روانشناسی

برزخیان روی زمین

politics — Thu, 27 Dec 2012 20:24:51 +0000

عباس مؤدب

عباس مؤدب - زمانی که در ماه مه ۲۰۱۰ به‌عنوان روانشناس در درمانگاه ویژه مداوای پناهندگان مبتلا به "تروما[1] کارم را شروع کردم، هیچ تصور واقعی از عمق فاجعه نداشتم. دانمارک یکی از اولین کشورهائی بود که به موضوع یاری به قربانیان شکنجه و تلاش برای درمان اثرات روحی و جسمی به ‌جا‌ مانده از شکنجه توجه ویژه کرد[2] و بودجه خاصی به این مساله اختصاص داد.

پس از گشایش رسمی مرکز توانبخشی قربانیان شکنجه، تعداد مراجعه‌کنندگان نشان داد که تنها یک مرکز با امکانات محدود نمی‌تواند پاسخگوی نیاز موجود باشد. فقط شکنجه‌شدگان نبودند که نیاز به درمان داشتند، بلکه بخش بزرگی از پناهندگان از عارضه "تروما" رنج می‌بردند که هیچ مرکز تخصصی برای درمان آنان وجود نداشت. با توجه به این موضوع بود که بیمارستان‌ها مراکز ویژه‌ای برای این گروه از آسیب‌دیدگان روحی گشودند تا با ارائه روش‌های مدرن، آن‌ها را درمان کنند.

من از روز اول ماه مه ۲۰۱۰ در "درمانگاه ویژه پناهندگان مبتلا به تروما"[3] درجنوب جزیره شیلاند مشغول به کار شدم. تصورم این بود که با اتکا به پیشینه شخصی خود و آشنایی با فرهنگ‌های مختلف، خواهم توانست مرهمی بر زخم‌های انسان‌هائی بگذارم که روح‌شان مورد هجوم قرار گرفته است. دیری نپائید که زیر لب زمزمه کردم " که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها".

بگذارید موضوع را با تعریف واژه " تروما" در روانشناسی آغاز کنیم. تروما واژه‌ای است یونانی به معنی جای زخم. در واقع هر عمل جراحی اثری از خود بر جای می‌گذارد که یادآور آن پس از بهبودی خواهد بود. این واژه را روانشناسی در واقع از جراحی امانت گرفته و در مفهومی دیگر به کار می‌برد. تروما در روانشناسی آسیبی است که از یک ضربه ناخواسته روحی به جای می‌ماند. برای مثال می‌توان از عوارض بعد از یک تصادف، تجاوز یا حمله افراد ناشناس به‌عنوان تروما نام برد. البته اتفاق‌های طبیعی مثل زلزله و یا سونامی هم می‌توانند سبب شکل‌گیری تروما در افراد شوند. بدون شک هیچ نیروئی در جهان توان تغییر آنچه روی داده است را ندارد. اما پرسش این است که روانشناسی چه می‌تواند انجام دهد؟

در نگاه نظری به این مساله ،هدف روانشناسی درمان نیست بلکه جلوگیری از مسلط شدن تروما بر روح فرد است. در این حالت فرد از یک زندگی عادی محروم خواهد شد و تروما همچون بختکی بر زندگی او چیره می‌شود. . فردی که اسیر این بختک شود همواره با هراس و کابوس زندگی می‌کند، دچار بی‌خوابی مفرط می‌شود و توان تمرکز بر زندگی روزمره را از دست می‌دهد. در یک کلام زندگی فرد فلج می‌شود.

روانشناس در روند گفتگو با فرد دچار تروما تلاش می‌کند او را بر این عارضه مسلط گرداند و جلوی تسخیر جان وی توسط این بختک را بگیرد. فرد باید فرا بگیرد که با گذشته و آنچه که بر وی رفته، زندگی کند بی‌آنکه گذشته مانع زندگی امروز او شود. بدون شک در نگاه نظری همه چیز آسان به نظر می‌رسد ولی مساله در واقعیت پیچیده‌تر از آن است که تصور می‌شود. گرچه هر انسانی از نظر زیست‌شناسی همانند انسان‌های دیگر است، ولی زندگی از او شخصیتی یگانه ساخته که تنها متعلق به اوست و همین یگانه بودن است که کار را پیچیده می‌کند.

هیچ انسانی محل و زمان تولد خود را انتخاب نمی‌کند، این یک اتفاق است که زهرا در سال ۱۹۷۹ در شهر بصره چشم به این جهان می‌گشاید و در همان زمان دختری در بیمارستان کپنهاک به دنیا می‌آید. دو جامعه متفاوت، دو امکان متفاوت در پیش پای هریک از این دو نفر می‌گذارد. زهرا در خانواده‌ای سنتی و جامعه‌ای مستبد زندگی را آغاز می‌کند. جامعه‌ای که گروهی خاص قدرت سیاسی را قبضه کرده‌اند و مردم را چون افرادی صغیر تحت قیمومیت خود گرفته‌اند، در این جامعه زهرا هیچ وقت از حقوق شهروندی برخوردار نمی‌شود. او به عنوان یک زن باید مطیع سنت‌های خانوادگی نیز باشد و بپذیرد که پدر و برادرانش قیم او هستند و حق دارند برای آینده‌اش تصمیم بگیرند. شرایط اجتماعی حاکم بر زندگی زهرا، امکان رشد فردیت او را در نطفه خفه می‌کند. دختر دیگری که هم‌زمان با زهرا در کپنهاک چشم به جهان می‌گشاید، تمامی آنچه را که زهرا از آن محروم است در اختیار دارد. رشد شخصیتی هر یک از آنها در محیط فرهنگی زادگاه‌شان شکل می‌گیرد.

فرهنگ واژه کلیدی حل معمای روابط انسانی است. انسان موجودی است تاریخی ـ فرهنگی. او هم‌زمان ساخته فرهنگ و سازنده فرهنگ است. انسان از همان لحظه ‌که قدم به جهان می‌گذارد، وارث آن فرهنگی است که پیشینیان برایش ساخته‌اند. در چارچوب این فرهنگ به او امکان می‌دهند که رشد و زندگی کند و آن شود که جامعه از او انتظار دارد. هسته مرکزی هر فرهنگی، جهان‌بینی حاکم در آن فرهنگ است که حهان را تبیین می‌کند و روابط اجتماعی حاکم در جامعه بر مبنای آن هسته مرکزی تعریف می‌شوند.

در جامعه‌ای که فرعون قادر مطلق است و اطاعت از او بر تمامی بندگان واجب است، جهان این گونه تبیین شده که فرعون به مقام الوهیت رسیده باشد و وجود دیگران تنها در رابطه با بندگی او معنا پیدا کند. در چنین جامعه‌ای صحبت از آزادی فردی به گفتاری مالیخولیائی شبیه خواهد بود که بدون شک به مرگ خواهد انجامید.

یکی از کارکردهای عمده هر فرهنگی، تعریف روابط انسانی است. این فرهنگ است که تعیین کرده پدر و برادران زهرا حق تصمیم‌گیری برای او را داشته باشند. حقوق شهروندی برای زهرا واژه‌ای ناشناخته است. حقوق فردی و داشتن عقیده شخصی در ذهن او جائی ندارند. در چنین فرهنگی، فردیت به رسمیت شناخته نمی‌شود و کودکان با این هدف تربیت می‌شوند که پاسدار نظام موجود باشند.

این که من دیگری را فارغ از جنسیت، موقعیت اجتماعی و اعتقاداتش هم نوع خود بدانم، آموزه‌ای است فرهنگی که به من آموخته می‌شود و این آموزه زائیده یک فرهنگ استبدادی نیست، بلکه آموزه‌ای است که یک فرهنگ روادار به ما می‌آموزد. در یک فرهنگ استبدادی، دایره مدارا و پذیرش دیگرگونی افراد به شکل‌های مختلف محدود می‌شود. افراد به خودی و غیرخودی تقسیم می‌شوند و این تقسیم‌بندی می‌تواند بر مبنای نژاد، مذهب، ایدئولوژی و یا وابستگی طبقاتی باشد. فاجعه‌ای که در طول تاریخ شکل گرفته است و همچنان ادامه دارد، حذف انسانیت انسان است.

