یوکاتان

درس‌هایی از شهابسنگ روسی

arezoo — Sat, 16 Feb 2013 07:50:32 +0000

رابرت نایه (Robert Naeye)

برگردان:

احسان سنایی

رابرت نایه - بعید است هنوز از ماجرا خبر نگرفته باشید؛ اما برای کسانی که پیگیر موضوع شده‌اند باید گفت انفجار و برخورد شهابسنگ ۳۰۰ کیلوتُنی روسیه صرفاً حادثه‌ای زمان‌بر، اما بی‌وقت و وعده بود که زمین‌مان به دفعات آن را تجربه کرده است.

نورش از آفتاب روز هم بیشتر بود و چند ثانیه بعدش که با گذر از فراز مناطق مسکونی سلسله‌ جبال اورال به زمین خورد، موج شوکی عظیمی را رها کرد و هرچه شیشه در آن حوالی بوده را خرد و خاکشیر کرد. همین موج شوکی، دست‌کم ۱۱۰۰ مجروح برداشت؛ پس مجروحین این ماجرا، از برخورد مستقیم شهابسنگ – که سرعتی در حدود ۲۰ کیلومتر بر ثانیه هم داشته – نبوده که مجروح شدند. قطعه‌ی بزرگی از شهابسنگ کذا در دریاچه‌ منجمدی در اطراف شهر چبارکول فرود آمده و حفره‌ای هم به قطر تقریبی ۶ متر از خوش به جا گذاشته است.

همان‌طور که طرفداران پر و پاقرص آسمان خوب می‌دانند، زمین هم مثل سایر سیارات و اقمار منظومه‌ شمسی‌مان آماج گلوله‌های سرزده‌ی کیهانی بوده و هست. هر روزه ده‌ها هزار دانهْ شن و قلوه‌سنگ باقیمانده از روزهای آغازین پیدایش منظومه شمسی‌‌مان، به طبقات فوقانی جو می‌خورند. اکثرشان در آن واحد تبخیر می‌شوند و نه‌تنها خطری ندارند، که بعضاً آتش‌بازی‌های باشکوه و چشمگیری را در پهنه آسمان شب رقم می‌زنند.

نمای ماهواره‌ای از ابر غبارین حاصل از سوختن بخشی از شهابسنگ چلیابینسک حین اصطکاک با طبقات فوقانی جو زمین؛ از دید ابزار SEVIRI، مستقر بر ماهواره‌ اروپایی Meteosat-10 (لکه سفیدرنگ میانه تصویر)

اما گاه‌گداری، شاید هر از چند دهه یا حتی قرن، سیاره‌مان در تیررس اجرام چنان بزرگی واقع می‌شود که پایشان به سطح زمین هم می‌رسد و دردسرآفرین می‌شوند. این درست همان اتفاقی‌ست که دیروز صبح، حوالی ساعت ۹ و ۲۰ دقیقه صبح به وقت محلی در کوهستان اورال روسیه، واقع در غرب این کشور اتفاق افتاد.

به‌گفته پیتر براون (Peter Brown) از دانشمندان دانشگاه اونتاریوی غربی که مدت‌هاست علاقه و تحقیقاتش معطوف به برخوردهای شهابسنگی‌ست، این مورد اخیر حدود ۳۰۰ کیلوتن انرژی جنبشی (معادل ۲۰ بمب هیروشیما) را با خودش حمل می‌کرده و با سرعتی در حدود ۲۰ کیلومتر بر ثانیه به جو زمین خورده (که برای خرده‌سیارک‌های نزدیک زمین امر شایعی‌ست). حدود ۱۵ متر قطر داشته، و وزنی هم معادل ۷۰۰۰ تن. برخوردش با زاویه منفرجه‌‌ ۲۰ درجه در ارتفاع تقریبی ۱۵ یا ۲۰ کیلومتر از سطح زمین رخ داده است.

