ناصر زراعتی

"نشر اینترنتی، جای چاپ کتاب را می‌گیرد"

Mon, 23 Jan 2012 05:34:24 +0000

گفت‌و‌گوی سارا شاد با ناصر زراعتی درباره نشر الکترونیک

سارا شاد

سارا شاد- ناصر زراعتی از سال‌ها پیش برخی از داستان‌های کوتاهش را همراه با مقالاتی در نقد ادبی در فصل‌نامه‌های ادبی منتشر کرده است. نخستین مجموعه داستانش "سبز" را هنگامی انتشار داد که نویسنده‌ای بود شناخته‌شده.

از او کتاب‌هایی در قلمرو نشانه‌شناسی سینما هم منتشر شده است. "بیرون پشت در" و "در، در صدف" کتاب‌های دیگری از این نویسنده‌اند که اکنون سال‌هاست در سوئد زندگی می‌کند و یک کتابفروشی هم دارد و هر چند گاه یک بار در این محل داستان‌خوانی و شعرخوانی و سخنرانی برگزار می‌کند.

ناصر زراعتی به تازگی یکی از مجموعه‌ داستان‌هایش را در اینترنت منتشر کرده است. او برخلاف بیشتر نویسندگانی که تاکنون درباره نشر الکترونیک با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ام، نسبت به انتشار آثار ادبیات خلاق در اینترنت خوشبین است. به گفته او در مجموع درین مدت امکان ماندگاری و در دسترس قرارگرفتنِ کتاب‌ها در اینترنت بیشتر و سریع‌تر شده است و هم‌ازین‌روی رسانه‌های اینترنتی می‌توانند در آینده بر تعداد مخاطبان آثار ادبی فارسی بیفزایند. زراعتی حتی پیش‌بینی می‌کند که کتاب‌های الکترونیک حداکثر تا دو دهه دیگر جای کتاب‌های چاپی را خواهد گرفت. توجه شما را به گفت و‌گویی که با ناصر زراعتی، داستان‌نویس انجام داده‌ام جلب می‌کنم:

ناصر زراعتی، نویسنده

بعضی از نویسندگان و شاعران ایرانی هنوز برای اینترنت بهعنوان محلی برای انتشار آثار ادبیات خلاق رسمیت قائل نیستند. شما به تازگی یکی از مجموعه داستان‌هاتان را در اینترنت منتشر کرده‌اید. دلیل توجه شما به این رسانهبرای نشر آثار ادبی چیست؟ آیا فکر میکنید با توسعه اینترنت، نشر اینترنتی می‌تواند جایگزین چاپ کتاب شود؟

ناصر زراعتی - آن دوستان نویسنده و شاعر ایرانی که می‌گویی "هنوز برای اینترنت به‌عنوان محلی برای انتشار آثار ادبیات خلاق رسمیت قائل نیستند"، متأسفانه، حالا به‌هر دلیل با این امکانِ فوق‌العاده خوب و مفید و با سرعتِ فزاینده و غیرِقابلِ باور در حال رشد و گسترش آشنا نیستند، وگرنه مطمئن باش آن‌ها هم با من و شما جوان‌ها هم‌نظر می‌شدند. خیلی از مخالفت‌های آدمیزاد از "ندانستن" و "نشناختن" ناشی می‌شود.

همیشه هم این مسأله مطرح بوده است که وقتی "نو" به بازار می‌آید، "کهنه" دل‌آزار نمی‌شود؛ هستند عده‌ای که به دلایل و با بهانه‌های گوناگون، به "کهنه" می‌چسبند و از پذیرشِ "نو" سر بازمی‌زنند؛ حالا این "نو" می‌تواند (مثلاً) اتوموبیل باشد به‌جای درشکه و گاری، یا شعرِ نو باشد در مقابلِ شعرِ کهن، یا صنعت/هنرِ فیلم و سینما باشد در برابرِ تئاتر و خیلی چیزهای دیگر از جمله سینمای ناطق در رقابت با سینمای صامت که برای نمونه، می‌خواهم به همین مورد آخری اشاره کنم. وقتی در سالِ ۱۹۲۹ قضیه صداگذاری رویِ حاشیه فیلم حل شد و فیلمِ به‌اصطلاح "ناطق" اختراع شد، اهل سینما به‌خوبی خوانده‌اند و می‌دانند که گروهی از فیلمسازان مهم و معتبر و حتی پیشرو و انقلابیِ جهان با نگارش و امضایِ اعتراض‌نامه‌ای تند و شدیدالحن، مخالفتِ خود را با "ناطق شدنِ سینما" اعلام کردند و در واقع گفتند که اگر این‌کار رایج شود، باید فاتحه "هنرِ هفتم" را خواند.

