شهزنوش پارسی پور

منشأ فیل و چند داستان‌ دیگر از آفریقا

Wed, 11 Jan 2012 01:30:22 +0000

اساطیر ایران جهان- شماره ۴٠

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - یک داستان کنجکاوی‌برانگیز در کنیا منشأ فیل را شرح می‌دهد. مرد فقیری که می‌خواست ثروتمند شود برای مشاوره به نزد مرد ثروتمند نیکوکاری رفت که ایونیا نگیا نام داشت. این مرد مدتی فکر کرد و بعد مرهمی به او داد وگفت آن را روی دندان‌های نیش همسرش بمالد. دندان‌ها بسیار بزرگ خواهند شد، سپس او می‌تواند دندان‌ها را کشیده و بفروشد.

مرد فقیر همین کار را کرد، پس از چند هفته با شادی دید که دندان‌های نیش زن به عاج تبدیل شده است. او دندان‌ها را کشید و به قیمت خوبی فروخت، و دوباره این‌کار را تکرار کرد. به‌زودی‌‌ همان‌قدر که آرزو داشت ثروتمند شد. موفقیت او حسادت همسایه‌اش را برانگیخت. از او پرسید چگونه توانسته پولدار شود. مرد نخستین او را به نزد ایونیا نگیا هدایت کرد که او نیز‌‌ همان مرهم را به او داد، اما فراموش کرد درباره کشیدن دندان بگوید. در نتیجه عاج‌های زن آنقدر رشد کرد که تمام صورت و بدن او متحول شد و زن به یک فیل تبدیل شد. عاقبت زن به جنگل رفت و در آنجا زندگی کرد. نسل فیل از این زن آغاز می‌شود، و آن‌ها نیز هنوز همانند انسان باهوش هستند.

داستانی از قبیله لگا، ساکن کنگو به عدم سازش اخلاقی درباره حدود دوستی اشاره دارد. یک مارمولک و یک مرغ شاخ‌دار در روستایی زندگی می‌کردند، و مردم آن‌ها را به نوبت رئیس می‌کردند. هنگامی که نوبت به مارمولک رسید همه‌ کارهای ممکن را کرد تا مقام خود را که به نظرش بسیار مهم می‌آمد حفظ کند. او یک طبل تشریفاتی به دست آورد، لوازم باشکوه تهیه کرد، پوستی که روی آن بنشیند و مقدار زیادی آبجو که تماشاگران بخورند و خنک شوند. آنچه که باقی مانده بود تا به دست آورد وسیله‌ تزئینی برای سرش بود. چون یک پر باشکوه در بالای آن لازم داشت پیامی برای دوستش، مرغ شاخ‌دار فرستاد.

پرنده انواع پر‌ها را در هر شکل و اندازه در اختیار او گذاشت، اما مارمولک هیچ‌کدام را نمی‌خواست و جداً تصمیم گرفته بود که تنها زمانی راضی خواهد شد که کاکل خود مرغ شاخ‌دار را در اختیار داشته باشد. سرانجام پرنده که ابداً از این کار خوشش نمی‌آمد کاکلش را برید و از‌‌ همان زمان به این شکل در آمد.

عاقبت دوران حکومت مارمولک به پایان رسید و نوبت به مرغ شاخ‌دار رسید. او نیز به نوبه خود کوشید کارهای بزرگی انجام دهد، طبل را تهیه کرد، مشروب و لباس‌های جالب برای پوشیدن، اما بازهم چیزی کم بود –یک پوست برای نشستن روی آن. پس پرنده از مارمولک خواست تا پوست را در اختیارش بگذارد؛ و در حالتی از خشم بر این پای فشرد که هیچ پوستی جز پوست خود مارمولک به دردش نمی‌خورد. همگان طرف مرغ شاخ‌دار را گرفتند و مارمولک لاجرم مجبور شد پوستش را بکند، که نتیجه البته روشن است. یک ضرب المثل لگا می‌گوید: از یک دوست بیشتر از آنچه را که می‌تواند بدهد نخواهید.

گاهی افسانه‌های تمثیلی در آفریقا شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند

بعضی داستان‌ها شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند. یکی از نمونه‌ها داستانی‌ست که قوم بایلا تعریف می‌کنند، که تفاوت سرنوشت دو نوع پرنده را شرح می‌دهد: مرغ عسل‌خوار، که انسان‌ها تخمین زده‌اند که با کمک او می‌توانند عسل را پیدا کنند، و گوش-گندم، که با استفاده از مواد چسبناک به دام می‌افتد، دو پرنده هستند. در زمان‌های قدیم آن دو با هم زندگی می‌کردند؛ و یک روز به جست‌وجوی عسل رفتند. آنان یک شانه عسل پیدا کردند و آنجا را علامت گذاشتند تا صبح روز بعد بازگردند. اما در این میان گوش گندم مرتکب اشتباهی شد و رفت و همه‌ عسل‌ها را به تنهایی خورد. هنگامی که هردو به‌‌ همان نقطه بازگشتند عسل کمی در شانه باقی مانده بود. مرغ عسل‌خوار که خشمگین شده بود گوش گندم را متهم کرد که تمام عسل‌ها را خورده است. اما پرنده دیگر اعتراض کرد و خود را بی‌گناه جلوه داد.