این‌ها همه یعنی‌که ما دیروز شاهد بزرگ‌ترین برخورد شهابسنگی تاریخ معاصر از سال ۱۹۰۸ میلادی – در جنگل‌های تونگوسکای روسیه – بودیم (که حتی رکورد شهابسنگ سیخوته-آلن را که در سال ۱۹۴۷ – و باز در روسیه به زمین خورده – را شکست).

اما شهابسنگی که تا چند وقت دیگر احتمالاً اسم‌اش را به‌شکل «شهابسنگ چلیابینسک» در جراید و کتب علمی بخوانید، حوالی شهر چلیابیسنک، واقع در جنوب استان یکاترینبرگ روسیه منفجر شد. موج حاصل از این برخورد، پنجره‌های دست‌کم شش شهر و روستای مجاور را شکست و اکثر مجروحیت‌های گزارش‌شده را هم به همین منوال ایجاد کرد. خوشبختانه هنوز هیچ خبری از تلفات احتمالی به دست‌مان نرسیده، اما جراحت بعضی آنقدرها شدید بوده که پایشان به بیمارستان باز شود. آرزوی ما هم این است که هرچه‌زودتر بهتر شوند.

حالا جالب اینجاست (و آن‌هم چه جالبی!) که این برخورد نادر، درست ۱۶ ساعت قبل از عبور سیارک 2012 DA14 از نزدیک‌ترین فاصله‌اش تا زمین رخ داد. ازآنجاکه این دو خرده‌سیارک از مسیرهای کاملاً مختلفی به زمین نزدیک شده‌اند، احتمال هرگونه خط و ربطی بین‌شان منتفی‌ست. دَن دوردا (Dan Durda) از اخترشناسان «انیستیتو مطالعات جنوب غرب» کلرادو می‌گوید: "این برخورد شهابسنگی، هیچ ارتباطی به DA14 نه دارد و نه می‌توانسته داشته باشد. این یک تصادف محض است".

ولی همین تصادف محض می‌تواند زنگ خطری برای توجه هرچه‌بیشترمان به چنین وقایع نادری باشد. برعکس خرده‌سیارک ۱۵ متری روسیه، 2012 DA14 آنقدرها بزرگ بود که در صورت برخوردش به زمین می‌توانست مصیبت تمام‌عیاری را رقم بزند. با پوشش تصویری و خبری حیرت‌انگیز برخورد اخیر و صدها مجروحی که عملاً در پی داشت، امیدوارم دیگر افکار عمومی به اهمیت چنین تهدیدی مجاب شده باشند. ستاره‌شناسان سال‌هاست که هشدار می‌دهند و دیگر وقتش رسیده که ما هم آن را جدی بگیریم.

خسارات ناشی از برخورد شهابسنگ تونگوسکا در سال ۱۹۰۸ میلادی به جنگل‌های تایگای سیبری / آکادمی علوم شوروی – از مجموعه‌عکس‌های سفر کاوشی تیم روسی در سال ۱۹۲۷، به سرپرستی لئونید کولیک

خوشبختانه ستاره‌شناسان (که اکثرشان هم آمریکایی‌اند) بودجه و مایحتاج کافی برای شناسایی تقریباً کل خرده‌سیارک‌های چندکیلومتری حول و حوش زمین را دارند؛ خرده‌سیارک‌های بنیان‌کَنی مثل همان تخته‌سنگ ۱۰ کیلومتری یوکاتان، که ۶۵ میلیون سال پیش به استیلای ده‌ها میلیون‌ساله دایناسورها پایان داد (و فقط به پرنده‌هایشان کمی فرصت بقا داد). ‌هیچ‌کدام از این تخته‌سنگ‌ها تا چندصد سال آینده به زمین نخواهند خورد.

اما تخته‌سنگ‌های مخوف کوچک‌تری هم هستند. مصداق‌اش همان سنگ چندده‌متری‌ای که در سی‌ام ژوئن ۱۹۰۸ میلادی بر فراز حوزه رود تونگوسکای سیبری منفجر شد و ۲۰۷۰ کیلومتر از جنگل‌های تایگای منطقه را با خاک یکسان کرد. اگر چنین جرمی بر فراز یک منطقه مسکونی منفجر می‌شد، می‌توانست صدها هزار نفر را به کشتن بدهد.