در تاریخ معاصر جهان، برپائی کوره‌های آدم‌سوزی با به‌کارگیری همین مکانیسم ساده روانشناسی شکل گرفت. با تعریف کمونیست‌ها به عنوان خائن و یهودیان به عنوان یهودی، انسان بودن آنها را حذف کردند و همین مساله هر جنایتی علیه آنها را مشروعیت بخشید. جنایتی عظیم با یک تقسیم‌بندی ساده آغاز شد، روشی به ظاهر پیش‌پا افتاده ولی فاجعه‌بار که همچنان در گوشه کنار دنیا به کار گرفته می‌شود. هوتوها در رواندا در طول چند ماه یک میلیون توتسی را می‌کشند، مسیحیان، شیعیان، فالانژها، دست راستی‌ها... در لبنان یکدیگر را قتل‌عام می‌کنند. طالبان هر کسی را که کافر تشخیص دهند از دم تیغ می‌گذرانند.

تمامی این جنایت ها با یک کج‌فهمی کوچک آغاز می‌شود و آن این‌که من به خود اجازه می‌دهم که خودم معیار انسان بودن باشم و دیگرانی که در تعریف من از انسان جای نمی‌گیرند، حق زیستن ندارند چرا که انسان نیستند. این به من اجازه می‌دهد که انجام هر جنایتی علیه آنان را برای خود وظیفه‌ای "انسانی" بدانم. این جنایات قربانیان فراوانی می‌گیرد، تعداد زیادی کشته می‌شوند و گروهی از مهلکه می‌گریزند و جان خود را نجات می‌دهند.

در میان بازماندگان کم نیستند، زنانی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، کودکانی که شاهد قتل عزیزان خود بوده‌اند و یا زندانیانی که شکنجه جسمی و روحی را تحمل کرده‌اند. بخشی از بازماندگان با هزار مشقت خود را به کشور امنی می‌رسانند تا به دور از وحشت زندگی را ادامه دهند. این بازماندگان شاهدان زنده مرگ انسانیت هستند. هر یک با روایت خود، داستان به قتل رسیدن انسانیت را بازگو می‌کند. این راویان در برزخی به سر می‌برند که ساخته انسان‌های دیگر است. این راویان برزخیان روی زمین‌اند. آنها در برزخی به سر می‌برند که انسان‌های دیگر برایشان ساخته‌اند؛ برزخی که روانشناسی به آن نام "تروما" داده است.

برزخی به نام تروما

از جمله رفتگان این راه دراز

باز آمده‌ای کو که به ما گوید راز؟

خیام چون شاهدی از زندگی پس از مرگ ندارد در چند و چون آن زندگی شک می‌کند، اما در وجود برزخ تراوما و چگونگی زندگی در آن جای شک نیست، چرا که ساکنان این برزخ زنده‌اند وبسیاری از آنان روایت‌های خود را چندین و چند بار بیان کرده‌اند.

روبروی من زنی نشسته است که اولین باری است که او را می‌بینم، زنی با رنگی پریده در سالهای نخست پنجاه سالگی؛ هیچ گونه آرایشی بر چهره ندارد و رگه‌های خاکستری موهایش، شاهدان رنجهائی هستند که متحمل شده است. از فرارش به ایران میگوید و اینکه چگونه توانست فرزندانش را از چنگال نیروهای ددمنش متعصب نجات دهد. او که زمانی دختر یکی یک دانه پدرش بوده است، اینک مادری است درد کشیده، که سالهای زیادی را در وحشت فرود بمب‌ها بر روی آشیانه اش در میهن خود با این امید زندگی کرده است که روزی صلح پیروز خواهد شد. این دختر یکی یک دانه پدر که از معدود زنانی بوده است که دوران دبیرستان را به پایان رسانده بوده است با این امید که بتواند به میهنش و مردمش خدمت کند، اینک زنی است در آغاز نیمه دوم زندگیش و پناهنده در کشوری که هزاران کیلومتر از میهنش فاصله دارد. او سالهای زیادی در ایران برای تامین زندگی فرزندانش در خانه خیاطی و گلدوزی کرده است. او مسیر پر رنجی را طی کرده است تا فرزندانش را به سرزمینی امن برساند و اینک که از آینده فرزندانش آسوده خاطر شده است، خوابش به کابوس تبدیل شده است. اگر چه نگران جان فرزندانش نیست ولی ارواحی مرموز زندگی را به کامش زهر کرده‌اند. او زنی است که هر شب از وحشت دیدار مجدد با مردانی با ریشهای سیاه بلند که برادرش را در برابر چشمان او میکشند نمی‌تواند بخوابد، وحشت از مردانی متعصب که "در رؤیای‌شان هر شب زنی در وحشتِ مرگ از جگر بر می‌کشد فریاد"(شاملو). هر چند امروز او در سرزمینی زندگی می‌کند که امنیت او در آن تامین است، ولی نه مغز و نه جسم او هنوز نپذیرفته‌اند که زندگی می‌تواند بدون وحشت از کشته شدن نیز وجود داشته باشد. مهمانان ناخوانده و نا خواسته‌ای بی اذن ورود، به حریم خانه او وارد می‌شوند، آنها هر موقع که می‌خواهند وارد می‌شوند و آرامش او را به هم میریزند، مردانی با ریش‌های بلند و چهره‌های کریه که بوی گند پاهایشان تمامی اتاق نشیمن را پر می‌کند، در برابر او رژه می‌روند. آنان اشباحی هستند که به چشم دیگران نمی‌آیند ولی برای او آنان آنقدر واقعی هستند که حتی بوی گند دهانشان را نیز حس می‌کند. برای او مفهوم زمان و مکان در هم ریخته است و زندگی در یک پیوستگی زمانی پیش نمی‌رود. گذشته بختکی است که بر حال چنگ انداخته است تا آرامش را بزداید. یک چهره، یک شئی، یک حرکت، یک بو، یک صدا و یا یک کلام می‌تواند رابطه او را با زمان حال قطع کند و ذهن را نه در شکلی اختیاری که در حالتی هذیانی و پریشان گونه به گذشته ببرد. برای او که یکی یک دانه پدرش بوده و در خانواده‌ای بزرگ شده است که احترام به دیگران و محبت به انسانها بنیان‌های اخلاقی خانواده بوده اند، واقعیت‌های زندگی تمامی زیربنای فکری اش را در هم ریخته است. هجوم غار نشینان به تمدن آنچنان وحشت آفرین بوده است که او دیگر به هیچ ارزشی باور ندارد.

هر انسانی می‌تواند گرگ دیگری باشد. زندگی شاید می‌توانست امید بخش تر از این باشد اگر این فاجعه به یک منطقه کوچک جغرافیائی محدود می‌شد. در عراق، لبنان و جمهوری سابق یوگوسلاوی فاجعه به شکلهای دیگری تکرار شده است. زنی که برای نجات فرزندش تجاوز سربازان را به جان خریده است و هرگز نتوانسته است دردش را با کسی تقسیم کند. مردی که در نوجوانی در جنگهای داخلی اسیر شده است بی آنکه طرفدار هیچ گروهی باشد و تنها به خاطر وابستگی قومی اش مورد تجاوز قرار گرفته است و همچنان مبهوت است و درک نمی‌کند که چرا دنیا جای امنی نیست. برای او پذیرفتن مسئولیت پدر شدن به کابوسی همیشگی تبدیل شده است.

