پژمان اکبرزاده

"خدا دنیا را آفرید و هلندی‌ها، هلند را"

Pejman — Fri, 10 Feb 2012 06:29:56 +0000

گردشی در موزه ملی دریانوری هلند

پژمان اکبرزاده *

پژمان اکبرزاده- "خدا دنیا را آفرید و هلندی‌ها، هلند را!" روشن نیست که این سخن معروف و کهن در هلند از کیست ولی از حقیقت، چندان فاصله ندارد.

در ذهن مردم دنیا، نام هلند با آب، سد و دریانوردی مترادف شده است. تلاش‌های مردم این کشور برای ایجاد خشکی از یک سو مایه افتخار خودشان شده و از سویی موضوع داستان‌ها و افسانه‌های گوناگون که در خارج از مرزهای این کشور هم شنیده می‌شود. داستان پتروس فداکار که با قرار دادن انگشت‌اش در سوراخ ایجاد شده از سد، مانع از نابود شدن سرزمین می‌شود تنها یک نمونه از این داستان‌هاست؛ داستانی خیالی که حتا به کتاب‌های درسی دبستان در ایران هم راه پیدا کرده بود.

ولی دست و پنجه نرم کردن هلندی‌ها با امواج سهمگینی که خاک سست کشورشان را هدف قرار می‌دهد اینگونه شاعرانه و رمانتیک نبوده است. . سیل سهمگین ۱۹۵۳ که حتا فیلمی هم بر اساس آن ساخته شده، یکی از تلخ‌ترین تجربه‌های مردم هلند در این زمینه است. سیلی که صدها خاکریز در استان جنوبی "زیلاند" را از میان برد و بیش از ۱۸۰۰ کشته برجای گذاشت.

با این‌همه، پیوند هلند با دریا تنها به مهار آب و خشک کردن زمین برای زندگی محدود نمی‌شود. بازرگانان هلندی از صدها سال پیش با کشتی، راهی سرزمین‌هایی می‌شدند که نسبت به موقعیت جغرافیایی کشورشان، در آن سوی کُره قرار داشت. کمپانی هند شرقی که در هلند با نام VOC شناخته می‌شود در واقع جزیی از تاریخ و هویت هلند به شمار می‌رود.

این کمپانی گرچه عموماَ از بابت فعالیت در مناطق حاره‍ای مانند اندونزی شهرت دارد اما در خلیج پارس و ایران هم حضور داشته است. VOC حتا در اصفهان، پایتخت ایران در دوران صفویان، دفتری داشت که با حمله افغان‌ها به ایران در سال ۱۷۲۲ میلادی برچیده شد.

به هلند بازگردیم! به موزه ملی دریانوردی در آمستردام؛ موزه‌ای که در سال ۱۹۷۳ فعالیت خود را آغاز کرده ولی بنایی که در آن جای گرفته در سال ۱۶۵۶ میلادی توسط دانیل استارپرت، معمار هلندی ساخته شده است؛ بنایی که یادگاری از شکوفاترین دوران سیاسی-اقتصادی هلند است، دورانی که از آن به‌عنوان Dutch Golden Age یا "دوران طلایی هلند" نام برده می‌شود.

موزه ملی دریانوردی هلند که به زبان هلندی، het Scheepvaartmuseum نامیده می‌شود تا سال ۲۰۰۷ به فعالیت‌های عادی‌اش در آمستردام ادامه داد؛ برای نمایش ماکت‌های کشتی‌ها و اسکله‌های هلند، نقشه‌ها، اشیاء مورد کاربرد در کشتی‌های قدیمی، نشان‌ها و ...

موزه در سال ۲۰۰۷ برای نوسازی و تجدید سازمان بنیادین، بسته شد. این کار، چهار سال زمان بُرد و چندی پیش با حضور ملکه هلند "بئاتریکس" بازگشایی شد. به این بهانه، مراسم باشکوهی همراه با آتش‌بازی برگزار شد و رسانه‌ها نیز به گستردگی این رویداد فرهنگی را پوشش دادند.

در جریان نوسازی، نه تنها ساختمان موزه، ترمیم و مجهز شده، بلکه بخش‌های آموزشی گوناگون هم به موزه افزوده شده است؛ بخش‌هایی که در طراحی بسیاری از آنها، کودکان مد نظر بوده‌اند: نقشه‌هایی پُرنور، بازی‌هایی با ابراز دریانوردی، فیلم‌هایی که دائماَ در حال پخش‌اند و ایجاد چند وسیله بازی با الهام از فضای دریا، تنها چند نمونه از این ابتکارات هستند. در فیلم‌ها برای بازسازی دوران شکوفای کشتی‌رانی هلندی‌ها از شماری از سرشناس‌ترین هنرپیشه‌های هلندی برای روایت کردن داستان‌ها و پوشیدن لباس‌های آن دوران استفاده شده و تالارهای کوچک و ویژه‌ای برای پخش داستان‌ها و نمایش‌هایی با موضوع دریا برای کودکان ساخته شده است.

افزودن چنین طرح‌هایی به موزه دریانوردی، به شدت مورد استقبال قرار گرفته، نه‌تنها مدارس هلندی، گروه گروه از دانش‌آموزان را برای بازدید به این موزه می‌آورند، بلکه خانواده‌های هلندی نیز در بسیاری موارد با فرزاندشان راهی موزه دریانوردی می‌شوند و موزه هم مانند دیگر مراکز فرهنگی-اجتماعی کشور، تسهیلات ویژه‌ای برای کودکان قایل می‌شود.

موزه دریانوردی به جز ساختمانی که در چهار سوی جغرافیایی (شمال، جنوب، خاوری و باختری) پذیرای بازدیدکنندگان است یک کشتی در کنار ساختمان را نیز دربر می‌گیرد.

در این کشتی، فضای کشتی‌های سده هفدهم با وسایل مربوط به آن دوران، بازسازی شده است. از ابزار دریانوردی کهن گرفته تا میز غذای دریانوردان، محل خواب، اسلحه‌‌ها و ... عرشه کشتی نیز با چشم‌اندازی به سوی ساختمان باشکوه کلیسای نیکلاس، رودخانهء کنار شهر و موزه هنرهای مدرن، گردشگران را مدتها ایستاده نگه می‌دارد.

موزه ملی دریانوردی هلند در بایگانی خود، از ایران نیز یادگارهایی دارد؛ از آن‌ جمله، نشان افتخاری "شیر و خورشید ایران" که در حدود دهه ۱۹۲۰ به یکی از نظامیان هلندی در تهران اهداء شده است.

* ایمیل تهیه‌کننده: pejman@radiozamaneh.com

عکس‌ها: "زمانه"

تقدیر از هنرمندان ایرانی در مسابقه کاریکاتور سازمان ملل

Pejman — Tue, 27 Dec 2011 16:54:33 +0000

پژمان اکبرزاده *

جواد علیزاده و مانا نیستانی، دو کاریکاتوریست ایرانی در بین دریافت‌کنندگان تقدیرنامه از سازمان ملل هستند؛ این تقدیرنامه‌ها از سوی مسابقه کاریکاتورهای سیاسی این سازمان موسوم به «جایزه‌ رانان لوری» به ۱۰ کاریکاتوریست برگزیده ارسال شده است.

سه برنده اصلی جایزهء سال ۲۰۱۲ عبارتند از کلی بنت، (ایالات متحده)، برنده جایزه ۱۰ هزار دلاری؛ ریک مک‌کی (ایالات متحده) برنده جایزه ۵ هزار دلاری و دیوید پاپ (استرالیا)، برنده‌ جایزه ۳ هزار دلاری.

دو کاریکاتوریست ایرانی نیز که مورد تقدیر قرار گرفتند، مانا نیستانی، برای کاریکاتوری که از او در تارنمای رادیو زمانه منتشر شد و جواد علیزاده، برای کاریکاتوری در نشریه "طنز و کاریکاتور" در تهران بودند.

ساعاتی پیش مانا نیستانی در رابطه با دریافت تقدیرنامه از "جایزه کاریکاتور سیاسی سازمان ملل" به رادیو زمانه گفت:

"من هیچ وقت برای مسابقه و جشنواره، ارزشی بیش از آنچه دارد قائل نبودم. نخستین دلیلی هم که در این مسابقه شرکت کردم، این بود که نیاز نبود کاری برای جشنواره کشیده شود. چون معتقد هستم که کار کاریکاتور، خیلی کار جشنواره‌ای و مسابقه‌ای نیست و ترجیح می‌دهم چنین کاری را نکنم. خیلی کم پیش آمده که کاری برای جشنواره بکشم.

این مسابقه‌ای بود که سازمان ملل برگزار می‌کرد، در واقع هرسال برگزار می‌کند و از کاریکاتوریست‌های حرفه‌ای رسانه‌ها می‌خواهد که دوتا از کارهای منتشرشده را در طول آن سال ارسال کنند. آنها هم قضاوت می‌کنند و جایزه به برندگان تعلق می‌گیرد.

یکی از دلایلی که من کارهایم را دادم همین بود که روی کارهای چاپ شده و مطبوعاتی این قضاوت صورت می‌گرفت. به‌هرحال هر مسابقه‌ای، حالا متولی‌اش سازمان ملل باشد یا ارگانی دیگر، وقتی حالت رقابتی پیدا می‌کند، یکجور بازی است که قواعدش برآیند سلیقه‌ی داورانی است که رأی گیری می‌کنند؛ کار را براساس سلیقه‌ی خودشان انتخاب می‌کنند. در همین حد. البته خوشحال هستم که جزو یکی از کارهایی بودم که به نظرشان خوب آمده، ولی خب سلیقه‌ داوران است."

در مورد خود کار برایمان بگویید. چه زمانی این کار را کشیدید و منتشر شد؟

تاریخ دقیق‌اش خاطرم نیست. فکر کنم حدود سال ۲۰۱۰ بود که در "رادیو زمانه" این کار منتشر شد؛ رسانه‌ای که من این دو کار را از آن شرکت دادم. تصویر یک بازجوی نظامی و یک بازجوشونده را نشان می‌دهد که بازجو دارد با انواع و اقسام فحش و بدوبیراه او را مخاطب قرار می‌دهد و بازجوشونده از میان تمام آن حروف فحش‌های رکیک، حروف یک واژه یعنی "آزادی" را می‌سازد؛ مانند جداول متقاطعی که آدم حروف‌شان را ضربدری پیدا می‌کند.

برندگان تنها به همین شکل اعلام می‌شوند یا این که قرار است در مراسمی جوایز اهداء شود؟

در واقع این مسابقه سه جایزه‌ی اصلی دارد که متأسفانه هیچ کدامش نصیب من نشد! جوایز نقدی هستند که به نفرات نخست تا سوم تعلق گرفت؛ به دو کارتونیست آمریکایی و یک کارتونیست استرالیایی که هر سه از بهترین‌های کارتون‌های مطبوعاتی دنیا هستند. به غیر از این، ۱۰ نفر هم شایسته‌ی تقدیر دانسته شده‌اند، که من هم جزو این ۱۰ نفر بودم، و پلاک‌های امضاء شده توسط رئیس سازمان ملل به آنها اهداء شده است. البته خبر ندارم که مراسمی باشد. اما پلاک‌ها با پست ارسال شده و به دست من هم با پست رسیده است.

چه چیزی روی آن نوشته شده؟

باور کن نخوانده‌‌ام (با خنده). نمی‌خواهم از ارزش‌های این جایزه یا هر جایزه‌ دیگری کم کنم. می‌دانم که پیش از این خیلی از کارتونیست‌های خوب ایرانی مانند حسن کریم‌زاده یا خیلی‌های دیگر جوایزی مشابه یا بهتر از این را برده‌اند. اما به نظر من ارزش کارتون مطبوعاتی به جوایزی که می‌برد نیست. هدفش و کارش چیز دیگری است. این‌ها یکسری مسائل جنبی است. به اضافه‌ی این که می‌خواهم اشاره کنم که این تقدیرنامه را تنها من از ایران نبردم. آقای جواد علیزاده هم برده که یکی از کارتونیست‌های خیلی خوب و با

سابقه‌ی ایرانی است. به ایشان هم می‌خواهم تبریک بگویم.

* ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

پدری که هیچگاه به خانه بازنگشت

Pejman — Fri, 09 Dec 2011 22:16:33 +0000

گفتگو با نازنین پوینده، فرزند محمد جعفر پوینده

پژمان اکبرزاده *

محمدجعفر پوینده از اعضای فعال کانون نویسندگان ایران بود؛ نویسنده و مترجمی که به‌عنوان یکی از پشتیبانان آزادی بیان در ایران به‌شمار می‌آمد و دهها اثر در زمینه فلسفه و ادبیات به پارسی ترجمه کرده بود. او در هشتم آذر ۱۳۷۸ در تهران ناپدید شد و ده روز بعد، پیکر بی‌جاش در روستای بادمک شهرستان شهریار پیدا شد.

علت مرگ محمد جعفر پوینده خفگی اعلام شد. کمی بعد روشن شد که او قربانی ترور نویسندگان و روشنفکران ایرانی از سوی وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی بوده است؛ جریانی که به‌عنوان «قتل‌های زنجیره‌ای» شناخته شد و حتا دولت ایران به آن اعتراف کرد.

امروز هجده آذر، در سالگرد قتل محمد جعفر پوینده، فرزند او «نازنین» که اکنون به‌عنوان نقاش در پاریس فعالیت دارد، میهمان برنامه «رادیو زمانه» است. او در درباره پدرش می‌گوید:

"پدرم از خانواده‌ای بسیار ساده و سنتی می‌آمد و به همین خاطر، بدون داشتن میراث فرهنگی ویژه‌ای که از خانواده به او رسیده باشد، خودش شیفتگی خاصی به فرهنگ داشت. شاید این گرایش به خاطر رفتارها و قوانین ناعادلانه‌ای بود که در همان جامعه‌ سنتی و بسته دیده بود، جامعه‌ای که در آن بزرگ شده بود، و دلش می‌خواست به ‌نحوی آن را تغییر دهد."

نازنین پوینده می‌افزاید: "پدر با توجه به آموخته‌هایش که آنها را با مطالعه کسب می‌کرد، خودش متحول می‌شد و رشد می‌کرد. چون معتقد بود که تنها راه رسیدن به آزادی و حق انتخاب شخصی، رشد فرهنگی و دانستن هرچه بیشتر راجع به دنیا است."

فرزند محمد جعفر پوینده، آثاری را که پدرش برای کار انتخاب می‌کرد، مشخص‌کننده هدف او می‌بیند و معتقد است: "پوینده کسی نبود که فقط به خاطر عشق شخصی‌اش به یک نوشته آن را ترجمه کند. او را موضوع‌های ویژه‌ای که به آن حساسیت داشت کار کرد مانند پیکار با تبعیض‌های گوناگون در جامعه بود و به‌خصوص تبعیض جنسی."

نازنین می‌گوید: "فکر می‌کنم علت علاقه‌ شخصی او به کتابهایی که به این موضوع ربط داشتند، دیدن مردسالاری و رفتارهایی بود که در خانواده سنتی‌اش با مادر و خواهرانش می‌شد. حدود پانزده سال پیش در جامعه‌ ایران می‌اندیشید که لازم است زنان حق خودشان را بگیرند و دیگر به‌عنوان جنس دوم محسوب نشوند. همچنین فکر می‌کرد در زمینه‌ جامعه‌شناسی ادبیات در ایران چندان کار نشده است. هرکدام از دغدغه‌هایش در حقیقت به مشکلاتی که در جامعه وجود داشت برمی‌گشت و سعی می‌کرد با کارش به نوعی در رفع این فقدان‌ها کمک کند."

هیچ وقت این حدس زده شد که کدام بخش از فعالیت‌هایشان می‌توانست موجب این باشد که وزارت اطلاعات ایران بخواهد چنین نقشه‌ای را برای حذف ایشان برنامه ریزی کند؟

نازنین پوینده: فکر می‌کنم که هیچ بخش از کارهایش به طور خاص نبود، بلکه کل مجموعه فعالیت این فرد بود. تصور می‌کنم افرادی که در وزارت اطلاعات ایران تصمیم گرفتند که پدرم را حذف کنند، بسیار افراد باهوشی بودند چون زمانی که کلاً به مجموعه کار‌های او نگاه می‌کردند، می‌دیدند که فردی است که دارد با یک‌سری ناعدالتی پیکار می‌کند. به روش خودش که روشی فرهنگی بود و آخرین کتابش هم که چند روز پس از مرگش چاپ شد، «اعلامیه جهانی حقوق بشر» بود.

به طور کلی کشتار روشنفکران در سال ۱۹۹۹ در ایران، زوایای گوناگون و پیچیده‌ای دارد و به خاطر پنهانی بودن این پروژه، هیچ کس نمی‌تواند به طور قطعی یک تئوری ارائه کند. ولی به‌هرحال یکی از تئوری‌ها این است که آن‌ها می‌خواستند کسانی را حذف کنند که فکر می‌کردند انسان‌هایی قوی هستند و می‌توانند آدمهایی را دور خود داشته باشند و یا فکرشان را ترویج دهند. دلیل دیگر هم این بود که به‌هرحال کانون نویسندگان را به‌عنوان یک خطر می‌دیدند. چون کانون نویسندگان به همان دلیلی که گفتم، کاری که می‌کند این است که به رشد فرهنگی جامعه کمک می‌کند و خب رشد فرهنگی چه می‌آورد؟ دانستن! و دانستن چه می‌آورد؟ میل به خواستن و مبارزه کردن.

دلیل دیگر هم این بود که در دوره آقای خاتمی، یک سری آزادی‌هایی داده شده بود و این قتل‌ها یک پروژه‌ی تشویش اذهان عمومی را همراه داشت؛ این که ترس را نشان دهند و بگویند «حواس‌تان باشد!»؛ در حقیقت یک دعوای داخلی میان مقام‌های حکومت.

ولی مادرتان در سخنرانی‌هایی که در مجامع گوناگون داشتند، اشاره می‌کنند که حتا در همان زمان در دفتر آقای خاتمی برخورد سردی با ایشان صورت می‌گیرد، در زمانی که برای پیگیری مسائل مربوط به این پرونده به آنجا می‌رفتند و بسیار نگران وضعیت همسرشان بودند...

بله، کاملاً. من به اندازه‌ی کافی از سیاست اطلاع ندارم. ولی حتا در دفتر آقای خاتمی سرویس‌هایی به شکل همزمان وجود داشت. یعنی همه باهم یک نظر نداشتند. ولی مشخصاً این مسئله آن قدر بالا گرفت که نمی‌توانستند بیشتر از اطلاعاتی که دادند ارائه کنند. همان اطلاعات هم در آن زمان خیلی بود. هیچ وقت در جمهوری اسلامی چنین پرونده‌ای این قدر باز نشد و بالا نگرفت.

در طول سال‌های گذشته فعالیت برای گردآوری اطلاعات در مورد مسائلی این چنین در تاریخ جمهوری اسلامی بسیار گسترده شده؛ برای نمونه در پیوند با اعدام‌های سال ۶۷ که سال‌ها پیش از قتل پدرتان صورت گرفت، فعالیت‌های پژوهشی بسیار گسترده‌ای در جریان است. آیا این موج، مسائل مربوط به قتل پدر شما را هم دربرگرفت تا جزییات بیشتری از این مسئله روشن شود؟

بیشتر از یک حدی، نه خانواده‌ها و نه وکلا توانستند اطلاعات کسب کنند. همان سالها وکلا و افرادی از خانواده‌ها تقاضا کردند و پرونده‌ها را خواندند ولی بخش‌های بزرگی از پرونده نبود؛ صفحه‌های پاره‌شده در این پرونده‌ها وجود داشت و بعدهم کسی نتوانست اطلاع بیشتری بدست آورد. حدس‌هایی هم که ما می‌زنیم قطعی‌ نیست. به من از نهادهای گوناگون پیشنهاد شد که دیه‌ای را بپذیرم و در حقیقت قاتلان پدرم را ببخشم. یا این که حتا مسئله‌ء دیه نباشد و به صورت کتبی این قضیه را ببخشم. من این کار را نکردم. این‌ مسایل به من نشان دادند که پرونده هنوز بسته نیست.

ظاهراً چندین سال پیش از طریق خانم فروهر این موضوع مطرح شده بود که مسائل مربوط به قتل‌ها از راه نهادهای جهانی پیگیری خواهد شد. آیا به طور خاص در رابطه با پدر شما این مسئله صورت گرفت؟

بله، به کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر شکایت شده ولی متأسفانه اتفاقی نیفتاده؛ من چندین روز پیش از کانالی شنیدم که در ژنو برای همین کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر یک مسئول جدید تعیین شده که باید دوباره به او شکایت جدیدی ارائه شود. ولی این خبر را به من دو روز پیش دادند و باید ببینیم به کجا می‌رسد. هنوز کاری که قابل عرض باشد انجام نشده است.

جنبه‌ی سیاسی قتل پدرتان و دیگر قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای در ایران آن قدر زیاد بوده که ظاهراً همه جنبه‌های دیگر این مسئله را تحت‌ تاثیر قرار داده؛ به لحاظ خانوادگی مهمترین تأثیری که این موضوع در بین بازماندگان گذاشت چه بود؟

من فکر می‌کنم برای هر فردی فرق می‌کند. چیزی که من همیشه به آن اعتقاد دارم، این است که این مرگ به طور نمادین یک زندگی دوباره است. یعنی چه جوری شما دوباره یک زندگی را شروع کنید با یک سری قواعد تازه همه چیز را دوباره از آغاز یاد بگیرید. برای من باعث شد که کشورم را عوض کنم؛ این که در فرانسه چگونه زندگی کنم، درس بخوانم. همه‌ روند عادی زندگی من را به طور شخصی تحت‌الشعاع قرار داد. ولی انسان یاد می‌گیرد که خودش را با شرایط وقف دهد و زندگی ادامه دارد.

زمانی که پدرم از خانه بیرون رفت را کاملاً به یاد دارم. به من گفت "شاید بر‌گردم با تو ناهار بخورم". از سر کارش به من زنگ زد و گفت "نمی‌توانم بیایم، جلسه دارم". وقتی داشت به آن جلسه می‌رفت، ربوده شد و دیگر هیچ وقت به خانه برنگشت. من هم فکر نمی‌کردم به آن شکل کشته شود. خیلی سئوال‌ها و اگرها هست که من هیچ وقت به آن فکر نکردم.

* ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

قاتلان قصر فیروزه

arezoo — Fri, 18 Nov 2011 10:14:28 +0000

گفتگو با رویا حکاکیان، نویسنده ایرانی مقیم آمریکا

پژمان اکبرزاده *

نام رویا حکاکیان برای بسیاری یادآور کتابی است به نام "سفر از سرزمین نه". کتابی که در سال ۲۰۰۴ از او به زبان انگلیسی منتشر شد و همان‌گونه که از نامش پیداست درباره دشواری‌های زندگی او در ایران و تجربیاتش از انقلاب، جنگ و تبعید نوشته شده است.

رویا حکاکیان اما برای کتاب تازه‌اش به دنبال موضوعی رفته که بر خلاف داستان کتاب پیشین، با زندگی شخصی او پیوندی مستقیم نداشته است و حتا تصور نمی‌کرده که روزی دربارهء آن بنویسد: ترورهای میکونوس".

حکاکیان در نخستین مصاحبهء خود به زبان پارسی درباره کتاب تاز‌ه‌اش که ۳۱ اکتبر از "رادیو زمانه" پخش شد گفت: "این موضوع، یکی از مهم‏‌ترین داستان‏‌های تاریخ معاصر یا تاریخ پس از انقلاب در ایران است اما تعداد محدودی با آن درگیر بوده‌اند؛ مانند خانواده‌های قربانیان یا دو سه نفر از ایرانیانی که در برلین به موضوع علاقه‏‌مند شدند و در دادگاه به‏‌طور منظم شرکت کردند. تقریباً هیچ‏کس دیگری حتا در جامعه‏ ایرانی، کل داستان این قتل‌ها و پژوهش‌های رسمی آلمانی‏‌ها، جزییات دادگاه و رویدادهایی که طی سه سال و نیم توسط شاهدان مطرح شدند را درست نمی‏‌داند."

این نویسنده ایرانی-آمریکایی درباره ترورهای ۱۹۹۲ در برلین می‌افزاید: "متوجه شدم که یا اطلاعات دریاره این پرونده تکمیل نیست یا حتا اطلاعات اشتباهی در مورد آن دارد رایج می‏‌شود. همچنین احساس کردم که این موضوع، از جهات زیادی با وضعیت امروز ایران هم رابطه دارد و یاد گرفتن آن می‏‌تواند برای نسل جدید خیلی روشنگر باشد."