هنگامی که آن‌ها دوباره شانه عسلی پیدا کردند گوش-گندم برای راست جلوه دادن داستانش پیشنهاد کرد ماده چسبنده در اطراف آن بریزند تا ببینند دزد حقیقی کیست. مرغ عسل‌خوار موافقت کرد و هردو به نزد انسان رفتند که آن را درست می‌کرد. به خانه که بازگشتند توافق کردند که صبح روز بعد آن را آنجا بریزند؛ اما مرغ عسل‌خوار این‌بار زرنگی کرد و چسب را زود‌تر ریخت. هنگامی که گوش-گندم باز کوشید حقه خود را تکرار کند پایش به چسب چسبید و مرد. روز بعد مرغ عسل‌خوار جسد او را پیدا کرد و درس عبرت گرفت. گوش-گندم فقط یک دزد بود و نه بیشتر، و مردم از آن پس مرغ عسل‌خوار را دوست داشتند، اما برای گوش-گندم فقط چسب درست می‌کردند تا شکارش کنند.

برخی افسانه‌های اتیوپی در جهان‌بینی خود مأیوس‌کننده هستند، اما نوعی حالت خنده‌ شیطانی را به نمایش می‌گذارند. در یکی از داستان‌ها شرح می‌شود که چگونه بچه‌ پلنگ از خانه بیرون رفت، و هنگامی که فیلی از آنجا رد می‌شد به طور اتفاق پایش را روی او گذاشت و حیوان کشته شد. همین که این خبر دردناک به پدر پلنگ رسید سوگند خورد که انتقام بگیرد؛ اما هنگامی که شنید مقصر یک فیل نر است لحظه‌ای درنگ کرد. تصویر غول‌آسای فیل در ذهنش ظاهر شد. سپس قاطعانه احساساتش را تنظیم کرد. او غرید: "نه، شما اشتباه می‌کنید، این یک بز بود که این کار وحشتناک را انجام داد."و بی‌درنگ به گروهی از بز‌ها که در تپه مجاور، در صلح و آرامش مشغول چریدن بودند حمله برد، و شماری از آن‌ها را درید. لازم به گفتن نیست که نقطه نظر داستان در عین حال متوجه زندگی انسان است: هنگامی که آدمی به دست آدم قوی تری مورد آزار قرار می‌گیرد، اغلب به جست‌وجوی آدم ضعیف‌تر از خود می‌رود تا انتقام بگیرد.

داستان مشابهی شرح می‌دهد که چگونه یک شیر، یک پلنگ، یک کفتار و یک الاغ دور هم گرد آمدند تا به حال زار خود گریه کنند. خوراک نایاب شده بود و آنان در میان خود در این‌باره گفت‌وگو می‌کردند که چرا این اتفاق افتاده است. سرانجام به این نتیحه رسیدند که این باید یک داوری آسمانی درباب گناهان آن‌ها باشد، و به این نتیجه رسیدند که به گناهان خود اعتراف کنند. شیر اعتراف کرد که در نزدیکی روستائی وحشیانه به یک گاو نر جوان حمله برده و او را کشته و خورده؛ اما حیوانات دیگر، وحشت‌زده از قدرت او، با شتاب به او اطمینان دادند که این گناه نیست. پس پلنگ گفت که او وحشیانه به بزی که از گله جدا مانده بود حمله کرده است. یک بار دیگر اکثریت به اجماع گفتند دلیلی برای توبه وجود ندارد. کفتار نیز در روستایی یک جوجه را دزدیده بود، اما حیوانات این کار را هم ندیده گرفتند.

بعد نوبت به الاغ رسید. بد‌ترین گناهی که او انجام داده بود خوردن چند شاخه علف و چریدن در هنگامی بود که اربابش به او نگاه نمی‌کرد. هیچ یک از حیوانات از الاغ نمی‌ترسیدند، در نتیجه به رغم کوچک بودن تخطئی او همه با هم گفتند: "این گناه وحشتناکی‌ست. تو باعث رنج همه‌ ما هستی." و سپس دست‌جمعی حیوان بی‌دفاع را کشتند و خوردند. در این داستان اخلاق غم‌انگیزی به نمایش گذاشته می‌شود، که به طور معمول آن کس که کم‌قدرت است مجبور به تحمل سرزنش است.

البته نمونه‌هایی از این داستان‌ها در ادبیات نقاط دیگر جهان نیز وجود دارد. کلیله و دمنه پر از داستان‌هایی در همین زمینه است. شاید بتوان گفت که داستان‌هایی این چنین نمایشگر آغاز تربیت اخلاقی جامعه است.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

فروپاشی ارزش‌ها در یک جامعه هرزه‌پرور

Mon, 10 Oct 2011 08:02:57 +0000

گزارش زندگی ما- شماره ٣٩، از فیلم سینمایی "شرایط"، ساخته مریم کشاورز تا داستان بلند "بی‌راوی" نوشته رفیع جنید (٢)

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور- "و چاه بود و سوگ سوگ عزا و عزایا؛ دو فرشته رانده شده گرفتار در طلسم طلسمات، که عزایم می‌خواندند و ساحران را رموز نقطه می‌آموختند.

سوگ سوگ دو فرشته اسطرلاب در کف آویزان از پا، که به قرعه کروبیان از ملکوت به ملک آمدند، به عدل، در میانه خلق. روزها در زمین می‌بودند و شب‌ها به آسمان می‌شتافتند و گاه به خواب باکرگان بابلی می‌رفتند در بازارهای تماشا، به تمنای لطیفه‌یی که دل بدو نبندند، که آخر دل بستند؛ با نادره‌یی، با جمیله‌یی، با مخدره‌یی پاکیزه، با زهره‌یی، که حسنش سحر مبین بود، غمزه چالاکش جادوی دو عالم بود و کرشمه طرارش سودای دو صد بیدل بود...."

