مریم طارمی

"یک حبه قند"

Sun, 06 Nov 2011 08:29:00 +0000

نقدی بر فیلم "یه حبه قند"، تازه‌ترین ساخته رضا میرکریمی

مریم طارمی

مریم طارمی -رضا میرکریمی را همه ما با ساخته‌های تک‌شخصیتی و کم‌پرسوناژش می‌شناسیم. او در اولین ساخته‌اش "کودک و سرباز" ماجرای سربازی را که قصد دارد به مرخصی برود به تصویر می‌کشد. در "زیر نور ماه" ماجرای طلبه‌ای را که برای معمم شدن دچار تردید شده است نمایش می‌دهد. در "اینجا چراغی روشن است" وقایع یک امامزاده و خادمش را روایت می‌کند. در "خیلی دور خیلی نزدیک" قصه یک پزشک نه چندان معتقد را بررسی می‌کند و بالاخره در به "همین سادگی" روایت زنی را که در رفتن به شهر خودش دچار تردید و دودلی شده است به تصویر می‌کشد.

واضح است که میرکریمی تقریباً رنگ و بویی دینی به همه فیلم‌های خود می‌دهد و اگر نگوییم وی موفق‌ترین کارگردان در این گونه فیلمسازی در ایران است، به طور حتم او یکی از کسانی است که نقش به‌سزایی در اجرای سینمای دینی با تکنیک‌ها و روایت‌های ناب و قدرتمند داشته است. هیچکدام از ما نمی‌توانیم بازی طلبه‌ شهرستانی را در "زیر نور ماه" فراموش کنیم، یا دکتر ثروتمند و غیر معتقد "خیلی دور، خیلی نزدیک" را که برای پیدا کردن پسرش تا دم مرگ می‌رود، و یا دودلی زنی در رفتن به سفر را در "به همین سادگی" که به استخاره هم روی می‌آورد.

میرکریمی کارگردان موفقی بوده است. تأیید این مطلب هم این است که میرکریمی تاکنون در هر دوره از جشنواره فجر که شرکت کرده سوار بر سیمرغ آنجا را ترک کرده است.

اما جدید‌ترین کار رضا میرکریمی با تمامی کارهای قبلی‌اش تفاوت چشمگیری دارد. او در "یه حبه قند" که یک ملودرام خانوادگی و سنتی است به زندگی سنتی ایرانی که چندی‌ست با آپارتمانیزه شدن شهر‌ها و انسان‌ها دچار فراموشی شده، پرداخته است. داستان فیلم در مورد دختر کوچک خانواده (نگار جواهریان) است که قصد دارد با قاب عکس دامادی ازدواج کند و بعد به خارج از کشور مهاجرت نماید. خانه قدیمی سوت وکور ناگهان شلوغ شده و عروسی برگزار می‌شود اما ناگهان با فوت دایی عروس که بزرگ فامیل و جای پدر عروس است، آن هم با گیر کردن یک حبه قند در گلویش، عروسی به عزا تبدیل می‌شود.

"یه حبه قند" ساخته رضا میرکریمی. یک ملودرام خانوادگی در متن زندگی سنتی ایرانیان

جدید‌ترین ساخته میرکریمی بیشتر یک فیلم ایرانی است. فیلمی که آنقدر پرسوناژهای گوناگون و متعدد دارد که به طور قطع فقط کارگردان قدرتمندی همچون میرکریمی می‌تواند به تک تک آن‌ها بپردازد و در شخصیت‌پردازی به طور یکسان عمل کند. البته نباید فراموش کرد که هیچ کارگردانی نمی‌تواند در یک فیلم پر پرسوناژ به عمق شخصیت‌ها نفوذ کند، اما میرکریمی توانسته در مدت کوتاهی ما را با تمام کاراکترهایی که در ابتدا بیگانه به نظر می‌رسند آشنا کند. نفوذ وی به "لایف استایل" ایرانی و زندگی سنتی حاکی از توجه این کارگردان به مسائل بسیار ریز خانواده‌های ایرانی است.

"یه حبه قند" قطعاً از لحاظ تکنیک کار بسیار فاخر و در خوری است؛ نوعی از فیلم‌برداری که به نظر می‌رسد برای اولین بار در ایران اتفاق می‌افتد، باعث می‌شود که شما صحنه‌ها و نماهای زیبایی از زندگی اصیل ایرانی را به نظاره بنشینید. در عین حال، میرکریمی در این فیلم بیش از کارهای دیگرش به مقوله طنز پرداخته است.

"یه حبه قند" یک ملودرام مینی‌مالیستی است و در جایگاه درام قرار نگرفته تا شاخصه‌های یک درام را داشته باشد، یعنی نمی‌شود مثلاً آن را با "درباره الی" مقایسه کرد. البته قرار دادن "یک حبه قند" میرکریمی در صف کارهای دینی کار آسانی نیست، ولی به طور قطع کار وی به تصویر کشیدن نوعی از زندگی ایرانی است که درون‌مایه‌های دینی در آن نقش پررنگی دارند.