خود تو هیچ ارتباط مستقیمی با این جریان پیدا می‏‌کردی یا این‏که تنها احساس مسئولیتی بود که به خاطر آشنایی پیدا کردن با این روی‏داد پیدا کردی؟

رویا حکاکیان، نویسنده

من اصلاً احساس مسئولیت نداشتم نسبت به این جریان. تنها فکر کردم داستان خیلی قشنگی است! به آن علاقه‏‌مند شدم، به‏‌خاطر این‏که فکر کردم داستانی است که به لحاظ معیارهای روایتی از هر رمان یا داستان کوتاه جذاب‏‌تر و حتا در سطح قصه‏‌های اسطوره‏‌ای جذاب است.

قطعه‏‌های داستان تا پیش از این، هیچ‏گاه کنار هم گذاشته نشده‌ بودند. روایت‏‌هایی که شنیده‌ایم یا از رسانه‌های آلمانی بوده که در آن سال‏ها به‏ شکل محدودی از دیدگاه دستگاه قضایی‏ و سیاسی آلمان به موضوع نگاه می‏‌کردند، یا اینکه هر کسی بر پایهء نوع علاقه‏‌ای که داشته، داستان را دنبال می‏‌کرده است. این نخستین باری است که همه‏ آن تم‏‌های گوناگون که در این داستان به‏‌کار رفته‏‌اند، همه کنار هم بافته شده‏‌اند. البته به زبان فارسی یکی دو کتاب‏ دیگر هم وجود دارد که سعی کرده‏‌اند داستان را مطرح کنند و من از آن‏ها خیلی استفاده کرد‏ه‏‌ام و کتاب‏‌های بسیار مهمی برای کار من بوده‏‌اند. اما به‏‌ویژه در زبان انگلیسی به نوعی که برای خوانندگان قابل دسترسی و دنبال کردن باشد، این داستان پیش‌تر وجود نداشته است.

به این ترتیب در کتاب "قاتلان قصر فیروزه" ما با یک رمان بر پایه یک داستان واقعی سروکار داریم؟ یا با گزارشی که به شیوه‏‌ای پرکشش، دوباره توصیف شده؟

دومی درست است. یعنی داستانی که اینجا مطرح می‏‌شود، یک داستان پرکشش است که تماماً مستند و بر پایه مدارک، اسناد و مصاحبه‏‌هایی است که حدود چهار سال با بیشتر دست‏‌اندرکاران این پرونده تنظیم شده است؛ از دادستان فدرال آلمان گرفته تا ایرانیانی که شاهد ماجرا بوده‌اند و یا به آن علاقه‏‌مند شده بودند.

تو در آمریکا زندگی می‏‌کنی و این مسئله بیشتر مربوط به ایرانیانی بود که در اروپا و به‏‌ویژه در آلمان ساکن بودند. آیا به اروپا آمدی و جستجو برای پیدا کردن افراد برای مصاحبه را آغاز کردی؟

بله؛ نوشتن این کتاب بیش از چهار سال طول کشید. بیش از ۱۰-۱۲ بار به آلمان سفر کردم و به تناوب گاهی سه هفته، گاهی یک ماه و گاهی چند روز در آن‏جا ماندم. خوشبختانه شانسی که آوردم این بود که بسیاری از آلمانی‏‌هایی که با پرونده در دادگاه سروکار داشتند، با من مصاحبه کردند و بسیاری از مصاحبه‏‌ها با ایرانیان هم برای نخستین بار صورت می‌گرفت.

با توجه به فاصله‏ زمانی‏ که بین آن سال‏‌ها و الان بود، بازنگریستن به قضیه هم برای آلمانی‏‌ها و هم برای ایرانی‏‌ها، با یک سری درک‏‌ها و تعابیر تازه همراه بود. امیدوارم این‏ها همه کتاب را غنی کرده باشند و فکر می‏‌کنم این‏کار را کرده‏‌اند.

فکر می‏‌کنی خوانندگان کتاب‏، به‏‌ویژه افرادی که پی‏‌گیر مسایل "ترورهای میکونوس" بوده‏‌اند، چه چیزی از کتاب تو می‏‌گیرند که پیش‏تر در گزارش‏‌ها و روایت‏‌های منتشر شده از میکونوس موجود نبوده است؟

بسیاری از چیزهایی که من نوشته‏‌ام در کارهای بسیار ارزنده‏ دیگر مانند فیلم رضا علامه‏‌زاده، کارهای پرویز دستمالچی که یکی از شواهد قتل‌ها بوده، همچنین حمید نوذری و دوستانش که بیش از سه سال، جزییات این داستان را در دادگاه به دقت دنبال کرده‏‌اند ثبت شده است. منتها تفاوتی که این‏جا وجود دارد، این است که من خودم توانستم مثلاً با بعضی شاهدان که تا به‏‌حال کسی به آن‏ها دسترسی نداشته، مانند آقای مصباحی، گفتگو کنم.

آقای مصباحی یکی از مهم‏ترین شواهد این دادگاه بود که پس از پایان دادگاه وارد یک برنامه‏ محافظت از شاهدان می‏‌شود و دیگر کسی به او دسترسی پیدا نمی‏‌کند. من با ایشان حدود دو روز و نیم و برای ساعت‏‌ها مصاحبه کردم. همچنین با آقای یورست، دادستان دادگاه و رییس او آقای فوندشتال. خلاصه این گفتگو‌های دست اول است که این کتاب را با همه‏ کتاب‏‌ها و مطالب دیگری که قبلاً وجود داشته، متفاوت می‏‌کند.

همان‏طور که خودت در آغاز اشاره کردی، این رویداد، یکی از مسائل سیاسی جنجالی سال‏های اخیر ایران است که دیگر چندان از آن صحبت نمی‏‌شود. فکر می‏‌کنی دلیل این موضوع چیست؟ آن را عمدی می‏‌دانی؟

من فکر می‏‌کنم ایران کشوری است که وضعیت امروز آن بسیار پرتلاطم است. همه چیز در حال دگرگونی و تلاطم است؛ به‏‌ویژه پس از انتخابات سال ۲۰۰۹ بسیاری از حوادث تاریخی‏ که پیش از آن مقطع اتفاق افتاده، دارد آرام آرام فراموش می‏‌شود.

اما در مورد پرونده میکونوس، به اعتقاد من دو سه جنبه قابل توجه است. نخست این که کل این داستان هیچ‏گاه به‏‌درستی در جامعه‏ ایرانی یا جهانی دانسته نشده است. دوم این‏که روندی که پدید آمده، در دفن کردن یک سری رویدادهای تاریخی سی سال گذشته، کاری است که به ما به عنوان یک ملت، ضربه‏ زیادی زده و خواهد زد. اگر قرار است روزی جنبشی برای ایجاد دمکراسی در ایران موفق بشود، بخشی از این موفقیت‏، حتماً بستگی به توانایی این جنبش دارد برای زنده نگه داشتن وقایع مهمی که به آن پیوند دارد.

من فکر می‏‌کنم دلیل این‏که مثلاً جنبش حقوق مدنی در آمریکا به‏‌وسیله‏ مارتین لوترکینگ توانست به موفقیت برسد، این بود که او و دیگر رهبران جنبش مدنی در آن زمان در جامعه‏ سیاهان از بابت دردها و تاریخ سیاهان، آگاهی پدید آوردند؛ از لحظه‏‌ای که سیاهان وارد آمریکا شده بودند تا آن زمان. این ایجاد کردن حس همبستگی تاریخی بین خودشان در سال‏های دهه شصت میلادی و بین برده‏‌هایی که حدود ۲۰۰ سال پیش از آن به‏ زور وارد آمریکا شده بودند، بخشی از نقطه قوت این جنبش بود. تاکید زیادی شد که همه آن خاطرات فراموش شده را زنده کنند و جنبش روزشان را به تاریخچه‏‌اش در سراسر آمریکا پیوند دهند.

من فکر می‏‌کنم این کار برای هر جنبشی لازم است. برای ما حفظ رویدادهای تاریخی یا بازگویی آنها از زبان خودمان، نه از زبان کسانی که امروز بر ما سلطه دارند، جزو یکی از مهم‏‌ترین و لازم‏‌ترین پایه‌های موفقیت آینده است.

در همین زمینه:

ترور مخالفان حکومت ایران به روایت تصویر

* ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

جشنواره‌ای جهانی برای فیلمسازان تازه‌‌‌نفس

Pejman — Sat, 29 Oct 2011 08:24:34 +0000

گفت‌و‌گو با آریا تاریوردی، مدیر هنری جشنواره Scenecs

پژمان اکبرزاده *

پژمان اکبرزاده -از دوم تا هفتم نوامبر ۲۰۱۱ شهر آمِرسفورت در هلند میزبان یک جشنواره سینمایی است؛ جشنواره‌ای برای آثار فیلمسازانی که نخستین یا دومین فیلم خود را ساخته‌اند.

در هشتمین دوره از این جشنواره، ده‌ها فیلم از کشورهای گوناگون به نمایش درمی‌آید و تعدادی از کارگردانان و بازیگران فیلم‌ها برای شرکت در جشنواره راهی هلند می‌شوند.

مدیر هنری جشنواره Scenecs ، آریا تاریوردی، فیلمساز ایرانی-ایتالیایی است که در تهران متولد شده است. او در کودکی همراه با خانواده با هلند آمده، بعدها در نیویورک تحصیل کرده و از نو برای ادامه فعالیت‌هایش به هلند بازگشته است. او به رادیو زمانه می‌گوید:

"فیلم‌سازی روند پیچیده و دشواری دارد، به‏‌ویژه فیلم‌سازانی که برای نخستین بار می‏خواهند در صنعت فیلم، کاری را به تولید برسانند باید زحمت زیادی بکشند تا به نتیجه‏ برسد. متأسفانه جشنواره‏های بزرگ دنیا، آثار فیلم‌سازانی را که تجربه دارند و فیلم‏های زیادی ساخته‏‌اند را بسیار سریع‏تر در برنامه‏‌های‏شان راه می‏‌دهند. چون به همین دلیل هم خیلی راحت‏‌تر می‏‌توانند مردم را جذب کنند. در چنین شرایطی امکانات وارد شدن به جشنواره‏‌ها برای فیلم‏سازان جوان که تازه شروع به ساختن فیلم کرده‏‌اند، خیلی کم‏تر است. به همین دلیل جشنواره‏ء ما تمام توجه‏‌اش را به فیلمسازانی می‏‌دهد که نخستین و یا دومین فیلم‏‌شان را می‏‌سازند تا آن‏ها هم بتوانند خیلی راحت‏ در یک جشنواره بزرگ فیلم‏شان را پخش کنند."

آریا تاریوردی، مدیر هنری جشنواره Scenecs

آریا تاریوردی خود بنیادی برای فعالیت‌های سینمایی دارد و پایه‌گذاری این جشنواره را نیز از راه همان بنیاد آغاز کرد ولی به مرور موفق به گسترش آن در هلند شد. او می‌گوید:

"خود من به دلیل فعالیت در زمینه فیلم‏سازی و تماس با عوامل جوان فیلم‌سازی متوجه شدم که به چنین جشنواره‏‌ای نیاز است. در سال ۲۰۰۶ برگزاری جشنواره را آغاز کردم و ابتدا به تنهایی آن را اداره می‏‌کردم. بعداً با تماس‏‌هایی که داشتیم، از همه طرف، همکاران و ارگان‌های زیادی به ما جلب شدند، همچنین نهادهای دولتی که اکنون نقش بسیار مهمی دارند و جشنواره را از نظر مالی پشتیبانی می‏‌کنند."

در هشتمین جشنواره Scenecs یک فیلم ایرانی نیز شرکت دارد؛ "عرق سگی" ساخته حسین کشاورز که در آمریکا تحصیل کرده ولی در زمان ساخت این فیلم ساکن تهران بوده است. آریا تاریوردی درباره این فیلم می‌گوید:

"سوژه این فیلم، موقعیت دشوار جوانان در ایران و عدم انتخاب شیوه زندگی‏شان است. این فیلم به‏‌طور مخفیانه در ایران ضبط شده و سوژه را خیلی خوب روی پرده آورده است. این یکی از دلایلی بود که ما دوست داشتیم حتماً این فیلم را برای جشنواره انتخاب کنیم."