این بخشی از رمان رفیع جنید، نویسنده افغان- ایرانی مقیم آمریکاست که در هنگامه جنگ و خونریزی و غوغا دارد می کوشد نشان دهد که چه ارزش‌هایی در متن فرهنگ سنتی وجود داشته است. او خرامیدن ناز شیرین در خسرو و شیرین را می‌شناسد و کرشمه شیرین در فیلم "شرایط" را ندیده، اما حس می‌کند. او دارد می‌بیند که ارزش‌های سنتی یک به یک فرو می‌افتند. این فروریزش حالت بدی‌ست.

در سنت‌های فکری پایدار، همانند سنت‌های فرهنگی هند، هیچ ارزشی را دست نمی‌اندازند و خراب نمی‌کنند. هند پر است از خدایان بدون عمل با پیکره پریده‌رنگ. تاریخشان را که می‌خوانی می‌بینی دورانشان به پایان رسیده، اما جامعه آن‌ها را حذف نمی‌کند. می گذاردشان تا خود به خود محو شوند.

شهرنوش پارسی‌پور - مردی که می‌کشد صدای سروش غیبی را هم زیر پا می‌گذارد و له می‌کند. چنین آدمی دائم در وحشت وسوسه است، چنان که مهران، قهرمان فیلم "شرایط" دائم دچار احساس وسوسه شیرین است. یک راه برای تسخیر شیرین وجود دارد:بال‌های او را بریدن و با او ازدواح کردن. اگر مرتب بال‌های او را ببرد دختر پرواز را فراموش خواهد کرد.

در فیلم "شرایط" ساخته مریم کشاورز اما می‌بینیم که ارزش‌ها همه روی زمین ریخته‌اند. دختران در مدرسه به مدیر خود دروغ می گویند. مدیر می‌داند اما برایش اهمیتی ندارد، چون پول دخترها برایش مهم است. آن‌ها شهریه‌شان را که بپردازند کارها را می‌شود راست و ریس کرد. دخترها تنها هستند و به هم پناه آورده‌اند. آنان در عصری زندگی می‌کنند که از همجنس‌گرایان دفاع می‌شود. آن‌ها می‌خواهند به دبی بروند و آواز بخوانند. شیرین می‌خواهد مدیر برنامه عاطفه بشود. دخترها دارند در حال زمین خوردن یاد می‌گیرند که روی پای خودشان بایستند. اما سوراخ دعا را گم کرده‌اند، از هرزگی آغازیده‌اند؛ و این جامعه ایران در این اواخر هرزه‌پرور است، چون دومین کشور مصرف‌کننده مواد مخدر است. چون تمام مشروبات الکلی عالم را دارد می‌نوشد، اما به عنوان جنس قاچاق. چون این جامعه هرزه‌پرور باکرگان را به عنوان صیغه در اختیار برادران زوار می‌گذارد. چون در این جامعه‌هرزه پرور هر که فکر می‌کند یا در معرض اعدام است یا حبس.

جنید حالا نگران افغانستان است. فردا زنان افغان نیز وارد چنین میدانی خواهند شد. البته جنید باید بداند که زیر هفت من حجاب بودن نیز خود عین فساد است. اما طنین داستان رفیع جنید نه صرفاً افغانستانی، بلکه پارسی‌ست. مربوط به زبان است، از این رو ایران نیز در آن به چشم می‌خورد. نقطه مرکزی داستان الیاس است و الیاس همیشه چاقو به‌دست دارد. چاقوی او همیشه سر می‌برد. نویسنده می‌گوید این نه الیاس، بلکه چاقوست که می‌برد. این چاقو البته باستانی‌ست. رد پای آن را می توان در آئین مهر و گاوکشان کبیر او پیدا کرد. پیشتر از آن اگر در تنه تاریخ بالا برویم می‌رسیم به داستان گیل‌گمش که کشنده گاو آسمانی‌ست. اصل مادینه در نمادهای گونه‌گونش در این ادبیات بسیار باستانی کشته می‌شود. در این چرخش چاقو و سر بریدن آن اگر صادق هدایت را در بوف کور فراموش بکنیم نقصی در داستان جنید پیدا خواهد شد. در حقیقت این منطقه بیمار خاورمیانه است که به طور دائم مادینه‌کشی می‌کند؛ یا اگر مادینه را نمی‌کشد جلوی آینه می‌ایستد و از این که خدا او را زن نیافریده از او تشکر می‌کند. یا در طی مراسمی در ابعاد چند میلیون نفر به پیکره بانو سنگ می‌پراند. منطقه دچار جنون زن‌کشی‌ست، و در این جنون موسمی با ایجاد آدابی کشتن بانو را توجیه می‌کند.