"یه حبه قند" و تفکیک جنسیتی در قاب سنت.زنان خانه‌نشین اما خوشبخت

رضا میرکریمی بار دیگر آیینه تمام‌نمای "خودش" را در قاب سینما به تصویر کشید؛ تصویری که علاوه بر جلب نظر صاحب‌نظران و منتقدان، نگاه ویژه کارگردانان را نیز به خود جلب کرده است. عباس کیارستمی، رخشان بنی‌اعتماد و مجید مجیدی از جمله کارگردانانی هستند که با ساخت آنونس و تیزر‌های تبلیغاتی فیلم، حمایت بی‌چون و چرای خود را با ساخته میرکریمی اعلام کردند.

"یه حبه قند" ۱۶ بازیگر اصلی دارد که از شش بازیگر خردسال و عده زیادی هنرور تشکیل شده است. باید پذیرفت هماهنگی این همه آدم در یک مهمانی نیز عذا‌ب‌آور است، چه رسد مقابل دوربین، آن هم با طراحی میزانسن‌های پیچیده و تو در تو و عجیب‌تر اینکه بازیگران همگی خوب بازی می‌کنند، هر کس به اندازه نقشی که دارد نه بیشتر و نه کمتر، و این کاری است که میرکریمی کاملاً از عهده‌اش برآمده است و همه این لحظات با تدوین خوب حسن حسن‌دوست مثل حلقه‌هایی از یک زنجیر با هم ارتباطی معنادار پیدا کرده‌اند.

از میان منتقدان کسانی فیلم را به یک تابلوی مینیاتور ایرانی تشبیه کرده‌اند، بعضی دیگر گفته‌اند که این فیلم برای ما فرش ایرانی را تداعی می‌کند، دو عنصری که مانند "یه حبه قند" دارای طرح و نقشه و جزئیات ریز هستند، رنگ و سایه و نور دارند، نقوش منحنی و نرم و در هم تنیده دارند و مهم‌تر از همه قصه دارند، قصه‌ای که همه شنیده‌ایم، اما کی و کجا و از چه کسی یادمان نمی‌آید. شاید به همین دلیل است که فرش را بر زمین خانه پهن می‌کنیم تا همیشه در آن قدم بزنیم و مینیاتور را قاب می‌گیریم و به دیوار می‌کوبیم تا هر وقت سر چرخاندیم به یاد آن قصه و آن سرزمین بیفتیم و نگذاریم که فراموش کنیم.

"یه حبه قند" چنین فیلمی‌ست و در کارنامه پربار سازنده‌اش درخششی دیگر دارد چرا که در سینمای ایران نیز تجربه‌ای یگانه است؛ فیلمی‌ست که برای لذت بردن از آن حداقل دو بار باید تماشایش کرد.
خاطره شیرین تماشای "یه حبه قند" را در یک بعد از ظهر سرد پاییزی از دست ندهیم.

در همین زمینه:

::مقالات مریم طارمی در نقد سینمای ایران::

اینجا با فاطمه معتمد آریا

Fri, 23 Sep 2011 08:32:26 +0000

نقد فیلم «اینجا بدون من» ساخته موفق بهرام توکلی با بازی درخشان فاطمه معتمد آریا در نقش یک زن کارگر

مریم طارمی

مریم طارمی - «اینجا بدون من» سرگذشت تلخکامی‌ و پریشان‌حالی‌ شخصیت‌هایی است که به هر دری می‌زنند تا بر سختی‌های زندگی روزانه‌شان غلبه کنند، اما موفق نمی‌شوند تا این‌که تنها راه‌کاری که برایشان باقی می‌ماند، این است که خوشبختی را در خیال خود تصور کنند.

پایان‌بندی «اینجا بدون من» ساخته بهرام توکلی، یادآوری پایان‌بندی فیلم‌های «نفس عمیق» ساخته پرویز شهبازی و «عزیزم من کوک نیستم» ساخته محمد رضا هنرمند در یک دهه پیش است. باید گفت زمانی که همه چیز به طور قاطعانه‌ای کمر به نابودی شخصیت‌ها بسته ‌است، چرا کارگردان شخصاً اقدام نکند و شخصیت‌هایش را از تباهی و سیاهی نجات ندهد؟

«اینجا بدون من» به عنوان سومین اثر سینمایی بهرام توکلی اثری پخته‌تر و قابل توجه‌تر از فیلم‌های قبلی‌اش، «پابرهنه در بهشت» و «پرسه در مه» است. البته «پرسه در مه» نیز فیلم قابل قبولی بود و باید حسابش را از بسیاری فیلم‌های مشابه جدا کرد. اما «اینجا بدون من» حاصل همه تجربه‌های قبلی این فیلمساز به شمار می‌آید و نتیجه‌اش فیلمی‌ست با استخوان‌بندی قوی. به همین دلیل هم مخاطب با فیلم ارتباط تنگاتنگی برقرار می‌کند؛ تماشاگر راضی از سالن سینما بیرون می‌رود و بر خلاف اغلب فیلم‌ها، هم مخاطب خاص و هم مخاطب عام مجذوب فیلم می‌شوند.