همیشه کنجکاو این موضوع‌ام که اگر رخداد تونگوسکا در شوروی سال‌های ۱۹۵۸ یا ۱۰۶۸ یا ۱۹۷۸ به جای ۱۹۰۸ رخ می‌داد، چطور می‌شد؟ با توجه به فضای امنیتی شدید سالیان جنگ سرد، آیا دولت شوروی هوس نمی‌کرد محض زهر چشم، چندتایی از آن کلاهک‌های‌ هسته‌ای‌اش را روانه آمریکا کند و لذا جنگ هسته‌ای را به‌عینه راه بیاندازد؟ همین دیروز صبح، ولادیمیر ژیرینوفسکی (Vladimir Zhirinovsky)، رهبر حزب ملی‌گرای روسیه، فوراً در اخبار ظاهر شد و با انکار اینکه رخداد چلیابینسک در واقع یک برخورد شهابسنگی بوده، مدعی شد این ماجرا تماماً زیر سر آزمایشات تسلیحاتی آمریکاست. ولی شهابسنگ‌هایی که بالای سر سایر کشورهای هسته‌ای منفجر شده‌اند چه؟ نیروی هوایی ایالات متحده، مجهز به سامانه‌های پیشرفته‌ای‌ست که فوراً می‌توانند هر شهابسنگی را از یک موشک قاره‌پیما تشخیص بدهند. اما اغلب کشورها فاقد این فناوری‌اند.

گرچه من به‌شدت از آسیب‌دیدگی هم‌نوعان روسی‌ام متأسفم، اما امیدوارم انسان‌ها دیگر به حد کافی درس گرفته باشند. «خبر خوب» دیروز این بود که واقعه چلیابینسک آنقدرها مهم بوده که مثل زنگ خطری برای همگان باشد و آنقدرها هم ملایم و محدود که تلفاتی را در پی نداشته باشد. من که قرار نیست هر شب‌ام را از ترس چنین وقایعی صبح کنم و مطمئنم که شما هم نمی‌کنید. بلایای دیگری – چه طبیعی و چه مصنوعی – بوده و هست که رتبه بالاتری را در سیاهه "تهدیدها"ی‌مان به خود اختصاص داده‌اند.

اما موضوع جالبی که راجع به رخدادهای شهابسنگی جلب نظر می‌کند این است که ما در قبال این وقایع، برخلاف زمین‌لرزه، آتشفشان و سایر بلایایی از این دست، دست‌مان کاملاً خالی‌ست. اما می‌توانیم این شهابسنگ‌ها را پیدا کنیم، ردشان را بزنیم و مسیرشان را تا سالیان بعد هم پیش‌بینی کنیم. حتی هم اگر بر فرض محال حادثه‌ای زمین‌مان را تهدید کند و وقت کافی برای واکنش داشته باشیم، احتمالاً بتوانیم این شهابسنگ مهاجم را از راه به در کنیم. با اتفاقی که دیروز افتاد، دیگر هر دولتی در جهان فهمیده که احتمال تکرار همین وقایع در خاک خودشان هم هست.

فیلمی از مقاطع مختلف سقوط شهابسنگ

در همین زمینه:

زمین فعلاً در امان است

توضیحات تصاویر:

۱ - نمایی از لحظه ورود شهابسنگ چلیابینسک به آسمان این شهر / منبع: Universe Today

۲ - نمای ماهواره‌ای از ابر غبارین حاصل از سوختن بخشی از شهابسنگ چلیابینسک حین اصطکاک با طبقات فوقانی جو زمین؛ از دید ابزار SEVIRI، مستقر بر ماهواره‌ اروپایی Meteosat-10 (لکه سفیدرنگ میانه تصویر) / منبع: European Space Agency/EUMETSAT

۳ - خسارات ناشی از برخورد شهابسنگ تونگوسکا در سال ۱۹۰۸ میلادی به جنگل‌های تایگای سیبری / آکادمی علوم شوروی – از مجموعه‌عکس‌های سفر کاوشی تیم روسی در سال ۱۹۲۷، به سرپرستی لئونید کولیک