مدیر هنری جشنواره همچنین می‌افزاید: "در جشنواره امسال یک فیلم هلندی هم به نمایش درمی‏‌آید که بازیگر نقش اول آن یک ایرانی است. این فیلم به مشکلات موجود در جامعه‏ هلند و به‌ویژه مشکلاتی که ایرانی‏ان یا اهالی دیگر کشورها، به عنوان پناهنده، به آن برمی‏‌خورند می‏‌پردازد. فیلم جالبی است که جوانان مدرسه سینمای آمستردام آن را ساخته‏‌اند و جزو سه فیلمی است که به عنوان بهترین‏‌های جشنواره امسال انتخاب شده‏‌اند."

* ایمیل تهیه کننده:

pejman@radiozamaneh.com

در همین زمینه:

::گزارش‌ها و مصاحبه‌های پژمان اکبرزاده در رادیو زمانه::

برلین، میزبان فعالان حقوق بشر ایران

Pejman — Fri, 28 Oct 2011 14:36:55 +0000

گفتگو با رضا محبت‌کار، هماهنگ‌کننده همایش

پژمان اکبرزاده *

برگزاری کنفرانسی درباره ایران در برلین، شاید برای بسیاری یادآور "کنفرانس برلین" در آوریل سال ۲۰۰۰ باشد. همایش دو روزه‏ای که صحنه‏ اعتراضات پرسروصدای شماری از مخالفان دولت ایران علیه سخنرانان و نظام اسلامی در تهران بود و همچنین فحاشی و درگیری فیزیکی تعدادی از شرکت کنندگان.

کنفرانس برلین که برای بررسی وضعیت ایران در پی به قدرت رسیدن اصلاح‏‌طلبان در نظام جمهوری اسلامی برپا شده بود، تا ماه‏‌ها به یکی از جنجالی‏‌ترین مسائل خبری- سیاسی ایران بدل شده بود. صدا و سیمای جمهوری اسلامی به پخش گزینشی قسمت‏‌هایی از همایش دست زد و با تعدادی از سخنرانان در ایران، به‏‌ویژه حسن یوسفی اشکوری و اکبر گنجی، شدیداً برخورد شد.

حدود یک دهه‏ پس از آن همایش، پایتخت آلمان میزبان همایش دیگری در رابطه با ایران است. همایشی که با رویکردی متفاوت، از سوی "بنیاد روشنگری درباره‏ ایران" (Transparency for Iran) برگزار می‏‌شود و در تلاش است که تنها روی مسائل حقوق بشری و جامعه‏ مدنی در ایران متمرکز باشد.

این همایش با عنوان "درون ایران" در یازدهم و دوازدهم نوامبر ۲۰۱۱ با پشتیبانی "مرکز فدرال آموزشی سیاسی آلمان" برگزار می‏‌شود و بسیاری از سخنرانان از فعالان سرشناس حقوق بشر ایران هستند. "رادیو زمانه" نیز به عنوان پشتیبان رسانه‏‌ای، با این همایش همکاری دارد.

رضا محبت‏‌کار، کارشناس سیاسی مقیم آلمان و هماهنگ کننده برنامه‏‌های همایش به رادیو زمانه می‏‌گوید: "از زمان انتخابات ریاست جمهوری در ایران و ناآرامی‏ها در پی آن، برای گزارش‏گران خارجی بسیار دشوار بوده که وارد ایران شوند. کاری که ما در تلاش‏ هستیم انجام دهیم این است که گفتمان و بحث درباره‏ مسائل ایران را در دنیای آلمانی‏‌زبان تغییر دهیم."

محبت‌کار می‌افزاید: "در این‏جا هرگاه مردم دربارهء ایران صحبت می‏‌کنند، بحث از دیدگاه سیاست امنیتی دنبال می‏‌شود؛ تحریم‏‌ها و برنامه‏‌های هسته‏‌ای ایران. ولی آن‏چه ما باور داریم، این است که مردم باید به مسائل ایران از جنبهء حرکت‏‌های محرک داخلی هم نگاه کنند. اگر می‏‌خواهند سیاست ایران و مسائل این کشور را به درستی بشناسند، باید به این موضوع و هم‏چنین وضعیت حقوق بشر و وضعیت سیاسی- اجتماعی در داخل ایران توجه داشته باشند. این یکی از مهم‏ترین مسائل مورد توجه بنیاد "روشنگری درباره ایران" است و از انگیزه‏‌های اصلی برای برگزاری این همایش. تمرکز ما روی سیاست خارجی ایران نیست؛ تمرکز روی آن‏چه که در داخل ایران می‏‌گذرد است."

ولی به‏‌نظر می‏‌رسد این موضوع تنها به دنیای آلمانی‏‌زبان محدود نیست زیرا بارها فعالان حقوق بشر از این موضوع گله کرده‏‌اند که تمرکز سازمان‏های بین‏‌المللی، قدرت‏‌های غربی و حتی رسانه‏‌های غرب روی مسائل هسته‏‌ای است و نه مسائل حقوق بشر. به‏‌نظر شما دلیل این روی‏کرد چیست؟

رضا محبت‌کار: وقتی قدرت‏‌های غربی با مقام‏‌های ایران سر یک میز می‏‌نشینند تا دربارهء مسائل هسته‏‌ای گفت‏گو کنند، رسیدن به یک توافق بسیار دشوارتر می‏‌شود اگر بخواهند بحران حقوق بشر در ایران را هم پیش بکشند. چون این موضوع، نقطه‏ ضعف حکومت ایران است و آن‏ها نمی‏‌خواهند توجه جهانی به مسائل داخل ایران جلب بشود. در نتیجه کشورهای غربی در مذاکره با ایران، بحث در رابطه با مسائل حقوق بشر را کنار می‏‌گذارند.

شما به گفت‏گو بین دولت‏‌های غربی با دولت ایران اشاره کردید، ولی تمرکز روی مسائل هسته‏‌ای، تا حدی دربرگیرنده‏ رسانه‏‌ها در غرب هم می‏‌شود؛ در صورتی‏ که آن‏ها برای پوشش مسائل حقوق بشری در ایران محدودیتی ندارند...

من فکر می‏کنم رسانه‏‌ها هم به نوعی آن‏چه در دنیای سیاست می‏گذرد را دنبال می‏‌کنند. برنامه‏ سیاسی غرب تنها روی سیاست امنیتی تمرکز پیدا کرده و این در فهرست موضوعی رسانه‏‌های غرب هم قرار گرفته است. برای مثال اگر در ژنو نشستی برای بررسی بحران حقوق بشر در ایران برگزار شود، رسانه‏‌ها آن را پوشش می‏‌دهند. از سویی، اگر احزاب سیاسی موضوع سیاست امنیتی را در محافل سیاسی مطرح کنند، باز هم رسانه‏‌ها آن را پوشش می‏‌دهند.

مقصودم این است که رسانه‏‌ها به نوعی تنها آن‏چه که عملاً رخ می‏‌دهد را دنبال می‏‌کنند. اگر ما بتوانیم این فضا را تغییر بدهیم و توجه جهانی را مستقیماً به مسائل حقوق بشر ایران جلب کنیم، رسانه‏‌ها هم طبیعتا موضوع را دنبال می‏‌کنند. این عقیده‏ من است.

عنوان این همایش "درون ایران" است، اما فعالانی که برای سخنرانی دعوت شده‏‌اند، همگی در خارج از ایران ساکن هستند. این موضوع با تیتر همایش در تضاد نیست؟

بسیار دشوار است که فعالان سیاسی، روزنامه‏‌نگاران یا فعالان حقوق بشر را از ایران برای همایش‏‌هایی در اروپا دعوت کرد. حتماً بسیاری به یاد دارند که در سال ۲۰۰۰ با حضور سخنرانان ایرانی در کنفرانس برلین، چه جنجالی به پا شد و رژیم ایران به شدت با سخنرانان برخورد کرد.

هرگاه بخواهیم فعالان ایرانی را از ایران برای برنامه‏‌هایی در خارج دعوت کنیم، باید نگران امنیت و مسائل مربوط به بازگشت آن‏ها باشیم. در نتیجه ما می‏بایست به افرادی که در خارج از ایران هستند، تکیه می‏‌کردیم که البته در رابطه با مسائل ایران تخصص دارند و در تماس نزدیک با مردم در داخل کشور هستند.

"مرکز فدرال آموزش سیاسی آلمان" پشتیبان مالی این همایش بوده است. آن‏ها چگونه به پشتیبانی از این برنامه گرایش پیدا کردند؟

برنامه‏‌های این مرکز در سال ۲۰۱۱، بیشتر روی مسائل ایران متمرکز شده و از پروژه‏‌های گوناگونی در رابطه با ایران که در آلمان فعال هستند، پشتیبانی کرده‌اند. ما یکی از این پروژه‏‌ها هستیم. ضمناً مرکز فدرال تنها از همایش پشتیبانی نمی‏‌کند، بلکه پشتیبان فعالیت‏‌های دیگر بنیاد "روشنگری درباره ایران" هم هست. چون ما تنها، برگزارکننده این همایش نیستیم، گردانندگی یک تارنمای خبری را هم بر عهده داریم. در نتیجه بسیار خوش‏‌شانس بودیم که گرچه تنها یک سال از آغاز فعالیت‏‌مان می‏‌گذرد، بتوانیم پشتیبانی آن‏ها را جلب کنیم.

* تارنمای همایش به پارسی، انگلیسی و آلمانی (پیوند)

* ایمیل تهیه ‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

مستندی درباره نماد روشنفکران ایرانی در تبعید

Wed, 12 Oct 2011 08:29:45 +0000

گفت‌وگو با سیروس وقوعی، سازنده مستند"واپسین دیدار: غلامحسین ساعدی"

پژمان اکبرزاده

پژمان اکبرزاده - از ایران، نویسندگان و هنرمندان بسیاری راهی تبعید شدند و در حسرت بازگشتی دوباره به زادگاه‌شان از دنیا رفتند. در میان آنان اما غلامحسین ساعدی شاید به نوعی، "نماد" نویسندگان و هنرمندان تبعیدی ایران به شمار آید.

درباره آثار این نویسنده و نمایشنامه‌نویس سرشناس، بسیاری گفته و نوشته‌اند اما در رابطه با شرایط روحی او در غربت، همین بس که به گفته برخی دوستانش، بارها به فرودگاه پاریس می‌رفت و به تماشای مسافرانی می‌نشست که با "ایران‌ایر" از تهران می‌آمدند. ساعدی در سال ۱۹۸۵ در پاریس درگذشت.

امسال در دهمین دوره "جشنواره جهانی سینمای تبعید" در گوتنبرگ (سوئد) فیلمی مستند درباره غلامحسین ساعدی به نمایش درآمد. این فیلم ۵۱ دقیقه‏ای که به زبان پارسی تهیه شده، ساخته سیروس وقوعی، پژوهشگر سینما، مقیم سوئد است. او نیز سال‏هاست که در تبعید زندگی می‏‌کند.

سیروس وقوعی دربارهء مستندی که ویژه غلامحسین ساعدی ساخته به رادیو زمانه می‏‌گوید: "۲۵ سال پیش، زمانی که ساعدی درگذشت، من از مراسم خاکسپاری او که در پرلاشز برگزار شد، فیلمبرداری کردم. همان زمان، با چند نفر درباره او مصاحبه کردم و سپس فیلمی تهیه شد. ولی تهیه این فیلم در ۲۵ سال پیش، با عجله‏ صورت گرفته بود زیرا فکر می‏‌کردم این سندی است که باید وجود داشته باشد. فیلم چندین بار هم به مناسبت‌هایی پخش شد ولی پس از ۲۵ سال، این فیلم را با توجه به تکنیک‏‌های تازه‌ای که در این مدت پدید آمده بازنگری کردم. این مستند در واقع مجموعه‏‌ای است از مصاحبه‏‌هایی درباره غلامحسین ساعدی و همچنین سخنرانی مفصلی که او در استکهلم ایراد کرد."

سیروس وقوعی: مستند "واپسین دیدار: غلام‌حسین ساعدی" در واقع مجموعه‏‌ای‌ست از مصاحبه‏‌هایی درباره غلامحسین ساعدی و همچنین سخنرانی مفصلی که او در استکهلم ایراد کرد.

این مستند گرچه ویژه ساعدی است، ولی در همان حال از جامعه روشنفکری ایران در سال‌های پیش از انقلاب و همچنین جامعه روشنفکران تبعیدی نیز تصویری به‌دست می‌دهد. سیروس وقوعی می‌گوید: "فیلم در واقع نگاهی‌ست به اندیشه‌های این روشنفکران و نویسندگان که به خاطر برخورد با گفتمان قدرت در ایران، ناگزیر به مهاجرت شدند و در تبعید با پیامد‏های دیگری روبرو شدند. نسلی که غلامحسین ساعدی نماینده آن‏ها بود. من سعی در نگاه کردن دوباره به این گفتمان داشتم که معنای تبعید چیست و نویسنده تبعیدی کجا ایستاده است. چون معتقدم سینما حافظه‏ دارد. در این کار هم از حافظه سینما کمک گرفتم تا یک بازنگری به این مسئله داشته باشم."

