بهمن شعله ور

یک کیسه خالی

Fri, 11 Nov 2011 09:22:45 +0000

رمان «بی‌لنگر» به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل پایانی - وقتی بیدار شدم کاملا گیج بودم. نمی‌دانستم کجا هستم. زمانی توانستم جهت‌یابی کنم که هیکل تاریک مراد را در گوشه خودش در حال نماز خواندن دیدم. یک کاسه کته سرد روی زمین در کنار من بود. هیچ نمی‌دانستم کی و از کجا آمده. بهرحال هیچ اشتها نداشتم. صبر کردم تا نماز مراد تمام شد.

گفت «صبح بخیر»
بی‌اختیار به ساعت مچی که به دستم نبود نگاه کردم. بعد به دست او نگاه کردم. او هم ساعت نداشت. اما به‌نظر می‌رسید اطمینان کامل دارد که صبح است. پرسیدم «صبحه؟»
گفت: «آره. تو تمام شب خورّ و پفت هوا بود و هفت دریا رو خواب می‌دیدی.» با اشاره تحقیرآمیزی به کاسه کته کنار من اضافه کرد «وقتی شام آوردن نخواستم بیدارت کنم.»
پرسیدم «این شامه؟»
«هر چیه که دلت می‌خواد باشه. شامه، ناهاره، صبحونه اس. یادت باشه زمان جنگه. اون تنها غذایی‌یه که در روز گیرت می‌آد. اینجوری بهترم هست. هر چی کمتر بخوریم یبس‌تر می‌شیم و کمتر بوگند راه می‌ندازیم.» دماغش را با یک دست گرفته بود و با دست دیگر چاهک کف اتاق را نشان می‌داد.
گفتم «از کجا می‌فهمی چه وقت روزه؟ از کجا می‌فهمی چه روزیه؟ واسه من که مثل یه شب ابدیه.»
گفت «نماز. من یک ساعت درونی دارم که وقت هر نمازی رو بهم می‌گه: نماز صبح، نماز ظهر، نماز عصر، نماز مغرب ونماز عشاء. و بعد از هر نماز عشاء با مهرم یه خط روی دیوار می‌کشم. شاید این بی‌احترامی به تربت امام حسین باشه که آدم با مهرش این کارو بکنه، اما خداوند می‌دونه و می‌بخشه. اینجوری حساب روزا رو نگه می‌دارم. و اون کاسه کته همیشه بین نماز مغرب و نمازعشاء می‌آد. واسه اینه که اسمشو شام گذاشته‌م. نماز عشاء رو بعد از اومدن این کاسه می‌خونم.»

پیش خودم گفتم چه سعادتی بود که یک هم‌سلولی داشتم که رد وقت را آنطور نگه می‌داشت. اما اگر مجبور می‌شدم دو هفته بعد از دار زدن او آنجا تنها بمانم چه خاکی به سرم می‌کردم؟ اگر هم سلول بعدیم یک مفسد فی‌الارض دیگر مثل خودم از آب درمی‌آمد که نماز بلد نبود چه؟ چطور می‌توانستم رد وقت را نگهدارم؟ چطور می‌توانستم در آن شب دراز ابدی وقت بگذرانم؟ آیاامیدی بود که بعنوان اجابت آخرین آرزوی یک محکوم چند ورق کاغذ و یک مداد به من بدهند تا یک مشت شعر رکیک دیگر بگویم؟ شاید فرصتی به من می‌دادند تا دفتر خاطراتم را بسط بدهم، شرح کاملتری از زناکاریهای خودم را برای آموزش آیندگان رقم بزنم.

در طول روز سعی کردم چند شعر در ذهن خودم بگویم. موفق شدم چند شعری بگویم. و آنقدر آن‌ها را برای خودم تکرار کردم تا قانع شدم که راستی از برشان کرده‌ام. در ضمن سعی کردم با دنبال کردن نمازهای مراد رد زمان را نگه دارم. کوشیدم "واترلو" را به‌یاد بیاورم، ولی "واترلو" دیگر دور‌تر از کره مریخ به‌نظر می‌آمد.