اگر نامِ برخی از این سینماگران را بنویسم، حیرت خواهی کرد: چارلی چاپلین، سرگئی ایزین‌اشتاین، رنه کلر، پودوفکین و... آنها برایِ خودشان دلیلهای محکم و قانعکننده هم داشتند، همانطورکه وقتی در سالِ ۱۹۰۵، دوربینِ فیلمبرداری اختراع شد و سینما ـ در هر دو شکلِ داستانی و مستندش ـ بنا کرد به راه افتادن، "تئاتری"ها الم‌شنگهای راه انداختند دیدنی. و باز همانطورکه وقتی دوربین عکاسی درست شد، نقاشان تصور کردند که چه لطمه عظیمی به هنرِ نقاشی وارد خواهد آمد و نیز وقتی تلویزیون رایج شد، سینمادوستان در تدارک مجلس ترحیم برایِ سینما برآمدند....

از این نمونهها و مثالها دهها و صدها مورد میتوانم برایت بیاورم. در همه موارد هم دیدهایم و دیدهاند که خیر، هیچ اتفاق غریبی هم نیفتاد و این "نو"ها بر امکانات افزودند و هیچ گزیر و گریزی از پیشرفت و پذیرشِ آن نبوده و نیست. اما باز مثلِ همیشه، آدمیزادی که با ندانستن و نشناختن دست به گریبان است، تجربههای گذشته یادش میرود. ولی حُسنِ قضیه در این است که معمولاً، اکثریت این مخالفان "کهنهدوست" پس از چندی، از مخالف و تعصب دست میشویند و آن تعداد اندکی هم که سرِ حرفشان باقی میمانند (مثلِ مُلانصرالدینِ خدابیامُرز که گفت: "حرفِ مرد یکی است!")، اولاً تعدادشان تکثیر نمیشود و ثانیاً ـ در کمالِ تأسف، دیر یا زود ـ به رحمتِ ایزدی میپیوندند.

قضیه انتشارِ کتاب از طریقِ اینترنت هم، حالا خواهی دید که هیچ کاریش نمیشود کرد و البته قبول داری که امکان خوبی هم هست. حالا تا مدتی، کتاب چاپی هم خواهد بود؛ یعنی تا زمانی که ما نسلهایی که از بوی کاغذ و مُرکب خوشمان میآید و تا کتاب را در دست نگیریم و ورق نزنیم، حال نمیکنیم، در این دنیا هستیم... اما پیشبینیِ من این است که تا یکی دو دهه دیگر، همین ارائه کتاب از طریقِ اینترنت جای کتابهای چاپی را خواهد گرفت. وقتی بشود یک کتابخانه بزرگ را در یک دستگاهِ کوچک سبک، به اندازه یک کتاب در قطعِ رقعی یا جیبی، توی جیب یا کیف گذاشت و با خود همهجا برد، منِ نوعی خیلی باید مرتجع و عقبمانده باشم که باز هم برای رنگ و بویِ مرکب و کاغذ، آههایِ نوستالژیک بکشم. وانگهی، این دو باهم منافاتی ندارند: همچنان ـ گفتم که، حالا حالاها میشود هم کتاب چاپشده خواند و هم از طریقِ اینترنت کتاب مطالعه کرد... یک پیش‌بینی بکنم؟

البته.

شاید عینکهایی اختراع شود ـ مثلِ مثلاً همین دستگاههای کوچولو که بیشتر جوانها باهاش موسیقی گوش میدهند ـ که ملت بخرند و کتابهایی را که دوست دارند از طریق اینترنت بگذارند رویِ آن و بعد عینک را بزنند به چشمشان و لم بدهند، یا بنشینند و کتاب بخوانند و مثلاً با دو بار پلک زدن، کتاب را ورق بزنند و با سه بار پلک زدن، بروند به فصلهایِ جلو یا عقب...

حالا که تا این حد نسبت به انتشار در اینترنت خوشبین هستید فکر می کنید انتشار آثار ادبی به شیوه مجازی بتواند تعداد مخاطبان کتاب‌های فارسی را هم افزایش دهد؟

این قضیه "فارسی" و "غیرِ فارسی" ندارد، همچنانکه "ادبی" و "غیرِ ادبی" هم ندارد. ضمنِ اینکه مربوط می‌شود به "کتابخوان" بودن مخاطب.