سیروس وقوعی زمانی که ساعدی در قید حیات بود چندین بار با او دیدار داشت ولی مرگ زودهنگام ساعدی، موقعیت فیلمبرداری از او را به‌دست نداد. ۲۵ سال از نخستین نمایش مستند می‌گذرد. از سیروس وقوعی می‌پرسم آیا بازنگری در مستند بیشتر روی جنبه‌های فنی آن مترکز بوده یا محتوای فیلم نیز دگرگون شده است؟ او می‌گوید: "دستمایه‏ کار، همچنان «تبعید» است، ولی متریال و گفت‌وگوهایی تازه وارد فیلم شده‏‌اند. نگاه من هم طبعاً در این مدت عوض شده. در این مدت، روند زندگی ما در تبعید هم تغییر کرده که همه‏ اینها در نسخه جدید فیلم تأثیر داشته است."

سازنده مستند "واپسین دیدار: غلامحسین ساعدی" می‌گوید یکی از انگیزه‌هایش برای ساخت این فیلم، "گسست" در بین نسل‌های ایرانیان بوده است. او می‌گوید: "دو نکته‏ مهم که من همیشه در کارهای پژوهشی و سینمایی‏‌ام انجام داده‏‌ام، نکته‏ حضور و گسست است. در سرزمین ما گسست‏‌های وحشتناکی رخ می‏‌دهد و در جریان آن، نسل‏‌ها جابه‏‌جا می‏‌شوند که این جابه‏‌جایی موجب می‏‌شود خیلی چیزها از دست برود و یا به فراموشی سپرده شود. سینمای مستند اصلاً وظیفه‏‌اش این است که جلوی این امر را بگیرد. ولی در رابطه با شخص غلامحسین ساعدی، او یکی از برجسته‏‌ترین نویسندگان در تاریخ ادبیات معاصر ماست که نه تنها در زمینه مبارزات سیاسی، بلکه در نوع اندیشه ادبی‏‌اش و دست‌آوردهایی که در زمینه‏ تئاتر داشته، مورد توجه است. من بیشتر به دنبال این بوده‏‌ام که پس‌زمینه‏‌های این تفکر، کجا در آثار ساعدی وجود داشته و چرا به تبعید انجامیده است."

آرامگاه غلام‌حسین ساعدی در قطعه ۸۵ گورستان پرلاشز، پاریس

سیروس وقوعی، خود از حدود سه دهه پیش، در جامعه‏ روشنفکری ایرانی در تبعید حضور داشته‏ و هنوز هم با این فضا در تماس است. به باور او مهم‏ترین اصل در جامعه‏ روشنفکری ایرانی در تبعید، که در این سه دهه پابرجا مانده، "برخورد با گفتمان قدرت" است. او درباره "گفتمان قدرت" و تفاوت‌های مهاجران با تبعیدیان می‌گوید: "من برای تبعید و مهاجرت دو تعریف جداگانه قائل هستم که هردوی آن‏ها در جهان عینی ما وجود دارند. «تبعیدی»، چه روشنفکر باشد، چه هنرمند و چه انسان معمولی‏، دست‌آوردهایی دارد که بسیار مشخص است و با دست‏آوردهای «مهاجران» تفاوت دارد."

و در ادامه می‌افزاید: "«مهاجر» گفتمان قدرت را دور می‏‌زند، یا با اسطوره‏‌هایش همچنان در ارتباط است. «مهاجر» می‏‌تواند سیاسی باشد و می‏‌تواند نباشد، اما «تبعیدی» لاجرم، به لحاظ شرایط خود، سیاسی است. البته این سیاسی بودن به معنای آن نیست که ارزش‏های فرهنگی و هنری ندارد، بسیار هم دارد."

سیروس وقوعی می‌گوید یکی از تجربه‌های قابل تأمل او پس از سه دهه زندگی در جامعه ایرانیان اروپا پدید آمدن نوعی "دیالوگ" میان دو نسل است. او می‎گوید: "ما اکنون فیلمسازان جوانی داریم که طی همین سه سال گذشته به خارج آمده‏‌اند و کارهای درخشانی هم انجام می‏‌دهند. اگر این گروه، ۱۰ سال پیش می‏‌آمدند و این کارها را انجام می‏‌دادند، بین روشنفکران و هنرمندان در تبعید، دیالوگ مشخصی وجود نداشت. همه چیز سیاه و سفید بود و هر پدیده‏‌ای که در ایران اتفاق می‏‌افتاد از دریچه‏ خاصی دیده و نقد می‏‌شد. اکنون این مرز برداشته شده و این دیالوگ فرهنگی را من بیشتر از این نظر می‏بینم که چه نسل اول در تبعید، چه مهاجران و چه نسل‏های بعدی که خارج از آن مبدأ زندگی می‏‌کنند، به این نکته رسیده‏‌اند که تعلق به مکان، دیگر معنی‏‌اش را از دست داده و تعلق به شرایط انسان‏هاست که معنا پیدا کرده است."

مشخصات فیلم:
واپسین دیدار: غلام‌حسین ساعدی (مستند) - ساخته سیروس وقوعی
فیلم مستند درباره زندگی و آثار و مرگ در تبعید غلامحسین ساعدی، همراه با گفت‌وگو‌هایی با هما ناطق، ناصر پاکدامن، منوچهر محجوبی، محسن یلفانی و...
محصول سوئد- به زبان فارسی

در همین زمینه:

::اگر نگذارید برقصم، به انقلاب شما نمی پیوندم، پژمان اکبرزاده، رادیو زمانه::

"اگر نگذارید برقصم، به انقلاب شما نمی‌پیوندم"

Pejman — Thu, 06 Oct 2011 12:01:28 +0000

آغاز دهمین جشنواره جهانی سینمای تبعید در سوئد

پژمان اکبرزاده

پژمان اکبرزاده - دهمین جشنواره جهانی سینمای تبعید امروز کار خود را گوتنبرگ (سوئد) آغاز می‌کند؛ شهری که میزبان هزاران مهاجر از ایران، عراق، ترکیه و دیگر کشورهایی است که هنرمندان‌شان ناگزیر به ترک کشور شده‌اند.

از حسین مهینی، مدیر جشنواره می‌پرسیم که آیا در دهمین دوره از این جشنواره، تغییراتی هم در شکل فعالیت آن پدید آمده یا اینکه همچنان، برنامه‌ها مانند سال‌های پیش دنبال می‌شود. او به «رادیو زمانه» می‌گوید:

حسین مهینی- "جشنواره آن خط اصلی‌اش را همواره دنبال می‌کند و آن تکیه روی مسئله‌ تبعید و نمایش کارهای فیلمسازان تبعیدی‌ است. ولی با توجه به مسائلی که حول و حوش ما اتفاق می‌افتد و یا مستقیم یا غیرمستقیم از عوامل ایجاد امر پناهندگی و تبعید هستند، طبیعی است که ما برنامه‌هایی در ارتباط با آن را در جشنواره به‌عنوان برنامه‌های ویژه مطرح می‌کنیم."

دهمین جشنواره جهانی سینمای تبعید.

مدیر جشنواره جهانی سینمای تبعید همچنین می‌افزاید: "در این رابطه امسال ما حدود ۱۱ برنامه ویژه داریم که مهم‌ترین برنامه در ارتباط با زنان است، با شعار «زنان می‌توانند.» این یک شعار معروف محوری در دوران جنگ دوم جهانی بوده که بعدها تبدیل شده به شعار فمینیست‌ها، و بعد یک تکه کلام و نقل قول بسیار قشنگی که وصف حال زنان به‌ویژه در شرایط امروز است؛ مناطقی که در آن‌ها این موج دموکراسی شروع شده: شمال آفریقا و خاورمیانه که زنان نیز نقش عمده‌ای در حرکت‌های اخیر دارند.

در ارتباط با این مسئله است که ما آن جمله‌ معروف اِما گُلدمن، یکی از فمینیست‌های بسیار معروف را به عنوان شعار این برنامه‌ استفاده کرده‌ایم. او می‌گوید «اگر نگذارید برقصم، به انقلاب شما نمی‌پیوندم». این دقیقاً شرح موقعیت زن در این جنبش‌هاست که درگیر دو موقعیت پاردوکس است. برای مثال، مصر را در نظر بگیرید. نیروی اصلی که در آنجا حرکت می‌کند و می‌خواهد قدرت سیاسی را به دست گیرد، نیروهایی به‌هرحال واپسگرا هستند، مانند اخوان المسلمین؛ نیروهایی مذهبی که در تناقض با موقعیت زنان هستند در صورتی که زنان نیروی محرکه این حرکت‌ها هستند. این‌ها زنان را تا زمانی می‌خواهند که خودشان به قدرت برسند. زمانی که به قدرت می‌رسند، زنان را به حاشیه می‌رانند. چون زنان علاوه بر دموکراسی، خواسته‌های پایه‌ای خودشان را هم دارند، این که سهیم باشند در قدرت سیاسی و سپس برابری را در همه عرصه‌ها پیش ببرند."

در این رابطه آیا فیلم‌هایی نیز در برنامه جشنواره گنجانده شده؟

بله، ما حدود ۲۹ فیلم در ارتباط با مسائل زنان از کشورهای گوناگون نشان می‌دهیم. هفت فیلم از ایران است که موقعیت زنان را به‌ویژه پس از تحولاتی که در چند سال اخیر در ایران رخ داده نشان می‌دهد و همچنین فیلم‌هایی در ارتباط با کشورهای دیگر مانند ترکیه و ...

از زمانی که دور آخر جشنواره در ۲۰۰۹ برگزار شد، هم ایران دچار مسائل گوناگونی بوده و هم اینکه موج آزادی‌خواهی در منطقه‌ خاورمیانه از ایران هم فراتر رفت و در بسیاری از کشورهای عربی و شمال آفریقا ادامه پیدا کرد. با توجه به این که بسیاری از فیلمسازان تبعیدی از خاورمیانه و شمال آفریقا هستند، فکر می‌کنید در این دو سال این رویدادها چه تأثیری در کار فیلمسازان تبعیدی داشته؟

حسین مهینی، مدیر دهمین جشنواره جهانی سینمای تبعید

ببینید، تولیدات پایه‌ای هنوز به آن مرحله نرسیده که به شکل سینمایی عرضه شود. در این رابطه فکر می‌کنم کارهای پایه‌ای بیشتر در ارتباط با ایران شده است. ما الان دو فیلم سینمایی داریم که می‌پردازد به همین جنبش اخیر ایران. البته فیلم‌های مستند زیاد ساخته شده، چه از سوی فیلمسازان ایرانی و چه از سوی فیلمسازان غیرایرانی. مثلاً یک فیلم بسیار زیبا توسط یک فیلمساز نروژی ساخته شده به نام «شیرزنان ایران». ولی در ارتباط با کشورهای دیگر به آن شکل گسترده هنوز ما شاهد آن نیستیم. در ارتباط با فلسطین کار شده، ولی به‌عنوان مثال در ارتباط با مصر یا لیبی هنوز ما کاری اساسی ندیده‌ایم. البته فیلم‌های کوتاه در حد گزارش ساخته شده که ما هم نشان می‌دهیم ولی فیلم‌هایی که بشود روی آن‌ تکیه کرد هنوز نه.

پژمان اکبرزاده- از هلند نیز دو فیلمساز ایرانی در «جشنواره‌ جهانی سینمای تبعید» در سوئد شرکت دارند: رضا آزادی و امید آهنگر با فیلم‌های "خدا هم می‌لرزد" و "انتظار". رضا آزادی که ده سال پیش به هلند مهاجرت کرده به «رادیو زمانه» می‌گوید:

رضا آزادی - مستند من در رابطه با اتفاقات پس از انتخابات سال ۸۸ است و روز ۲۹ خرداد که آیت‌الله خامنه‌ای با مردم ایران اتمام حجت کرد؛ از این بابت که انتخابات تمام شده و به نوعی دستور سرکوب را صادر کرد و سپس روز ۳۰ خرداد که دنیا را تکان داد. من هم با تمرکز بر رویدادهای این دو روز مستند را ساختم.