چاقوی الیاس در جریان بره‌کشی جان ماه بو و ماه جان را هم می‌گیرد، بی آنکه روشن کند قتل آن‌ها به چه دلیلی رخ می‌دهد. روایت ناتمام و الکن است. نویسنده می‌گوید "بی‌راوی" نه یک روایت، بلکه تصویر است. درست همین‌طور است. نویسنده در طی ۱۳۳برگ نوشته شده الیاس را در مقطع "زن‌کشی" گیر انداخته است. دوربین ذهنی جنید، در میدانی که هر واژه‌اش از ادبیات قدیم ایران به وام گرفته شده دور و بر الیاس و ماه‌جان می‌چرخد. به چند خطی توجه بفرمائید:
"سبزی دیدار او را- راوی را- به تازگی برگ سنبلی برد که سال‌ها قبل در نخستین قدم در باغ دلدادگی‌اش زیارت کرده بود. روزی که قمری سینه‌اش ناگهان پرید. پس ساعت‌ها به ماه ماه‌جان دیده بود و هیچ کلامی را به اندازه «هایی» هم حتا نگفته بود؛ الی که لب‌های ازلی‌اش که طعم غبار می داد- آرام بیتی فارسی را چونان رودی مبارک دم گرفته بود؛ بی آنکه آن دم الیاس بداند و پی برد. و گاه در میان حروف بیت، حال نهان در اشارتی به خاطرش آمده بود، آن‌گاه به روی محبوب دیده بود.
شوق جانش گفته بود: کاش این غزال روبندی می‌داشت تا کبوتر چشمانش دیده نمی‌شد..."

اینک در این چشم‌انداز ساکن که الیاس چاقو به دست ایستا مانده است رازی برملا می‌شود. من این راز را چنین می‌فهمم: الیاس از عنین بودن وحشت دارد. چنان‌که نقاش روی قلمدان در بوف کور زن را برنمی‌تابد، چون نمی‌تواند او را تسخیر کند. پس هر دو زن را می‌کشند. با کشتن زنانگی هستی این احساس عنین بودن پس می‌نشیند، و سپس در عشق به همجنس پدیدار می‌گردد، چنان‌که در داستان گیل‌گمش و انکیدو می‌بینیم.

شهرنوش پارسی‌پور - موقعیت بسیار خطرناکی‌ست، چرا که ارزش‌ها یک به یک فرومی‌ریزند و همه چیز کشک به نظر می‌رسد. در این صورت وجه مادینه حضور که شروع به جنبیدن می‌کند وجه نرینه چاقو را بالا می‌برد. این اتفاق همیشه در خاورمیانه می‌افتد.

در اساطیر یونان، کرونوس خدای زمان، که نرینه است، تمامی خدایان را می‌بلعد. این در حقیقت تلاش زمان است برای تسخیر مکانیت هستی. اما بعد مجبور می‌شود تمامی خورده‌هایش را برگرداند. جالب است که در اسطوره بومیان استرالیا نیز مار رنگین‌کمان که نرینه است دو خواهر (بسا زمین و آسمان) و فرزندان آن‌ها (شاید خورشید و ماه) را می‌بلعد، اما بعد مجبور است آنها را بالا بیاورد. گیل‌گمش از سوی دیگر زنانگی هستی را به گاو وحشی آسمان تقلیل می‌دهد (لقب مادر گیل‌گمش نیز "گاو وحشی"‌ست). سپس او را می‌کشد. مهر نیز چنین می‌کند. البته که میان عمل کشتن و خوردن و بالا آوردن تفاوت عمیقی به چشم می‌خورد. در حقیقت جغرافیای منطقه خاورمیانه آنقدر بدخیم است و آن چنان دائم زیر هجوم بوده است که اصل نر اغلب چاره‌ای جز این نداشته است که اصل مادینه را سر ببرد. شاید برای همین است که تکنولوژی در این منطقه رشد نکرده است. چون می‌دانیم "سوفیا"، یعنی نماد خرد، یک زن است که در گوش مرد خردمند زمرمه می‌کند. هنگامی که زنانگی هستی را می کشیم وجه "سوفیا"ی آن نیز ناپدید می‌شود.

این روشن است که مردی که می‌کشد صدای سروش غیبی را هم زیر پا می‌گذارد و له می‌کند. چنین آدمی دائم در وحشت وسوسه است، چنان که مهران، قهرمان فیلم "شرایط" دائم دچار احساس وسوسه شیرین است. یک راه برای تسخیر شیرین وجود دارد: بال‌های او را بریدن و با او ازدواح کردن. اگر مرتب بال‌های او را ببرد دختر پرواز را فراموش خواهد کرد.

الیاس در مقطع ایران دهه ۶۰ هجری شمسی در زندان‌های جمهوری اسلامی سر می‌برید و سر می‌برید. سر پدر و مادر شیرین، قهرمان فیلم "شرایط" را هم او بریده است. او متخصص الکن کردن زن‌هاست. اینک الیاس، در داستان رفیع جنید، چاقو به دست ایستاده است و به سه جسد نگاه می‌کند. جنید به من گفت که در ذهنش میان بره‌کشان ابراهیم و بره‌کشان الیاس رابطه‌ای می‌دیده. در پاسخ به او می‌گویم که ابراهیم پایان عصر آدم‌خواری را بشارت می‌دهد. به جای قربانی کردن انسان که لابد گوشتش بعد خورده می‌شده، خدا بره‌ای فرستاده است. این بره‌کشان قابل درک و معناست. اما آنچه الیاس می‌کند به طور قطع، قطع نیمی از بدن خود اوست. او زنانگی هستی را می کشد و با انجام این‌کار الکن می‌شود.