یعنی فکر می کنید نشر اینترنتی بتواند مردم را بیشتر به سمت کتابخوانی و مطالعه سوق بدهد؟

عقیده دارم به این ترتیب بر تعداد مخاطبان و کتابخوانها افزوده خواهد شد. حالا شاید، مثلِ همیشه، زیادی خوشبینم! همانطورکه مثلاً تعداد اتومبیلسوارها خیلی بیشتر از درشکهسوارها شد و شمارِ سینماروها خیلی بیشتر از تئاترروها و قسعلیهذا...

فکر می کنید انتشار یک اثر ادبی به شیوه اینترنتی و چاپ آن به صورت مکتوب در ماندگاری آن اثر تفاوتی ایجاد می کند؟

ناچارم بپرسم: "ماندگاری" یعنی چه؟ و چرا فکر میکنی اگر کتاب بهشکلِ قدیم و روی کاغذ چاپ و صحافی شود، اثر "ماندگار" خواهد بود و اگر در اینترنت باشد، "ناماندگار"؟

من اینطور فکر نمی‌کنم. این نقدی است که از سوی برخی از نویسندگان و مؤلفان مطرح شده.

اتفاقاً برعکس است: امکان ماندگاری و در دسترس قرارگرفتنِ کتابها در اینترنت، خیلی بیشتر و سریعتر (که نه، بهتر است بگویم: با سرعتِ برق!) وجود دارد. فکر کن یک کتاب در تیراژِ بالا، در ایرانِ امروز، دو سه هزار جلد چاپ میشود و بعد پخش میشود توی کتابفروشیها و تعدادیش هم توی انبار باد میکند و عدهای تعدادی میخرند و به خانه میبرند و حالا یا میخوانند یا نمیخوانند، گوشهای در قفسه کتابهاشان میگذارند و گرد فراموشی بر آنها مینشیند. اما همین کتاب وقتی در اینترنت هست، غیر از اینکه دائم امکان چاپ گرفتن و دانلود کردن و مطالعه کردنش وجود دارد، از طریقِ همین "جستوجوگر"هایِ اینترنتی، پیوسته یافته میشود و بعد هم در سراسرِ کره زمین قابلِ دسترسی است.

اتفاقاً به همین دلیل است که منتقدان نشر اینترنتی می‌گویند این شیوه فقط برای مدتی نام یک نویسنده یا شاعر را بر سر زبان‌ها می اندازد.

از این "سرِ زبان افتادن" یا "انداختن" بهتر است چشمپوشی کنیم. همیشه، یک چیزهایی سرِ زبانها میافتد و بعد، گذشت زمان موجب میشود از سرِ همان زبانها بیفتد پایین و لای آت و آشغالهای پیوسته در حال رویهم تلنبارشدن، گم و گور شوند. اما دیدهای که هر "چیزِ" ارزشمند را چگونه میگذارند جای امن و دائم هم مراقب و نگرانش هستند و گرد و خاکش را هم میگیرند و هیِ تر و تمیزش میکنند؟ پس باز برمیگردیم به همان مسأله که گفتم واقعاً مسأله است: "کیفیت"! باید همیشه "نگران" به هر دو معنای آن باشیم!

به نظرم اینکه نویسندگان و شاعرانی ایرانی از این جهت که از سر اجبار و به دلیل محدودیتهای چاپ کتاب در ایران از نظر دریافت مجوز و... به نشر اینترنتی دست می زنند، به صورت رایگان کتابشان را منتشر می کنند، در حالی که نشر اینترنتی تجربهای نیست که الزاماً بدون کسب درآمد باشد. فکر می‌کنید این روند اجازه می‌دهد نشر اینترنتی به سمت و سوی حرفه‌ای پیش برود؟

درست است؛ نشرِ اینترنتی، فعلاً بهترین شیوه برای مقابله و غلبه بر سانسورِ ابلهانهای است که انگار به این زودیها قرار نیست دست از سرِ کچلِ نشرِ کتاب در مملکت ما بردارد. در مورد "کسب درآمد" از این طریق هم نباید نگران بود. راه و شیوهاش که هست و ساده هم هست، میماند فقط نوعِ کتابی که خواهان داشته باشد. آن داستاننویس یا شاعرِ جوانی که اولین یا دومین کتابش را چون سانسورخانه مبارکه ارشاد [علیهالعنه] اجازه نداده، میآید کارش را در اینترنت میگذارد، معمولاً نام و شهرتی ندارد که کسی خواهان "خریدن" کتابش باشد. اما در مورد مشاهیری که کارهاشان خواننده و خواهان دارد، این مسأله را حلشده باید دانست؛ ضمنِ اینکه تمامِ مشاهیر هم روزگاری، گمنام بودهاند و برخی از گمنامان امروز، فردا مشهور خواهند شد. بههرحال، "کتاب" هم نوعی "کالا"ست و تا هنگامی که این قردادهای سرمایهداری معتبر است، این "کالا" هم "خرید" و "فروش" خواهد شد. گفتم که، نباید نگران این چیزها بود. نگرانیِ جای دیگر است: در "کیفیت" کارها و در علاقمند کردن خلقالله به "خواندن"...