پژمان اکبرزاده- فیلمساز دیگری که از هلند راهی این جشنواره شده، امید آهنگر است. هنرمندی که از سالها پیش با بازی در نقش "علی کوچولو" در ذهن ایرانیان است و چند ماهی است که به هلند پناهنده شده است. او با فیلم کوتاهی به نام "انتظار" در گوتنبرگ حضور دارد؛ فیلمی که با موبایل در کمپ پناهندگی ساخته شده است. امید آهنگر به "رادیو زمانه" می‌گوید:

امید آهنگر - گاهی کمبود امکانات باعث خلاقیت می‌شود. ما در شرایط بسیار بدی در کمپ بودیم و دسترسی به امکانات نداشتیم. ناگزیر بودیم به این شکل کاری کرده باشیم. داستان فیلم هم داستان یک دختر پناهنده است که وارد هلند می‌شود؛ خودش را معرفی می‌کند، وارد کمپ می‌شود و اتفاق‌هایی که در ادامه می‌افتد. در واقع چون خودم در کمپ بودم و فشارهای زندگی در کمپ را می‌دیدم، سوژه‌های گوناگونی به ذهنم می‌آمد. یکی از آن‌ها همین موضوع بود که ساخته شد. البته برای ساخت آن برنامه‌ریزی نکرده بودم، شرایط باعث شد که این فیلم را بسازم. فیلمبرداری کردن در کمپ ممنوع بود و از لحاظ بازیگر هم در مضیقه بودم. برای بازی از همسرم، نوشین استفاده کردم و یکی دیگر از دوستان ایرانی که اینجا در کمپ بود.

* ایمیل تهیه کننده:

pejman@radiozamaneh.com

بیست سالگی ارمنستان و چالش فساد

Pejman — Fri, 23 Sep 2011 16:48:57 +0000

گزارش اختصاصی «رادیو زمانه» از ایروان

پژمان اکبرزاده

پژمان اکبرزاده - از چند شب پیش، میدان جمهوری در قلب ایروان غرق در نور و رقص فواره‌هاست. هم‌زمان اما گوشه و کنار پایتخت در خاموشی ناشی از کمبود برق فرو رفته است. جمهوری ارمنستان در حال جشن گرفتن بیستمین سال استقلال خود است اما دقیقا در آن‌سوی عمارت‌های باشکوه میدان جمهوری، کوچه‌هایی وجود دارند که حتا آسفالت نشده‌اند و ساکنان آن نیز در فقر مطلق زندگی می‌کنند.

روی آمبولانس‌های در حال حرکت در شهر، عبارت "اهدایی چین به ارمنستان" دیده می‌شود، با اینحال، روی آنها آگهی‌های موبایل جلب توجه می‌کند. در تالار بخش نوساز فرودگاه ایروان، لوح یادبود بزرگی قرار داده شده که حاکی از پشتیبانی کاتولیک‌های آمریکا برای ساخت فرودگاه است. جمهوری ارمنستان حتا برای ادامه حیات در سطحی معمولی، به شدت نیازمند کمک‌های جهانی است، نه‌تنها از کشورهای گوناگون بلکه از سازمان‌هایی چون بانک جهانی.

شکاف خیره‌کننده طبقاتی

اما ظاهرا بهره بردن از کمک‌های جهانی، قبضه گروه خاصی است. یک گردش چند دقیقه‌ای در ایروان کافی است تا به شکاف شوکه‌کننده در جامعه ارمنستان پی برد. ساختمان‌های مدرن و لوکس تنها چند متر با ساختمان‌هایی کثیف و فرسوده فاصله دارند. بناهایی که از دور، متروکه به نظر می‌رسند.

در سال‌های اخیر، بسیاری از نام‌های معروف در زمینه مُد، لباس و لوازم آرایش در ایروان شعبه‌ای دایر کرده‌اند، اما به نظر نمی‌رسد که به جز تعدادی از گردشگران و اقلیت ثروتمند ارمنستان مشتری دیگری داشته باشند. کافی است نگاهی به قیمت‌ها بیاندازیم. بهای بسیاری از اجناس با بازارهای اروپایی تفاوتی ندارد، دست‌کم بیست، سی یا چهل یورو. اما میزان یک حقوق متوسط در ارمنستان باور نکردنی است: حدود صد یورو (برابر با پنجاه هزار درام ارمنستان).

یک دانشجوی کنسرواتوار موسیقی در ایروان می‌گوید: "استاد عالیرتبه من حقوقی در همین حد دریافت می‍کند و برای گذران زندگی‌اش ناگزیر است شب‌ها در کافه‌های ایروان نوازندگی کند. استادم موظف است که دو جلسه در هفته را به عنوان بخشی از برنامه درسی، خصوصی تدریس کند ولی برای هر جلسه جداگانه تقاضای پول می‌کند. در صورتیکه شهریه تحصیلی جداگانه پرداخت شده است."

جنگ و فساد مالی

ساختار اقتصادی جمهوری ارمنستان در جریان جنگ شش ساله در قره‌‌باغ آسیب فراوانی دیده است. اما، هفت سال پس از پایان جنگ بسیاری از مردم ارمنستان از وجود مافیای اقتصادی در کشورشان شکایت دارند. مافیایی که به باور آنها کمک‌های جهانی را بالا کشیده و از پخش عادلانه و برابر آن در جامعه جلوگیری می‌کند.

فساد در سیستم مالی ارمنستان تا آنجا پیش رفت که در سال ۲۰۰۴ کمیته حقیقت‌یاب پارلمان تایید کرد که به دلیل فساد گسترده در بین مقام‌های دولتی کمک سی میلیون دلاری بانک جهانی برای بهبود ساختار آبرسانی در پایتخت به نتیجه نرسیده است. تیگران سارگیسیان، نخست وزیر ارمنستان نیز در سال ۲۰۰۸ اعلام کرد که "فساد" مهمترین مشکل موجود بر سر اصلاحات در ارمنستان است.

اما ظاهرا هنور دولت ارمنستان نتوانسته گام موثری در این زمینه بردارد. به نظر می‌رسد که در بیستمین سالگرد ایجاد جمهوری ارمنستان، دولت این کشور بیشتر به فکر نمایش قدرت ارتشی است که مجهز به سلاح‌های روسی است.

آزادی‌های سیاسی و رسانه‌ای

از ارمنستان عموما به عنوان یک جمهوری مردمی و کشوری نیمه‌آزاد نام برده می‌شود ولی سازمان‌های جهانی، آزادی بیان در این کشور را "محدود" ارزیابی کرده‌اند. کمیته حفاظت از از روزنامه‌نگاران، در ژانویه ۲۰۰۱۱ از مقام‌های ارمنستان به دلیل آزار روزنامه‌نگاران ارمنی شدیداَ انتقاد کرد.

در سال ۲۰۰۸ نیز در جریان اعتراضات به نتیجه انتخابات، دولت شماری از روزنامه‌های مخالف را تعطیل کرد و از دسترسی مردم به بسیاری از تارنماهای خبری و شبکه‌های اجتماعی جلوگیری کرد. در برخورد با مخالفان پلیس با کاربرد سلاح‌های خودکار به شکل مستقیم، جمعیت را هدف قرار داد. دست‌کم هشت نفر کشته و بسیاری ناپدید شدند.

یک دانشجوی ارمنی در ایروان که از بیم مسایل امنیتی نام خود را ذکر نکرد به «رادیو زمانه» گفت: "بسیاری از جوانان در اندیشه ترک ارمنستان به دلیل شرایط موجود هستند." او همچنین افزود، خانواده‌اش و همچنین بسیاری از دیگر خانواده‌ها در ارمنستان، بدون کمک‌های بستگان خود از خارج، قادر به ادامه زندگی نیستند.

ایمیل تهیه‌کننده: pejman@radiozamaneh.com

ویدئوی گزارش:

یکصد و هفتادمین زادروز آفریننده «سمفونی دنیای نو»

Pejman — Sat, 10 Sep 2011 03:04:16 +0000

پژمان اکبرزاده

yes

پژمان اکبرزاده - هشتم سپتامبر ۲۰۱۱، یکصد و هفتادمین سالروز تولد آنتونین دورژاک (Antonín Leopold Dvořák ) آهنگساز افسانه‌ای چک است. شهرت عمده او به عنوان یکی از آخرین آهنگسازان دوره رومانتیک، به‌ویژه به خاطر کاربرد نغمه‌های بومی چک در آثارش است.

بیش از یک سده از درگذشت دورژاک می‌گذرد، ولی ساخته‌های او همچنان با ارکسترهای طراز اول جهان و تکنوازان سرشناس، اجرا و ضبط می‌شود؛ آثاری که دوستداران بیشماری دارد: از سمفونی «دنیای نو» و اپرای «روسالکا» گرفته تا کنسرتو برای ویلنسل و ارکستر و قطعات مجلسی.

دورژاک عمیقاً دلبسته میهنش بود و در بسیاری از آثارش مانند «رقص‌های اسلاو» روحیه حماسی و مهین‌دوستی او موج می‌زد. از دورژاک به عنوان ادامه‌دهنده راه «اسمتانا» - آهنگسازی که به عنوان بنیانگذار مکتب موسیقی چک شناخته شده است- نام برده می‌شود.

نشریات موسیقی در ایران، بیش از نیم قرن پیش، مملو از نوشته‌هایی درباره دورژاک بودند. در آن زمان بحثِ جهانی‌کردن موسیقی ایرانی و کاربرد نغمه‌های بومی در آثاری به فرم کلاسیک بسیار داغ بود و به نظر می‌رسد، آهنگسازان ایرانی به چهره‌هایی مانند دورژاک به عنوان یکی از آهنگسازان نمادین در این زمینه می‌نگریستند.

به ویژه‌برنامه «رادیو زمانه» درباره این آهنگساز اسطوره‌ای چک که نمونه‌هایی از آثار شنیدنی او را نیز

به همراه دارد گوش کنید.

ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

آزادی زندانیان سیاسی؛ تدبیری برای آینده؟

Pejman — Fri, 02 Sep 2011 11:14:54 +0000

پژمان اکبرزاده *

در روزهای گذشته، خبر آزادی نزدیک به هفتاد تن از زندانیان سیاسی در ایران، به گستردگی در دنیای اینترنت پخش شد. برخی آنرا نشانه‌ای از کاهش فشارهای حکومتی بر زندانیان سیاسی ارزیابی کردند و برخی نیز با دیدهء تردید به جنبه انسان‌دوستانه آن نگریستند.

اردشیر زارع‌زاده، از کمیته دانشجویی دفاع از حقوق زندانیان سیاسی به «رادیو زمانه» می‌گوید: «در میان زندانیان سیاسی آزاد شده‌، چهره‌های برجسته‌ی سیاسی، مدنی و حقوق بشری دیده نمی‌شوند، برخی‌ از این افراد، مخالفان سرسخت جمهوری اسلامی هستند. همچنین بیشتر چهره‌های آزاد شده کسانی هستند که قرار بوده به زودی، پس از پایان یافتن مدت محکومیت‌شان آزاد شوند، ضمن آن که تعداد آزادشدگان تا امروز به رقمی که دادستانی تهران اعلام کرده نرسیده است. بنابراین این شائبه وجود دارد که این کار، یک اقدام سیاسی ا‌ست تا یک اقدام انسان‌ دوستانه.»

این فعال حقوق بشر بر این باور است که رقم ۷۰ نفر زندانی ِ آزاد شده را که دادستان تهران اعلام کرده و ۳۰ نفر دیگر را نیز که به آزادی‌شان در روزهای بعد اشاره شده قابل تردید است. او می‌گوید: «ما به تعدادی از زندانیان دسترسی نداریم و بنابراین نمی‌توانیم دقیقاً بگوییم که رقم آزاد شدگان چند نفر بوده، چون تعدادی هم جداگانه با نهادهای حقوق بشری تماس گرفته‌اند و اعلام کرده‌اند که آزاد شده‌اند، ولی نام‌شان در لیست آزاد شدگان نبوده است.»

مقام‌های دولتی در ایران، در بیانیه‌های خود از «عفو» برای زندانیان سیاسی سخن گفته‌اند اما سخنگوی کمیته دانشجویی دفاع از زندانیان سیاسی می‌گوید: «شخصاً با چند نفر از زندانیان سیاسی که آزاد شده‌اند و یا خانواده‌هایشان صحبت کرده‌ام. اطلاع دارم که تعداد قابل توجهی از آن‌ها درخواست عفو نداده بوده‌اند. ضمن این که بر پایه قانون مجازات اسلامی کسانی که نیمی از مدت محکومیت خودشان را گذرانده باشند، مشمول آزادی مشروط می‌شوند. «آزادی مشروط» هم یک ماده‌ قانونی و حق زندانی‌ست که در واقع، عفو تلقی نمی‌شود.»