مادری در آغاز چهل سالگی، به یاد پدرش می‌گرید. آخرین تصویری که از پدرش در ذهن او مانده است نگاه مردی است که نیمه شب توسط مامورین دیکتاتور حاکم، به سمت در خروجی خانه برده می‌شود و او چشم از فرزندان خود بر نمی‌گیرد، سعی می‌کند با نگاهش فرزندانش را که به صف ایستاده‌اند دلداری دهد. پدر هرگز به خانه باز نگشت و آن دختر پنج ساله امروز در آغاز چهل سالگی پذیرفته است که پدرش دیگر زنده نیست، چرا که اگر زنده بود بدون شک پس از سقوط دیکتاتور برای یافتن فرزندانش از هیچ کوششی دریغ نمی‌کرد. او تمام دوران کودکی اش را با این رویا زندگی کرده است که روزی پدرش باز خواهد گشت. او همچنان آخرین نگاه پدر را به یاد دارد که گوئی به او امید می‌داد که به زودی باز می‌گردد. پدر هرگز بازنگشت و دختر خردسال در محیطی رشد کرد که اعتماد به انسانها می‌توانست مرگ آور باشد. او که همیشه آرزو داشت که معلم بشود از کلاس پنجم ناچار شد که مدرسه را ترک کند، چرا که او فرزند یک "خائن" بود.هیچ کس جرات نداشت که با خانواده آنها رفت و آمد کند، آنها همچون جزامیان مطرود شده بودند و حتی نزدیک‌ترین وابستگان آنها نیز مخفیانه با آنها دیدار می‌کردند. کودکی او با وحشتِ از دیگر آدمها آغاز شد و با این وحشت بزرگ شد، که انسانها می‌توانند انسانهای دیگر را نابود کنند.

زن جوان دیگری که بیشترین سالهای جوانی اش را در اسکاندیناوی به سر برده است، از اعتماد به نفس عاری است. او خود را ناتوان و کوچک حس می‌کند. تا هفت سالگی در یکی از کشورهای بالکان زندگی کرده است، جایی که پدر هر از چند گاهی مادر را در زیر ضربات کمر بند سیاه می‌کرد و بچه‌ها نظاره گران ثابت این خشونت بودند، و گاهی پدر آنها را وادار می‌کرد که در جرم او شریک شوند.

مردی زندگی زناشویی‌اش را از دست داده است، چرا که پس از گذشت سالها اشباحی با خنده‌های وقیح به اتاق خواب او هجوم آوردند تا او فراموش نکند که زمانی که در نو جوانی زندانی آنان بود، چگونه از جسم او برای ارضای شهوت خود استفاده کردند. جنگجوی دیگری که بازمانده جنگهای داخلی است، هر شب با کابوس جسدهایی که در زیر پایش افتاده‌اند واو بی توجه به آنها، پای بر سرهاشان می‌گذارد و می‌گریزد از خواب می‌پرد و تا صبح با فرو دادن نیکوتین در ریه‌های خود تلاش می‌کند از این کابوس رهایی یابد. چهره تکیده مردی که ده سال از سن واقعی اش بزرگتر به نظر می‌رسد، در واقع چهره پدری است که خستگی از کار را بهانه می‌کند که از وظیفه بازی با تنها پسرش شانه خالی کند.او چندین سال با انتخاب کار شبانه توانسته است خود را از چشم خانواده و دیگران پنهان کند، تا اینکه کارش را از دست می‌دهد و به ناچار خانه نشین می‌شود. بیکاری آغاز هجوم اشباح را به ارمغان می‌آورد، او که با پنهان کردن خود در سنگر کار شبانه توانسته بود سالها این اشباح را از خود براند، اینک تنها و بی دفاع مورد هجوم آنها قرار گرفته است. در پشت جبهه، او و چند تن دیگر از دانش آموزان را در تعطیلات تابستان جهت جمع آوری اجساد کشته شدگان اعزام کرده بودند. بوی جنازه ها، صدای گوش خراش شلیک توپ‌ها و تانکها، بدنهای مثله شده و جنازه‌های تلنبار شده در بیابان، با تاریک شدن هوا وجود او را تسخیر می‌کنند. افسر مسئول، او را به دلیل کوتاهی در انجام وظیفه به باد کتک می‌گیرد. ضرب و شتم افسر برایش کمر بند پدر را تداعی می‌کند که هفته‌ای چند بار بر جانش می‌نشست و کمر بند پدر دستهای سنگین صاحب دکانی را که در کودکی در آنجا کار می‌کرد به خاطرش می‌آورد، دستهایی که برای کوچکترین خطا صورت کودکانه او را سرخ می‌کرد و آنگاه سکوت و اشکی که نمی‌توان پنهانش کرد، اشکی که نه به خاطر تنبیه جسمی، که به خاطر وقاحت صاحب دکان در سوء استفاده جنسی از کودک بر گونه مرد جاری می‌شود، مردی که برای بازی با پسر خود به خودش اعتماد ندارد.

در بیشتر موارد این زخم آنچنان چرکین شده که با اولین نیشتر چرک وخون از آن جاری می‌شود. اگر با دقت به پیرامون خود بنگریم شاید باشند کسانی که با این بختک کریه دست به گریبانند. باشد روزی فرا رسد که انسان دیگر گرگ انسان نباشد.

پانویس‌ها

[1] در اینجا واژه "تروما" (بنابر تلفظ و کتابتی دیگر: "تراما") در واقع جایگزین Posttraumatic stress disorder (PTSD) شده است.

[2] در سال ۱۹۸۵ مرکز بین المللی توان بخشی قربانیان شکنجه(IRCT) رسما در دانمارک آغاز به کار کرد.

[3] Klinik For Traumatiserede Flygtninge

نژاد از دید مغزمان چگونه تفسیر می‌شود؟

Wed, 27 Jun 2012 08:46:59 +0000

مو کوساندی (Mo Costandi)

برگردان:

احسان سنایی

مو کوساندی - بررسی عکس‌العمل مغز ما در برابر تصویر مردمانی از یک نژاد مخالف، در ردیف رشته‌های تحقیقاتی نوظهوری است که می‌تواند پیامدهای عمده‌ای را هم در سطح جامعه به دنبال داشته باشد. الیزابت فلپس (Elizabeth Phelps)، که از روان‌شناسان دانشگاه نیویورک است و در سال ۲۰۰۰ اولین پژوهش‌های رسمی این حوزه را سرپرستی کرد، در گفت‌وگوی مختصری با نشریه «نیچر» (nature)، از آخرین یافته‌های این رشته در خصوص عصب‌شناسی رفتارهای بینانژادی خبر می‌دهد.

علم روان‌شناسی، چه حرفی راجع به تبعیض نژادی برای گفتن دارد؟

روان‌شناسانِ اجتماعی، بین رفتارهایی که مردم [در قبال قوم مخالف] ابراز می‌کنند؛ و اولویت نهفته در این رفتارها، تمایز قائل‌ است. این را می‌شود از روی نوع تعاملات ضمنی مابین‌ آن‌ها فهمید، [یعنی تعاملاتی] که طی‌شان واکنش‌های اولیه فرد برای سبک‌سنگین کردن [شخصیت فرد مقابل] ارزیابی می‌شود. برای این‌کار، از مردم خواسته می‌شود تا مفاهیم دوگانه‌ای مثل «سیاه‌پوست» و «سفیدپوست» را با مفاهیم دیگری نظیر «خوب» و «بد» ارتباط بدهند. نتیجه هم این است که اکثر آمریکایی‌ها، زمان بیشتری را صرف ارائه آن دسته پاسخ‌هایی می‌کنند که سیاه‌پوستی را با بدی، و سفیدپوستی را با خوبی و بالعکس ارتباط می‌دهد.

نتیجه بررسی‌‌های عصب‌شناختی‌تان چه بود؟

الیزابت فلپس، از نخستین محققانی‌ست که به بررسی عکس‌العمل‌های مغز انسان در برابر مردمانی از نژادهای مختلف پرداخت

من و همکارانم متوجه شدیم که در جریان پژوهش‌های عصب مربوط به تحلیل رفتارهای بینانژادی، شبکه‌ای از نواحی گوناگون مغز همیشه فعال می‌ماند. این شبکه، با پیوندهای عصبیِ مربوط به فرآیندهای تصمیم‌گیری و کنترل هیجانات فردی انطباق دارد که شامل غده آمیگدالا، سلول‌های «ناحیه چهره‌یاب فوزیفوم» (FFA)، «قشر سینگولیت قدامی» (ACC) و «قشر جانبی-پشتی ِ پیش‌پیشانی» (DLPFC) می‌شوند.

