وودی آلن

به رم با عشق

Thu, 05 Jul 2012 07:58:32 +0000

برنامه رادیویی «اکران»

مجتبا یوسفی‌پور

مجتبا یوسفی‌پور - این روزها فیلم «به رم با عشق» تازه‌ترین ساخته وودی آلن فیلمساز کهنه‌کار و سرشناس آمریکایی در سینماهای آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی به روی پرده رفته است. در اکران این هفته می‌پردازیم به معرفی این فیلم.

«به رم با عشق» نمایش جهانی‌اش را از ماه آوریل در سینماهای ایتالیا آغاز کرد و اکران موفقی هم در این کشور داشت. فیلم از هفته گذشته در آمریکا به روی پرده رفته است و از اواخر ماه اوت در کشورهای هلند، لهستان، سوئد و آلمان نیز به نمایش عمومی درخواهد آمد.

«به رم با عشق» چهار داستان متفاوت را که در شهر رم اتفاق می‌افتد دستمایه قرار داده است. شخصیت‌های اصلی توسط یک مأمور کنترل ترافیک شهری که به علت شغلش آدم‌های متفاوتی را که در رم رفت‌و‌آمد می‌کنند می‌بیند معرفی شده و تماشاگران به داستان‌ شخصیت‌های اصلی وارد می‌شوند. داستان اول داستان کارگردان اپرایی با بازی خود آلن است که به همراه همسرش با بازی جودی دیویس برای دیدن دخترشان و نامزدش به شهر رم آمده‌اند، این در حالی است که پدر از نامزد دخترش چندان خوشش نیامده. داستان دوم داستان جک، یک دانشجوی مهندسی با بازی جسی اینزبرگ است که به همراه سالی، دوست ‌دخترش در شهر رم زندگی می‌کند. مونیکا، یکی از دوستان سالی برای دیدار به رم می‌آید و سالی از او دعوت می‌کند تا در مدت اقامتش با او و جک زندگی کند. حضور مونیکا در خانه، توجه جک سر‌ به راه را به خود جلب کرده و مشکلاتی ایجاد می‌کند. داستان سوم داستان آنتونیو و میلی است که به تازگی ازدواج کرده‌اند و به رم آمده‌اند تا خانواده آنتونیو تاز‌ه‌عروس را ببینند. در هنگام اقامت در هتل، آنتونیو با فاحشه‌ای با بازی پنه‌لوپه کروز روبرو می‌شود که به اشتباه به عنوان هدیه برای او فرستاده شده است. و بالاخره داستان آخر، داستان مردی است با بازی روبرتو بنینی، کمدین سرشناس ایتالیایی که به طور اتفاقی در جریان حادثه‌ای به شهرت رسیده و به یک قهرمان تبدیل می‌گردد و از آن پس آرامشش به خاطر این شهرت نابه‌هنگام به هم می‌ریزد.

«به رم با عشق» را می‌توان تازه‌ترین فیلم اروپایی سال‌های اخیر وودی آلن نامید، هرچند که پیش از این نیز آلن چند فیلم در انگلستان ساخته بود. او در سال‌های اخیر با سفر به کشورهای اروپایی و اقامت در آنها فیلم‌هایی با موضوع اصلی شهرها ساخته است. در سال‌های گذشته، اولین فیلم از این مجموعه «ویکی، کریستینا، بارسلونا» بود که داستانش در اسپانیا اتفاق می‌افتاد، بعد از آن آلن به فرانسه رفت و فیلم زیبای «نیمه‌شب در پاریس» را ساخت که این فیلم سال گذشته اسکار بهترین فیلمنامه غیر اقتباسی را برای او به ارمغان آورد و اینک او به سراغ شهر کهن رم و جاذبه‌هایش در ایتالیا رفته است. در کنار این‌ها در این فیلم بعد از مدت‌ها بار دیگر تماشاگران این بخت را دارند تا شاهد حضور خود آلن در مقام بازیگر بر پرده سینماها باشند.

وودی آلن تازه‌ترین فیلمش را با بودجه‌ای کم و به تهیه‌کنندگی یک کمپانی فیلمسازی ایتالیایی ساخته است. او در توضیح دلیلش برای انتخاب ایتالیا به عنوان مکان اصلی تازه‌ترین ساخته‌اش می‌گوید: «من می‌دانستم که قرار است فیلمم را در ایتالیا فیلمبرداری کنم، برای اینکه کمپانی تهیه‌کننده فیلم با من تماس گرفتند و گفتند که مایل هستند سرمایه در اختیارم قرار دهند تا فیلمی در رم بسازم. بعد از آن من شروع به فکر کردن کردم و از همین جا نخستین ایده‌ها شروع به شکل گرفتن کردند.»

آلن در ارتباط با تأثیر ساخت یک فیلم مستقل با بودجه کم و اهمیت اینگونه فیلم‌ها در دنیای سینما می‌افزاید: «فیلم‌های کم‌بودجه خیلی مهم هستند، چرا که استودیوهای فیلمسازی در بازی درآمدزایی درگیر شده‌اند. آنها پول زیادی خرج می‌کنند و برایشان مانند یک قمار است و اغلب پول‌های زیادی هم می‌سازند. اما فیلم‌های مستقل برای پول ساخته نمی‌شوند. اولین اولویت در ساخت فیلم‌های مستقل کیفیت آنهاست و نه سودرسانی‌شان. و این چیزی است که سینما را به عنوان یک هنر زنده نگه می‌دارد.»

وودی آلن برای تازه‌ترین ساخته‌اش گروهی از بازیگران سرشناس سینمای جهان را گرد هم آورده و چهره‌هایی از کشورهای گوناگون نقش‌های اصلی فیلم را بازی می‌کنند. از روبرتو بنینی ایتالیایی و پنه‌لوپه کروز اسپانیایی تا آلک بالدوین آمریکایی و جودی دیویس استرالیایی. این‌بار نیز چون فیلم قبلی وودی آلن، «نیمه‌شب در پاریس» داریوش خنجی، فیلمبردار ایرانی‌تبار فرانسوی مدیریت فیلمبرداری فیلم را بر عهده داشته است و همچون فیلم پیشین تصاویر چشم‌نوازش تحسین منتقدان را برانگیخته است.