فاطمه معتمد آریا در «اینجا بدون من» در نقش زنی کارگر و زجرکشیده بازی می‌کند. او همه زندگی‌اش را به پای فرزندانش ریخته و آرزوی خوشبختی آن‌ها را دارد.

بسیاری از منتقدان خاطر نشان کرده‌اند که نگاه فیلمساز در «اینجا بدون من» بیش از اندازه تلخ و سیاه است، اما باید گفت که قصه فیلم از نمایشنامه «باغ‌وحش شیشه‌ای» اثر درخشان تنسی ویلیامز اقتباس شده که به مراتب تلخ‌تر از داستانی است که توکلی آن را تلطیف و به اصطلاح «ایرانیزه» کرده است. درست نظیر اقتباس فرزاد موتمن از «شب‌های روشن» داستایوفسکی که به گونه‌ای شیرین و عاشقانه ایرانی و باورپذیر شده بود. علاوه بر این اگر فیلم را به عنوان تلاشی برای گفتن حرف‌های تازه ببینیم، آن‌وقت تلخی یا شیرینی‌ داستان فیلم چندان اهمیت ندارد و الزاماً ذائقه‌ تماشاگر را تغییر نمی‌دهد.

در «اینجا بدون من»، توکلی لحن «باغ وحش شیشه‌ای» ویلیامز را که تلفیقی از واقع‌گرایی و دیدگاه‌های روان‌شناسانه است به‌درستی درک کرده و به این برداشت متعهد مانده است. اما بی‌هیچ اغراقی، توکلی به ارزش‌های این نمایشنامه معروف نیز افزوده است، و برخلاف برخی دیگر از کارگردانان که از فیلم یا کتاب و یا نمایشنامه‌ای برداشت‌های اقتباسی می‌کنند، نه تنها باعث تنزل اثر مبدأ نشده، بلکه حتی می‌توان گفت آن را اعتلا هم داده است.

در «اینجا بدون من» همه چیز به‌خوبی و درستی سر جای خودش قرار دارد. فیلمنامه این فیلم به عنوان مهم‌ترین جزء آن بسیار دقیق و عالی نوشته شده و برخلاف نمونه‌های مشابه، به هیچ‌وجه شبیه «تله‌تئا‌تر» نیست.

«اینجا بدون من» داستان زندگی زنی کارگر و زجر کشیده (با بازی بی‌نظیر بانوی سینمای ایران فاطمه معتمد آریا) را روایت می‌کند که سرپرستی فرزندان خود را بر عهده گرفته و همه زندگی‌اش را صرف خوشبختی آن‌ها کرده است. تمام دغدغه‌های اصلی زندگی او مربوط به دخترش یلدا (نگار جواهریان) است که از قضا معلولیت جسمانی دارد. دختری با خصوصیات شخصیتی معلولان که به‌خاطر نقص عضوشان معمولاً بسیار منزوی و خجالتی‌اند. یلدا علاقه عجیبی به جمع‌آوری مجسمه‌های حیوانات شیشه‌ای دارد. تمام زندگی یلدا در این مجسمه‌های زیبای شیشه‌ای خلاصه می‌شود. او از صبح تا شب مشغول شست‌وشو و نظافت آن‌هاست. فرزند دیگرش احسان (با بازی صابر ابر) نیز جوانی است که در تنهایی خود زندگی می‌کند و پر از تلخی و بی‌حاصلی است. مادرش هرگاه احسان را می‌بیند فکر می‌کند که او معتاد شده و مدام به او درباره اعتیاد تذکر می‌دهد. احسان که به سینما عشق می‌ورزد، از برخی لحاظ به جوان‌های اطرافمان شباهت دارد، و تمام رؤیاهای زندگی‌اش را در سالن‌های تاریک سینما جست‌وجو می‌کند.

زندگی روزانه سه نفر که هر کدام در تنهایی‌ها و توهمات خود به‌سر می‌برند

زندگی روزانه این سه نفر که هر کدام در تنهایی‌ها و توهمات خود به‌سر می‌برند، به همین ترتیب می‌گذرد، تا اینکه یلدا برای مادرش از رازی پرده برمی‌دارد: او عاشق صدای رضا (با بازی پارسا پیروزفر) یکی از دوستان برادرش شده است. مادر که آرزوی دارد زندگی دخترش سامان بگیرد، به هزار و یک ترفند از احسان می‌خواهد که دوستش را برای صرف غذا به خانه دعوت کند تا دخترش بتواند با او هم‌کلام شود. اما این اتفاق به واسطه‌‌ همان روحیات دخترک و با خجالتی بودن شدید یلدا منافات چشمگیری دارد و ازدواج این دو که آرزوی نهایی مادر است، توهمی بیش نمی‌تواند باشد. در ‌‌نهایت، رضا که متوجه قضیه می‌شود اعلام می‌کند که نامزد دارد و...