تحقیقات قبلی‌تان چه چیزی را نشان می‌داد؟

پژوهش ما در سال ۲۰۰۰، اولین تلاش صورت‌پذیرفته به‌منظور ارتباط دادن فعالیت‌های مغز با مقوله تبعیض نژادی بود. ما [در آن تحقیق]، عواملی نظیر پرش‌های پلک چشم و رفتاری که افراد ناخودآگاه حین شنیدن یک صدای بلند ابراز می‌کنند را مورد بررسی قرار دادیم. تحقیقات زیادی نشان داده که این نوع عکس‌العملِ ناخودآگاه، در صورت مضطرب بودن فرد و یا در حضور چیزی که نسبت به آن احساسات منفی ابراز کند، برجسته‌تر می‌شود. ما [از این بررسی‌ها] متوجه شدیم که واکنش‌های ضمنی حاکی از تمایلات تبعیض‌آمیز نژادی، با رشد اضطراب فرد ارتباط مستقیم دارد و هر دوی این‌ها هم به سطح فعالیت غده «آمیگدالا» مربوط می‌شود.

چطور این یافته‌های عصبی، با مدل‌های روان‌شناختی جور درمی‌آید؟

رشد فعالیت ناحیه FFA که آنقدرها عجیب نبود، چراکه در کلیه این پژوهش‌ها، از تصویر چهره افراد استفاده می‌شود. [فعالیت] آمیگدالا هم که به هیجانات فردْ ارتباط پیدا می‌کند و بعید نیست که نوعی واکنش طبیعی در برابر همان آزمون‌های هوشمندی باشد که ما به‌منظور بررسی مردمانی از نژادهای گوناگون انجام می‌دهیم. به اعتقاد ما، نواحی ACC و DLPFC مغز، در عملیات پیچیده‌تری دخیل‌اند. در [مغز] این افراد، حتی وقتی که از آن‌ها خواسته می‌شود تا هیچگونه رفتار متعصب‌گونه‌ای از خود بروز ندهند، باز هم آثار ناخودآگاهِ نوعی تمایل تبعیض‌آمیز نژادی دیده می‌شود. برای همین هم احتمالاً عملکرد ناحیه ACC، در تشخیص چنین رفتارهای تبعیض‌آمیزی مؤثر است. شما می‌توانید نوعی گرایش ضمنی به این رفتارها داشته باشید و با این‌حال آگاهانه به سراغ‌شان نروید؛ اما در این‌صورت هم ناحیه DLPFC مغز، تلاش کرده تا واکنش‌های هیجانی شما را در قبال اعتقادات و آرمان‌های بشردوستانه‌تان کنترل کند [و همین قابل تشخیص است].

در خصوص کسانی که آشکارا متعصب هستند، چطور؟

پیدا کردن یک وجه تمایز برای کسانی که به دیدگاه‌های افراطی گرایش دارند، آنقدرها کار سختی نیست؛ اما با این‌همه شک دارم اصلاً چیزی بیش از یک عکس‌العمل احساسی اغراق‌شده را هم در آن‌ها ببینیم. ما غالباً مردم «معمولی» را می‌پسندیم. فعالیت ناحیه ACC مغز، در افرادی که ذاتاً تمایل به عدم تعصب دارند بیشتر است؛ حال‌آنکه افراطیون به صراحت از خودشان تمایلات تبعیض‌آمیز نژادی بروز می‌دهند و هیچ‌گونه وقعی هم به کنترل عکس‌العمل‌های احساسی‌شان نمی‌گذارند [و لذا چنین روشی برای‌شان مصداق پیدا نمی‌کند].

نتایج جامعه‌شناختی چنین تحقیقی چه خواهد بود؟

اکثر سفیدپوستان آمریکایی که به بررسی‌شان پرداخته‌ایم، نوعی تمایل تلویحی به اجتماع خودشان نشان می‌دهند. قصد بدی هم ندارند؛ ولی از آنجا که به دفعات افراد سیاه‌پوست را با مسائلی نظیر جنایت هم‌کاسه کرده‌اند، خواه‌ناخواه اغلبِ تصمیمات‌شان هم آغشته به چنین فرضی‌ست. شواهدی هم از تمایلات تبعیض‌آمیز و ناخودآگاهِ نژادی در تک‌تک مراحل صدور یک حکم قضایی دیده می‌شود. اگرچه احکام قضایی عادلانه فرض می‌شوند، اما برای سیاهان آمریکایی، قضیه آشکارا فرق می‌کند. چنین نگرش تبعیض‌آمیزی در استخدام کارکنان مشاغل هم دخیل است.

به نظرتان این تحقیق را چطور باید در آینده پی گرفت؟

باید دقت کنیم و ببینیم که تمایلات ضمنی‌مان [به فلان آرمان نژادخواهانه]، چگونه به تصمیما‌ت‌مان ارتباط پیدا می‌کند. می‌خواهیم این اطلاعات را به‌منظور کاهش تبعات ناخواسته تبعیض نژادی استفاده کنیم – یعنی تمایلاتی که عملاً با عقایدمان در تناقض‌اند. یکی از موانع کار، عدم اختصاص بودجه کافی به چنین پژوهش‌هایی‌ست. تأمین بودجه برای این کار سخت است چون ارتباط مستقیمی به مقوله بهداشت ندارد. یک راهش می‌تواند استفاده از ابزارهای پیچیده‌ی علم اقتصادِ عصب‌شناختی (Neuroeconomics)، برای بررسی نوع تأثیر تمایلات ناخودآگاه ما بر روی فرآیند تصمیم‌گیری‌مان باشد. این تحقیق را همچنین می‌شود به پژوهش‌های نوظهور صورت‌پذیرفته در زمینه کنترل هیجانات هم ارتباط داد.

در همین زمینه:
مغز قضات، در معرض قضاوت عصب‌شناسان

پدر و مادرها شادترند

Sat, 19 May 2012 08:16:30 +0000

برگردان:

احسان سنایی

ساینس دیلی − تیمی از محققین دانشگاه‌های ریورساید کالیفرنیا، بریتیش‌کلمبیا و استنفورد اخیراً نشان داده‌اند که به رغم تصور مرسوم پژوهش‌گران و مردم، سطح شادی و معنامحوری زندگی والدین، همیشه بیشتر از سایر هم‌سن و سالان‌شان است. این محققین همچنین طی بررسی‌هایی که در جامعه آمریکا و کانادا به‌ثمر رسانده‌اند، نشان دادند که پدر و مادرها به هنگام مراقبت روزمره از بچه‌هایشان، لذتی به مراتب بیشتر از سایر فعالیت‌ها را تجربه می‌کنند.

قرار است این یافته‌ها در مقاله‌ای تحت عنوان «در دفاع از پدر و مادر بودن: کودکانْ بیشتر همدم خوشی‌‌اند تا بدبختی»، در شماره آتی نشریه معتبر Psychological Science انتشار یابد.

سونیا لیوبومیرسکی (Sonja Lyubomirsky)، استاد روان‌شناسی دانشگاه ریورساید و از محققین پیشروی حوزه روان‌شناسی مثبت‌نگر، در این‌باره اظهار می‌کند: "ما نمی‌گوییم که پدر و مادر بودن، مردم را شاد «می‌کند»، بلکه می‌گوییم این ویژگی، «توأم» با شادی و معنا در زندگی است. برخلاف تأکیدات مکرر رسانه‌های عمومی و جامعه علمی، مردم احتمالاً آرام می‌شوند از اینکه بدانند در نقش یک والد بودن و مراقبت از فرزند، ارتباط مستقیمی با شادی و معنای زندگی دارد".