یک چیز هم بگویم؟ بهنظرِ من، کتاب برایِ خواندن است و فیلم برای دیدن و موسیقی برای شنیدن... و اینها باید در اختیارِ همگان باشد و رایگان هم باشد و خلقالله بخوانند و تماشا و گوش کنند و لذت ببرند... البته در یک جامعه "درست" که دیگر نکبت "سرمایه" و "سرمایهداری" و "سرمایهسالاری" وجود نداشته باشد، آفرینندگان کتاب و فیلم و موسیقی و بهطورِ کلی، تمام آثارِ هنری نگران نان شب و پرداخت اجاره خانه و انواع و اقسام صورت‌حسابها نخواهند بود تا دائم، حرص و جوش بخورند و از "حقوق مؤلف" حرف بزنند و حواسشان بهجای "آفریدن" برود پیِ اقتصادیات و این پول ملعون که فعلاً حلال تمام مشکلات است.

در همین زمینه:
::گفت‌و‌گوهای سارا شاد با نویسندگان پیرامون نشر الکترونیک::

خانه هنر و ادبیات ایران

Sat, 05 Nov 2011 08:32:54 +0000

گزارشی از خانه هنر و ادبیات ایران در گذر از گوتنبرگ، سوئد

محمود خوشنام

محمود خوشنام - در جریان سفر به شهر گوتنبرگ در سوئد، برای شرکت در جشنواره سینمای در تبعید، فرصتی دست داد تا از خانه هنر و ادبیات ایران نیز دیدن کنیم. اینکه می‌گوئیم "خانه" فکر نکنید که فضای بزرگی است که همه دستاوردهای هنری و فرهنگی ایران را به نمایش می‌گذارد، نه، این عنوان کتابفروشی کوچک ولی پر و پیمانی است در خیابان "پلانتاک" شماره ۱۳، که بیش از هر چیز نقش "پاتوق" ایرانیان اهل فرهنگ را ایفا می‌کند.

همه آن‌ها که اهل کتاب و شعر و قصه و موسیقی هستند، اگر نه هر روز، هفته‌ای دو سه روز سری در آن می‌کشند و به بحث و جدل‌های فرهنگی و سیاسی ادامه می‌دهند. بحث و جدل‌هائی که تمامی ندارد و به برکت حضور نامیمون واپسگرایان در ایران، و در همه عرصه‌های سیاسی و فرهنگی، روز به روز داغ‌تر هم می‌شود.

خانه هنر و ادبیات ایران را ناصر زراعتی، نویسنده و منتقد قدیمی شعر و قصه و سینما به راه انداخته و از بام تا شام وقت خود را صرف پذیرائی از اعضای دائمی پاتوق می‌کند! خبرهای تازه را به گوش آن‌ها می‌رساند، برای رفع مشکلات روزمره آن‌ها، راه چاره‌ای می‌اندیشد و هر از گاهی اگر خدا بخواهد، یکی دو کتابی به آن‌ها می‌فروشد‌، گاه حتی با تخفیف قیمت بالا.

زراعتی مثل گذشته مهربان و رفیق‌دوست است. با همه به مهر و احترام رفتار می‌کند. ما را که می‌بیند، گل از گلش می‌شکفد. نمی‌داند که ما مدت‌هاست که شوق دیدارش را داشته‌ایم. "ماهنامه رودکی" که در سال ۱۳۵۰ به راه افتاد، خیلی زود جوانان اهل قلم را به سوی خود جلب کرد. به سال دوم نرسیده بودیم که در همه بخش‌های فرهنگی ماهنامه نام‌های معتبر به چشم می‌خورد. جوان‌های روشنفکری که موفقیت شتابنده رودکی مدیون دانش و بینش آن‌ها بود. ناصر زراعتی یکی از این جوانان بود که با قصه‌ها و نقدهای سینمائی خود در رودکی گل کرد.