در فیلم گفت‌وگوها به دو زبان ایتالیایی و انگلیسی بیان می‌شوند، البته برای اکران فیلم در ایتالیا تمام گفت‌وگوها به ایتالیایی دوبله شدند. آلن در ارتباط با علاقه‌اش به زبان ایتالیایی می‌گوید: «هر چیزی که من می‌نویسم به زبان ایتالیایی خیلی بهتر به نظر می‌آید. وقتی به انگلیسی می‌خوانمشان، به نظر خوب می‌آیند، اما وقتی به ایتالیایی آنها را می‌شنوید مثل یک فیلم واقعی به نظر می‌رسند.»
آلن علاقه‌اش به سینمای ایتالیا را یکی از دلایلش برای ساخت این فیلم عنوان می‌کند و فیلمش را ادای دینی به سینمای ایتالیا می‌خواند. او در این زمینه می‌گوید: «من با سینمای ایتالیا بزرگ شده‌ام و همیشه یکی از تحسین‌کنندگان سینمای ایتالیا بوده‌ام. هر چیزی که در این فیلم به سینمای ایتالیا مربوط می‌شود حاصل سالیان درازی بوده که با دقت فیلم‌های ایتالیایی را تماشا می‌کردم، اما هیچکدام آگاهانه نیستند. در دورانی که من در آن بزرگ می‌شدم محال بود که آدم تحت تأثیر فیلم‌های ایتالیایی که در نیویورک به نمایش در می‌آمدند قرار نگیرد. فیلم‌هایی که من و دوستانم تماشا می‌کردیم بسیار تأثیرگذار بودند و طبیعتاً وقتی فیلم می‌سازید ناخودآگاه تحت تأثیر هستید و دوست دارید فیلم‌هایی مشابه آنها که در دوران رشدتان دیده‌اید و لذت برده‌اید بسازید. تمام چیزی که می‌توانم بگویم این است که این یک تأثیر ناخودآگاه اما خیلی احساسی است.»

«به رم با عشق» در برخورد با منتقدان نتوانسته است همچون ساخته‌های پیشین آلن نظر مثبت آنان را به خود جلب کند، به‌ویژه که فیلم پیشین او «نیمه‌شب در پاریس» که داستانش در اروپا می‌گذشت توانسته بود بار دیگر منتقدان را به وجد آورد و انتظارها را از وودی آلن هفتاد و شش ساله بالا ببرد. راجر ایبرت، منتقد «شیکاگو سان تایمز» با دادن سه ستاره از چهار ستاره همیشگی خود به تازه‌ترین ساخته وودی آلن، آن را اثری ضعیف‌تر از ساخته‌های خوب آلن معرفی می‌کند و با این حال تأکید می‌کند که تماشاگران باید برای داشتن بخت تماشای اثر دیگری از وودی آلن در این سن و سال خوشحال باشند. در نقطه مقابل مایکل او سالیوان، دیگر منتقد «شیکاگو سان‌تایمز» با دادن تنها یک و نیم ستاره به فیلم آن را اثری شلوغ، آشفته و سردرگم معرفی می‌کند. دیوید دنبی، منتقد «نیویورکر» و از طرفداران فیلم آن را اثری سبک و سریع با گفت‌وگوهایی تند و تیز به همراه یکی از بهترین بازی‌های وودی آلن در سال‌های اخیر توصیف می‌کند. و بالاخره بتسی شارکی، منتقد «لس‌آنجلس تایمز» نیز فیلم را یک کمدی تو در تو و پر معنا توصیف می‌کند که وجود داستان‌های گوناگون در آن گاه تماشاگران را سردرگم می‌نماید.

«به رم با عشق» با زمان ۱۰۲ دقیقه محصول سال ۲۰۱۲ کشورهای آمریکا، ایتالیا و اسپانیا است.

مشخصات فیلم
به رم با عشق
To Rome with Love
نویسنده و کارگردان: وودی آلن
Woody Allen
بازیگران: وودی آلن، جودی دیویس، روبرتو بنینی، پنه‌لوپه کروز، آلک بالدوین، جسی ایزنبرگ
Woody Allen, Judy Davis, Roberto Benigni, Penelope Cruz, Alec Baldwin, Jesse Eisenberg

در همین زمینه:
::برنامه «اکران» از مجتبا یوسفی‌پور در رادیو زمانه::

ویدئو: پیش‌پرده فیلم «به رم با عشق» ساخته وودی آلن

"هنر یک لیوان آب خنک است در هوای گرم"

Mon, 26 Sep 2011 08:59:21 +0000

گفت‌وگو با وودی آلن درباره تازه‌ترین فیلمش "نیمه‌شب در پاریس"

اکبر فلاح‌زاده

اکبر فلاح‌زاده - وودی آلن کارش را در نیمه سال‌های دهه ۱۹۶۰ میلادی به‌ عنوان کمدین، بازیگر و فیلمنامه‌نویس آغاز کرد و کمی بعد با کارگردانی فیلم راه خودش را باز کرد و زود جا افتاد. او ‌در ۳۰ سال گذشته تقریباً هر سال یک فیلم ساخته است. او که ۷۵ ساله شده هر روز کلارینت می‌‌نوازد و برای آنکه سرپا بماند مرتب ورزش می‌‌کند. تا به حال ۴۲ فیلم ساخته و علی‌رغم تشویق منتقدان هنوز مایل نیست با استادانی چون برگمن، کوروسوا یا بونوئل سنجیده شود.

آلن زندگی را بی‌معنی می‌داند و به آن بدبین است. او هنر را مفری می‌داند از پلشتی‌ها. تازه‌ترین فیلم او «نیمه‌شب در پاریس» (Midnight in Paris) مانند بیشتر فیلم‌های او با طنز و جاز همراه است. او در این فیلم قهرمانش را به پاریس سال‌های نخست قرن بیستم می‌فرستد؛ به زمانی که به عصر زیبا یا طلایی (Belle Époque ) معروف است. ‌در این زمان که پاریس پاتوق هنرمندان ونویسندگان بود، مردم مبتلا به دردهای بی‌درمان بودند.