کوشیدم به کلارا و به روزهای خوشی که با هم گذرانده بودیم فکر کنم، ولی به یاد آوردنش دردناک بود. دوری از کلارا و از دست دادن او تحمل‌ناپذیر بود. به مادر جون فکر کردم ولی او، انگار که سال‌ها پیش مرده باشد، کاملاً از ذهنم محو شده بود. کوشیدم به صبحی فکر کنم، ولی کار باطلی به‌نظر می‌رسید. همه چیز را حتی بی‌معنی‌تر می‌کرد. سعی کردم چند تا از شوخی‌های مشنگ را به‌یاد بیاورم، ولی دیدم همه شوخ طبعیم را از دست داده‌ام. زمانی که وقت نمازعشاء مراد شد، هیچ چیز دیگری نمانده بود که بتوانم به آن فکر کنم. بعد کوشیدم شعرهایی را که در‌‌ همان روز گفته بودم و از بر کرده بودم به‌یاد بیاورم، ولی حتی یک کلمه از آن‌ها به خاطرم نیامد. و این تنها شب دومم در آن هولدانی بود. آن‌وقت بود که وحشت‌زده شدم.

تمام روز از قضای حاجت خودداری کرده بودم، به انتظار آنکه این کار را پس از به خواب رفتن مراد بکنم. این اولین روزی بود که آن کته را خورده بودم. مراد هم لابد داشت همین حیله را به کار می‌برد، چون او هم تمام روز قضای حاجت نکرده بود. دست کم او پنج بار در روز از آب شیر برای وضو گرفتن استفاده می‌کرد. آرزو می‌کردم کاش من هم‌‌ همان بهانه را برای شستن دست و رویم داشتم. اما هیچ اشتیاقی به این کار احساس نمی‌کردم. سر تا پایم کثیف بود و می‌خارید و دست‌ها و صورتم احتمالاً تمیز‌ترین اجزاء بدنم بودند. هیچ صابون آنجا نبود و شستشوی بدون صابون زیاد به‌نظرم درست نمی‌آمد.

مراد کمی پس از نماز عشاء دراز کشید و بلافاصله خر و پفش به هوا رفت. ظاهراً در خواب عمیقی بود. من با نوک پا به کنار چاهک رفتم، چمباتمه زدم، محتاطانه و مجرمانه شلوارم را پائین کشیدم و مشغول رفع حاجت شدم. می‌ترسیدم هر آنی مراد از خواب بیدار شود و مایه خجالتم شود. اصلاً شاید خودش را به‌خواب زده بود و فقط خر و پف می‌کرد تا به من فرصت قضای حاجت بدهد. چه آدم ملاحظه‌کاری! کمی احساس شرمندگی کردم. آیا من هم می‌بایست به همین حیله متوسل شوم تا به او این فرصت را بدهم؟ چه روش عاجزانه‌ای برای متمدن و مؤدب بودن !

اما اشتباه کرده بودم. مراد غرق خواب بود، خواب متقیان و پرهیزکاران. من بودم که حتی پس از رفع حاجتم مشکل بزرگی در به‌خواب رفتن داشتم. کف اتاق که در اوائل زیاد سخت به نظر نیامده بود حالا هر لحظه سفت‌تر و سخت‌تر می‌شد. و مغزم مطلقاً اجازه نمی‌داد که هیچ فکری که بتواند مایه راحتی اعصابم شود به ذهنم خطور کند. و بد‌تر از همه ندانستن آن بود که چه ساعتی است. پس از چند ساعت به این طرف و آن طرف غلط زدن حالتی میان خواب و رؤیا و هذیان بهم دست داد. گوئی در میان بیابانی سوزان گم شده بودم و کسی به زبانی بیگانه با من در خواب حرف می‌زد. سراسیمه از خواب پریدم و نیازی مبرم به یک تماس انسانی احساس کردم. مراد را تکان دادم و از خواب پراندم.
او با سراسیمگی بلند شد و نشست. گفت «چی شده؟»
گفتم «به من نماز خوندن یاد می‌دی؟»