منبع: Sky and Telescope

مایاها، خودشان راجع به آخرالزمان چه فکر می‌کنند؟

arezoo — Wed, 19 Dec 2012 03:48:57 +0000

مارک استیونسون (Mark Stevenson)

برگردان:

احسان سنایی

مارک استیونسون (Mark Stevenson) - در هیاهوی جهانی تبلیغات‌چیان و پیروان فرقه‌های متعددی که برای آخرالزمان آماده می‌شوند، یک عده هم هستند که با متانت و آرامش خاص خودشان به استقبال روز بیست و یک دسامبر می‌روند – همان مردمی که گفته می‌شود اجداد آن‌ها خبر از این واقعه داده‌اند: مایاها.

در رفتار هشتصدهزار بومى مکزیک، هیچ نشانی از بدبینی و پنهان‌کاری و عقده آخرالزمان دیده نمی‌شود. مایاها در وطن‌ قومی‌شان، واقع در شبه‌جزیره یوکاتان مکزیک، سرشان به زندگی خود گرم است و هنوز هم با همان سه‌چرخه‌های مملو از فرزندان و بار علوفه، در جاده‌های پیرامون پرسه می‌زنند. هنوز هم در مجالس رقص‌شان لطیفه‌های بدقلق می‌گویند و عصرها صندلی خود را کنار گذرها می‌گذارند و هوای نسبتاً سرد بعد از یک روز داغ را با گپ و خنده بالا می‌دهند.

خیلی‌هایشان هنوز ساکن خانه‌های شالی‌پوش و تخم‌مرغی‌شکلی هستند که برای مقابله با گرمای سوزان یوکاتان طراحی شده و در همانجا هم غَله می‌کارند؛ پرتغال می‌چینند و خوک پرورش می‌دهند. وقتی از آن‌ها راجع به آخر هفته می‌پرسی، که گویا قرار است چرخه‌ ۵۱۲۵ ساله تقویم بلندمدت مایا، موسوم به باکتون سیزدهم به سر برسد، اکثرشان با لحنی صمیمانه، از فلسفه قوم مایا برایت می‌گویند.

"ما چه می‌دانیم جهان قرار است تمام بشود [یا نه]"؛ این را لیبوریو یه‌کینیل (Liborio Yeh Kinil)، مرد ۶۲ ساله‌ای می‌گوید که معمولاً او را می‌شود روی صندلی‌اش در کنار مغازه بقالی او واقع در نبش میدان مرکزی و سرسبز شهر Uh-May در استان کوئینتانا-روی مکزیک پیدا کرد. "سال ۲۰۰۶، و تاریخ را ۶/۶/۶ به خاطر بیار؛ خیلی از مردم خیال می‌کردند قرار است اتفاقی بیفتد، و هیچ اتفاقی هم نیفتاد".

یه‌کینیل راجع به جهان‌بینی اصیل این قوم که قدمتی به اندازه ریشه‌های درخت سیبا (Ceiba) در همان نزدیکی دارد (درختی که درخت زندگی مایاهای باستان هم بوده)، می‌گوید: "دیگر اضطراب چرا؟ اگر قرار است اتفاقی بیفتد؛ خب می‌افتد".

موجی از کتاب‌ها و فیلم‌ها کوشیده‌اند تا تقویم قوم مایا را به شایعات مربوط به فجایع قریب‌الوقوع آخر هفته، از سیاهچاله‌های مخوف گرفته تا طوفان‌های خورشیدی و «برهم‌خوردن» میدان مغناطیسی زمین، پیوند بدهند. باستان‌شناسان می‌گویند هیچ مدرکی مبنی بر اینکه مایاها چنین چیزهایی را پیش‌بینی کرده باشند، وجود ندارد. در واقع طبقه متوسط این قوم، چه حالا و چه در اوج شکوفایی‌‌شان در خلال سال‌های ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلادی، کاری به کار تقویم بلندمدت خود نداشته‌اند. این تقویم، در اختیار روحانیون و ستاره‌شناسان بوده؛ حال‌آنکه روستائیان، به سبک کشاورزان زمان‌سنجی می‌کرده‌اند – یعنی از روی دگرگونی فصل‌ها و چرخه هلالی ماه.