انقلاب اسلامی همه را به مرور به برون‌مرز تارانید، من و زراعتی را نیز. من از‌‌ همان اول به آلمان آمدم و زراعتی ده پانزده سالی بعد به سوئد رفت، ولی رابطه ما "مکاتباتی" باقی ماند. او قصه‌های خود را که پیاپی چاپ می‌کرد برای من می‌فرستاد و من هم آن‌ها را در برنامه‌هایی که در رسانه‌ها داشتم مطرح می‌کردم. یک بار هم او به آلمان آمد و ما توانستیم ساعتی را به صحبت با هم بگذرانیم. از آن تاریخ نیز دست کم دوازده سالی گذشته بود که توفیق دیدار او در سوئد و در "خانه هنر و ادبیات" او دست داد. کلی حرف داشتیم که با هم بزنیم. به قول مولوی "یک سینه سخن" داشتیم که خیلی‌هایش ماند برای بعد. روزهای جشنواره بود و خیلی‌های دیگر نیز به دیدار او می‌آمدند. ‌گاه زراعتی حتی فرصت سر خاراندن نداشت. کتابی فروش نمی‌رفت ولی دوستان که از اقصی نقاط دنیا آمده بودند، همه بلا استثناء با چای و شیرینی و میوه پذیرائی می‌شدند.

ناصر زراعتی: الان چند سالی است که در خارج از ایران کتاب‌های باصطلاح "اسلام‌ستیز" در رأس پر فروش‌ها قرار دارد. بعد هم بعضی از کتاب‌های خاطراتی مثل خاطرات خانم فرح پهلوی.

من خیلی دلم می‌خواست با او درباره موقعیت کتاب فروشی‌اش صحبت کنم. به دشواری این فرصت را پیدا کردیم و پرسش و پاسخی رد و بدل شد که اگر چه کافی نبود ولی در آن روزهای پر ازدحام غنیمتی به شمار می‌آمد.

زراعتی می‌گوید، با آنکه دو کتابفروشی خیام و فرهنگسرای اندیشه در گوتنبرگ وجود داشته، ولی او به فکر مکانی برای خود افتاده که در کنار عرضه کتاب بتواند به نوشتن‌های خود ادامه دهد، فیلم‌های خود را ادیت کند، کتاب‌های خود را که ناشران غالباً از چاپ آن‌ها سر می‌زنند، انتشار دهد و مهم‌تر از همه این‌ها، جائی باشد برای دیدار دوستان که بنشینند و از روزگار وانفسا بگویند.

تمایل به کتاب و کتابخوانی در میان ایرانیان مقیم گوتنبرگ، زیر صفر است. که البته از این بابت چیزی کمتر از شهرهای دیگر اروپا ندارد!

زراعتی می‌گوید با آنکه شمار ایرانی‌ها را در بیرون از کشور چند میلیون تخمین می‌زنند و همه آن‌ها هم خود را اهل کتاب معرفی می‌کنند، تیراژ کتاب در هیچ کجا از صد و دویست و سیصد و در ‌‌نهایت از پانصد نسخه تجاوز نمی‌کند.

می‌پرسیم با این همه، بعضی از انواع کتاب‌ها در سال‌های پس از انقلاب فروش بیشتری یافته‌اند و او توضیح می‌دهد که قضیه به اوضاع روز بستگی دارد.

الان چند سالی است که کتاب‌های باصطلاح "اسلام‌ستیز" در رأس پر فروش‌ها قرار دارد. بعد هم بعضی از کتاب‌های خاطراتی مثل خاطرات خانم فرح پهلوی.

زراعتی بعد با نیشخندی معنی دار می‌گوید: ما هم ملت عجیبی هستیم. یک روز می‌زنیم پادشاه و ملکه و زاد و رودشان را بیرون می‌ریزیم، چند سال بعد کتاب خاطرات آن‌ها را مثل ورق زر می‌بریم!
زراعتی اطلاعات دیگری نیز می‌دهد. در سال‌های اخیر رمان‌های احساساتی و سرگرم‌کننده در داخل و خارج فروش بهتری داشته است. این رمان‌ها دنباله‌‌ همان قصه‌های "جواد فاضل" و "حسینقلی مستعان" است. نکته‌ای را که نمی‌دانستیم و از زبان زراعتی شنیدیم، این است که، شمار زیادی از این رمان‌نویسان، مرد هستند ولی نام مستعار زنان را بر خود می‌گذارند تا فروش بیشتری پیدا کنند. این رمان‌ها، در داخل ایران ‌گاه به چاپ چهارم و پنجم می‌رسد.