او با لبخندی مهربان گفت «نصفه شبی یکهو دین و ایمون پیدا کردی؟ چیه؟ جدت به خوابت اومد؟»
گفتم «آره.»
گفت «چی بهت گفت؟»
گفتم «نمی‌دونم. گمانم عربی حرف می‌زد. فقط یه جمله از حرفاش یادم مونده. به‌گمانم گفت اهدنا السراط المستقیم. یعنی چی؟»
گفت «جدت می‌خواد به راه راست هدایتت بکنه. واسه همین به دلت برات کرده که نماز یاد بگیری. کی می‌خوای شروع کنی؟»
با بی‌صبری گفتم «همین الان. می‌خوام عربی هم یاد بگیرم. می‌خوام معنی نمازو بفهمم.»
مراد با چشم‌های خواب‌آلود گفت «شاید جدت منو به اینجا آورده که مایه هدایت و رستگاری تو بشم. شاید من بهترین معلم زبون عربی نباشم، ولی دست‌کم قرآن‌ رو خوب بلدم. »
جابجا احساس خوشی بی‌اندازه‌ای کردم. حتی شوخ‌طبعی از دست رفته‌ام دوباره به سراغم آمد. یاد حرف صبحی افتادم که پیشنهاد کرده بود که وقتی در صحرای محشر به یکدیگر برخوردیم به زبان عربی صحبت کنیم.
گفتم «من یه دوست عرب دارم که مرده. به همدیگه قول دادیم که توی صحرای محشر با هم به عربی صحبت کنیم.»

مراد با خوشروئی دهن‌دره‌ای کرد و گفت «فکر خوبیه. شاید تو صحرای محشر همه به عربی حرف بزنن.»
بلافاصله درس را شروع کردیم. مراد همزمان با درس نماز، معنی آیات را هم به من می‌آموخت. فهم جمله‌های نماز ایجاد اشتیاق زیادی در من می‌کرد. پس از یاد گرفتن نماز مراد از من خواست که نماز را به صدای بلند در حضور او بخوانم. با دقت گوش می‌داد و کلمات و تلفظ‌های غلط مرا تصحیح می‌کرد. وقتی بالاخره برای خوابیدن روی زمین دراز کشیدیم، ذهن من چیزی برای تمرین و تکرار داشت. آنقدر نماز را در ذهنم تکرار کردم تا خوابم برد.

وقت سحر مراد مرا بیدار کرد تا با او نماز سحرم را بخوانم. در آن شب ابدی آن لامپ بیست و پنج واتی، حس می‌کردم که می‌توانم به تحقیق بگویم که وقت سحر است. وگرنه چطور ممکن بود که ما نماز سحرمان را در آن وقت بخوانیم؟ بر طبق قرارمان هر دو نمازمان را به صدای بلند می‌خواندیم تا من نمازم را با نماز او تطبیق دهم. با آن همه تمرین که پیش از خواب کرده بودم، تقریباً هیچ اشتباهی نکردم. و در طول روز، بین نماز‌ها، همچنان به تکرار جملات نماز ادامه دادم. حالا که معنی آیات را می‌دانستم، آن‌ها برایم به صورت گونه‌ای شعر در آمده بودند.

روز‌ها دیگر کوتاه‌تر، تحمل پذیر‌تر، و خوش‌تر شده بودند. روز سوم نماز، به همراه کاسه کته، زندانبان یک مهر نماز، یک تسبیح، و یک جلد قران کوچک برای من آورد و با مهربانی مرا در آغوش کشید و برادر خطاب کرد. مراد حق داشت. ما را می‌پائیدند و به حرف‌هامان گوش می‌کردند. وگرنه از کجا می‌دانستند که من شروع به نماز خواندن کرده‌ام؟ ولی مهم نبود. من نماز را برای آن‌ها نمی‌خواندم. هنوز به دینداری خودم ایمان نداشتم، اما موقع خواندن نماز احساس نوعی تقوا می‌کردم. حالا دیگر خواندن و ترجمه آیات قرآن را به طور جدی شروع کرده بودیم. مثل این بود که دوباره به مدرسه برگشته‌ام و از آن احساس خوشی می‌کردم.