آلن در گفت‌وگو با رسانه‌های آلمانی از جمله "دی ولت" و "فرانکفور‌تر روند شاو" درباره این فیلم و سایر موضوعات توضیح می‌دهد:

شما در یک جور سفر سینمایی در اروپا می‌گردید، از لندن به بارسلون و از آنجا به‌ پاریس و حالا هم که در رم فیلم می‌‌سازید. کی‌ گذرتان به‌ برلین می‌افتد؟

وودی آلن- این بسته است به‌ دو چیز: یکی‌ اینکه هزینه فیلم تأمین بشود، یکی‌ هم اینکه داستانی متناسب با این شهر گیرم بیاید. در مورد فیلم "نیمه‌شب در پاریس" هم مدت‌ها طول کشید تا عنوان فیلم را پیدا کردم. من قصد سفر سینمایی در اروپا نداشتم. همه‌اش با فیلم match point شروع شد که آن را در لندن ساختم، چون تهیه‌کننده هزینه فیلم را در آنجا تأمین کرد. بعد از آن در شهرهای دیگر اروپا هم فیلم ساختم.

نیمه‌شب در پاریس، ساخته وودی آلن. هنر به عنوان راهکاری برای تحمل رنجی که از زندگی می‌بریم.

نظرتان راجع به منتقدان چیست؟

من اصلاً نقدهای مربوط به فیلم‌هایم را نمی‌خوانم. مصاحبه‌ها را هم نمی‌خوانم. اصلاً هر چیز دیگری هم که راجع به‌ من می‌‌نویسند،نمی‌خوانم. ۳۵ سال است که این شیوه من است. چون خوب که دقت کنیم می‌بینیم که همه‌اش دام است: یکی‌ نابغه‌ات می‌‌داند، یکی‌ احمق. این چیز‌ها آدم را از کار باز می‌‌دارد. آدم به‌ صرافت می‌‌افتد برای خوش‌آمد این و آن این جور یا آن جور بنویسد. من راه خودم را می‌‌روم و اعتنایی به‌ حرف این و آن ندارم.

به منتقدان که گوش نمی‌دهید، به همسر و فرزندانتان چطور؟ آن‌ها راجع به فیلم‌هایتان چه می‌گویند؟

دو تا دخترم تا به‌حال هیچکدام از فیلم‌های مرا ندیده‌اند. زنم چندتایی از آن‌ها را دیده. او سختگیر است. از بیشتر فیلم‌هایم خوشش نمی‌آید.

این مسأله ناراحتتان می‌کند؟

نه، چون خودم هم از خیلی از فیلم‌هایم خوشم نمی‌آید.

با این حال هر سال فیلم می‌سازید. از این‌کار لذت می‌برید؟

معلوم است. من آدم صحنه‌ام. یک‌بار کسی از من پرسید اگر قادر باشم رمانی مانند "جنگ و صلح" بنویسم از فیلمسازی دست می‌کشم. ادبیات از‌‌ همان سال‌های جوانی هم هیچوقت برای من اهمیتی نداشته و من بیشتر مجلات کمیک می‌خواندم و همیشه فیلم می‌دیدم. همه قهرمانان من سینمایی بودند. لذتی که فیلم به‌ من می‌دهد کتاب نمی‌دهد.

کار می‌‌کنم تا فکر و خیال نکنم. گاهی اما ستاره‌ها خاموش می‌‌شوند و دیگر چیزی وجود ندارد. همه چیز بی‌‌معنی‌ است.

این فیلمسازی چه خاصیتی دارید که اینقدر به‌ آن علاقه دارید؟

دوستانم که می‌‌روند سر کار، می‌‌روند به‌ اداره یا مطب و آنجا با بیماری و چرک و خون سر و کار دارند. اما من فیلمساز هر روز سر کار موقع فیلمسازی با زن‌ها و مردها‌ی ترگل و ورگل سر و کار دارم- با اسکارلت جانسون، پنلوپ کروز، آنتونیو بندراس، کارلا برونی. این زیبارویان توجه مرا از بدبختی‌های زندگی‌ منحرف می‌‌کنند و به‌ من آرامش می‌‌دهند. به‌ طور روشنفکرانه نمی‌توانیم توجیه کنیم که چرا هستی ما ارزش دارد. ما همه مانند گیاهان یا آمیب‌ها می‌‌آییم و می‌رویم و فقط چند صباحی زنده‌ایم. اما فقط چون بدنمان دوام می‌‌آورد به‌ زندگی‌ ادامه می‌‌دهیم. من راه‌هایی برای انحراف توجه‌ام به‌ این‌جور چیزهای ناگوار دارم. برای همین مدام کار می‌‌کنم، کار می‌‌کنم تا فکر و خیال نکنم. وقتی‌ هم که کار نمی‌کنم کلارینت می‌نوازم، یا بیسبال و بسکتبال تماشا می‌‌کنم. فقط وقتی‌ توی هچل می‌‌افتم، یک دفعه نصفه‌شب از خواب بیدار شوم و می‌بینم که هیچ مفری ندارم. این اوج نومیدی من است که احساس می‌‌کنم ستاره‌ها خاموش می‌‌شوند و دیگر چیری وجود ندارد. همه چیز بی‌‌معنی‌ است.

این جور وقت‌ها چه می‌‌کنید؟

پا می‌‌شوم نرمش می‌‌کنم.

آیا دلتنگی برای گذشته مفری است از این چیزی که به‌ آن بحران معنی‌ می‌‌گویید؟ قهرمان فیلم جدیدتان از واقعیت امروز فرار می‌‌کند به‌ پاریس اوایل قرن بیستم.