فیلمنامه «اینجا بدون من» بسیار جذاب و پرکشش است. پرداخت روان‌شناسانه توکلی در تک تک گفت‌وگو‌ها و صحنه‌ها، به ویژه هنگامی که مادر از آرزوهای دور و دراز خود سخن می‌گوید، به شدت تأثیرگذار است. «اینجا بدون من» داستان انسان‌هایی‌ست خیال‌پرداز که به‌تدریج از واقعیت‌های ملموس زندگی روزانه‌شان فاصله می‌گیرند و به تخیلاتشان پناه می‌آورند. به همین دلیل هم بحران عظیمی سراسر زندگی آن‌ها را فرامی‌گیرد.

دیالوگ‌های فیلم درخشان است. کافی‌ست به دیالوگ زنانه‌ای که بین مادر و دختر رد و بدل می‌شود توجه کنیم. این گفت‌و‌گوها برای مخاطب باور‌پذیر است و او را هرچه بیشتر به شخصیت‌های فیلم نزدیک می‌کند.

«اینجا بدون من»، اقتباسی آزاد از نمایشنامه «باغ وحش شیشه‌ای»، اثر درخشان تنسی ویلیامز.

توکلی به شدت مخاطب را غافلگیر می‌کند. هنگامی که به نظر می‌رسد در این فیلم، همانند سایر فیلم‌های ایرانی، همه چیز به خیر و خوشی به پایان رسیده، تلخی و بهت در چهره صابر ابر که تا پیش از این بشاش و شاداب بوده، تأثیری شوکه‌آور دارد. در اینجا بیننده به این باور می‌رسد که هر آنچه دیده تنها یک رؤیای شیرین و دوست‌داشتنی بوده که با حقیقت فرسنگ‌ها فاصله دارد.

کارگردانی بهرام توکلی در برخی از پلان‌ها بسیار فرا‌تر از استانداردهای سینمای ایران است. همه چیز «در اینجا بدون من» فرا‌تر از حد انتظار یک فیلم تولیدشده در سینمای ایران است. توکلی نسبت به نما به نمای فیلمش احساس مسئولیت ویژه‌ای دارد، چنان‌که حتی یک نمای فیلم دچار ایراد و اشکال نیست.

انتخاب بازیگران فیلم به بهترین شکل ممکن صورت پذیرفته است. مثلاً هرگز نمی‌توان تصور کرد که اگر بازیگر دیگری جز بازیگران منتخب در این فیلم در این نقش‌ها ظاهر می‌شدند فیلم بهتر می‌شد. جا دارد به بازی درخشان صابر ابر و نگار جواهریان اشاره کنم. یا بازی فاطمه معتمدآریا که در این فیلم یکی از بهترین بازی‌های دوران بازیگریش را ارائه داده است. فاطمه معتمد آریا پس از «روسری آبی» و تا حدی «گیلانه»، در هیچ فیلمی چنین بی‌نقص ظاهر نشده است و «اینجا بدون من»، حداقل در سالیان اخیر، نقطه عطفی در کارنامه هنری او محسوب می‌شود. معتمدآریا با تبحر از ایفای نقش یک مادر مهربان و مسئولیت‌پذیر ایرانی برآمده است. همچنین نگار جواهریان نیز که در این سال‌ها بازی‌های درخور توجهی ارائه داده، به خوبی از ایفای نقشش در این فیلم بر می‌آید.

یکی دیگر از نقاط قوت «اینجا بدون من» فیلمبرداری درخشان و ماهرانه حمید خضوعی ابیانه است که با قاب‌بندی‌های کم‌نظیرش مخاطب را هر چه بیشتر با فیلم همراه و همدل می‌سازد. خضوعی ابیانه با همراهی و همفکری توکلی برای القای حس درونی شخصیت‌های فیلم در برخی از صحنه‌ها دست به ابتکار عمل‌های خارق‌العاده‌ای می‌زند که موجب نزدیک‌تر شدن هرچه بیشتر مخاطب به موضوع و شخصیت‌های فیلم و حالات درونی آن‌ها می‌گردد. چنانکه گفته می‌شود، او در فیلمبرداری «یک حبه قند» نیز سنگ تمام گذاشته است.

«اینجا بدون من» یکی از بهترین فیلم‌هایی است که طی سالیان اخیر در سینمای ایران تولید شده است. به هنگام اکران در جشنواره فجر، این فیلم با استقبال خوب تماشاگران مواجه شد و حالا در اکران عمومی نیز به موفقیت قابل توجهی دست پیدا کرده است.

«ورود آقایان ممنوع!»

Fri, 19 Aug 2011 03:40:06 +0000

نگاهی به «ورود آقایان ممنوع!» ساخته‌ی رامبد جوان

مریم طارمی

مریم طارمی – در سال‌های اخیر بر پرده‌ی سینماها معمولاً کمدی‌های پیش‌پاافتاده‌ای به نمایش درمی‌آیند که بر بعضی شخصیت‌های کمدین تلویزیونی استوارند و گاهی به جای اینکه تماشاگر را به خنده بیندازند، باعث می‌شوند از فرط غصه بر ویرانه‌های کمدی ایرانی بگریند. در چنین شرایطی «ورود آقایان ممنوع!»، ساخته‌ی رامبد جوان یک کمدی رمانتیک بسیار خوب است.