دو هفته بعد از ورود من، همانطور که مراد حدس زده بود، به سراغش آمدند. گفتند مورد عفو دادگاه قرار گرفته و آزاد خواهد شد. ولی مراد هیچ اطمینانی به حرفشان نداشت. گفت دوستان دیگری هم داشته که اسماً آزاد شده بودند ولی بعد معلوم شده بود که دارشان زده‌اند. وقت خداحافظی وقتی همدیگر را در آغوش کشیدیم مراد چشمکی به من زد و با خنده تلخی گفت «دارم آزاد می‌شم.» معلوم بود هیچ مطمئن نیست که یا دارند او را آزاد می‌کنند یا به پای چوبه دار می‌برند. من بی‌اختیار اشک می‌ریختم و نمی‌دانستم چه احساسی داشته باشم. اگر داشتند او را پای چوبه دار می‌فرستادند طبعاً اشکم اشک اندوه بود. اگر داشتند آزادش می‌کردند می‌بایستی اشکم اشک شادی باشد. ولی از رفتن او چنان حس تنهائی می‌کردم که حتی نمی‌توانستم شادی آزاد شدن احتمالیش را احساس کنم. او تنها پیوندی بود که دراین دنیا برای من مانده بود و حالا داشتند این آخرین پیوند را هم از من می‌گرفتند.

با عزیمت مراد دیوارهای اتاق به من تنگ شد. اتاق دوباره تبدیل به یک سلول انفرادی تاریک و متعفن شد. کاسه کته طعمش را دوباره از دست داد. حتی از شعر و غناء نماز هم اندکی کاسته شد. اما من با اضطرار و اجبار بیشتری به خواندن نماز ادامه می‌دادم. حالا دیگر نماز تنها حائلی بود که بین من و وحشت مطلق، بین من و جنون، وجود داشت.

آن شب خواب به چشم من نیامد. با نداشتن ساعت درونی مراد، دیگر وقت نماز سحر را نمی‌دانستم. احتمالاً آن را چندین ساعت زود شروع کردم. چون که وقتی کاسه شام را آوردند من متوجه شدم که نماز چندین روزم را خوانده‌ام. دیگر حتی نمی‌دانستم چطور حساب روز‌ها را روی دیوار نگ هدارم. کم کم نماز خواندن من یک کار مداوم شده بود. تنها وقتی که مشغول خواندن نماز نبودم زمانی بود که از شدت خستگی به خواب رفته بودم. و چون پیش از خواندن هر نماز وضو می‌گرفتم، هر چند دقیقه یک بار بهانه‌ای برای شستن سر و صورت و پای خودم داشتم. اما درون لباس‌هایم روز به‌روز کثیف‌تر می‌شدم و بیشتر خودم را می‌خاراندم.

وقتی به سراغ من آمدند حساب روز‌ها کاملاً از دستم در رفته بود. نمی‌دانستم چند روز یا چند هفته از عزیمت مراد گذشته. نمی‌دانستم دارند مرا برای دار زدن می‌برند یا برای آزاد کردن. اما خوشحال بودم که بالاخره به سراغم آمده‌اند. امیدوار بودم که اگر دارم می‌زنند دست‌کم یکی دو نفر یار و یاور داشته باشم. حتی مسیح را هم همراه دو تا دزد مصلوب کردند.