اینکه می‌گویند قدیم‌ها بهتر بوده و حسرت گذشته را می‌خورند، طبیعی است. آدم مدام دوست دارد جای دیگری زندگی‌ کند؛ فقط اینجا و در همین زمان نه‌. البته پاریس اوایل قرن بیست هم اگر خوب دقت کنیم چندان چنگی به‌ دل‌ نمی‌زد. بیماری سل بیداد می‌کرد و عده زیادی از سیفیلیس می‌‌مردند. البته همین موضوع هم در زندگی خودم هم صدق می‌کند. وقتی‌ در نیویورک رستورانی می‌بینم، یک دفعه یادم می‌‌آید که اینجا در کودکیم‌ همان مغازه ای‌ بود که از آن اسباب‌بازی‌ می‌‌خریدم. اما بعد که جزئیات بیشتری ‌یادم می‌‌آید متوجه می‌شوم که دوران کودکی‌ام چندان هم جالب نبوده است.

نمایی از نیمه‌شب در پاریس. وودی آلن در این فیلم از زبان گرترود استاین می‌گوید: وظیفه هنرمند این‌ است که به‌ جای نومیدی دنبال امید باشد...

شما که رؤیای زندگی‌ در یک زمان دیگر را ندارید، پس چطور به‌ ایده این فیلم رسیدید که شب‌ها کسی سوار یک ماشین می‌‌شود و بعد در یک عصر دیگر از آن پیاده می‌‌شود؟

به این فکر می‌کردم که نیمه‌شب در پاریس چه اتفاقاتی ممکن است بیفتد. چون عنوان فیلم را از قبل انتخاب کرده بودم، اما هنوز داستانی برایش نداشتم. پیش خودم فکر کردم که قهرمان فیلمم سوار یک ماشین غریبه شود و به‌ یک پارتی برود و آنجا با زنی فرانسوی سر و سری پیدا کند. اما چون این ایده چندان اصیل نبود زمان آن پارتی را برگرداندم به‌ گذشته، به‌ اوایل قرن بیستم.

حالا چرا پاریس؟

در جوانی که کمدین کلوب‌های شبانه بودم، قرار بود فیلمنامه‌ای‌ بنویسم که در پاریس می‌‌گذشت. تجربه وحشتناکی بود. از آن فیلمنامه بدم می‌آید و‌‌ همان زمان‌ها پشت دستم را داغ گذشتم که دیگر نگذارم در کارم دخالت کنند. هشت ماه در پاریس بودم. اما بعد مثل ترسو‌ها باز فرار کردم به‌ نیویورک و پناه بردم به‌ دکتر روان‌شناس و به‌ دارو‌ها و عادت‌های خودم. اما گذشته از اینها پاریس همیشه برایم جذاب بوده. پاریس شهر گرانی است. پنج سال پیش می‌‌خواستم این فیلم را بسازم، اما مشکل مالی نگذشت. آن وقت‌ها مطابق طرحی که داشتم قهرمان فیلم یک روشنفکر نیویورکی مثل خودم بود که بعد تبدیل شد به‌ مرد خوشگذران این فیلم.

بعضی‌ها در پناه دین و معنویت تسکین می‌یابند. اما این در مورد شما گویا صدق نمی‌کند...

متأسفانه نه‌. اما دوست ‌داشتم من هم می‌توانستم به دین یا معنویات پناه بیاورم. در یک محیط مذهبی بزرگ شدم. گدر و مادرم و دوستانم همه مؤمن بودند. اما از‌‌ همان بچگی اعتقاد داشتم که دین ابلهانه‌ترین چیزی‌ست که در زندگی با آن آشنا شده‌ام. اما درعین حال دوستان مؤمنم همه خوشبخت‌تر از من بودند. آنان به کلیسا و کنیسه می‌‌رفتند و به‌ قدرت بزرگتری معتقد بودند، اما نمی‌توانستند دقیقاً بگویند که آن قدرت چیست.

سر صحنه "نیمه‌شب در پاریس". وودی‌آلن: فرانسه زیبا و باشکوه است.

شما به‌ چی‌ اعتقاد دارید؟ به‌ علم؟

علم هم محدودیت‌های خودش را دارد. با علم می‌‌شود واکسن یا داروی ضد ایدز تهیه کرد. اما علم برای عمیق‌ترین مسائل زندگی‌ پاسخی ندارد. برای پاسخ دادن به این مسائل شاید به‌ سحر و جادو نیاز باشد، که من اهلش نیستم.

شما در فیلم «نیمه‌شب در پاریس» از زبان گرترود استاین می‌‌گویید وظیفه هنرمند این‌ است که به‌ جای نومیدی دنبال امید باشد...

اما نقل گفته استاین در آن فیلم به‌ این معنی‌ نیست که من این حرف را قبول دارم! این نظر اوست که هنرمند باید بکوشد به‌ زندگی‌ معنی‌ بدهد، تا به‌ رغم رنجی که از زندگی می‌بریم، بتوانیم از زندگی‌مان لذت ببریم. من برعکس وظیفه هنرمندان را بیشتر در این می‌‌بینم که مفری برای انسان‌ها پیدا کنند. موتزارت، همینگوی، پیکاسو همه هنرمندانی هستند که در وهله نخست مخاطبانشان را سرگرم کرده‌اند تا از واقعیت روزمره بگریزند. این موضوع درباره برنامه سرگرم‌کننده پوشش زنده تلویزیونی زندگی‌ جمعی همان‌قدر صادق است که در مورد فیلم‌های اینگمار برگمن. هنر، هر جورش راکه بگیریم، یک لیوان آب خنک است در یک روز داغ. هنر روح را تازه و زندگی‌ روزمره را قابل تحمل می‌‌کند. چون برای لحظه‌ای هم که شده از واقعیت وحشتناک زندگی‌ دور می‌‌شویم.

هرچند که مثلاً فیلمی مانند «مهر هفتم» برگمن راجع به‌ مرگ و زندگی‌ است، ‌ اما به واسطه تصاویر و بازی‌های خوب، با آن هم می‌شود خود را سرگرم کرد و از واقعیت زندگی روزانه دور شد. وقتی‌ بعد از دیدن فیلم از سالن سینما بیرون می‌‌آییم، باز متأسفانه در میان انبوه مردم و اغذیه‌فروشی‌ها گیر می‌‌کنیم. اینجاست که درمی‌‌یابیم همه زنان شبیه بیبی اندرسون( Bibi Andersson) بر پرده سینما نیستند و مردان نیز با شخصیتی مانند ماکس فون سیدوف (Max von Sydow بازیگر برخی از شاهکارهای اینگمار برگمن) تفاوت دارند، بلکه‌‌ همان آدم‌های وارفته اداره خودمان هستند.