اردشیر زارع‌زاده، سخنان عباس دولت‌آبادی، دادستان تهران درباره آزادی زندانیان سیاسی را در تضاد با حقیقت می‌بینید و می‌گوید: «عباس دولت‌آبادی گفته است که این افراد پشیمان بوده و مورد عفو رهبری قرار گرفته‌اند. در واقع، قوه قضاییه تلاش کرده نشان دهد که این افراد مجرم بوده‌اند و درخواست عفو داده‌اند. در حالی که همانگونه که اشاره کردم واقعیت چیزهای دیگری را نشان می‌دهد. بنابراین می‌توان گفت که در آستانه‌ انتخابات مجلس و همچنین سفر گزارشگر ویژه حقوق بشر به ایران در آینده، جمهوری اسلامی خواسته است دست به یک اقدام سیاسی زند و بتواند از حالا برای فعالیت‌هایی که در آینده خواهد داشت تدابیری بیاندیشد.»

سخنگوی کمیته دانشجویی دفاع از زندانیان سیاسی، چشم‌انداز آزادی دیگر زندانیان سیاسی در ایران را روشن نمی‌بیند و می‌گوید: «بعید می‌دانم گشایشی حاصل شود، به‌ویژه که حتی سخت‌گیری‌هایی در حال انجام شدن است. در حال حاضر، تعدادی از زندانیان سیاسی مریض هستند، از جمله حشمت‌الله طبرزدی، کیوان صمیمی، عبداله مؤمنی، عیسی سحرخیز و بسیاری دیگر. جمهوری اسلامی در واقع این‌ها را در شرایطی قرار داده که روز به روز وضعیت‌شان بدتر می‌شود.»

* ایمیل تهیه‌کننده:

pejman@radiozamaneh.com

چهارم اوت، پنجمین سالگرد کار رادیو زمانه

arezoo — Sun, 07 Aug 2011 19:14:20 +0000

پژمان اکبرزاده-سارا روشن

پنج سال پیش در چنین روزهایی و به‌طور مشخص در چهارم اوت ۲۰۰۶، در شب صدمین سالگرد انقلاب مشروطه در ایران، برنامه‏های «رادیو زمانه» برای اولین بار به گوش شنوندگان رسیدند.

پنجمین سالگرد آغاز فعالیت‏های زمانه در چند روز گذشته با واکنش‏های گرم بسیاری از فعالان حقوق بشر، زنان، جامعه مدنی و هم‏چنین وبلاگ‏نویسان همراه بوده است.

در سایت رادیو زمانه، صفحه ویژه‏ای به این خاطر طراحی شده که در آن چهره‏هایی چون محمد مصطفایی، ساقی قهرمان، محسن کاکارش، مهسا صارمی، پریسا کاکایی، کاوه کرمانشاهی، بهداد بردبار و سوده راد یادداشت‏های خود را به مناسبت پنج ساله شدن زمانه نوشته‏اند. هم‏چنین یادداشتی از فرید حائری‏نژاد، سردبیر رادیو هم در صفحه نخست سایت زمانه و در ‌‌نهایت، کاریکاتوری از مانا نیستانی به این مناسبت منتشر شده است.

احمد باطبی، سخنگوی «مجموعه فعالان حقوق بشر ایران» در واشنگتن در گفت‌وگویی تلفنی، پنجمین سالگرد رادیو زمانه را تبریک گفت.

احمد باطبی: من این را واقعاً و قلباً می‌‏گویم که رادیو زمانه را از مدت‏‌ها پیش، به نوعی رادیوی خودمان می‌‏دانستم. شاید دلیل آن را بشود قوانین و فضای باز کشوری که در آن تأسیس شده یعنی هلند تلقی کرد، اما رادیو زمانه رادیویی است که رادیوی همه بوده و عموماً گزینشی و با مرزبندی عمل نکرده است.

من برای اولین بار دیدم که در رادیو زمانه، تمام حوزه‏‌ها، حتی مباحثی که در آن نوعی ساختارشکنی و تابوشکنی وجود دارد مطرح شده‏اند. نه به عنوان فقط مطرح شدن، بلکه با مباحث علمی و تئوریک به آن‏‌ها پرداخته می‌‏شود. در پیگیری حوزه‏های عمومی‏‌تر، مانند زندانیان سیاسی یا وضعیت اقلیت‏های مذهبی و یا قومیت‏‌ها هم وافعاً خوب کار شده است. من فکر می‌‏کنم اگر به کارتامه و عملکرد رادیو زمانه در حوزه‏ی حقوق بشر نگاه کنیم، یک بانک اطلاعات قوی از تمام تحولات تاریخی این چند وقت پیدا کنیم. امیدوارم این شیوه‏ عملکرد، یعنی پرداختن موضوعی و یا حتی کلی، نسبت به مسئله حقوق بشر، جزو سیاست‏های اول و مورد اهمیت این رادیو باقی بماند.»

صدای دغدغه‌های مردم

در پنجمین سالگرد تاسیس رادیو زمانه، از آسیه امینی که در زمینه حقوق زنان فعالیت‏های گسترده‏ای دارد، خواستیم که دیدگاه خود درباره رادیو زمانه را با ما درمیان بگذارد:

آسیه امینی: «چه خوب است که بالاخره ما در دنیای مجازی می‌‏توانیم نشریاتی داشته باشیم که در عین حال که در شفاف کردن اطلاع‏رسانی در جامعه‏ی ایرانی نقش دارند، می‌‏توانند رسانه‏های چاپی ماندگار‌تر باشند که پشت هم بسته می‌‏شوند و این انقطاع باعث می‌‏شود عمری طولانی نداشته باشند و نتوانند برنامه‏ریزی درازمدتی برای خودشان داشته باشند.»

آسیه امینی: رادیو زمانه مقدار متنابهی از سیاست‏زدگی پرهیز کرده است. یعنی از‌‌ همان ابتدا که رادیو زمانه با تیم اولیه‏اش کار می‌‏کرد و هم‏چنین بعد از تغییر این تیم، خوشبختانه توانست خط میانه‏ای را برای پرداختن به مسائل اجتماعی و فرهنگی دنبال کند.

او به عنوان فعال حقوق زنان، زمانه را رسانه‌ای می‌داند که از سیاست‌زدگی پرهیز کرده است. او در این زمینه می‌گوید: «ویژگی‏ای که می‌توانم برای زمانه در مقایسه با سایر رسانه‏های همسان خودش که در خارج از کشور منتشر می‌‏شوند، قائل شوم این است که رادیو زمانه مقدار متنابهی از سیاست‏زدگی پرهیز کرده است. یعنی از‌‌ همان ابتدا که رادیو زمانه با تیم اولیه‏اش کار می‌‏کرد و هم‏چنین بعد از تغییر این تیم، خوشبختانه توانست خط میانه‏ای را برای پرداختن به مسائل اجتماعی و فرهنگی دنبال کند. این نکته در یک نگاه عام‏‌تر برای من مهم بوده است. برای من، به عنوان کسی که جدا از حوزه اکتیویستی در حوزه زنان، همیشه در حوزه اجتماعی هم کار کرده‏ام، مهم است که یک نشریه بتواند به دغدغه‏های مردم بپردازد، نه صرفاً به مسائل سیاسی که آن‏ را بیشتر تبدیل می‌‏کند به یک تریبون سیاسی برای یک گروه خاص. رادیو زمانه از این نظر، بهتر از دیگران توانست در حوزه‏های اجتماعی و فرهنگی وارد شود. یکی از این حوزه‏‌ها زنان بود. البته می‌‏توان گفت که این مسئله تقریباً فراز و نشیب داشته، این‏طور نبوده که رادیو زمانه همواره یک بخش قوی زنان داشته باشد. نه؛ این‏طور نبوده، ولی نسبت به سایر رسانه‏های اینترنتی‏ که به‏طور خاص رسانه زنان نیستند، یعنی رسانه عمومی هستند، شاید بشود گفت که بهتر و بیشتر به مسائلی نزدیک شده که مختص زنان بوده و آن‏‌ها را تجزیه و تحلیل کرده است.

یکی از مشکلاتی که خیلی از رسانه‏های ما، چه رسانه‏های مکتوب‏مان و چه رسانه‏های آن‏لاین‏مان دارند و زمانه هم از آن‏‌ها خیلی دور نبوده، این است که ما هنوز نتوانسته‏ایم، زبان روزنامه‏نگاری‏مان را به نیازهای عمومی مردم نزدیک کنیم.»

خانم امینی در ادامه درباره‌ی تأثیرگذاری رادیو زمانه در حوزه‌ فعالیت‌های مدنی گفت: «کسانی که در این حوزه‏‌ها فعالیت می‌‏کنند، برای‏شان بسیار مهم است که صدای‏شان شنیده شود. نبودن تریبون‏های مستقلی که بتوانند در این حوزه‏‌ها فعالیت کنند، در ایران واقعاً یک معضل و مشکل جدی است و چه رادیو زمانه و چه نشریه‏های دیگر، به‏صورت آنلاین، توانسته‏اند بخشی از این معضل را حل کنند. به‏خصوص رادیو زمانه، به دلیل این‏که هم وب‏سایت است و هم امکان شنیده شدن صدای افراد را دارد، رسانه‏ای پیشروی در این زمینه است و به نظر من توانسته است تأثیرات مثبتی داشته باشد. اگرچه باز هم باید ببینیم که دایره فعالیت این رسانه‏‌ها، حوزه محدودی از جمعیت ایران را در بر می‌‏گیرد و این در بر نگرفتن کلیت جامعه خود یک معضل است، اما به‏هرحال در حدی که توانایی‏اش وجود داشته، توانسته‏اند راه‏گشا باشند.»

نقد حاکمیت دینی

محمدرضا نیکفر، فیلسوف ایرانی مقیم کلن، از سال گذشته مسئولیت‏های گسترده‏ای را در تارنمای رادیو زمانه و به‏ویژه در بخش اندیشه در دست دارد. همکارم سارا روشن، در پنجمین سالگرد رادیو زمانه از محمدرضا نیکفر درباره چگونگی تأثیرگذاری رادیو زمانه در اندیشه و فلسفه پرسیده است.

محمدرضا نیکفر - بخش اندیشه یکی از قدیمی‏‌ترین بخش‏های رادیو زمانه و در واقع همزاد رادیو زمانه است. فکر می‌‏کنم با من شروع شد. من برنامه‏ای را شروع کردم به اسم «اندیشه انتقادی» که حدود ۱۰۰-۱۰۱ شماره شد که هم متن بود و هم از رادیو پخش می‌‏شد. خودم آن را می‌‏خواندم و فکر می‌‏کنم دست‏کم دوبار از رادیو زمانه پخش شد.

محمدرضا نیکفر: ما همین‏طوری در مورد کانت یا هگل مطلب منتشر نمی‌‏کنیم، بلکه باید ربط مشخصی به مسائل ایران داشته باشد و برای خواننده‏ای که تخصص ویژه‏ای را در مورد فلسفه و جامعه‏‌شناسی ندارد، مفهوم باشد. استقبال بسیاری از این کار صورت گرفته است.

همان‏جا سنتی گذاشته شد، به این صورت که هر مسئله‏ای را مطرح نکنیم، بلکه مسائلی را مطرح کنیم که به موضوع‏‌ها و مسائل مشخص ایران مربوط باشد و ببینیم اندیشمندان، فیلسوفان در این مورد پیش‏‌تر چه اندیشه‏‏هایی عرضه کرده‏اند و چه پاسخ‏هایی به سئوال‏های ما دارند. یعنی از ابتدا سنت بر این شد که مشخص باشد؛ یعنی ما همین‏طوری در مورد کانت یا هگل مطلب منتشر نمی‌‏کنیم، بلکه باید ربط مشخصی به مسائل ایران داشته باشد و برای خواننده‏ای که تخصص ویژه‏ای را در مورد فلسفه و جامعه‏‌شناسی ندارد، مفهوم باشد. استقبال بسیاری از این کار صورت گرفته است. من الان حدود یک سال است که مجدداً در رادیو زمانه هستم و این بخش را سازمان می‌‏دهم. استقبال به حدی است که ما نوبت انتشار داریم. یعنی فرصت نیست برای این‏که همه مطالب را فوراً منتشر کنیم. علتش این است که ما در بخش اندیشه کوشش می‌‏کنیم سه تا چهار مطلب در هفته منتشر کنیم. بیشتر از آن خیلی ثقیل می‌‏شود و این‏‌ها مطالبی هستند که خیلی روی آن‏‌ها زحمت کشیده شده و حیف است که ‏یک‌باره از صفحه اول خارج شود.