قصه‌ی فیلم از زمانی شروع می‌شود که یک دبیر شیمی با بازی رضا عطاران قرار است در مرکز پیش‌دانشگاهی دخترانه‌ای که تا به آن روز حضور آقایان در آن ممنوع بوده است تدریس کند. مدیر فمنیست این مرکز دخترانه با بازی کم‌نقص ویشکا آسایش آن‌قدر متعصب است که حتی حضور پدر دانش‌آموزانش در مدرسه را ممنوع کرده. حالا با حضور یک دبیر مرد با چالش تازه‌ای مواجه می‌شود و موقعیت‌های کمیکی به وجود می‌آید.

«ورود آقایان ممنوع!» بیشتر از اینکه وام‌دار کارگردان و یا بازیگرانش باشد، به‌خاطر فیلمنامه‌ی فوق‌العاده‌اش است که فیلم خوبی از کار درآمد. فیلمنامه‌ی این فیلم را پیمان قاسم‌خوانی طنزنویس موفق چند سال اخیر نوشته است. قصه‌ی فیلم البته تکراری است و در سینمای ایران فیلم‌های متعدد درباره دعوای زنان و مردان و حقوق آن‌ها ساخته‌اند. با این‌حال «ورود آقایان ممنوع» در مجموع خوب پرداخت شده و کارگردان داستان را خوب از کار درآورده است. البته ناگفته نماند که مشکل اغلب فیلمنامه‌های کمدی پیمان قاسم‌خوانی در این فیلم نیز وجود دارد. او در اغلب موارد بیشتر از اینکه سعی کند در بستر داستانش موقعیت‌های کمدی خلق کند، برای موقعیت‌های کمدی بستر فیلمنامه‌ای ایجاد می‌کند و همین امر گاهی تماشاگر را با رویدادهایی درگیر می‌کند که لزوم آن‌ها احساس نمی‌شود.
البته مثل دیگر کارهای قاسم‌خوانی در «ورود آقایان ممنوع» هم رد پای شوخی‌هایی که در سریال‌های آمریکایی مرسوم است، به چشم می‌خورد. شخصیت دکتر که مانی حقیقی ایفاگر نقش آن است، از شخصیت‌های مختلف جذابی که در سریال‌های آمریکایی همه فکر و ذکرشان ارتباط با جنس مخالف است گرته‌برداری شده، تا ان حد که حتی رفتار «دکتر» به عنوان یک شخصیت هیچ ربطی به یک شخصیت ایرانی ندارد.

ویشکا آسایش، یک مدیر فمینیست و سختگیر و رضا عطاران، دبیر شیمی در مدرسه‌ی دخترانه

اغلب بازیگران «ورود آقایان ممنوع» همان نقش همیشگی خود را ایفا کرده‌اند. نمونه بارزش هم علی صادقی است. لزومی نداشت بازیگری مثل علی صادقی که در سال‌های اخیر به یکی از شخصیت‌های کمدی‌ کلامی در فیلم‌ها و سریال‌های کمدی تبدیل شده است، در این فیلم حضور داشته باشد. آن هم به این امید که به خاطر حضور او فیلم فروش بیشتری داشته باشد. حضور علی صادقی در دقایق پایانی فیلم نشان می‌دهد که رامبد جوان از ساخت یک کمدی موقعیت خالص در زمان کنونی کمی واهمه داشته است. کمدی موقعیت situation comedy در معنای گونه‌ای از کمدی که در آن شخصیت‌ها در مکان‌های عادی مانند محل کار و یا خانه حضور دارند و فعالیت‌های روزانه آن‌ها با حرکات و یا دیالوگ‌های طنز انجام می‌شود.

در هر حال این نکته را هم نباید نادیده گرفت که بازی علی صادقی در نماهای پایانی فیلم یادآور حضور چند ثانیه‌ای هدیه تهرانی در فیلم «دوئل» است. «دوئل» یک فیلم مردانه در ژانر دفاع مقدس بود که کارگردان تلاش کرده بود با گنجاندن خاطره‌ای عاشقانه و حضور چند ثاینه‌ای هدیه تهرانی آن را کمی تلطیف کند. البته شخصاً مشکلی با علی صادقی یا کاراکترش در فیلم ندارم، اما معتقدم پشتوانه‌ی اصلی فیلم، فیلمنامه‌ی خوب آن بود که در پایان به بهترین نحو توانست رضایت مخاطب را جلب کند و او با رضایت‌خاطر از سینما بیرون برود. در این میان بی‌تردید بازی ویشکا آسایش در کنار رضا عطاران به فیلم کمک قابل توجهی کرده است.