آیا هنرمندانی مانند شما بدبخت‌تر از مردم عادی‌اند؟

نه‌. فقط چون چون هنرمندان بیشتر زیر توجه افکار عمومی‌اند، بیچارگیشان بیشتر دیده می‌‌شود. یک کارمند اداره که پشت میزش نشسته، مأیوس است و کسی‌ از او‌ خبر ندارد، در حالی‌ که مثلاً همینگوی در‌‌ همان حال با کتاب‌هایش و در روزنامه‌ها سر و صدا می‌‌کند. این وضع همه ماست، بدون توجه به‌ اینکه پولدار یا بی‌‌پول، فرانسوی یا آمریکایی باشیم.

درست به‌ همین دلیل قهرمان فیلم شما در یک عصر دیگر هم خوشبخت‌تر نیست...

بله دقیقاً. روشن است که فرانسه باشکوه، رمانتیک و زیباست، اما آن وقت‌ها در‌‌ همان اوایل قرن بیستم که به عصر زیبا معروف است، در آن بیماری سل شیوع داشت و درد بی‌‌درمان زمانه بود! آن وقت‌ها دندان‌پزشکان دندان را بدون داروی بی‌ حسی می‌‌کشیدند. امروز می‌‌شود گفت که خیلی‌ چیز‌ها بهتر از آن وقت است، هر چند که گاهی زندگی‌ دیگر چندان زیبا نیست...

شما خودتان حسرت زندگی‌ در زمان دیگری را می‌‌خورید؟

نه‌. من می‌‌خواهم حالا همین جا باشم. ولی بدم نمی‌آید گاهی به گذشته ناخنک بزنم و در آن رستوران‌های قدیمی فرانسوی غذا بخورم. اما پیش دندانپزشک آن زمان نمی‌روم و دندان‌پزشک زمان خودمان را ترجیح می‌‌دهم...

آینده را چطور می‌‌بینید؟

عجالتاً که اوضاع تعریفی‌ ندارد. وضع دنیا فاجعه‌بار است. جعمیت انبوه زمین و سلاح‌های کشتار جمعی به انسان مجال نمی‌دهد به آینده امیدوار باشد. ویلیام فالکنر جایی گفته است بشریت فقط صرفاً ادامه نمی‌یابد، بلکه پیروز هم می‌شود. البته من در این مورد شک دارم. من اصلاً نمی‌دانم که آیا بشریت ادامه می‌‌یابد یا نه‌. چه بسا چند قرن دیگر کره زمین صرفاً محل سکونت مورچه‌ها باشد.

منبع ترجمه

در همین زمینه:

::در ستایش پاریس، محمد عبدی::

در ستایش پاریس

Thu, 25 Aug 2011 07:53:09 +0000

نقدی بر «نیمه‌شب در پاریس»، آخرین فیلم وودی آلن

محمد عبدی

محمد عبدی – می‌شود نیش و کنایه زد که چرا وودی آلن، در فیلم آخرش، نیمه‌شب در پاریس، دوربین‌اش را از وسط شهر زیبای پاریس و هتل‌ها و رستوران‌های گران‌قیمت کمی کنار‌تر نمی‌برد تا ببیند فقط کمی آن طرف‌تر، فقر و فحشا چطور بیداد می‌کند و چهره رؤیایی پاریس، نه تنها تمیز و دوست‌داشتنی نیست، بلکه چرکین و‌گاه حتی مهوع هم هست.

اما از سویی می‌شود فیلم را یک اثر نوستالژیک تمام‌عیار درباره یک شهر دید که در آن عاشق، ضعف‌های معشوق را نمی‌بیند و تمام و کمال به ستایش زیبایی‌اش می‌پردازد!

از این رو «نیمه‌شب در پاریس» در ادامه جهان فیلم‌های وودی آلن (از منهتن تا همین اواخر ویکی کریستینا بارسلون) فیلم ساده و گرمی است که در آن - برخلاف مثلاً هانا و خواهرانش- دغدغه‌های روشنفکرانه آلن کمتر و کمتر شده‌اند و در عوض تا جای ممکن قرار است کلیشه‌های مرسوم عامدانه به کار گرفته شوند تا یک «قصه» جذاب درباره بازگشت به گذشته و تجربه آن روایت شود.

این‌بار دغدغه‌های روشنفکرانه آلن در حسرت‌هایش برای زندگی در سال‌های دهه طلایی ۲۰ میلادی در پاریس خلاصه می‌شود؛ پاریسی که در آن دهه با جنب و جوش سوررئالیست‌ها، با سینمای صامت شگفت‌انگیز و نوابغ بزرگی چون همینگوی و پیکاسو، برای هر هنردوستی وسوسه‌برانگیز است و لایق غبطه خوردن.

محمد عبدی: وودی آلن به عمد می‌خواهد در «نیمه‌شب در پاریس» یک قصه عامیانه و کلیشه‌ای را در فضایی ساده تعریف کند.

برای همین آلن بدون رودربایستی برای این سال‌های پاریس مرثیه‌سرایی می‌کند؛ قهرمانش را که مانند همیشه تصویری از خودش است (پیش‌تر جوانی او اجازه می‌داد که خودش در فیلم‌ها بازی کند، اما حالا نه)، در خیابان‌های پاریس در پی یک نوستالژی زیبا‌‌ رها می‌کند و در یک شب با اتومبیلی از مونمارت (محله هنری مشهور پاریس) به دهه ۲۰ می‌فرستد تا در مهمانی ژان کوکتو شرکت کند، با اسکات فیتز جرالد شام بخورد و به نصیحت‌های همینگوی برای رمان‌نویسی گوش فرادهد!