دلیل دیگری نیز برای کشتن زنانگی هستی می‌توان یافت: خارجی‌ها در افغانستان هستند. خارجی‌ها ثروتمندتر، تواناتر و گاهی زیباترند. اینها صفاتی‌ست که بخشوده نمی‌شود. در حقیقت اگر ممکن است تو مال او باشی بهتر آن است که مال هیچکس نباشی. بهتر است مرده باشی. می‌توان باور کرد که در این مقطع از زمان در ذهن هر مرد افغان یک "الیاس" خانه کرده است. پس موقعیت بسیار خطرناکی‌ست، چرا که شیرین و عاطفه سر به هوا شده‌اند، چرا که آزادی را با بی‌بند و باری اشتباه گرفته‌اند. چرا که ارزش‌ها یک به یک فرو می‌ریزند و همه چیز کشک به نظر می‌رسد. در این صورت وجه مادینه حضور که شروع به جنبیدن می‌کند وجه نرینه چاقو را بالا می‌برد. این اتفاق همیشه در خاورمیانه می‌افتد.

چون این بحث بنیادی‌ست من مقاله شماره آینده را هم به آن اختصاص خواهم داد به امید یک نتیجه‌گیری.

شش‌خطی شماره ٧

Wed, 03 Aug 2011 10:53:29 +0000

کتاب‌های کلاسیک ایران و جهان- شماره ١۶

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - شیه- گروه مردم، ارتش/ سه خطی بالائی کوون واکنش، زمین/ سه خطی پایینی... که آن... وحشت، آب/ راه درازی را با هم پیموده‌ایم. و اکنون به هفتمین بخش یی‌جینگ می‌رسیم.

این «شش‌خطی» از دو «سه‌خطی» که آن به معنای آب، و کوون، به معنای زمین شکل گرفته، و از این قرار نماد انبوه شدن آب‌ها در روی زمین است. نیروی نظامی نیز به همین شکل در میان انبوه مردم قرار می‌یابد، که در زمان صلح نامرئی است، اما همیشه به عنوان منبعی از نیرو قابل استفاده است. نسبت دو «سه‌خطی» به یکدیگر عبارت می‌شود از خطر در درون، و فرمانبرداری در بیرون. این به طبیعت ارتش اشاره دارد، که در هسته خود خطرناک است، این در حالی‌ست که در بیرون از آن دیسیپلین و اطاعت بر آن غلبه دارد.

در میان خط‌های مجموعه خطی که «شش‌خطی» را مهار می‌کند خط قوی در جای دوم است، که بقیه خط‌ها، که همگی تسلیم آن هستند، فرمانبردارش هستند. این خط نشانگر یک فرمانده است، چرا که در میان یکی از دو «سه‌خطی» قرار گرفته. اما از آنجایی که این در «سه‌خطی» پایین و نه در «سه‌خطی» بالا قرار گرفته، نمایشگر رهبر نیست و بلکه به مثابه سردار کارآمدی‌ست که با تکیه بر اقتدار خود ارتش را به اطاعت وامی‌دارد.

داوری
ارتش. ارتش نیازمند پایداری
و یک مرد قوی ست.
اقبال خوش، بدون ایراد.

یک ارتش از انبوه مردمی تشکیل شده که برای آنکه به نیروی جنگی تبدیل شوند نیازمند سازمان‌دهی هستند. بدون دیسیپلین سخت هیچ کاری نمی‌توان انجام داد، اما این دیسیپلین را نباید به زور تحمیل کرد. این طلب مردی قوی می‌کند که دل مردم را تسخیر کرده و احساسات آن‌ها را تحریک کند. برای آنکه این فرمانده بتواند قابلیت‌های خود را بگستراند نیازمند اعتماد کامل رهبر خویش است، که باید تا زمانی که جنگ ادامه دارد با سرباز ارشد خود با اعتماد کامل برخورد کرده و به او مسئولیت تام بدهد. اما جنگ همیشه کار خطرناکی‌ست و با خود خرابی و ویرانی به همراه می‌آورد. از این قرار نباید بی‌مهابا به جنگ پرداخت، بلکه باید به آن به مثابه دارویی سمی نگاه کرد، که به عنوان آخرین چاره مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برای توجیه علت جنگ و هدف‌های آن باید از طریق یک رهبر با تجربه توضیحات روشن و قابل فهمی در اختیار مردم گذاشت. مگر آنکه هدف جنگ کاملاً معلوم باشد، به نحوی که مردم بتوانند خود را آگاهانه درگیر کنند، که اتحاد و توانمندی عقیدتی که راهبر به پیروزی در جنگ است، به تنهایی پاسخگو نخواهد بود. اما در عین حال رهبر باید به جنگ به گونه‌ای نگاه کند که شور جنگی و شعف پیروزی باعث انجام اعمال غیر درستی نشود که با تأئید عمومی همراه نیست. اگر عدالت و پشتکار مبنای عمل باشد، همه چیز به خوبی پیش خواهد رفت.

انگاره
در میانه زمین آب قرار گرفته است
انگاره ارتش.
از این قرار رهبر، با بخشندگی نسبت به مردم
برانبوه طرفداران خود می‌افزاید.

آب‌های زمینی، به نحوی نادیدنی، در میانه زمین حاضر هستند. به همین شکل نیروی نظامی مردم به نحوی نادیدنی در دل توده مردم قرار گرفته است. هرگاه خطر تهدید می‌کند هر یک از روستائیان به یک سرباز تبدیل می‌شود. جنگ که تمام می‌شود او به نزد گاوآهن خود باز می‌گردد. آن کس که در قبال مردم بخشنده است عشق آن‌ها را به دست می‌آورد، و مردمی که در سایه یک رهبر عادل قرار گرفته‌اند قوی و نیرومند می‌گردند. تنها مردمی که از نظر اقتصادی نیرومند هستند می‌توانند در نیروی نظامی قدرت پیدا کنند. از این قرار چنین قدرتی باید از طریق یک حکومت انسان‌گرا، در جهت بهتر کردن شرایط اقتصادی مردم پرورانده شود. تنها زمانی که چنین تعهد نادیدنی میان حکومت و مردم موجود باشد، مردم، همانند آب‌های زمین که در آن ذخیره شده‌اند، به حکومت خود تکیه کرده و مبارزه را تا پیروزی ادامه می‌دهند.