زراعتی‌‌ همان‌طور که خود اشاره کرد، کار نشر هم می‌کند. بازچاپ کتاب‌های قدیمی پرخواننده یکی از مشغله‌های اوست. "توپ مروارید" و "بعثه الاسلامیه" هدایت از جمله بازچاپ‌های تازه اوست.
او در جمع دوازده کتاب انتشار داده و سیزده کتاب گویا، یعنی کتاب شفاهی. او و دوستانش قصه‌ها را می‌خوانند و در سی دی ضبط می‌کنند. می‌گوید این کتاب‌ها به درد بچه‌هایی می‌خورد که فارسی نمی‌دانند. همین‌طور به کار ایرانیانی می‌آید که دوست دارند هنگام رانندگی نیز چیزی از ادبیات خود بشنوند.

زراعتی کتابخانه کوچکش را "پاکیزه" نگاه داشته و از گذاشتن حبوبات و نان سنگک و سیگار در کنار آن‌ها پرهیز کرده است. می‌گوید، اگر چه به آن‌ها که چنین می‌کنند، در این وانفسای مالی حق می‌دهد ولی خود ترجیح می‌دهد تنها فروشنده کتاب باشد. هزینه‌های سرسام‌آور دکانداری را از جاهای دیگری تأمین می‌کند.

نگریستن با چشمان دیگری

Sat, 16 Jul 2011 07:50:49 +0000

«به سوی طبس»، سفرنامه‌ی ویلی شیرکلوند، شرق‌شناس فنلاندی‌الاصل سوئدی به کویرهای ایران

محبوبه موسوی

محبوبه موسوی - «به‌سوی طبس» ،با جلدی ساده، بدون هیچ تظاهر یا تمهیدی برای جلب‌ توجه به خوانده ‌شدن، اثری است ارزشمند. کتاب در عین سادگیِ بیان و روایت، حکایت عجیبی است؛ حکایت خود ما، فرهنگ ما ایرانیان در گذشته‌ای نه چندان دور (نیم قرن از نگارش و چاپ این کتاب می‌گذرد)، اما نه با نگاه خودمان بلکه از زاویه‌ی دید مردی اروپایی که اغلب تا به جوابی نرسد، پرسش‌هایش را رها نمی‌کند و فرهنگ ما را از ورای فاصله‌ها می‌شناسد نه آن‌طور که ما خود مجبوریم با کلاف پیچیده‌ی آن به دست و پایمان آن را بشناسیم و در هر بار رجوع به خود، می‌بایست تارهای نامرئی این کلاف را بازکنیم تا به درک روشن‌تری از گذشته برسیم، تا ببینیم گذشتگان ما چه فکر می‌کرده‌اند و تاثیر آن‌ها بر نسلی که ما باشیم چگونه است و به طورکلی ما تا چه اندازه فرزند خلف یا ناخلف گذشته‌ی خویش هستیم.

«به سوی طبس» شرح چنین حکایتی است؛ روایتی موازی از آن‌چه که هست و آن‌چه که دیده می‌شود. یک طرف راوی است در یک سوی خط ،که کلاه و عینکش را برداشته و گام در راه گذاشته و از سوی دیگر، ما هستیم در این طرف خط که در نظرگاه او قرار گرفته‌ایم. این تصویرِ خط‌کشی شده اگرچه نه چندان مربوط، حکایت آن مرد نیشابوری را به یادم آورد در عهد حمله‌ی مغول به آن شهر. برای کامل شدن این تداعی، خط را می‌بایست دایره‌ای تصور کنیم گرداگرد خود: چون شمشیرِمرد مغول شکست، خطی دور تعدادی از مردمان نیشابور کشید و آنان را گفت که که پا از دایره فراتر نگذارند تا برود شمشیر بیاورد. از آن جمع محصور در دایره تنها یک تن که جسورتر بود، نوک گیوه‌اش را بر خط کشید و اندکی از پیشِ پای خود را پاک کرد و به دیگرانی که با ترس به او نگاه می‌کردند با لبخندی گفت : «من خطِ خودم را پاک کردم!» و با این‌کار به حساب خود، جسارت را به آن‌ها نشان داد، در حالی‌که همچنان درون دایره ایستاده ‌بود.

راوی «به سوی طبس»، قدم به راهی گذاشته که برایش چندان آشنا نبوده، سفر به اعماق کویر، جایی ناشناخته ودر عین حال آشنا. سرزمینی پررمز و راز و درعین حال ساده. کتاب، نمایشِ شکوهِ سادگی است. چه چیز در آن خودنمایی می‌کند؟ تضادها. این تضادها را شیرکلوند نه تنها در روایت که با نثر خود هم نشان داده است. زبان با نحوی موازی پیش می‌رود همان‌طور که حوادث و ماجراها.