دختران کنجکاو در «ورود آقایان ممنوع!» یک کمدی موفق مبتنی بر بحث تفکیک جنسیتی

در میان بازیگران این فیلم تنها ویشکا اسایش است که نقشی کاملا متفاوت را اجرا کرده و از عهده اجرای آن هم به‌خوبی برآمده است. البته در برخی سکانس‌ها در شخصیت‌پردازی مدیر مدرسه اغراق شده است که به اقتضای داستان فیلم لطمه زیادی به آن نزده است. جسارت و وسواس رامبد جوان در انتخاب ویشکا آسایش ستودنی است. اگر «ورود آقایان ممنوع» را فیلم‌ساز دیگری می‌ساخت، شاید ترجیح می‌داد یکی از بانوان بازیگر که در طول این سال‌ها در نقش‌های کمدی ظاهر شده‌اند، نقش مدیر را ایفا کند. بدیهی است که در صورت انتخاب یکی از این بازیگران که در همه فیلم‌های طنز حضور دارند و دارای اکشن‌ها و لبخند‌ها و تکیه‌کلام‌های تکراری هستند فیلم به ورطه نابودی می‌رفت و ممکن نبود چنین استقبالی از آن شود.

ویشکا آسایش بازیگر گزیده‌کاری است. او هر نقشی را نمی‌پذیرد و با وجود توانمندی‌های بسیار شاید تنها خاطره‌ی بازی او در نقش «قطام» در مجموعه تلویزیونی امام علی و یکی – دو نقش دیگر که در همه‌ی آن‌ها یک شخصیت جدی را بازی کرده در ذهن مردم باقی مانده باشد. آسایش در «ورود آقایان ممنوع» در یک نقش کاملاً کمیک بازی می‌کند. اما با استفاده از کمدی موقعیت، بی‌آنکه بخواهد بیش از آنچه که نیاز است دست به رفتار غیر عادی بزند و تماشاگر را به هر قیمتی بخنداند، با حرکت‌هایی حساب‌شده، و جدیتی طنزگونه شخصیت یک خانم مدیر فمینیست در یک موقعیت کمیک را به خوبی از کار درآورده است.

«ورود آقایان ممنوع!» با فیلمنامه‌ای بسیار موفق به قلم پیمان قاسم‌خوانی

در مجموع فیلم دارای داستان شسته و رفته‌ای است که هم از کمدی موقعیت بهره برده، و هم از کمدی کلامی در مفهوم بداهه‌گویی‌ها و تکیه‌کلام‌هایی که روحیه و منش یک شخصیت را معرفی می‌کند. نمونه‌ی موفق کمدی کلامی را در کارهای مهران مدیری می‌توان سراغ گرفت. در برخی موارد شوخی‌های کلامی در «ورود آقایان ممنوع» از نمونه‌های بسیار عالی سال‌های اخیر است. برای مثال خوابی که ویشکا آسایش می‌بیند و پس از بیدار شدن به دستشویی می‌رود و مسواک می‌زند، یک نمونه‌ی قابل تأمل از کمدی کلامی‌ست. رامبد جوان پس از فیلم «پسر آدم، دختر حوا» نشان داد که علاوه بر بازی‌های فوق‌العاده می‌تواند از عهده ساخت فیلم‌های کمدی روشنفکری و نه لزوماً خلق لحظه‌هایی برای وقت‌گذارنی در سینما‌ برآید.

درماندگی‌های پیش‌پاافتاده‌ی یک نویسنده‌ی خودخواه

Tue, 19 Jul 2011 15:08:13 +0000

هنر در رویارویی با واقعیت، تفسیری بر «ساختارشکنی هری» ساخته‌ی وودی آلن

مریم طارمی

مریم طارمی- «کوکی: من هرجور آدمی رو که اضافی مصرف کرده باشه دیدم. هرویین، اسید، کراک. هری: نه، من خودمو زیاد مصرف کرده‌م، واسه اینه که اینقدر داغونم.» – «ساختار شکنی هری»، وودی آلن

یکی از تأثیر‌گذار‌ترین فیلم‌های وودی آلن «ساختار‌شکنی هری» است. کم نیستند فیلم‌هایی که زندگی نویسنده‌ای را زیر ذره‌بین قرار می‌دهند. «ساختارشکنیِ هری» از این دسته فیلم‌هاست؛ فیلمی بسیار شخصی و پر از شوخی‌های «وودی آلنی.» آلن در این فیلم در واقع زندگی خود را زیر ذره‌بین قرار داده و شاید همین باعث شده که «ساختارشکنی هری» پس از «خاطرات استارداست» یکی از خشمگینانه‌ترین فیلم‌های آلن باشد. «ساختارشکنی هری» پر از نشانه‌های اوست؛ از حضور پررنگ زن‌ها گرفته تا نویسنده‌ای افسرده و حضور اندیشه‌ی فروید.

«هری بلاک» نویسنده‌ی معروف اوضاع خوبی ندارد، او نیز مانند «سندی» در فیلم «خاطرات استارداست» فروپاشیده است. هری گرفتار افسردگی و بی‌خوابی است، با اطرافیانش مشکل دارد و احساس تنهایی می‌کند. دختر مورد علاقه‌اش هم تصمیم به ازدواج گرفته است. (البته نه با هری بلکه با دوست صمیمی او یعنی لَری!)

از همه بد‌تر هری برای اولین بار نمی‌تواند بنویسد. در این گیر و دار مدرسه‌ای که در جوانی او را اخراج کرده بود تصمیم دارد از او تقدیر کند. هری برای رساندن خود به مراسم، عازم سفر می‌شود، سفری از جنس سفرِ دکتر «ایزاک برگ» در «توت‌فرنگی‌های وحشی.»