کار اما به همین جا ختم نمی‌شود: او هر شب در‌‌ همان محل حاضر می‌شود تا به سال‌های دهه‌ی ۲۰ بازگردد، در آنجا عاشق شود و در یک کافه سالوادور دالی را ببیند که لوئیس بونوئل و «من ری» هم به او می‌پیوندند! حتی قهرمان فیلم که از زمان حال به گذشته رفته این فرصت را می‌یابد تا در صحنه‌ای یک ایده جدید به بونوئل پیشنهاد دهد و او را حسابی گیج کند: گیر افتادن مهمانان در یک خانه و عیان کردن ذات حیوانیشان پس از چند ساعت (که داستان ملک‌الموت، یکی از فیلم‌های چند دهه بعد بونوئل است!)

ادبیات و سینما و تاریخچه یک شهر رؤیایی با هم گره می‌خورند و لحظه‌های شیرینی را خلق می‌کنند. اصلاً ایده ملاقات با هنرمندان دهه ۲۰ و ملاقات با پیکاسو که سعی دارد تصویری انتزاعی‌ را که از معشوقش کشیده توجیه کند، یا همینگوی که تنها در گوشه‌ای از یک کافه پرخاشگر و تند به نظر می‌رسد و نصیحت‌هایش برای رمان‌نویس نسل بعد توأم با خشم و عتاب است، ایده جالب و دوست‌داشتنی است که در دست‌های آلن با استادی او در خلق کمدی موقعیت، جذاب‌تر و دیدنی‌تر شده است.

با این حال منطق کودکانه حاکم بر فیلم و این نوع ستایش بی‌حد و حصر از یک شهر، ممکن است برای برخی ساده‌انگارانه و کلیشه‌ای به نظر برسد، اما وودی آلن به عمد می‌خواهد یک قصه عامیانه و کلیشه‌ای را در فضایی ساده تعریف کند. یک شهر رؤیایی و یک اتومبیل/ کالسکه‌ای که تو را به اعماق تاریخ می‌برد و عاشق می‌کند، چیزی نیست جز یک قصه «جن و پری» که می‌شود برای یک کودک تعریف کرد تا بخوابد. برای همین آلن از دقایق اول تکلیفش را روشن می‌کند: گیریم که با شخصیت روشنفکر یک نویسنده روبرو هستیم، اما قرار نیست به درون دغدغه‌های ذهنی او راه پیدا کنیم، برعکس قرار است یک «قصه» به تمام معنی بشنویم که در آن قهرمان فیلم - که آلن عامدانه سعی می‌کند حتی همذات‌پنداری‌ای بین تماشاگر با او صورت نگیرد و تماشاگر با فاصله به شکل یک قصه/ رؤیا به فیلم نگاه کند- موفق می‌شود در دوره طلایی‌ای که دوست دارد زندگی کند و در پایان- به سبک تمام قصه‌های کودکانه با پایانی خوش- دختر طلایی زندگی‌اش را بر روی یکی از پل‌های پاریس در زمان حال پیدا می‌کند.

آلن در «ویکی کریستینا بارسلون» تصویری دوست‌داشتنی‌ از بارسلون ارائه داد و‌ گاه مورد اتهام قرار گرفت که با بودجه شهرداری بارسلون فیلم تبلیغی ساخته است. این‌بار هم البته می‌توان همین انتقاد را درباره «نیمه‌شب در پاریس» داشت، اما مهم نوع نگاه شخصی آلن در هر دو فیلم است.

فاصله‌گذاری دوربین و نمابندی‌ها به شکل هوشمندانه‌ای فاصله ما را با شخصیت‌ها حفظ می‌کنند و اجازه نمی‌دهند که به شکلی رئالیستی با فیلم روبرو شویم و بخواهیم تجزیه و تحلیلی واقع‌گرایانه از وقایع داشته باشیم. برعکس رنگ و نور و فضاسازی به همراه شکل تدوین از ما می‌خواهد که واقعیت بیرونی را فراموش کنیم و فیلم را با منطقی دیگر ببینیم. به همین دلیل انتقاد از چشم‌پوشی آلن از حومه چرکین پاریس، اساساً انتقاد عبثی است، چون آلن در حال ساخت یک فیلم واقع‌گرا درباره این شهر نیست، برعکس می‌خواهد تمام چیزهای دوست‌داشتنی یک شهر را- حتی اگر از دست رفته باشند؛ مثل همه هنرمندان نابغه دهه ۲۰- یک‌جا جمع کند و برایش اهمیتی ندارد که این تصویر چقدر واقعی است یا تخیلی.

آلن در «ویکی کریستینا بارسلون» تصویری دوست‌داشتنی‌ از بارسلون ارائه داد و‌ گاه مورد اتهام قرار گرفت که با بودجه شهرداری بارسلون فیلم تبلیغی ساخته است. این‌بار هم البته می‌توان همین انتقاد را درباره «نیمه‌شب در پاریس» داشت، اما مهم نوع نگاه شخصی آلن در هر دو فیلم است. در «ویکی کریستینا بارسلون» بیش از شهر، دغدغه رابطه‌ها و حس‌های پیچیده انسانی- تم اصلی فیلم‌های آلن- مطرح می‌شود و در «نیمه‌شب در پاریس»، با بازگشت به گذشته، یک نوستالژی بی‌حد و حصر به یک شهر زیبا و هنرمندان از دست‌رفته آن رخ می‌نماید که قطعاً نسبتی با تبلیغات و جلب جهانگرد برای یک شهر ندارد.

با همه این‌ها- به رغم سادگی فضا و داستان- فیلم طرفداران پر و پا قرص آلن را هم که بیشتر به دنبال تم‌های فلسفی پیچیده او درباره مفهوم ارتباط و عشق هستند، دست خالی به خانه برنمی‌گرداند و با طرح عشق اثیری/ عشق واقعی، دو نوع عشق را در زندگی قهرمان اصلی‌اش رو در روی هم قرار می‌دهد و یکی از مایه‌های همیشگی‌اش را هم در بسط و گسترش مفهوم «زوج‌های اشتباهی» تا حدی پرورش می‌دهد و بی‌آنکه بخواهد وارد شود به تلخی‌های مفهوم یک رابطه و سوء‌تفاهم‌های ناشی از آن- که آلن در تصویرکردنش استاد است- ما را به تماشای یک دنیای ساده و کودکانه اما جذاب دعوت می‌کند.