خط‌ها
شش در خط آغازین یعنی:
یک ارتش باید با ترتیب درست حرکت رو به جلو را بیاغازد.
اگر ترتیب درست نباشد خوب نیست، بداقبالی تهدید می‌کند.

در آغاز هر حرکت نظامی نظم اجباری ست. برای انجام عملیات یک دلیل حقیقی و با ارزش باید وجود داشته، اطاعت و همکاری همگانی گروه باید به خوبی سازماندهی شده باشد، چون در غیر این صورت نتیجه به نحوی غیر قابل احتراز شکست خواهد بود.

نه در خط دوم به معنای:
در میانه ارتش.
خوش‌اقبالی. سرزنشی نیست.
شاه یک نشان سه‌گانه اعطاء خواهد کرد.

رهبر می‌بایست در میانه ارتش، و در تماس با آن بوده، و بد و خوب را با توده‌ای که رهبری می‌کند بخش کند. این کار به تنهایی باعث خواهد شد تا درخواست‌های سنگینی را که از وی انتظار می‌رود به خوبی انجام دهد او در عین حال نیازمند قدردانی رهبر خود است. نشان افتخاری که او دریافت می‌کند موجه است، چرا که اینجا ابداً گفت‌وگو از ترفیع شخصی نیست: در اینجا تمامی ارتش، که او در مرکز آن قرار دارد، در تبلور شخصیتی او افتخار را از آن خود می‌کند.

شش در خط سوم یعنی:
شاید ارتش اجسادی را در گاری حمل می‌کند.
بداقبالی.

در اینجا این گزینش را داریم که به دو صورت تفسیر به دست دهیم. یک تفسیر برشکست تأکید دارد، چرا که یک نفر به غیر از رهبر گزیده شده در کار‌ها دخالت می‌کند. تفسیر دیگر نیز مشابه نخستین است، اما مفهوم: «اجساد را در گاری حمل می‌کند» به شکلی متفاوت تفسیر شده. در چین در مراسم تدفین و قربانی کردن برای مرده رسم بر این بود که پسری از افراد خانواده به جای فرد متوفی، در مکان افتخار می‌نشست و وظیفه او را انجام می‌داد. متن با تکیه بر این سنت چنین تفسیر شده است که «پسری که جسد است» در گاری نشسته، یا شاید هم به معنای دیگر، قدرت از طریق رهبران حقیقی اعمال نمی‌شود، بلکه به وسیله دیگران غصب شده است. شاید مشکل حل بشود اگر که فرض کنیم این یک اشتباه در هنگام نسخه‌برداری از کتاب بوده است. نقش-واژه «فان» به معنای «همه»، را می‌توان به گونه‌ای خواند که نقش-واژه شیه، جسد را به ذهن تداعی کند. اگر چنین اشتباهی را بپذیریم، معنای جمله را می‌توان چنین تفسیر کرد که اگر عوام رهبری ارتش را در دست گیرند (در واگن سوار شوند) نتیجه آن بداقبالی خواهد بود.

شش در خط چهارم یعنی:
ارتش عقب‌نشینی می‌کند، سرزنشی نیست.

در رویارویی با یک دشمن قوی، که امکان جنگیدن را عملاً ناممکن می‌کند، یک عقب‌نشینی توأم با نظم تنها کار درست خواهد بود، چرا که این عمل ارتش را از شکست و تلاشی نجات خواهد داد. این علامت شجاعت و قدرت نخواهد بود اگر که، به رغم شرایط، درگیر جنگی محکوم به شکست شویم.

شش در خط پنجم یعنی:
شکاری در میدان است.
شخص با گرفتن آن پیشرفت خواهد کرد.
بدون سرزنش.
بگذارید پیر‌ترین ارتش را هدایت کند.
جوان‌تر اجساد را حمل کند،
از این قرار پایداری بداقبالی به همراه خواهد آورد.

شکار در میدان است. با تقلا‌ها و رفت و آمد‌های معمولی خود درجنگل همه جا را ویران کرده است. این اشارتی‌ست بر هجوم دشمن. در اینجا جنگ و تنبیه و ویرانی توجیه شده است، اما چنین حالتی نباید منجر به آنچنان هرج و مرجی شود که افراد تک تک در بروند. به‌رغم استقامت و شجاعت به خرج دادن بسیار، عاقبت بداقبالی دامنگیر خواهد شد. ارتش باید به وسیله فرماندهی با تجربه هدایت شود. این یک جنگ حساب‌شده است و نه آنکه اجازه داده شود تا اشرار هر کسی را که به دستشان افتاد سلاخی کنند. اگر آن‌ها چنین کنند شکست پی‌آمد کار خواهد بود، و به‌رغم هر پشتکار و استقامتی خطر بداقبالی وجود دارد.

شش در خط ششم یعنی:
شاهزاده بزرگ فرمان‌ها را صادر می‌کند،
ایالت‌هایی بنیان گذاشته می‌شود، تیول‌هایی به خانواده‌ها اعطاء می‌شود.
عوام نبایستی به کار فراخوانده شوند.