فیلم از‌‌ همان ابتدا با تدوینی چشمگیر و سرشار از جهش‌های زمانی آغاز می‌شود. لوسی، معشوقه‌ی سابق هری به محض آنکه از تاکسی پیاده می‌شود، با جهش‌های زمانی متوجه می‌شویم که با ذهنی پریشان سر و کار خواهیم داشت. در تمام طول فیلم، زمان رویدادها مکرراً تقطیع می‌گردد و دوباره از نو چیده می‌شود.

«ساختارشکنیِ هری» نویسنده‌ای را به ما نشان می‌دهد که در هنر نویسندگی از توانایی‌های خوبی برخوردار است، اما در زندگی روزانه افتضاح است. شخصیت هری که وودی آلن در این فیلم خلق کرده از برخی لحاظ بسیار نفرت‌انگیز است. او بار‌ها به همسر و دوست دخترش خیانت می‌کند. هری فردی است بسیار خودخواه که دیگران مجبورند خودشان را با او و نیازهایش وفق دهند. نویسنده‌ی ما با اینکه عاشق تنها پسرش هیلی است حتی نمی‌تواند پدر خوبی برای او باشد. هری بلاک که از کودکی بیشتر از آنکه به واقعیت توجه نشان دهد، شیفته‌ی خیال‌پردازی بوده است و همواره به زندگی و اطرافیان خود مانند مصالح خام برای نوشتن داستانی می‌نگریسته، حال با دو مشکل اساسی مواجه شده است. در زندگی واقعی «فی سکستون»، دختری که او دوستش دارد تصمیم دارد با لری (دوستِ هری) ازدواج کند و در دنیای هنر هم خلاقیت ذهنی‌اش را از دست داده است. در واقع هری نیز با سویه‌ی تاریک خود درگیر شده است و جالب است که وقتی هری، فی را برای اولین بار به لری معرفی می‌کند به ناگاه بوی گوگرد استشمام می‌کند!

مریم طارمی: هری، نویسنده‌ی خودخواه و ناآرام و قهرمان فیلم «ساختارشکنی‌ هری» ساخته‌ی وودی آلن، در پایان دوباره پشت دستگاه تایپ می‌نشیند و به آرامش می‌رسد. آرامش درونی در واقع پاداش خود‌شناسی هری است. او اسطوره‌ی خود را زنده نگه می‌دارد.

تقلاهای هری در دنیای واقعی کاملاً بی‌فایده‌ است. فی توجه‌ای به درخواست هری نمی‌کند. روانکاو هری هم پس از مدتی گفت‌وگو خونسردانه این نکته را یادآور می‌شود که وقت جلسه به اتمام رسیده است!

این فیلم نیز مانند بیشتر آثار آلن با اندیشه‌های فروید گره خرده است، حتی در خود فیلم نیز هری برای هیلی خردسال از نظریات فروید در مورد زنان نقل قول می‌کند.

به نظر فروید شخصیت هر انسانی از سه بخش تشکیل می‌شود: نهاد، من واقع‌گرا و من بر‌تر. در واقع در مورد هری من واقع‌گرا نتوانسته بین نهاد و من بر‌تر او تعادل برقرار کنند و این سه نفر (!) هری را به شدت با خود درگیر کرده‌اند. به یک معنا هری گرفتار یکه‌تازی نهاد خود شده است. او چنان خودخواه است که دیگران باید خود را با او تطبیق دهند. (داستان تار شدن مِل را بیاد بیاورید.)

هری در دنیای واقعی تنهاست؛ چنان تنها که برای رفتن به مدرسه‌ی سابقش از یک فاحشه درخواست می‌کند تا او را همراهی کند. موجودی سرگشته که در میان داستان‌ها و خاطراتش چرخ می‌زند. او مجبور می‌شود برای آنکه هیلی، تنها فرزندش شاهد مراسم تقدیری باشد که برای پدرش برگزار کرده‌اند او را از مدرسه بدزدد! چرا که همسر سابقش چنان از او متنفر است که حاضر نیست اجازه دهد پسرشان با پدرش به جایی برود.

در اینجا نیز مانند «آنی هال»، در فیلم «خاطرات استارداست»، «زن دیگر» و... موتور پیش‌برنده‌ی داستان چیزی نیست جز خاطرات و داستان‌های شخصیت اصلی. از خلال همین داستان‌هاست که ما با جهان‌بینی هری آشنا می‌شویم. البته گاهی آلن آنقدر درون‌مایه‌ی داستان‌ها را برای مخاطب شرح می‌دهد که موضوع توی ذوق می‌زند.