این مطالب خوانندگان خود را دارند و همین‏طور نویسندگان خود را. موضوعات مختلفی را بررسی کرده‏ایم و هم‏چنان که گفتم، به مسائلی می‌‏پردازیم که مورد توجه خاص خواننده ایرانی است و در رأس این‏‌ها خودبه‏خود حاکمیت دینی قرار دارد. یعنی دین، جامعه‏‌شناسی دین، فلسفه‏ی دین، اسلام سیاسی و نقد اسلام سیاسی جایگاه ویژه‏ای دارند و هم‏چنین نقد فرهنگ جایگاه ویژه‏ای دارد.

بازتاب ادبیات و فرهنگ مستقل ایران

حسین نوش‏آذر، داستان‌نویس و مسئول بخش فرهنگ زمانه از آلمان در این روز به ما گفت: «الان ما داریم پنج‏سالگی رادیو زمانه را جشن می‌‏گیریم و در پنج سال گذشته، یعنی از روز اولی که زمانه به‏وجود آمد تا همین الان، همواره مسئله آزادی بیان برای زمانه مهم بوده. همواره ادبیات و فرهنگ مستقل ایران برای زمانه اهمیت داشته و همواره تلاش همکاران ما در زمانه این بوده که زمینه‏هایی فراهم بشود برای این‏که فرهنگ و ادبیات مستقل ایران، ادبیات غیر دولتی ایران، ادبیاتی که بر آن الزاماً نظارت اعمال نمی‌‏شود، بتواند در زمانه بازتاب پیدا کند.

من از دی ماه سال ۱۳۸۸، با "دفتر خاک" فعالیتم را آغاز کردم. مبنای کار ما این بود که ما یک نشریه یا فصلنامه نخبه نمی‌‏خواستیم باشیم، بلکه می‌‏خواستیم در ادامه سنت زمانه و در ادامه چهارچوبی که زمانه برای ما تعیین کرده، بازتاب‏دهنده ادبیات و فرهنگ مستقل ایران در "دفتر خاک" باشیم. بعد ما به تدریج این تجربه موفق را به کل بخش فرهنگ تسری دادیم.»

محکومیت تعزیری یکی از معترضان ایرانی در آلمان

arezoo — Tue, 19 Jul 2011 11:58:37 +0000

پژمان اکبرزاده *

در دسامبر ۲۰۱۰، ویدئوی کوتاهی از راه شبکه‏‌های اجتماعی، به‏‌ویژه یوتیوب و فیس‏بوک، بین کاربران ایرانی اینترنت، دست به دست می‏‌شد. این ویدئو که واکنش‏‌های خشم‏‌آلودی را نیز از سوی ایرانیان به دنبال داشت، مربوط به یک گردهم‏آیی اعتراضی در برابر سفارت جمهوری اسلامی در برلین بود.

آنگونه که در ویدئوها دیده می‏‌شود، تظاهرکنندگان پلاکاردی به‏‌همراه داشتند که روی آن نوشته شده: «سرنگون‌باد حکومت جمهوری اسلامی». پلیس با توسل به زور سعی می‏‌کند این پلاکارد را از تظاهرکنندگان بگیرد و در پایان این گردهم‏آیی آرام، چند تن از تظاهرکنندگان را هم بازداشت می‏‌کند.

در همان زمان، در تماس با بخش رسانه‏‌ای پلیس برلین، خواستار اطلاعات بیشتری در این زمینه شدیم. در پاسخی که پلیس به زبان آلمانی برای «زمانه» ارسال کرد، با توجه به قانونی بودن گردهمایی در برابر سفارت جمهوری اسلامی، از این رویداد به عنوان یک رویداد «پیش‏‌بینی نشده» یاد شده و همچنین آمده است: «زمانی که پلیس از تظاهرکنندگان خواسته پلاکارد را داوطلبانه به پلیس تحویل بدهند، آن‏ها از همکاری با پلیس خودداری کرده‏‌اند و هنگامی که پلیس برای گرفتن پلاکارد اقدام کرده، تعدادی از تظاهرکنندگان به پلیس حمله کرده‏‌اند».

پلیس برلین هم‏چنین اضافه کرده: «حمله‏ معترضان منجر به زخمی شدن دو مقام عالی پلیس شده که به‏‌صورت سرپایی درمان شده‏‌اند».

تینا جاویدپور، یکی از تظاهرکنندگان که در آن زمان، چند ساعت در بازداشت پلیس بوده، به رادیو زمانه می‏‌گوید: «چیزی که من در آن صحنه دیدم، برخورد فیزیکی بین ما و پلیس نبود. کسانی که حمله کردند مأموران پلیس آلمان بودند و بچه‏‌های ما، تا جایی که من دیدم، کسی دست روی پلیس بلند نکرده و این دو نفر مجروح را هم من ندیده‏‌ام.»

پلیس برلین پس از پایان گردهم‏ایی در برابر سفارت جمهوری اسلامی و زمانی که تظاهرکنندگان در حال ترک محل بودند، چهار تن از آنان را بازداشت کرده که هریک بین سه تا پنج ساعت را در بازداشتگاه پلیس به سر برده‏‌اند. تینا جاویدپور در این‏باره می‏‌گوید:

«هرکدام از بچه‏‌ها را به یک سلول انفرادی بردند. اتفاقی که برای من در آن‏جا خیلی ناخوشایند بود، این بود که من کنار اتاق بازبینی فیلم‏‌شان بودم. در آن‏جا صدای فیلم را که مرتب از اول می‏‌گذاشتند و صدای جیغ و داد بچه‏‌ها را در فیلم می‏‌شنیدم و همین‏طور خنده‏‌های پلیس، به شدت از نظر روحی روی من فشار آورد، تا حدی که گریه‏‌ام گرفت. واقعاً نمی‏‌دانم به چه می‏‌خندیدند؟!»

پلیس برلین در اطلاعات ارسالی خود برای «رادیو زمانه»، بدون ذکر نام به فردی اشاره می‏‌کند که در تماس با آن‏ها، به اهانت به نمایندگان کشورهای خارجی در برابر سفارت ایران اشاره کرده بوده است. تینا جاویدپور اما می‏‌گوید که پلیس ابتدا به داخل ساختمان سفارت ایران رفته و سپس با تظاهرکنندگان برخورد کرده است. او می‌افزاید:

«از ماموران پلیس خواسته شد که به داخل سفارت بروند. این‏که کسی تماس گرفته، موضوع کاملاً مشخصی است. وگرنه مأموران پلیس بی‏‌دلیل به آنجا نمی‏‌روند و بی‏‌دلیل هم نمی‏‌آیند به ما بگویند که این پلاکارد از نظر یک نفر از اعضای سفارت ایران ناخوشایند است و می‏‌خواهند که ما این پلاکارد را برداریم…»

پلیس برلین در پاسخ رسمی خود به «رادیو زمانه» اشاره کرده که «مأموران امنیتی در حال بررسی این موضوع هستند که آیا پلیس اساساً حق گرفتن پلاکارد از معترضانی که برای گردهم‏آیی‏شان مجوز گرفته بودند را داشته است یا خیر». توهین‏‌آمیز بودن شعار روی پلاکارد هم در دست بررسی است.

در پی برخورد پدید آمده بین پلیس برلین و معترضان ایرانی در روز دهم دسامبر، یک شکایت گروهی از سوی تظاهرکنندگان و هم‏چنین کانون پناهندگان ایرانی در آلمان و کمیته‏ دفاع از زندانیان سیاسی ایران در این کشور، علیه پلیس برلین صورت گرفته که نتیجه‏ء آن هنوز رسماً اعلام نشده است.

ولی به‏‌تازگی نخستین جلسه‏ عمومی دادگاه و دومین جلسه به لحاظ اداری، در برلین تشکیل شد. در جلسه‏ء نخست ، شکایت پلیس برلین از معترضان ایرانی بی‏‌مورد اعلام شد. تینا جاویدپور در باره‏ جلسه‏‏ اخیر، جزییات بیشتری در بدست می‌دهد:

«دادگاه اول بدون این‏که تشکیل بشود، حکمش صادر شد. دادگاه اخیر، نخستین دادگاهی بود که با حضور ما تشکیل شد. دادگاه اول مربوط بود به شکایتی که پلیس از ما کرده بود. ولی قاضی با مدارکی که در پرونده داشت، تشخیص داد که پلیس مقصر بوده و نیاز به تشکیل دادگاه نیست. از طرفی هم خود پلیس که گروهی را مسئول تحقیق در این مورد کرده بود، اعلام کرد که کارش غیرقانونی بوده است. بنابراین نیازی به تشکیل دادگاه نبود و بدون این‏که دادگاه تشکیل بشود، قاضی حکم را صادر کرد.»

دادگاه اخیر در چه رابطه‏ای تشکیل شد؟

دادگاه دوم در رابطه با یکی از فعالانی بود که می‏‌شود گفت دولت از او شاکی است. وی سه اتهام داشت که از دوتای آنها تبرئه شد. اما در یک مورد که مقاومت در برابر پلیس در هنگام بازداشت بود، متأسفانه اثبات شد که ایشان این کار را کرده و مجبور به پرداخت جریمه‏ نقدی شد.

جریمه چقدر بود؟

دادستان خواست که روزی ۱۰ یورو باشد و با حکمی که قاضی داد، ۳۰ روز، یعنی در کل ۳۰۰ یورو. ولی این حکمی است که تعزیری است و چنان‏چه ایشان تا یک سال آینده مورد قانونی با پلیس نداشته باشد، نیازی به پرداخت مبلغ جریمه نیست.

اشاره کردید که که دادگاه نخست، شما را تبرئه کرده و اصلاً تشکیل نشده است. اما دادگاه دوم هم در رابطه با پلیس بوده، تفاوت این دو دادگاه با هم‏ چیست؟

یک مورد به شکایت پلیس برمی‏‌گشت که طبق یک عذرخواهی‏ که سناتور برلین کرده بود و خبرهایی که در رسانه‏‌ها پخش شد، کاملاً روشن شد که خود پلیس مقصر بوده و خودشان هم اقرار کردند. بر این مبنا، حکم دادگاه اول صادر شد. در دادگاه دوم، دادگاهی که ما حضوری در آن شرکت کردیم، حکم نخست، به مقاومت در مقابل پلیس برمی‏‌گشت که می‏خواست پلاکارد را از ما بگیرد که در واقع گرفتن حق آزادی بیان ما بود. به همین دلیل، این حکم خود به‏‌خود، با توجه به حکم دادگاه نخستین منتفی شد. اما مورد دیگر در دادگاه دوم به شکایت دولت برمی‏‌گردد که اگر اشتباه نکنم، جرم تعدادی از بچه‏‌ها «اقدام علیه امنیت ملی کشور آلمان» است. یکی از افرادی که امروز در دادگاه بود، از این اتهام تبرئه شد.

برای دیگران چطور؟

باید منتظر باشیم ببینیم دادگاه بعدی که برای بقیه و از جمله خود من تشکیل خواهد شد، چگونه پیش می‏‌رود. ولی مورد دیگری که خود من هم به‏‌تازگی متوجه آن شدم، این است که این دادگاه‏ها تنها به دلیل شکایتی که ما از پلیس کردیم و یا پلیس از ما داشته، نیست. یک شکایت از طرف خود سفارت ایران در برلین، توسط پلیس تنظیم شده که طی آن نام دو نفر آورده شده است. یکی از آن‏ها من هستم و دیگری را چون خودشان در این‏جا حضور ندارند، ترجیح می‏‌دهم نام نبرم. ولی این دادگاه هم به دادگاه‏های دیگر ما اضافه خواهد شد.

مجموعاً چند نفر دیگر در این رابطه متهم هستند؟

تقریباً شش نفر دیگر.

شما در طول این مدت، دیگر هیچ واکنشی از طرف سفارت ایران یا پلیس برلین ندیده‌اید؟

«خوشبختانه نه.»

زمان برگزاری دادگاه برای دیگر متهمان این پرونده هنوز اعلام نشده است و پلیس برلین نیز از دادن هرگونه اطلاعات تازه در رابطه وضعیت کنونی، خودداری می‌کند.

* ایمیل تهیه‌کننده: pejman@radiozamaneh.com