جنگ با موفقیت به پایان رسیده است. پیروزی به دست آمده است، و شاه ولایت‌ها و تیول‌ها را میان صاحب‌منصبان وفادار بخش می‌کند. اما این نکته مهمی‌ست که عوام نباید به قدرت برسند. اگر آن‌ها کمک رسانده‌اند بایستی پاداش مالی دریافت کنند، اما نباستی زمین یا امتیازات رهبران در اختیار آن‌ها قرار گیرد، مبادا که از قدرت به نحوی بد استفاده شود.

در همین زمینه:

::بخش پیشین یی جینگ به ترجمه و روایت شهرنوش پارسی پور::

یی‌جینگ: «شش‌خطی» شماره‌ی پنج

Wed, 20 Jul 2011 08:15:42 +0000

کتاب‌های کلاسیک ایران و جهان- شماره ١۴

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گام به گام با یی‌جینگ پیش می‌رویم. می‌دانم که بعضی از شما تحملتان کم است و انتظار مطلب هیجان‌انگیزتری را دارید، اما بعضی‌ها هم این بحث را دوست دارند. اکنون به اتفاق به شش‌خطی پنجم می‌پردازیم:

هسو- انتظار کشیدن (خوراک)
سه خطی بالا: که آن یعنی وحشتناک، آب
سه خطی پائین: کنش و آفرینندگی، آسمان

تمامی موجودات نیازمند خوراک از بالا هستند. اما موهبت خوراک به موقع خود فرامی‌رسد، و به همین خاطر شخص باید منتظر بماند. این شش‌خطی نمایشگر ابرهای آسمانی‌ست که باعث باران شده و طراوت آن به همه‌ی آنچه که باعث می‌شود تا مواد خوراکی و نوشیدنی برای انسان رشد کرده و تأمین شود، برسد. باران در موقع خود خواهد بارید. ما نمی‌توانیم آن را به‌وجود آوریم. باید منتظر آن باشیم. اندیشه‌ی انتظار کشیدن به این دلیل به ذهن می‌رسد که ویژگی‌های دو سه‌خطی، قدرت در درون، و خطر در پیش رو است. قدرت در چهره‌ی خطر به معنای پیشاپیش غوطه ورشدن (در مشکلات) نیست بلکه به معنای وقت خریدن است. در حالی که ضعف در چهره‌ی خطر باعث رشد اضطراب شده و توان انتظار کشیدن را به حداقل می‌رساند.

داوری
انتظار کشیدن. اگر بی‌ریا هستید،
موفق شده و به روشنایی خواهید رسید.
پشتکار باعث خوش‌اقبالی خواهد شد.
در آینده شخص باید از آب‌های بزرگ گذر کند.

انتظار کشیدن صرفاً یک امید خالی نیست. این نشانه‌ی داشتن اطمینان درونی برای رسیدن به هدف است. چنین اطمینانی خود به تنهایی باعث روشنایی خواهد شد که راهبر به موفقیت است. این راهبر به پایداری و پشتکاری‌ست که خوش‌اقبالی به همراه خواهد آورد و قدرتی به انسان اعطاء خواهد کرد که از آب‌های بزرگ عبور کند.

شخص رودررو با خطری‌ست که باید برآن غلبه کند. انسان ضعیف و بی‌حوصله قادر به کار نیست. تنها یک انسان قوی قادر است با سرنوشت خود رویارو شود، چرا که امنیت درونی او، وی را قادر می‌سازد تا تا انتها دوام بیاورد. این توانمندی، خود را در حقیقت‌جویی آشتی‌ناپذیر نشان می‌دهد. تنها زمانی ما شهامت رویارویی با چیز‌ها را به‌‌ همان صورت که هستند، و بدون خودفریبی و یا توهم داریم که نوری از حوادث طوری تراوش کند که راه موفقیت قابل شناسایی شود. این شناسایی باید با عمل توأم با پشتکار و ثبات قدم همراه باشد. زیرا تنها انسانی قادر به ملاقات با سرنوشت خود است که در برخورد با آن قابلیت داشته باشد. پس از آن است که قادر به گذر از آب‌های بزرگ خواهد بود. این یعنی او برای غلبه کردن بر خطر توان آن را دارد که تصمیمات لازم را بگیرد.

انگاره
ابر‌ها در آسمان به فراز آمده‌اند:
این انگاره انتظار کشیدن است.
از این قرار انسان بر‌تر شادمان و خوشحال
می‌خورد و می‌نوشد.

هنگامی که ابر‌ها در آسمان به فراز می‌آیند نشانه‌ی آن است که باران خواهد بارید. کاری نمی‌شود کرد جز انتظار کشیدن برای ریزش باران. در زندگی نیز هنگامی که سرنوشت دست‌اندر کار است وضع بر همین منوال است. ما نبایستی هنگامی که زمان هنوز خام است، با دخالت در کار‌ها در جست‌وجوی شکل بخشیدن به آینده باشیم. ما بایستی با آرامش در خوراک خوردن و نوشیدن بدن خود را توانمند کرده و ذهن خود را با شادی و نشاط ورز دهیم. تقدیر در زمان خود خواهد آمد، و ما آماده خواهیم بود.

خط‌ها
نه در خط آغازین یعنی:
انتظار کشیدن در علفزار.
شخص باید از آنچه که ماندگار است پیروی کند.
سرزنشی نیست.