از دیگر نویسندگان این مقاله، کاترین نلسون (Katherine Nelson) دانشجوی دکتری دانشگاه ریورساید، کوستادین کوشلف (Kostadin Kushlev) دانشجوی دکتری دانشگاه بریتیش‌کلمبیا، تامی انگلیش (Tammy English) محقق دوره فوق‌دکتری دانشگاه استنفورد و الیزابت دان (Elizabeth W. Dunn)، استادیار روان‌شناسی دانشگاه بریتیش‌کلمبیا هستند.

این یافته‌ها، بخشی از موج نوی پژوهش‌هایی را شامل می‌شود که درصدد بیان این موضوع‌اند که والد بودن، علی‌رغم مسئولیت‌هایی که به دنبال دارد، همراه با تأثیرات مثبت فراوانیست. این پژوهش همچنین در توافق با دیدگاه‌های نوپدید حوزه زیست‌شناسی فرگشتی‌ست، که بر اساس‌شان والد بودن از نیازهای اساسی انسان‌هاست.

تبلیغات عوامانه اخیر، چهره‌ای ناراضی و بدبخت از پدر و مادرها ترسیم کرده‌اند که لذت چندانی از مراقبت فرزندان‌شان نمی‌برند. اما به‌گفته این پژوهش‌گران، "چنین ادعاهایی از حیث علمی بی‌اساس‌اند". دان در این‌باره می‌گوید: "اگر به مهمانی شام بزرگی دعوت شوید، والدینی که در آنجا حضور دارند، به همان اندازه و یا شاید بیشتر از سایر مهمانان خوشحال‌ هستند".

این پژوهش‌گران دست به انجام سه بررسی زدند که یکی، سطح متوسط شادی والدین را نسبت به سایر هم‌سن و سالان‌شان نشان می‌داد؛ یکی می‌دید آیا والدین، در طول زمان نسبت به دیگران شادتر می‌شوند یا نه؛ و یکی هم احساسات احتمالاً بهتر پدر و مادرها حین نگهداری از بچه‌هایشان را نسبت به سایر امور روزمره بررسی می‌کرد. سازگاری یافته‌های این محققین طی هر سه بررسی، مدرک محکمی علیه تصور غالب جامعه بر این مبنا بود که بچه‌ها از احساسات خوش والدین‌شان می‌کاهند.

از میان دیگر یافته‌های این تیم، می‌توان به سه مورد زیر هم اشاره کرد:

− والدین، حین نگهداری از فرزندان‌شانْ حس بهتری را نسبت به انجام سایر امور روزمره تجربه می‌کنند.

− به‌خصوص پدرها از سطح شادی بالاتر و همچنین احساسات و معنای مثبت‌تری نسبت به دیگر هم‌سن‌وسالان خود در زندگی برخوردارند. البته دان تصریح می‌کند که این یافته محتاج بررسی‌های بیشتر است و می‌افزاید "امکان دارد موج مسئولیت‌های شخصی ِ توأم با مادر شدن و امور مربوط به خانه‌داری، با لذت والد بودن برابری کند".

− والدین مسن‌تری که با هم ازدواج کرده‌اند، شادترین احساسات مرتبط با این بررسی را از خودشان نشان می‌دهند. لیوبومیرسکی می‌گوید: "طبق یافته‌های ما، اگر سن بالاتری داشته باشید (و لذا بالغ‌تر شده باشید) و نیز اگر ازدواج کرده باشد (و لذا تکیه‌گاه محکم‌تری از حیث اجتماعی و اقتصادی داشته باشید)؛ آن‌وقت اگر صاحب فرزندی باشید، نسبت به سایر هم‌سن و سالان فاقد فرزندتان خوشحال‌ترید. اما این موضوع، راجع به زوج‌های مجرد و والدین فوق‌العاده جوان مصداق پیدا نمی‌کند".

به‌گفته دان، "این یافته‌ها نشان می‌دهد که پدر و مادرها دیگر آن موجودات رنجور و بدبختی نیستند که شاید از طریق بررسی‌های اخیر و بازنمایی‌های عوامانه رسانه‌ها انتظارش را داشتیم".

منبع: Science Daily

انسان، حیوان قصه‌گو

Tue, 01 May 2012 13:58:34 +0000

جاناتان گوتچال (Jonathan Gottschall) در گفت‌وگو با ماریا کونیکوا (Maria Konnikova)

برگردان:

احسان سنایی

ماریا کونیکوا − قصه‌ها را همه‌جا در اطرافمان می‌شود دید، اما واقعاً قصه چه دارد که چنین به ذهن‌مان چنگ انداخته است؟ این سؤالی است که جاناتان گوتچال (Jonathan Gottschall)، آن را در تازه‌‌ترین کتابش «حیوان قصه‌گو» بررسی می‌کند. قصه‌ها قادرند افسار رفتارهایمان را به دست گیرند، احساسات‌مان را متأثر از خود کنند و حتی به معنای واقعیِ کلمه، مسیر تاریخ و یا دست‌کم بخشی از آن را به دست خود گیرند.

در این گفتگو، گوتچال از ماهیت وابستگی انسان به قصه‌ها و نیز آینده قصه در عصر اینترنت و فیلم و بازی‌های ویدئویی و در مجموع رسانه‌های پیشرویی خواهد گفت که قلمروهای سنت قصه‌گویی به سیاق گذشته را در معرض خطر نابودی، و یا دست‌کم هدایت در یک مسیر پیش‌بینی‌ناپذیر قرار داده‌اند.

اصلاً انگیزه‌تان برای نوشتن این کتاب چه بود و چرا روان‌شناسی را (مثلاً به جای فلسفه) به عنوان مبنای اصلی روش تحلیلی‌تان برگزیدید؟

کتاب من در پی احداث پلی بین جهان علم و فرهنگ است. چطور می‌شود از علم، برای درک بهتر ماهیت قصه بهره گرفت؟ دانشمندان از قصه و دیگر هنرها چه خواهند آموخت؟

اما چیزی که مرا خصوصاً ترغیب به نوشتن چنین کتابی کرد، ارتباطی به حوزه پژوهش نداشت، بلکه یک آهنگ ساده بود. داشتم در اتوبان رانندگی می‌کردم که آهنگی از چاک ویکز (Chuck Wicks)، به نام Stealing Cinderella به گوشم خورد - آهنگی درباره یک دختربچه که بعد از بزرگ شدن، پدرش را تنها می‌گذارد. قبل از این‌که آن را بشنوم هم اکثر وقت‌هایی که به پر کشیدنِ دختربچه‌های خودم از لانه‌مان فکر می‌کردم - که شاید اصلاً تا ده سال دیگر هم اتفاق نیفتد - چشمم پر اشک می‌شد و مجبور بودم برای حفظ کنترل خودم، کنار بزنم و با دل سیر، غصه آن وقت‌ها را بخورم. کنار جاده می‌نشستم و یکجور حس ترس برَم می‌داشت؛ مانده بودم که چه اتفاقی برایم افتاده؟

مگر اصلاً شده که چنین احساساتی تاکنون به سراغ کسی نیامده باشد؟ وقتی‌که به قصه متوسل می‌شویم - چه رمان باشد، چه آهنگ و چه فیلم – می‌گذاریم که قصه‌گو ما را به تسخیر خودش درآورَد و قوه آگاهی و احساسات‌مان را کنترل کند. من این کتاب را نوشتم تا بفهمم که چگونه قصه‌ها - یعنی سرگذشت خیالی آدم‌های خیالی - چنین قدرتی بر روی‌مان اِعمال می‌کنند.