در نگاه اول، شاید طرز نگاه شیرکلوند به فرهنگ و جامعه‌ی ایرانی چندان تازه به نظر نرسد. چه، بوده‌اند مستشرقانی که پیش‌تر و با زاویه‌ی نگاه منحصر به خود، به فرهنگ ما چشم دوخته‌اند، اما تفاوت این روایت با دیگر روایت‌ها در این است که آن‌ها با حشو و زواید دیدگاهی که از فرهنگ خودشان به ارث برده ‌‌بودند، به سرزمین غریبه نگریسته‌اند و با این‌که شاید این نگاه تا حدی طبیعی به نظر برسد اما واضح است که در برخی جاها به طور آشکاری دیدگاهی خودبرتربینانه داشته‌اند تا بی‌طرف و شاید برای همین درخیلی جاها که معنای رفتار قومی یا جمعی مردم را در نمی‌یافتند با حدس و گمان‌های از پیش‌ساخته‌ی ذهنی، سعی در توجیه دلایل یک رفتار خاص داشته‌اند در حالی که شیرکلوند، با نگاهی بسیار خونسرد، خالی از اغراق یا پیش‌ذهنیت و در عین حال لبریز از سؤال به نظاره نشسته و بعد با بی‌طرف‌ترین شکل ممکن، آن‌طور که از فردی متعلق به کشورهای سردسیر در شمال اروپا انتظار می‌رود به توضیح آنچه دیده می‌پردازد. روایت او، قضاوت نمی‌کند و همین عدم قضاوت اوست که ما را در سفر طولانی‌اش به سمت کویر همراه می‌کند و این گذشته از زیبایی نثر و شیرینی کلام اوست.

طبس، کویری‌ترین نقطه‌ی ایران‌، گاه نمادی می‌شود از رفتار انسان ایرانی که در کویر زیست می‌کند؛ کویر خشک و برهنه با روحیات و اخلاق خاص خود. اما این همه‌ی ماجرا نیست. ما در این کتاب خود را محصور در دیوارها، شعر صوفیانه و سوگواری‌های بی‌شمار مذهبی می‌یابیم اما نه از آن نوعی که پیش از آن می‌شناختیم. نگاه راوی به هر چیز، کشف رنگ و بویی تازه برای ماست. مثلاً آن‌جا که از باغ ایرانی سخن به میان می‌آید، روح باغ ایرانی را دیوار می‌نامد(ص ۲۷) و می‌گوید درباره‌ی باغ ایرانی اغراق بسیار شده است اما روح این باغ‌ها، نه بوته‌های گل سرخ یا درخت‌ها که دیوار است. شاید همین اشاره‌ی کوتاه کافی باشد تا نگاه متفاوت راوی را دریابیم. مایی که خوکرده به دیوار باغ‌ها، حس توأمان امنیت و ناامنی – دو نقطه‌ی متضاد کنار یکدیگر- را از فرط آشنایی نمی‌بینیم، نکته‌ای که گذشته از این حس دوگانه بیانگر تضادی دیگر نیز هست؛ سوزش آفتاب و خنکای سایه.

مراسم سوگواری درنگاه شیرکلوند، مراسم تک‌صدایی است؛ تک‌صدایی که از زبان همه آواز می‌خواند و تعزیه را می‌گرداند و تماشاگران و بازیگران خود را به دست اندوه بی‌حد و حصر می‌سپرند. تعدادی خود را می‌زنند و با قمه مجروح و خونین می‌کنند. عجیب این‌ است که درک تاریخی شیرکلوند از واقعه‌ی عاشورا چنان کامل و مستند است که هیچ جایی برای خواننده باقی نمی گذارد تا ناآگاهی او را از تاریخ شیعه به رخ بکشد.