خطر هنوز نزدیک نیست. شخص هنوز در دشت باز چشم به راه است. شرایط هنوز ساده است، اما احساسی از یک چیز قریب‌الوقوع وجود دارد. شخص باید تا جایی که امکان دارد یک زندگی عادی را ادامه دهد. تنها در چنین وضعیتی‌ست که شخص می‌تواند در قبال تلف کردن پیش از وقت نیرو موضع بگیرد، و از سرزنش و اشتباهی که می‌تواند سرچشمه ضعف بعدی باشد برکنار بماند.
نه در خط دوم یعنی:

انتظار کشیدن در شن.
شایعاتی برسر زبان است.
پایان با خوش‌اقبالی همراه خواهد بود.

خطر کم‌کم نزدیک‌تر می‌شود. شن نزدیک به ساحل رودخانه است، و آب به معنی خطر. اختلاف نظر رشد می‌کند. در چنین زمانی نا‌آرامی عمومی به‌سادگی می‌تواند گسترش پیدا کند، و ما یکدیگر را سرزنش خواهیم کرد. کسی که آرام باقی بماند موفق خواهد شد کار‌ها را به گونه‌ای صورت بدهد که کار‌ها به خوشی ختم شوند. اگر ما با خشم و عصبانیت رنجاننده برخورد نکنیم افترا و تهمت فروخواهد نشست.

نه در خط سوم یعنی:
انتظار کشیدن در گل
رسیدن دشمن را باعث می‌شود

گل جای درستی برای انتظار کشیدن نیست، چرا که پیش از این با آب‌های نهر شسته شده است. شخص به جای آنکه نیرویش را جمع کند تا بتواند با یک ضرب از نهر عبور کند، با حرکتی خام وضعیتی به‌وجود خواهد آورد که صرفاً تا ساحل گل‌آلود پیش برود. چنین موقعیت ناخوش‌آیندی به مثابه دعوت از دشمنان است، که لاجرم آن‌ها نیز از موقعیت بهره‌برداری خواهند کرد. شخص در صورتی از صدمات برکنار خواهد ماند که رعایت احتیاط را بکند و موقعیت را به‌طور جدی حس کند.

شش در خط چهارم یعنی:
انتظار کشیدن در خون.
از گودال بیرون بیا.

موقعیت به شدت خطرناک است. اکنون وضعیت به شدت وخیم است، مسئله‌ی مرگ و زندگی‌ست. به‌نظر می‌رسد کشت و کشتار نزدیک است. دیگر نه راه پیش وجود دارد و نه راه پس. چنان است که گویی ما در گودال افتاده‌ایم. اکنون ما باید فقط به سادگی محکم بایستیم و بگذاریم تا تقدیر جهت خودش را برود. این حفظ خونسردی تنها راهی‌ست که باعث می‌شود تا با عمل نکردن، از شدت گرفتن مشکلات جلوگیری به عمل آورده و از گودال خطرناک خارج شویم.

نه در خط پنجم یعنی:
انتظار کشیدن در خوردن و نوشیدن.
پایداری اسباب خوش‌اقبالی خواهد شد.

هنگامی که کار‌ها به نسبت خوب پیش بروند حتی در میانه‌ی خطر وقفه‌های صلح‌آمیزی پیش می‌آید. اگر ما به حد کافی از نیروی درونی برخوردار باشیم، می‌توانیم از این وقفه بهره‌برداری کرده و برای مبارزه دوباره‌ی خود را تقویت کنیم. ما باید بدانیم چگونه، بی‌آنکه از هدف منحرف شویم، از آنات لذت ببریم چرا که برای پیروزمند شدن به پایداری نیازمندیم.

در زندگی اجتماعی نیز به همین نحو است. امکان ندارد که همه چیز را با هم به دست آوریم. اوج خرد این است که به مردم اجازه دهیم که با لذت بردن از کار خود جریان بازآفرینی را به حد کافی سرعت بخشند تا کار به کمال برسد. رمز تمامیت شش‌خطی در اینجا نهفته شده است. این با جیان (شش‌خطی شماره ٣٩) که به معنای کارشکنی‌ست تفاوت دارد، چرا که در این وضعیت، در حالی‌که انتظار می‌کشیم از آرمان خود مطمئن هستیم و در نتیجه آرامش ناشی از شادمانی درونی را از دست نخواهیم داد.

شش در خط ششم یعنی:
شخص در گودال می‌افتد.
سه میهمان بی‌دعوت از راه می‌رسند.
به آنان حرمت بگذارید، و در آخر خوش‌اقبالی خواهید داشت.

انتظار کشیدن به پایان رسیده است. دیگر جهت خطر را نمی‌توان منحرف کرد. شخص در چاله می‌افتد و باید شرایط اجتناب‌ناپذیر را تحمل کند. به نظر می‌رسد همه چیز بیهوده بوده است. اما درست در همین حالت افراطی چیز‌ها واگشتی نادیدنی رخ خواهد داد. بدون آنکه شخص حرکتی کند دخالتی از خارج رخ خواهد داد. در آغاز شخص معنی این حرکت را درک نخواهد کرد: آیا این یعنی رهایی یا این یعنی نابودی؟ شخصی که در این موقعیت قرار می‌گیرد باید فکر خود را در بیدارباش نگه دارد و نباید رو ترش کرده و پشت به موقعیت کند، بلکه باید با واگشت جدید با احترام برخورد کند. به این ترتیب است که او در آخر کار از خطر خواهد گریخت، و همه چیز به خوبی پیش خواهد رفت. حتی واگشت‌های شادمانه اغلب به شکلی به سوی ما می‌آیند که در آغاز خطرناک به نظر می‌رسند.

در همین زمینه:

::یی جینگ، شش خطی چهارم، شهرنوش پارسی پور::