ولی چرا پیش از این کسی به سراغ چنین موضوعی نرفته بود؟ به عبارت دیگر چرا ما اینقدر آسان خودمان را تسلیم قصه‌ها می‌کنیم؟ شاید هم بشود همان سؤال سخت خودتان را پرسید و گفت اصلاً ما چرا باید تسخیر قصه‌ها بشویم؟

خب من کار خودم را روی تحقیقات ارزشمند کسانی که در همین زمینه کار کرده بودند، پیاده کرده‌ام. اما با درون‌مایه سؤالت موافقم: اینکه اگر قصه چنین نقش مهمی در زندگی بشر دارد، پس چرا پیش از این آن‌قدرها جلب توجه نکرده بود؟ به نظر من، ما رویهمرفته چندان متوجه حضورش نیستیم. همانطور که موجودی مثل پلانکتون اصلاً نمی‌داند در آب شور دارد غوطه می‌خورَد، ما انسان‌ها هم اصلاً نمی‌دانیم که تحت تأثیر پیوسته قصه‌ایم؛ از رمان گرفته تا فیلم، تا اسطوره‌های مذهبی، تا خیالات و رؤیاها، تا لطیفه‌ها، بازی‌های رایانه‌‌ای و متقاعد کردن بچه‌هایمان.

مشکل بعدی مربوط به مرزبندی‌های آکادمیک می‌شود. ما در دانشگاه‌هایمان قصه را خرد می‌کنیم و قطعاتش را به دانشکده‌های متعدد می‌سپاریم. رؤیاها سهم روان‌شناسان می‌شود، موسیقی سهم موسیقی‌دانان، رمان‌ها سهم محققین ادبی، حکایات سنتی هم سهم مردم‌شناسان و قوم‌پژوهان و همینطور این روال ادامه دارد. این موضوع باعث شده تا قصه‌ها را - از شعر بگیر تا کابوس - دیگر همچون جوانب متعدد یک فرآیند واحدِ ذهنی که زیربنای تخیلات‌مان را پی ریخته ننگریم. این موضوع نگذاشته تا ببینیم این قصه‌ها چگونه و تا کجا به هر وجهی از تفکرات و زندگی روزمره‌مان رخنه کرده‌اند.

طبق پژوهش‌هایی که توسط روان‌شناسی به نام دانیل گیلبرت (Daniel Gilbert)، انجام پذیرفته، تمرکز نداشتن ذهن که ظاهراً خلاف وضعیت پیش‌فرض مغزمان هم محسوب می‌شود، اسباب ناراحتی فرد را فراهم می‌کند. آیا شما تعادلی را هم بین رؤیاهای روزانه‌مان - که به اعتقادتان ما در آنها غوطه‌وریم - و تجربه حس ِ «بودنِ در لحظه» می‌بینید؟

خیلی خوب می‌شد اگر امکانش فراهم می‌بود، اما شک دارم بشود. رؤیاهای روزانه ما، درست مثل رؤیاهای شبانه‌مان، اتفاقاتی‌ هستند که رخ می‌دهند. نوعاً نخواسته‌ایم که چگونه رخ بدهند و مهار کردن‌شان هم کار ساده‌ای نیست (هرکه تلاش کرده تا ذهن رمنده خود را حوالی ساعت ٤ صبح ساکت کند، این را خوب می‌داند). برای خودم این قضیه فوق‌العاده جذاب است: مغزهای ما پیوسته این فیلم‌های کوتاه درونی را اکران می‌کنند و ما هم در آنها واقعاً هیچ حرفی برای گفتن نداریم.

پروفسور جاناتان گوتچال، نویسنده کتاب

The Storytelling Animal: How Stories Make us Humans

و نیز صاحب‌کرسی زبان و ادبیات انگلیسی کالج واشنگتن و جفرسون پنسیلوانیا

شما راجع به مرز ظریف بین خلاقیت و دیوانگی گفتید. اما ما چطور افسار قصه‌گویی‌مان را گرفته‌ایم که نه‌تنها تأثیر قصه بر زندگی‌مان مخرب نیست، بلکه بالعکس، مؤثر هم هست؟

ذهن آدمی معتاد به قصه است. پیوسته می‌سازیم‌شان و ساده هم تسخیرشان می‌شویم. همین‌که درگیر یک قصه شدیم (حال چه یک قصه مذهبی باشد، چه یک توطئه شوم)، وانهادنش سخت می‌شود. پس ما به وقوف بر امکانات و قدرت قصه نیازمندیم. اما از طرفی هم یک قصه‌ی کوچک می‌تواند چیز خوبی باشد. مثلاً همین سرگذشت خودتان را درنظر بگیرید. همه‌مان قصه‌ای راجع به گذشته‌مان برای گفتن داریم - راجع به اینکه که هستیم؛ چه تجربیاتی کسب کرده‌ایم و زندگی‌مان به چه معناست. اما روان‌شناسان نشان داده‌اند که به چنین قصه‌هایی نمی‌شود آنقدرها هم مطمئن بود؛ چراکه غالباً از خاطرات تحریف‌شده و برآوردهای به شدت خوشبینانه از کیفیات درونی‌مان نشأت گرفته‌اند. اما ورز دادن همین قصه‌ها - و باور به آنها - حافظ سلامت ذهنی ماست. کسانی‌که تلاشی برای فراجَستن از ظرفیت‌های شخصی‌شان نمی‌کنند، مستعد افسردگی‌ هستند. پس قصه‌های کوچکی که برای خودمان می‌تراشیم، تا بدانجاکه به خودشیفتگی ِ هجوآمیز نیانجامد، تضمین‌گر سلامت‌مان خواهند بود.

شما [در کتاب‌تان] به برخی نمونه‌های تاریخی برجسته راجع به قابلیت قصه در تغییر مسیر تاریخ به معنای واقعی کلمه، اشاره کرده‌اید؛ و در شرح تأثیر ریشارد واگنر (Richard Wagner) بر هیتلر نوشته‌اید: "حتی مورخانی که نسبت به قصه‌ اپرای رینزی (Reinzi) شک دارند، هرگز تأثیر رو به رشد قهرمانان حماسی واگنر -از جمله خدایان و شوالیه‌های آلمانی، والکری‌ها و دیوها، و چهره‌های صریح ترسیم‌شده از جبهه خیر و شر - را در شکل‌گیری شخصیت هیتلر انکار نمی‌کنند". اما چه چیزی یک قصه را چنین تأثیرگذار می‌کند؟ مثلاً آیا می‌شد هیتلر به موضوعات دیگری جز این گرایش پیدا کند و لذا همان‌ها را هم دورنمای سرنوشت خود ببیند؟ منظورم این است که آیا او قصه‌ای برای خودش داشته و بعداً آمده به قهرمانان واگنر نسبت‌شان داده، یا در واقع این قهرمانان واگنر بوده‌اند که الهام‌بخش و به‌نوعی محرک دگرگونی‌های شخصیتی هیتلر شده‌اند؟

هیچ‌وقت این موضوع را به صراحت نخواهیم فهمید. این یکی از همان سؤالات غیرواقع‌گرایانه‌ای‌ست که مورخان، عاشق طول و تفصیل دادنش هستند - تا بیایند و قصه‌های تاریخی برایش بسرایند. شاید شخصیت خودمدار هیتلر، به پیروی از قصه رینزی واگنر – به‌عنوان عاملی برای تقویت حس اعتماد به نفس‌اش - تحریک شده باشد. اما زمانی‌که هیتلر این قصه را برای بار اول خواند، فقط شانزده سال داشت و در سودای تسخیر جهان از طریق هنر بود، نه قوای نظامی. می‌خواست یک نقاش بزرگ بشود. [پس] ظاهراً قصه دیگری بوده که او را - و لذا مسیر تاریخ را – دگرگون کرد.

من از ارتباط واگنر و هیتلر - و دیگر نمونه‌های غیرجنجالی‌تر مربوط بهِ نقش قصه در تغییر مسیر تاریخ - به عنوان درگاهی برای ورود به مقولات روان‌شناسانه بهره برده‌ام. پژوهش‌های این حوزه نشان می‌دهد که ما بیش از اندازه به مصونیت‌مان در برابر قصه اعتماد داریم. قصه بیش از آنکه فکرش را می‌کنیم، طراح گرایش‌ها، کنش‌ها و ارزش‌های ماست. به گمان من اصلاً قصه یکی از قوی‌ترین نیروهای شکل‌دهنده حیات بشر است.