زبان موازی نویسنده/ راوی با تضادهای این سرزمین کاملاً اخت‌شده و هماهنگ است.شیرکلوندسوئدی، سعی در بازگشایی گره‌ای دارد که در ذهنش حک شده و تا باز کردن آن گره ما را با خود همراه می‌کند و ما را با خود شعر صوفیانه - اروتیک ایرانی می‌برد، و ما را به جای خالی زن در توصیفات عاشقانه- عرفانی شعر ایرانی می‌رساند و به مردمانی که با اینکه سواد درست و حسابی ندارند اما شعر می‌خوانند و برداشت‌های آن‌ها از شعر برای خودشان همان صلابت و قطعیت کویر را دارد؛ قطعیتی که روح زخم‌خورده‌ی ایرانی رقم زده است. قطعیتی از نوع خوبی و بدی، سیاهی و سپیدی و مانند آن. این‌ها البته حرف‌هایی نیست که نویسنده در این کتاب گفته باشد، برداشت من از روایت او از زاویه‌ی نگاه خودم است؛ و مگر نه این‌که تاریخ متنی تأویل‌پذیر است؟ حال اگر تاریخ، روایتی سفرگونه از خاطرات مردی باشد که بی پیرایه شرح دیدارهای خود را نوشته است، باز، تأویلش در نگاه من همان می‌شود که شاید در نگاه خواننده‌ای دیگر چیزی دیگر باشد. اما در «روایت طبس» این تأویل‌گرایی تاریخی به آشفتگی نمی‌انجامد چون نویسنده ، چنان ساده و واقع‌گرایانه به بیان آنچه دیده می پردازد که من خواننده اگر هم بخواهم نمی‌توانم چیزی بر آن بیفزایم یا با گره‌افکنی سعی کنم، خوانش متن و تفسیر آن را پیچیده جلوه دهم .

«به سوی طبس» ترکیبی است از حرکت و گفتار. نویسنده با نگاه ظریف و تیزبینش رفتارهای جمعی ایرانیان را با طبیعت اینجا پیوند می‌زند، هیچ تابلویی را بر دیوار خانه یا قهوه‌خانه‌ای نادیده نگذاشته و با همین نگاه توانسته غبار را از پشت ابرهای کدر سالیان پاک کند. در روایت او، شاهد این نکته نیز هستیم که این سرزمین، گویی تهی از زنان است. او می‌داند که وقتی وارد خانه‌ای می‌شود اعضای خانواده به او معرفی می‌شوند، جز همسر مرد میزبان. مرد اروپایی اما همچنان به کند و کاو خود ادامه می‌دهد. او در توصیف صحنه‌ای از رقص چوب، گونه‌ای جدال را در این نوع رقص می‌یابد:
«در دایره‌ای تنگ، دور هم می‌چرخیدند، دور مرکز ثقل مشترکشان اما بی‌اعتناء به یکدیگر، سرد و به ظاهر بی‌توجه. ناگهان آن که ترکه داشت ضربه‌ی محکم و ماهرانه‌ای به طرف قلم پای آن یکی حواله کرد، آن‌قدر محکم، که امکان داشت او را با قلم پای شکسته به زمین اندازد. اما حریف زیرچشمی ضربه را دید و آن را ماهرانه دفع کرد...»
بعد ادامه می دهد:
«موسیقی همچنان ادامه داشت کبر و تفاخر ادامه داشت، رقص ادامه داشت و ادامه دارد.»

از حق نگذریم که ترجمه‌ی این کتاب با وجود ظاهر ساده‌اش نمی‌تواند کار ساده‌ای باشد. چه نویسنده گاهی که مجذوب طبیعت می‌شود، به ادبیات توصیفی پناه می‌برد و توصیفات گسترده‌ای از آب و هوا و گل‌ها و باران و مانند آن به‌دست می‌دهد و آنجا که می‌خواهد به نکته‌ای در تحلیل رفتاری برسد، متنش واقع‌گرایانه وعاری از توصیف می‌گردد و بر مترجم است که بتواند یکدستی متن را حفظ کند تا خواننده هنگام خواندن با متنی دوپاره مواجه نشود. مترجمان محترم این کتاب به خوبی از پس این مهم برآمده‌اند و خواننده می‌تواند به‌راحتی از پس این نگاه تازه برآید بی آن‌که ذره‌ای خستگی از نثر را در خود احساس کند. مترجمان این اثر توانسته‌اند در متن فارسی، به روایتی سهل و ممتنع دست یابند تا هم سیالی و روانی متن حفظ شود و هم زبان، خود به خود گویای تضادها و پیچیدگی‌های روایت باشد. کاش این کتاب امکان انتشار در زادگاه اصلی خود، ایران را می‌یافت تا خوانندگان بیشتری بتوانند این اثر ارزشمند را به دوراز حب و بغض‌هایی که سانسور بر روح تاریخ ما می نشاند مطالعه کنند.

شناسنامه‌ی کتاب:
سفرنامه‌ی ایران ۱۹۵۹، نوشته‌ی ویلی شیرکلوند (نویسندی فنلاندی‌الاصل سوئدی)
ترجمه‌ی فرخنده نیکو و ناصر زراعتی
ناشر: خانه هنر و ادبیات گوتنبرگ