در رفتار هشتصدهزار بومى مکزیک، هیچ نشانی از بدبینی و پنهان‌کاری و عقده آخرالزمان دیده نمی‌شود. مایاها در وطن‌ قومی‌شان، واقع در شبه‌جزیره یوکاتان مکزیک، سرشان به زندگی خود گرم است و هنوز هم با همان سه‌چرخه‌های مملو از فرزندان و بار علوفه، در جاده‌های پیرامون پرسه می‌زنند. هنوز هم در مجالس رقص‌شان لطیفه‌های بدقلق می‌گویند و عصرها صندلی خود را کنار گذرها می‌گذارند و هوای نسبتاً سرد بعد از یک روز داغ را با گپ و خنده بالا می‌دهند.

روحانیون فعلی قوم مایا، یا شمن‌هایی که تولیت کلیسای «صلیب‌های سخنگو»، واقع در شهر فلیپو کاریلو پورتوی مکزیک را به عهده دارند هم می‌گویند از زمان، و یا حتی نحوه پایان دنیا بی‌خبرند. این کلیسا، کانون تجمعات و آخرین سنگر شورشیان مایا در خلال سال‌های ۱۸۴۷ تا ۱۹۰۱ میلادی بوده و شاید مقدس‌ترین جا برای طبقه متوسط این قوم به شمار آید. نام آن هم از فتنه‌گرانی اخذ شده که در پشت صلیب‌ها پنهان می‌شده‌اند و مردم را تحریک به شورش می‌کردند.

روحانی و کشاورز مایا، پترونیلو آسه‌ودو پنا (Petronilo Acevedo Pena) می‌گوید خدا بالاخره یک روز انسان را تبیه می‌کند، چراکه مردم از کلیسا دست کشیده‌اند. او می‌گوید: " پنجاه سال پیش که مردم غلات خودشان را می‌کاشتند، همه از شهرهای دور و بر برای نیایش [به اینجا] می‌آمدند" تا محصول خوبی نصیب‌شان شود. "اما وقتی‌که دولت [به کشاورزان] تسهیلات و کود و دانه می‌دهد ... مردم چه کار کنند؟ خب می‌روند از دولت کمک می‌خواهند".

آسه‌ودو پنا می‌گوید: "جهان تمام می‌شود، اما نمی‌دانیم کی تمام ‌می‌شود؛ هیچکس تاریخ‌اش را نمی‌داند. گفته بودند در سال ۲۰۰۰ این اتفاق می‌افتد، اما چیزی نشد".

تبلیغات آخرالزمانی

ولی تبلیغات‌چیان روی موضوع آخرالزمان مانور قابل توجهی داده‌اند. یک شرکت آبجوسازی در نزدیکی دادسرای شهر تولوم، روی یک بیلبورد نوشته: "۲۰۱۲ آخرش نیست؛ تازه اولش است – اول مهمانی!" نمایندگی شرکت رنو در مکزیک، برای تخصیص وا‌‌م‌های کم‌بهره‌ی خریده خودرو، "پایان جهان" را بهانه کرده و گفته: "چون جهان دارد تمام می‌شود، نرخ بهره را کم می‌کنیم!"

وب‌سایت اپرا وینفری، فهرستی از «شام‌‌های شب آخرالزمان» را منتشر کرده و آورده: "چه جهان واقعاً تمام بشود و چه یک هفته‌ی پرمشغله را پشت سر گذاشته باشید، این شش غذای آماده، از کتاب آشپزی لیدیا باستینیچ (Lidia Bastinich)، هم زود یخ می‌بندند و هم افراد زیادی را سیر می‌کنند".

