنژ برای این کلیسا طراحی کرده است خود همانند یک ساختمان کامل از سنگ مرمر و به عرض حدود شش متر است. نمونه‌ چوبی و طرح‌های میکل آنژ روی کاغذ هنوز موجود هستند و همین برخی مقامات شهر فلورانس را ترغیب کرده است به دنبال حامی مالی برای اجرای این پروژه پر سر و صدا بگردند، پروژه‌ای که طبق برآورد‌ها انجام آن به حداقل سه میلیون یورو بودجه نیاز خواهد داشت. در حقیقت در طول چند صد سال گذشته این چهارمین بار است که فلورانس برای تکمیل و ساختن نمای کلیسای سن لورنزو می‌خواهد اقدام کند.

در سال ۲۰۰۷ میلادی نیز با انجام یک عمل ابتکاری، طی چندین شب، نمای طراحی‌شده توسط میکل آنژ توسط ویدیو پروژکتور روی نمای فعلی کلیسا نقش بست تا به این ترتیب شهروندان بتوانند تصوری از آن‌چه که قرار بود روزی نمای اصلی کلیسا شود، داشته باشند. ظاهراً استقبال زیاد از آن نمایش بصری سهم مهمی در این پیشنهاد جدید داشته است.

اما از هم‌اکنون بحث‌های انتقادی زیادی در این خصوص به راه افتاده است و نظریات مخالف زیادی نیز شنیده می‌شود. از جمله آن‌که به گفته‌ی پینا راجونیری، مدیر «خانه‌ی بوناروتی» در فلورانس، موزه و مؤسسه‌ای که به آثار میکل آنژ اختصاص دارد، طرح‌ این معمار ایتالیایی برای نمای سن لورنوز نواقصی دارد که مانع از اجرای دقیق آن توسط هنرمندان و معماران امروزی می‌شود. به عنوان مثال طاقچه‌ها یا فرورفتگی‌هایی زیادی برای نصب چندین مجسمه روی نما طراحی شده است بدون آنکه خود مجسمه‌ها توسط میکل آنژ طراحی شده باشند، و یا آن‌که دوایری برای قرار گرفتن نقاشی روی نما وجود دارند بدون آنکه بتوان فهمید در ذهن هنرمند چه طرحی برای نقاشی آن‌ها وجود داشته است.

اما از همه مهم‌تر این موضوع نیز مطرح است که با گذشت ۵۰۰ سال از اجرا نشدن طرح میکل آنژ، اکنون وضعیت فعلی کلیسا خود به عنوان یک امر و واقعیت تاریخی درآمده است و مشخص نیست تغییر دادن آن تا چه حد درست باشد. از نظر تئوری، به خصوص در محافل آکادمیک ایتالیا، تکمیل ساختمانی که در گذشته‌ نیمه‌کاره‌‌ رها شده و یا بخش‌هایی از آن ناقص است، امری منسوخ و غیرقابل قبول محسوب می‌شود. از همین رو مسئول حفاظت بناهای تاریخی فلورانس در این خصوص گفته است حتی نمی‌شود فکرش را هم کرد. فیلیپ داوریو، روزنامه‌نگار و منتقد هنری نیز گفته است اجرای این طرح مانند پاک کردن تاریخ است. از آن نادرست‌تر مراجعه به آرای عمومی و رفراندوم برای تغییر دادن در میراث فرهنگی فلورانس است؛ میراثی که نه فقط به فلورانسی‌ها بلکه به کل جهان تعلق دارد.

افراد سر‌شناس دیگری همچون مدیر گالری اوفیزی، از مشهو‌ترین موزه‌های هنری فلورانس، نیز با این طرح مخالفت کرده‌اند.

با این حال افراد زیادی در شهر هستند که فکر می‌کنند انجام این پروژه می‌تواند از نظر اقتصادی برای فلورانس مفید باشد و به جذابیت‌های هنری و معماری آن بیفزاید. باید دید میان این دو دیدگاه مخالف، عاقبت شهروندان کدام راه حل را برمی‌گزینند و آیا طرح میکل آنژ باز هم در بایگانی خواهد ماند یا خیر.

شرح تصاویر:

۱ـ نمای ناتمام کلیسای سن لورنزو در فلورانس
۲ـ داخل کلیسا
۳ـ نمونه‌ی چوبی از نمای کلیسا، ساخته‌ی میکل آنژ
۴ـ بازنمایی طرح میکل آنژ روی نمای فعلی کلیسا در شب
۵ـ طرح نمای کلیسا
۶ـ مقامات شهر فلورانس با استناد به طرح‌ و نمونه‌ی چوبی ساخت میکل آنژ قصد اجرای نما را دارند

در همین زمینه:

::گنبد فلورانس، پیشتاز سازه‌های مسلح::