درماندگی‌های پیش‌پاافتاده‌ی یک نویسنده‌ی خودخواه

Tue, 19 Jul 2011 15:08:13 +0000

هنر در رویارویی با واقعیت، تفسیری بر «ساختارشکنی هری» ساخته‌ی وودی آلن

مریم طارمی

مریم طارمی- «کوکی: من هرجور آدمی رو که اضافی مصرف کرده باشه دیدم. هرویین، اسید، کراک. هری: نه، من خودمو زیاد مصرف کرده‌م، واسه اینه که اینقدر داغونم.» – «ساختار شکنی هری»، وودی آلن

یکی از تأثیر‌گذار‌ترین فیلم‌های وودی آلن «ساختار‌شکنی هری» است. کم نیستند فیلم‌هایی که زندگی نویسنده‌ای را زیر ذره‌بین قرار می‌دهند. «ساختارشکنیِ هری» از این دسته فیلم‌هاست؛ فیلمی بسیار شخصی و پر از شوخی‌های «وودی آلنی.» آلن در این فیلم در واقع زندگی خود را زیر ذره‌بین قرار داده و شاید همین باعث شده که «ساختارشکنی هری» پس از «خاطرات استارداست» یکی از خشمگینانه‌ترین فیلم‌های آلن باشد. «ساختارشکنی هری» پر از نشانه‌های اوست؛ از حضور پررنگ زن‌ها گرفته تا نویسنده‌ای افسرده و حضور اندیشه‌ی فروید.

«هری بلاک» نویسنده‌ی معروف اوضاع خوبی ندارد، او نیز مانند «سندی» در فیلم «خاطرات استارداست» فروپاشیده است. هری گرفتار افسردگی و بی‌خوابی است، با اطرافیانش مشکل دارد و احساس تنهایی می‌کند. دختر مورد علاقه‌اش هم تصمیم به ازدواج گرفته است. (البته نه با هری بلکه با دوست صمیمی او یعنی لَری!)

از همه بد‌تر هری برای اولین بار نمی‌تواند بنویسد. در این گیر و دار مدرسه‌ای که در جوانی او را اخراج کرده بود تصمیم دارد از او تقدیر کند. هری برای رساندن خود به مراسم، عازم سفر می‌شود، سفری از جنس سفرِ دکتر «ایزاک برگ» در «توت‌فرنگی‌های وحشی.»

فیلم از‌‌ همان ابتدا با تدوینی چشمگیر و سرشار از جهش‌های زمانی آغاز می‌شود. لوسی، معشوقه‌ی سابق هری به محض آنکه از تاکسی پیاده می‌شود، با جهش‌های زمانی متوجه می‌شویم که با ذهنی پریشان سر و کار خواهیم داشت. در تمام طول فیلم، زمان رویدادها مکرراً تقطیع می‌گردد و دوباره از نو چیده می‌شود.

«ساختارشکنیِ هری» نویسنده‌ای را به ما نشان می‌دهد که در هنر نویسندگی از توانایی‌های خوبی برخوردار است، اما در زندگی روزانه افتضاح است. شخصیت هری که وودی آلن در این فیلم خلق کرده از برخی لحاظ بسیار نفرت‌انگیز است. او بار‌ها به همسر و دوست دخترش خیانت می‌کند. هری فردی است بسیار خودخواه که دیگران مجبورند خودشان را با او و نیازهایش وفق دهند. نویسنده‌ی ما با اینکه عاشق تنها پسرش هیلی است حتی نمی‌تواند پدر خوبی برای او باشد. هری بلاک که از کودکی بیشتر از آنکه به واقعیت توجه نشان دهد، شیفته‌ی خیال‌پردازی بوده است و همواره به زندگی و اطرافیان خود مانند مصالح خام برای نوشتن داستانی می‌نگریسته، حال با دو مشکل اساسی مواجه شده است. در زندگی واقعی «فی سکستون»، دختری که او دوستش دارد تصمیم دارد با لری (دوستِ هری) ازدواج کند و در دنیای هنر هم خلاقیت ذهنی‌اش را از دست داده است. در واقع هری نیز با سویه‌ی تاریک خود درگیر شده است و جالب است که وقتی هری، فی را برای اولین بار به لری معرفی می‌کند به ناگاه بوی گوگرد استشمام می‌کند!

مریم طارمی: هری، نویسنده‌ی خودخواه و ناآرام و قهرمان فیلم «ساختارشکنی‌ هری» ساخته‌ی وودی آلن، در پایان دوباره پشت دستگاه تایپ می‌نشیند و به آرامش می‌رسد. آرامش درونی در واقع پاداش خود‌شناسی هری است. او اسطوره‌ی خود را زنده نگه می‌دارد.

تقلاهای هری در دنیای واقعی کاملاً بی‌فایده‌ است. فی توجه‌ای به درخواست هری نمی‌کند. روانکاو هری هم پس از مدتی گفت‌وگو خونسردانه این نکته را یادآور می‌شود که وقت جلسه به اتمام رسیده است!

این فیلم نیز مانند بیشتر آثار آلن با اندیشه‌های فروید گره خرده است، حتی در خود فیلم نیز هری برای هیلی خردسال از نظریات فروید در مورد زنان نقل قول می‌کند.

به نظر فروید شخصیت هر انسانی از سه بخش تشکیل می‌شود: نهاد، من واقع‌گرا و من بر‌تر. در واقع در مورد هری من واقع‌گرا نتوانسته بین نهاد و من بر‌تر او تعادل برقرار کنند و این سه نفر (!) هری را به شدت با خود درگیر کرده‌اند. به یک معنا هری گرفتار یکه‌تازی نهاد خود شده است. او چنان خودخواه است که دیگران باید خود را با او تطبیق دهند. (داستان تار شدن مِل را بیاد بیاورید.)

هری در دنیای واقعی تنهاست؛ چنان تنها که برای رفتن به مدرسه‌ی سابقش از یک فاحشه درخواست می‌کند تا او را همراهی کند. موجودی سرگشته که در میان داستان‌ها و خاطراتش چرخ می‌زند. او مجبور می‌شود برای آنکه هیلی، تنها فرزندش شاهد مراسم تقدیری باشد که برای پدرش برگزار کرده‌اند او را از مدرسه بدزدد! چرا که همسر سابقش چنان از او متنفر است که حاضر نیست اجازه دهد پسرشان با پدرش به جایی برود.