پارک ساحلی Xcarat در ساحل کارائیب هم ضمانت‌نامه‌های "میلیون‌دلاری" برای جان به بردن از پایان دنیا به متقاضیان عرضه می‌کند. در این ضمانت‌نامه‌ها نوشته: "در صورتی که جهان در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۲ به پایان برسد، Xcarat موظف است که روز بعد از آخرالزمان، در صورت ارائه یک عکس شناسایی معتبر، وجه مدنظر را به شما پرداخت کند. در صورتی‌که جهان به پایان برسد، افراد ذی‌نفع موظف‌اند که جمعیت جهان را احیاء کنند".

ولی تبلیغات‌چیان روی موضوع آخرالزمان مانور قابل توجهی داده‌اند. یک شرکت آبجوسازی در نزدیکی دادسرای شهر تولوم، روی یک بیلبورد نوشته: "۲۰۱۲ آخرش نیست؛ تازه اولش است – اول مهمانی!" نمایندگی شرکت رنو در مکزیک، برای تخصیص وا‌‌م‌های کم‌بهره‌ی خریده خودرو، "پایان جهان" را بهانه کرده و گفته: "چون جهان دارد تمام می‌شود، نرخ بهره را کم می‌کنیم!"

مؤسسه اسپانیایی ساندوس، که متولی زنجیره‌ای از پارک‌های ساحلی در مکزیک است، برای جشن "دوران جدید" تبلیغ کرده که قرار است در هتل ساندوس کارکول، واقع در حومه تولوم برگزار شود. در وب‌سایت هتل نوشته: "از میهمانان دعوت می‌کنیم که ورود به دوران تازه‌ای از پاسداشت طبیعت و هشیاری فرهنگی، که بسیاری از رهبران و اندیشمندان مایا بدان امید بسته‌اند را جشن بگیریم".

پیروان جنبش «عصر جدید» هم بیکار ننشسته‌اند. شانتال کاریلو (Shantal Carillo) قرار است به چهره مقدسی به نام مادر نا-کین، که بنیاد معنوی Kinich-Ahau را در شهر مریدا دایر کرده، کمک کند تا چندصد نفر را در جشنی به مناسبت "طلوع عصر جدید" در نزدیکی ویرانه‌های هرم اوکسمال گرد هم آورند. آن‌ها امیدوارند اوکسمال، که مکان ویژه‌ای هم برای مایاها محسوب می‌شود، همچون «آنتنی» برای دریافت انرژی کیهانی عمل کند. کاریلو می‌گوید: "سال‌هاست که جشن‌هایی را برای به کار انداختن مجدد [هرم] اوکسمال برگزار کرده‌ایم؛ چراکه سال‌ها بود از آن استفاده‌ای نمی‌شد". او امید دارد که در روز ۲۱ دسامبر، صدها نفر در پای این هرم دست به دست هم دهند تا هرمْ "این انرژی را به جهان تزریق کند". هنوز معلوم نیست که متولیان منطقه اجازه برگزاری این جشن‌ها را بدهند یا نه.

خوزه می (Jose May)، از مسئولین دفتر گردشگری شهر مریدا پیش‌بینی می‌کند که در روز بیست و یکم، تمام هتل‌ها پر شوند. او می‌گوید: "نگرانم که جا کم بیاوریم. کسانی که می‌آیند، اصولاً معنوی‌اند و همین می‌تواند مسأله‌ساز باشد؛ چراکه این‌ها می‌خواهند برای دریافت انرژی، حلقه‌هایی تشکیل بدهند و محوطه‌های باستانی هم جای این کارها نیست".

موسس روزانس (Moises Rozanes)، که مدیریت هتل زوکالو را در یک ساختمان قدیمی، واقع در نبش میدان اصلی شهر مریدا به عهده دارد، می‌گوید خودش یک دفعه یک بشقاب‌پرنده دیده و با یک آدم‌فضایی هم صحبت کرده که گویا خود Quetzalcoatl بوده؛ اصطلاحی در زبان آزتک‌ها به معنی کوکولکان (آورنده خرد)، یا خدایای خدایان قوم مایا. روزانس، در اشاره به این خاطره که خودش می‌گوید در سال ۱۹۹۷ رخ داده، می‌افزاید، او "به من گفت که قرار است دنیا عوض بشود؛ اما نگفت کی". روزانس نمی‌داند در ۲۱ دسامبر قرار است چه اتفاقی بیفتد، اما خوشحال است که دست‌‌کم هتل‌اش رونق پیدا می‌کند. او می‌گوید تا وقتی که دفتر ثبت اسامی پر است، "همه چیز عالیست".