«ساختارشکنیِ هری» می‌توانست فیلمی به شدت تلخ باشد، اما آلن هوشمندانه با طنز خود اجازه نمی‌دهد این تلخی مخاطب را آزار دهد. مخلوق آلن آفریده‌ای‌ست سرگشته، مضطرب، تنها و افسرده. اگر مخلوقات دیگر در این شرایط دست به جنایت، ناهنجاری یا خود ویرانگری می‌زنند، هریِ وودی آلن به طنز پناه می‌برد. به قول کورت ونه‌گات نویسنده‌ی شهیر آمریکایی شوخی آخرین مکانیسم دفاعی در برابر افسردگی است. هری نیز در همه حال با طنز از خود محافظت می‌کند. اما کابوس ادامه دارد، اوضاع همچنان بد‌تر می‌شود: ریچارد (دوست قدیمی هری) که از ناراحتی قلبی رنج می‌برد قبل از رسیدن به مدرسه درون ماشین سکته می‌کند و می‌میرد و زمانی که قرار است مراسم تقدیر برگزار شود زن سابق هری با پلیس سر می‌رسد و هری به جای سالن همایش سر از زندان در می‌آورد. اما این‌بار در بد‌ترین شرایط کورسوی نوری دیده می‌شود: ریچارد در تخیلات هری از مرگ بازگشته و به‌سادگی به او می‌گوید: با شیاطین درونت صلح کن تا دوباره بتوانی بنویسی...

فی و لری که از مراسم ازدواج خود می‌آیند برای هری وثیقه می‌گذارند. دیدن فی و لری با هم آن هم در لباس عروسی برای هری دردناک است، اما سرانجام تسلیم می‌شوده و از فی دل می‌کند. درست از همین جاست که ذهن هری دوباره آماده‌ی آفرینش می‌شود. هری، فی را به نفع سویه‌ی تاریک خود یعنی لری‌‌ رها کرده است. اگر در «بارتون فینک»، بارتون نویسنده تنها زمانی می‌تواند نوشتن را از سر بگیرد که آدری (معشوقه‌اش) به دست چارلی (سویه‌ی تاریک بارتون) کشته می‌شود، اینجا نیز هری وقتی می‌تواند آفرینش را از سر بگیرد که فی را به نفع لری‌‌ رها می‌کند.

حال شاهد زیبا‌ترین صحنه‌ی فیلم هستیم، ذهن هری مراسم تقدیری برای هری تدارک می‌بیند، آن هم با حضور تمام شخصیت‌هایی که هری خلق کرده است. همین جاست که ایده‌ی جدید نوشتن در ذهن هری شکل می‌گیرد؛ ایده‌ای که همواره جلوی چشم بوده است: مردی که در زندگی ناموفق اما در هنر موفق است. هری دوباره پشت دستگاه تایپ می‌نشیند و به آرامش می‌رسد. آرامش درونی در واقع پاداش خود‌شناسی هری است. او اسطوره‌ی خود را زنده نگه می‌دارد.

ضعف بزرگ «ساختارشکنیِ هری» بازی آلن در نقش «هری بلاک» است. آلن پس از سال‌ها، در ذهن مخاطب خود چهره‌ی انسانی بشاش، روشنفکر و دوست داشتنی را تثبیت کرده است. به شما قول می‌دهم حتی اگر آلن نقش یک قاتل زنجیره‌ای را هم بازی می‌کرد، هیج بیننده‌ای نمی‌توانست نسبت به او احساس تنفر پیدا کند و مشکل دقیقاً همین جاست. رفتارهای منفی هری بلاک مخاطب را درگیر نمی‌کند چرا که هری بلاک پشت چهره‌ی وودی آلن پنهان شده است. بهتر بود همانند تصمیمی که آلن در «گلوله بر فراز برادوی» گرفت و نقش «دیوید شین» نویسنده را به «جان کیوزاک» واگذار کرد، اینجا نیز برای نقش هری بازیگری مناسب را انتخاب می‌کرد. البته در ابتدا تصمیم بر این بود که نقش هری بلاک به دنیس هوپر یا داستین هافمن واگذار شود اما ظاهراً رایزنی‌ها به جایی نرسید. ضعف بازی‌ها در این فیلم هنگامی بیشتر به چشم می‌آید که نقش مقابل آلن، یعنی «الیزابت شو» (معشوقه‌ی هری) نیز نمی‌تواند بازی مناسبی ارائه دهد. بازی «شو» شخصیت «فی سکستون» را در حد یک عروسک تنزل می‌دهد.

جدا از بازی‌ها، فیلم در بقیه‌ی زمینه‌ها نمایانگر استادی آلن و تسلط او در فیلم‌سازی‌ست. کمال‌گرایی آلن به زیبایی در تصویر و تدوین و داستان دیده می‌شود.

در مجموع می‌توان گفت «ساختارشکنی هری» نشان‌دهنده‌ی شروعی دوباره برای آلن است. آغازی که در آن آلن فیلسوف، آلن مؤلف، آلن نویسنده، آلن طناز و... همگی فراخوانده شده‌اند. فیلمی که اگر ندانیم کارگردانش کیست تصور می‌کنیم با جوانی با ذهنی مملو از ایده‌های ناب سر و کار داریم. فیلمی تلخ اما پرانرژی...

پیش‌پرده‌ی «ساختارشکنی هری» ساخته‌ی وودی آلن