در اینجا نیز مانند «آنی هال»، در فیلم «خاطرات استارداست»، «زن دیگر» و... موتور پیش‌برنده‌ی داستان چیزی نیست جز خاطرات و داستان‌های شخصیت اصلی. از خلال همین داستان‌هاست که ما با جهان‌بینی هری آشنا می‌شویم. البته گاهی آلن آنقدر درون‌مایه‌ی داستان‌ها را برای مخاطب شرح می‌دهد که موضوع توی ذوق می‌زند.

«ساختارشکنیِ هری» می‌توانست فیلمی به شدت تلخ باشد، اما آلن هوشمندانه با طنز خود اجازه نمی‌دهد این تلخی مخاطب را آزار دهد. مخلوق آلن آفریده‌ای‌ست سرگشته، مضطرب، تنها و افسرده. اگر مخلوقات دیگر در این شرایط دست به جنایت، ناهنجاری یا خود ویرانگری می‌زنند، هریِ وودی آلن به طنز پناه می‌برد. به قول کورت ونه‌گات نویسنده‌ی شهیر آمریکایی شوخی آخرین مکانیسم دفاعی در برابر افسردگی است. هری نیز در همه حال با طنز از خود محافظت می‌کند. اما کابوس ادامه دارد، اوضاع همچنان بد‌تر می‌شود: ریچارد (دوست قدیمی هری) که از ناراحتی قلبی رنج می‌برد قبل از رسیدن به مدرسه درون ماشین سکته می‌کند و می‌میرد و زمانی که قرار است مراسم تقدیر برگزار شود زن سابق هری با پلیس سر می‌رسد و هری به جای سالن همایش سر از زندان در می‌آورد. اما این‌بار در بد‌ترین شرایط کورسوی نوری دیده می‌شود: ریچارد در تخیلات هری از مرگ بازگشته و به‌سادگی به او می‌گوید: با شیاطین درونت صلح کن تا دوباره بتوانی بنویسی...

فی و لری که از مراسم ازدواج خود می‌آیند برای هری وثیقه می‌گذارند. دیدن فی و لری با هم آن هم در لباس عروسی برای هری دردناک است، اما سرانجام تسلیم می‌شوده و از فی دل می‌کند. درست از همین جاست که ذهن هری دوباره آماده‌ی آفرینش می‌شود. هری، فی را به نفع سویه‌ی تاریک خود یعنی لری‌‌ رها کرده است. اگر در «بارتون فینک»، بارتون نویسنده تنها زمانی می‌تواند نوشتن را از سر بگیرد که آدری (معشوقه‌اش) به دست چارلی (سویه‌ی تاریک بارتون) کشته می‌شود، اینجا نیز هری وقتی می‌تواند آفرینش را از سر بگیرد که فی را به نفع لری‌‌ رها می‌کند.

حال شاهد زیبا‌ترین صحنه‌ی فیلم هستیم، ذهن هری مراسم تقدیری برای هری تدارک می‌بیند، آن هم با حضور تمام شخصیت‌هایی که هری خلق کرده است. همین جاست که ایده‌ی جدید نوشتن در ذهن هری شکل می‌گیرد؛ ایده‌ای که همواره جلوی چشم بوده است: مردی که در زندگی ناموفق اما در هنر موفق است. هری دوباره پشت دستگاه تایپ می‌نشیند و به آرامش می‌رسد. آرامش درونی در واقع پاداش خود‌شناسی هری است. او اسطوره‌ی خود را زنده نگه می‌دارد.

ضعف بزرگ «ساختارشکنیِ هری» بازی آلن در نقش «هری بلاک» است. آلن پس از سال‌ها، در ذهن مخاطب خود چهره‌ی انسانی بشاش، روشنفکر و دوست داشتنی را تثبیت کرده است. به شما قول می‌دهم حتی اگر آلن نقش یک قاتل زنجیره‌ای را هم بازی می‌کرد، هیج بیننده‌ای نمی‌توانست نسبت به او احساس تنفر پیدا کند و مشکل دقیقاً همین جاست. رفتارهای منفی هری بلاک مخاطب را درگیر نمی‌کند چرا که هری بلاک پشت چهره‌ی وودی آلن پنهان شده است. بهتر بود همانند تصمیمی که آلن در «گلوله بر فراز برادوی» گرفت و نقش «دیوید شین» نویسنده را به «جان کیوزاک» واگذار کرد، اینجا نیز برای نقش هری بازیگری مناسب را انتخاب می‌کرد. البته در ابتدا تصمیم بر این بود که نقش هری بلاک به دنیس هوپر یا داستین هافمن واگذار شود اما ظاهراً رایزنی‌ها به جایی نرسید. ضعف بازی‌ها در این فیلم هنگامی بیشتر به چشم می‌آید که نقش مقابل آلن، یعنی «الیزابت شو» (معشوقه‌ی هری) نیز نمی‌تواند بازی مناسبی ارائه دهد. بازی «شو» شخصیت «فی سکستون» را در حد یک عروسک تنزل می‌دهد.

جدا از بازی‌ها، فیلم در بقیه‌ی زمینه‌ها نمایانگر استادی آلن و تسلط او در فیلم‌سازی‌ست. کمال‌گرایی آلن به زیبایی در تصویر و تدوین و داستان دیده می‌شود.

در مجموع می‌توان گفت «ساختارشکنی هری» نشان‌دهنده‌ی شروعی دوباره برای آلن است. آغازی که در آن آلن فیلسوف، آلن مؤلف، آلن نویسنده، آلن طناز و... همگی فراخوانده شده‌اند. فیلمی که اگر ندانیم کارگردانش کیست تصور می‌کنیم با جوانی با ذهنی مملو از ایده‌های ناب سر و کار داریم. فیلمی تلخ اما پرانرژی...

پیش‌پرده‌ی «ساختارشکنی هری» ساخته‌ی وودی آلن