مایاها در گیرودار این جنجال‌ها، به آرامشی ناشی از خوش‌مشربی، متانت و البته باور به این نکته متکی‌اند که هنوز خیلی زود است راجع به چیزی نگران باشیم.

منبع: msnbc

در همین زمینه:

مغز، آخرالزمان را باور نمی‌کند

ترس از پایان

آیا تمدن مایا به دست خودش نابود شد؟

کشف فسیل آخرین بازمانده از عصر دایناسورها

arezoo — Fri, 15 Jul 2011 15:38:22 +0000

زو کوربین (Zoë Corbyn)

برگردان:

احسان سنایی

زو کوربین − کشف احتمالی فسیل جوان‌ترین دایناسور تاریخ تا به امروز – آن‌هم از دورانی که به فقدان دایناسورها معروف است – تنور بحثی دیرینه درباره علت انقراض این جانوران غول‌آسا را دوباره داغ کرد. عموم دانشمندان بر این عقیده متفق‌اند که ۶۵میلیون سال پیش، سیارکی به شبه‌جزیره «یوکاتان» مکزیک برخورد کرده و این رخداد، به وقوع انقراض نسل عظیمی در سرتاسر زمین انجامیده است. اما بحث دیرینه بر سر این است که آیا این انقراض، صرفاً دامن دایناسورهای خشکی‌زی را گرفته و آیا دایناسورها پیش از این واقعه هم تحت تأثیرات سوء زمین‌گرمایی، نوسان ارتفاع آب دریاها و فعالیت‌های افسارگسیخته آتشفشانی عملاً طاقت از کف داده بودند و این برخورد، تیر خلاص‌شان محسوب می‌شده یا خیر.

توضیح‌های مختلف

گروهی که موفق به کشف این فسیل شده، می‌گوید که این، مدرکی در پشتیبانی از آن فرضیه‌ای‌ است که می‌گوید عصر دایناسورها، به‌ناگاه و در پی یک برخورد شهابسنگی به پایان رسیده است. اما کسانی که معتقد به زوال تدریجی نسل این جانوران کهن هستند، با چنین ادعایی مخالفند. این فسیل، مربوط به دایناسور شاخداری – با شاخی به‌طول 45 سانتیمتر در محل پیشانی – از تیره «تریکراتوپس»ها یا «توروساوروس»ها بوده و در منطقه «نهر جهنمی» واقع در جنوب ایالت مونتانای آمریکا و تنها به‌فاصله 13کیلومتر از رسوبات مرزی «کرتاسه-پالئوگین» (K/Pg) – که قبلاً تحت عنوان «کرتاسه-ترشیاری» (K/T) شناخته می‌شد – یافت شده است. این مرز زمین‌شناختی، شامل خط رسوبی بارزی با غنای بالایی از عنصر «ایریدیوم» است که معرف لحظه برخورد سیارک یوکاتان به زمین می‌باشد.

نه‌تنها مجاورت نمونه‌های یافت‌شده با مرز رسوبی K/Pg، نشان از تعلق این فسیل به یکی از آخرین دایناسورهای روی زمین می‌دهد؛ بلکه محل کشف فسیل – در قشر فوقانی لایه‌ای سنگی به‌قطر 3متر که در زیر مرز رسوبی K/Pg واقع شده و به «شکاف 3متری» معروف شده – هم مؤید این نکته است. در واقع این منطقه رسوبی به نادر بودن فسیل دایناسور معروف است و تا پیش‌تر به به‌عنوان یکی از شواهد پشتیبان فرضیه «زوال تدریجی» به حساب می‌آمد.