شما به خاطره‌ای درباره دخترتان، ابی (Abby)، راجع به نخستین آشنایی‌اش با شخصیت کریستف کلمب هم اشاره کرده و نوشته‌اید: "آنچه که پیشخدمت‌مان داشت برایش تعریف می‌کرد بیشتر قصه است تا تاریخ. قصه‌ای که جزئیاتش اغلب اشتباه، و مابقی‌اش هم گمراه‌کننده است". ضمناً افزوده‌اید: "در طول بخش اعظمی از تاریخ‌مان، ما فقط افسانه‌ها را یاد داده‌ایم". به نظرتان آیا گرایش به افسانه‌سرایی راجع به گذشته چیزی بدی‌ست؟ یا اینکه کمک‌مان می کند تا بهتر وقایع گذشته را در یک سیر داستانی به خاطر آوریم؟ آیا می‌شود هیچگونه تعادلی را بین قصه و دقت یک واقعه‌پردازی دید؟

آن قصه معروفی که به کشف سرزمین جدید توسط کلمب اشاره دارد، بیشتر به افسانه می‌ماند تا تاریخ. وجه تاریک سفر کلمب از قلم افتاده و به وجه حماسی‌اش (و در واقع به اینکه یک وجه حماسی هم داشته) بیشتر پر و بال داده‌اند. اما افسانه‌ها هدفمند هستند و صحت نداشتن از لحاظ تاریخی، تنها موضوع نیست. افسانه‌ها هنجارهای رفتاری را هم دگرگون کرده و تعدیل می‌کنند و مردمان یک جامعه را به گرد یک هویت واحد می‌خوانند. اما وجوه تاریکی هم دارند. مثلاً افسانه‌های خارق‌العاده مذهبی. در سال ١٨٦٩ میلادی، یک زیست شناس تکاملی اهل آلمان به نام گوستاو ژاگر (Gustav Jager)، از وجود نظریه‌پردازان مدرنی مثل دیوید اسلوان ویلسون (David Sloan Wilson) خبر داده، و نوشته بود که مذهب، "سلاحی برای حفظ بقا در فرآیند تنازع [داروینی] است". همانگونه که در لحن ژاگر پیداست، مذهب اصلاً نبایستی چیز خوبی باشد، اما جنبه‌های خوبی نیز از جمله گردآوردن مردم از طریق قصه در اجتماعات هماهنگ و منسجم دارد. با این‌همه، نباید از وجه تاریک دین هم درگذشت: اینکه چه زود اجتماع را مسلح و آماده‌به‌نبرد می‌کند و متدینین ِ پیرو خود را گرد هم جمع می‌کند و پیروان دیگر ادیان را از خودش می‌راند.

نوشته‌اید که دختران‌تان بخش اعظمی از کودکی‌شان را در ناکجاآباد گذرانده‌اند - در واقع مثل خیلی از بچه‌های دیگر. اما چرا ما صفا و سادگی ِ باورهای کودکانه به یک موضوغ را سریعاً از دست می‌دهیم؟ یعنی حفظ و پروراندن چنین حسی در بزرگسالی هم مفید خواهد بود؟ چه ارزش‌های مثبتی را می‌شود در اجتماعاتِ بازی‌محور بزرگسالان، که شما تحت عبارت «نقش‌پذیری باورمدارانه [در بازی]» (LARP) توصیف‌شان کرده‌اید، پیدا کرد؟

من این لارپرها [یعنی متصفین به صفت LARP] را خیلی می‌پسندم. اکثر ما در میانه‌های کودکی‌مان دست از باور صادقانه می‌کشیم. اما لارپرها تصمیم گرفته‌اند که به‌عنوان یک بزرگسال، دوباره به ناکجاآبادِ کودکی وارد شوند و چنین هم کرده‌اند. جمعیت‌شان هنوز محدود است، اما خیلی از بزرگسالان را می‌شود دید که به نسخه‌های آنلاین LARP، مثل بازی The World of Warcraft روی آورده‌اند. این بازی‌های ویدئویی، نوعی نقش‌پذیری توأم با باور را در یک ناکجاآباد دیجیتال رقم می‌زنند. از دید من، اینها همه در پشتیبانی از اصل ِ پیتر پَن (Peter Pan) هستند که می‌گوید: انسان‌ها موجوداتی زنده‌اند که بزرگ نمی‌شوند. شاید از نقش‌بازی کردن در قصه‌هایمان دست برداریم، اما هرگز از ناکجاآباد خارج نخواهیم شد، [چراکه] همیشه دست به تظاهر می‌زنیم. فقط نحوه تظاهر کردن‌مان اندک‌اندک تغییر می‌کند و تازه به جای اینکه - مثل بچه‌ها – قصه‌هایمان را خود سروده و بر اساس همان‌ها بازی کنیم، وقت‌مان را به شکلی فزاینده صرف حضور در قصه‌های دیگران می‌کنیم: رمان‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، بازی‌ها، بازی‌های ویدئویی و غیره.

گفتید که دیگر مردم قصه نمی‌خوانند چون قصه‌هایشان را در جاهای دیگری - مثل تلویزیون، موسیقی و بازی‌های ویدئویی - پیدا کرده‌اند. از طرفی پژوهش‌ها نشان داده کسانی که قصه می‌خوانند، نسبت به دیگران با یکدیگر هم‌فکرترند، مهارت‌های اجتماعی‌شان بیشتر است، و عموماً قابل فهم‌تر هم هستند (و در کتاب‌تان نیز آورده‌اید که قصه‌ها اساساً حول محور اخلاق می‌چرخند). به نظرتان آیا می‌شود همین منافع را از قصه‌هایی که به معنای سنتی کلمه دیگر «قصه» نامیده نمی‌شوند و به رسانه‌های غیرمکتوب وابسته‌اند هم به دست آورد؟

بله، البته! به گمان من می‌شود الگوهای بنیادین قصه‌پردازی را در روایت‌های تلویزیونی، فیلم‌ها و بازی‌های ویدئویی هم مشاهده کرد. من در کتابم مدعی شده‌ام که قصه‌ها در عین تنوع‌پذیری نامحدودشان، به شکل حیرت‌آوری یکدست و هماهنگ‌اند. وقتی که فرهنگ‌ها را پشت سر می‌نهی و در تاریخ پرسه می‌زنی، همان دغدغه‌های بنیادین و همان شاکله‌های ثابت داستانی را هم به چشم می‌بینی. فناوری قصه فرق کرده - از حکایات شفاهی به الواح گِلی، به طومارهای قرون وسطایی، به کتاب‌های مکتوب، به نمایشگرهای فیلم، آیپدها و کیندل‌ها. اما قصه‌ها هیچ تغییری نکرده‌اند. حاوی همان عقده‌هایی هستند که بوده‌اند و تا زمانی‌که سرشت انسان تغییری نکرده، آنها هم هیچ تغییری نمی‌کنند.

شما نوشته‌اید: "خطرْ این نیست که قصه در آینده از زندگی بشر رخت برخواهد بست؛ خطر این است که بالاخره بر آن چیره خواهد شد". به عقیده من، این گفته در تعارض با رویکرد کسانی مثل جین مک‌ونیگال (Jane McGonigal) است که در کتاب Reality is Broken مدعی شده که پاسخ کلیه مشکلات‌مان در بازی نهفته است و بازی کردن، وضع ایده‌آل ماست. از دید شما این دو دیدگاه متعارض هستند یا مکمل؟ اصلاً نظرتان راجع به دیدگاه او چیست؟

Reality is Broken کتاب جذابی‌ست و من هم این دو دیدگاه را بیشتر مکمل یکدیگر می‌دانم. فکر کنم ما هردوی‌مان این را قبول داریم که رشد دیوانه‌وار عمومیت بازی‌های ویدئویی ِ قصه‌محور، تا حد زیادی مدیون روش‌هایی‌ست که در تلاش برای جذاب‌تر جلوه‌ دادن جهان مجازی از جهان حقیقی هستند (و ما تازه در اول این راهیم؛ فکرش را بکنید که وضع بازی‌های ویدئویی در چندین دهه آینده چه خواهد بود). احتمالاً من نسبت به پیامدهای چنین وضعی بدبین‌تر از مک‌گونیگال هستم. مسیر قصه‌گویی امروز از دید من، هم‌سو با سفینه معروف سریال «پیشتازان فضا»ست. در این سفینه، شخصیت‌های سریال امکان ورود به قصه‌های مختلف را دارند و می‌توانند حقیقتاً به جای شیرزن یک حماسه یا کارآگاه یک قصه جنایی باشند. این سفینه در واقع یک جعبه جادوی دیجیتال بود که به کاربر اجازه شبیه‌سازی واقع‌گرایانه هر قصه‌ای که می‌خواست را می‌داد. اما به اعتقاد من، تهیه‌کنندگان پیشتازان فضا قابلیت‌های مخرب و بالقوه این سفینه را دست‌کم گرفته بودند. اگر حقیقتاً فناوری‌ای وجود می‌داشت که به شما اجازه حضور در هر قصه‌ای که بخواهید را می‌داد، آن‌وقت اصلاً چرا به وجود آمده بودیم؟ چرا نمی‌خواستیم خدا باشیم؟

منبع: Scientific American

همزمان پردازی، افزایش سرعت یا کاهش بهره وری؟

Babak M — Sun, 17 Jul 2011 13:56:56 +0000

خشایار قورزهی

خشایار قورزهی − همزمان پردازی (Multitasking) در انسان، پردازش همزمان چند کار مختلف است. مثلا گوش دادن به یک مصاحبه‌ی رادیویی در هنگام تایپ کردن ایمیل، نمونه ای ازهمزمان‌پردازی است.[1]

مطالعات نشان داده همزمان‌پردازی ، خصوصا هنگام پردازش چند کار پیچیده، بهره وری را کاهش می‌دهد. اگرچه این مطلب برای کسانی که در حال تلفن زدن، ایمیل چک می‌کنند یا در هنگام رانندگی، با تلفن همراهشان صحبت می‌کنند تعجب آور نیست، اما تاثیر نهایی این قضیه ممکن است شوک آور باشد. روانشناسان فرایندهای مغزی اشخاص را هنگام همزمان‌پردازی مطالعه کرده‌اند. آنها دریافته‌اند که مغز انسان برای پردازش همزمان چند کار پیچیده طراحی نشده است. این دسته از روانشناسان معتقدند که همزمان‌پردازی در مشاغل حساسی مثل کنترل برج مراقبت پرواز، می‌تواند فاجعه ایجادکند.

حقیقت این است که ذهن انسان چند کار را به طور همزمان انجام نمی دهد؛ بلکه هنگام همزمان‌پردازی به طور مداوم بین انجام کارهای مختلف "سوییچ" می‌کند. پژوهشگران دریافته‌اند که در هر بار سوییچ کردن، زمان کوتاهی از دست می‌رود. این زمان، صرف تمرکز دوباره روی کار جدید یا بازگشت روی انجام کار قطع شده می‌شود.

وقتی که در هنگام رانندگی با تلفن همراه صحبت می‌کنیم- و یا در هر زمان دیگری که همزمان‌پردازی می‌کنیم- از قسمت "کنترل اجرایی" (Executive Control) مغز استفاده می‌کنیم. این بخش در ارتباط با "قشر پیش پیشانی" (Prefrontal Cortex) و سایر نواحی کلیدی مغز مثل "قشر آهیانه ای" (Parietal Cortex) است. انسان برای انجام هر کاری از قبیل فکر کردن یا عمل کردن و غیره از قسمت های مختلف مغز استفاده می‌کند. این قسمت ها برای کارایی بهتر نیاز دارند که توسط قسمت کنترل اجرایی هدایت شوند. فرآیندهای شناختی برای اختصاص منابع مغزی بین کارهایی که باید انجام شوند اولویت بندی می‌کنند.[2]

همزمان پردازی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد می‌خواهد چند کار را به صورت همزمان انجام دهد، یا از یک کار به کاری دیگر سوییچ کند و یا در زمانی که یک کار تکراری را به صورت متوالی انجام می‌دهد، بخواهد دو کار یا بیشتر را همزمان انجام دهد. روانشناسان برای این که هزینه‌ی انجام این عمل ذهنی را تعیین کنند، آزمایش‌هایی را انجام داده‌اند که موسوم به "سوئیچ تکلیف" (Task-switching experiments) هستند. در این آزمایش‌ها به هر فرد چند تکلیف متفاوت دادند و از آن ها خواستند تا بین انجام هر کدام از تکلیف ها آن را نیمه کاره رها کنند و سراغ تکلیف دیگر بروند. در نهایت زمانی را که برای هر فرد طول می‌کشید تا کل تکالیف را انجام دهد محاسبه کردند تا هزینه‌ی سوییچ کردن بین تکالیف را تعیین کنند. آنها همچنین به این نکته دقت کردند که پیچیدگی یا آشنا بودن یا نبودن فرد با تکلیف مورد نظر، تا چه‌اندازه در زمان انجام تکلیفی که به صورت همزمان پردازش می‌شود تاثیر دارد.[3].

نتیجه این بود که آزمودنی ها در هنگام سوییچ کردن بین تمام تکلیف های مختلف، زمانی را از دست داده بودند. این زمان با توجه به پیچیدگی و میزان عدم آشنایی آزمودنی با تکلیف مورد نظر بیشتر شده بود. آنها سریع تر می‌توانستند روی تکلیفی که با آن آشنا بودند تمرکز کنند و هنگام سوییچ کردن زمان کمتری را از دست می‌دادند.

محققین می‌گویند که تحقیقاتشان نشان داد که کنترل اجرایی شامل دو مرحله جدا و مکمل هم است: تغییر هدف (Goal Shifting: من الان می‌خواهم به جای این کار آن کار را انجام دهم) و فعال کردن قواعد (Rule Activation: من الان این قاعده را از دستور خارج می‌کنم و آن قاعده را فعال می‌کنم). هر دو مرحله کمک می‌کنند تا به طور ناخودآگاه بین دو تکلیف متفاوت سوییچ کنیم. فعال کردن قواعد به تنهایی مدت زمان زیادی طول می‌کشد. ده‌‌ها هزارم ثانیه زمان می‌برد تا قاعده ای فعال یا غیر فعال شود. وقتی چند کار مختلف را همزمان انجام می‌دهیم- و دائم بین آن ها سوییچ می‌کنیم- همه‌ی زمان هایی که در هنگام سوییچ کردن هر کدام از کارها از دست داده ایم، با هم جمع می‌شوند.

بنابراین اگرچه همزمان‌پردازی در ظاهر سریع تر و کارآمدتر به نظر می‌رسد، اما در حقیقت باهمزمان‌پردازی در نهایت زمان بیشتری صرف انجام چند کار می‌کنیم . به عبارت دیگر اگر به جای پردازش همزمان، هر کدام از تکلیف ها را جداگانه انجام دهیم و به پایان رسانیم و بعد سراغ کار بعدی برویم، زمان مجموع کوتاه تر خواهد بود.

همین چند دهم ثانیه، برای شخصی که دارد حین رانندگی با تلفن همراه حرف می‌زند می‌تواند فاصله‌ی مرگ و زندگی باشد. چون خودرو در همان زمان کوتاهی که در کنترل کامل شخص نیست، می‌تواند مسافت قابل توجهی را طی و به مانعی برخورد کند و سبب مرگ راننده و دیگران شود. فهمیدن کنترل اجرایی می‌تواند به حل کردن مشکلات اساسی کمک کند.[4]

[1] http://en.wikipedia.org/wiki/Human_multitasking

[2] http://www.apa.org/news/press/releases/2001/08/multitasking.aspx

[3] http://www.apa.org/research/action/multitask.aspx

[4] http://www.apa.org/news/press/releases/2001/08/multitasking.aspx