«تایلر لایسون» (Tyler Lyson)، از دانشجویان دیرین‌شناسی دانشگاه ییل و سرپرست نویسندگان مقاله‌ای که امروز در نشریه Biology Letters، وابسته به انجمن سلطنتی منتشر گردید، می‌گوید: «با وجود این نمونه‌ها می‌توان گفت که دایناسورها تا لحظه برخورد [شهابسنگ] عملاً زندگی می‌کرده‌اند. این نشان می‌دهد که برخورد مزبور، احتمالاً علت اصلی انقراض بوده و این رخداد به‌شکل تدریجی صورت نپذیرفته است».

اما به‌گفته «دیوید آرچیبالد» (David Archibald)، از دایناسورشناسان دانشگاه ایالتی سن‌دیه‌گو در کالیفرنیا که به فرضیه «علل گوناگون» معتقد است؛ این کشف به وقوع هیچ انقلابی دامن نزده است. او می‌گوید: «اشتباه اصلی پژوهش‌گران در این که معتقدند کشف صرفاً قطعه‌ای از [استخوان] یک دایناسور، ناگهان از اهمیت چنین شکافی می‌کاهد، [حال‌آنکه] این‌طور نیست». وی اضافه می‌کند که همین «ندرت فسیل» بدین‌معناست که نمی‌توان به استناد این شکاف، قضاوتی در رابطه با صحت داشتن یا نداشتن زوال تدریجی دایناسورها تا پیش از این برخورد ارائه کرد. وی همچنین خاطرنشان می‌کند که فسیل مزبور اصلاً ممکن است از طریق فرآیندهای نامتعارف طبیعی به مکان کنونی‌اش انتقال یافته؛ شبهه‌ای که کاشفین‌اش، احتمال صحت آن را بسیار اندک می‌دانند.

«کرک جانسون» (Kirk Johnson)، دیرین‌شناسی از موزه علوم طبیعی دنور کلرادو هم با فرض کاشفین فسیل همراه است و آن را «میخ دیگری بر تابوت» فرضیه زوال تدریجی می‌داند. او که یکی از ۴۱نویسنده‌ مقاله‌ای انتقادی است که سال گذشته در حمایت از فرضیه انقراض ناگهانی در نشریه علمی Science انتشار داده شد، می‌گوید: «هرآن‌‌چیزی که دیده‌ایم، با عدم وقوع هرگونه تغییری در تنوع دایناسورها [که مؤید زوال تدریجی‌شان باشد] موافق بوده است».

نیاز به کشف‌های بیشتر

اما لایسون و همکارانش تنها برخی از نشانه‌های تعیین‌کننده مرز رسوبی K/Pg را در سنگ حاوی فسیل پیدا کرده‌اند که عبارتند از کاهش گرده‌های گیاهی و خیز جمعیتی سرخس‌ها؛ حال‌آنکه نشانه‌هایی نظیر وفور نامتعارف عنصر ایریدیوم، یا وجود کوارتز فوق‌فشرده و گویچه‌های شیشه‌ای که نشان از موج ضربه شهابسنگ می‌دهد را نیافته‌اند. جانسون می‌گوید: «اگر کسی بخواهد شک کند، می‌تواند بگوید اصلاً آن‌ها خط مرزی K/Pg را هم پیدا نکرده‌اند». اما نشانه‌هایی که در سنگ مزبور پیدا نشده، در قطعه سنگی در مجاورتش وجود دارد.

به‌گفته لایسون، پیش از آنکه بشود قاطعانه گفت آیا انقراض دایناسورها روندی ناگهانی داشته یا تدریجی؛ به کشف فسیل‌های بیشتری از گونه‌های مختلف دایناسوری در شکاف 3متری نیاز است. با این‌حال او خودش معتقد است که این کشف «نشان می‌دهد» که دست‌کم برخی از دایناسورها درست تا پیش از لحظه برخورد سیارک «سرحال» بوده‌اند. او می‌گوید: «ماهیت این شکاف، مصنوعی است و ما هرچه نواحی فوقانی لایه مربوط به دوران کرتاسه را بیشتر بررسی می‌کنیم، بهتر متوجه این نکته می‌شویم».

توضیح تصویر:
طرح از Mark Hallet

منبع: Nature