اما اشتباه کرده بودم. مرا نه برای دار زدن، بلکه برای بازپرسی مجدد می‌بردند. از یک پلکان طولانی پائینم بردند و به یک زیر زمین بزرگ هدایتم کردند که شباهت زیادی به زیرزمین ساواک سابق داشت که درآن جزئیات شکنجه و مرک اسکندر را شنیده بودم. و وقتی به آنجا رسیدم دچار سخت‌ترین شوک زندگیم شدم. دوستان دیرینم در آنجا انتظارم را می‌کشیدند، سرهنگ دوم سبیل چخماقی که حالا سرهنگ تمام شده بود، و دستیارانش که آن‌ها را به نام‌های «برادر حسین،» «برادر عزیز،» و «برادر اکبر» به من معرفی کرد. تنها فرقی که کرده بودند این بود که همگی حالا ریش‌های توپی داشتند و مسن‌تر به‌نظر می‌آمدند. دندان‌های طلا، دندان افتاده، و سوراخ میان لبخند همه سر جایشان بودند. اما چشمک شهوت‌پرستانه ناپدید شده بود. سبیل چخماقی سرهنگ حالا با ریش توپیش تلفیق شده بود و تسبیحی در دست داشت که با آن قله هو والله‌هایش را می‌شمرد.

وقتی هواپیما به‌سوی فرودگاه نیویورک پائین می‌آمد، بالش را در زیر تابش خیره‌کننده خورشید صبحگاهی کج کرد و من نگاهم به بانوی مشعلدار بندر نیویورک افتاد. دست‌هایم را پیش روی او باز کردم. باز با دست خالی برگشته بودم. ولی این بار امید داشتم که برای همیشه خالی نمانند.

باز برای من بسیار شگفت‌آوربود که هیچکدامشان نشانی از آشنایی ندادند. در مورد سرهنگ هنرپیشه رو حوضیم به خودم گفته بودم که آشنایی ندادنش ظاهری است. اما حالا در آن مورد هم دچار تردید شدم. از خودم پرسیدم آیا راستی این چهار نفر مرا به یاد می‌آورند؟ چرا باید هنوز پسربچه‌ای را به‌یاد داشته باشند که یک روز چهارده سال پیش زجر داده بودند، مرعوب و تهدید به تجاوز کرده بودند، کاری که کار روزمره‌شان بود. شاید آن‌ها حتی اسکندر را هم، که رابطه بسیار نزدیکتری با ایشان داشت، به یاد نمی‌آوردند. شاید ما دو تا از «بیماران» بی‌شماری بودیم که آن‌ها «درمان» کرده و سپس فراموش کرده بودند.

دوباره وسط‌‌ همان زیرزمین روی یک صندلی نشسته بودم و سرهنگ و «برادر»‌ها داشتند عرصه را به هم تنگ می‌کردند. سرهنگ همانطور که تسبیح می‌انداخت و زیر لب بسم الله الرحمان الرحیم را زمزمه می‌کرد پای راستش را بالا آورد و روی صندلی کنار من گذاشت. بعد شروع به شمردن جرائم من و خانواده‌ام کرد: پدر من رئیس دیوان کشور آن «شاه مرتد مستبد ملعون» بود، در زمانی که «بسیاری از برادران و خواهران مذهبی ما شکنجه می‌شدند و به شهادت می‌رسیدند.» و عموی من قائم مقام نخست وزیر‌‌ همان «شاه مرتد مستبد ملعون» بود. و برادر من «یک کمونیست مرتد خدان‌شناس» بود. و خود من علیرغم سیّد اولاد پیغمبرصل الله علیه و آله بودن و سیّد طباطبائی بودنم، یک عرق خور زناکار بودم. این جرائم به تنهائی برای مفسد فی الارض شناختن و دار زدن من کافی بودند.

نگرانی او این بود که من جاسوس هم بودم، برای شیطان بزرگ، امریکا، و «سر سپرده‌اش، آن صدّام مرتد ملعون که انشاالله بزودی تحت ارشاد و رهبری امام دک و دنده‌اش را خرد می‌کردند و به جهنم اسفل السافلین می‌فرستادند.» آنچه او می‌خواست بداند ماهیت مأموریت من بود، و اینکه با چه کسانی بنا بود ارتباط بر قرار کنم، و در صورت اعزام شدن به جبهه جنگ اهداف جاسوسی بخصوص من چه بود. وقتی من در بی‌گناهی خودم در تمامی این «جرائم» پافشاری کردم به من اطمینان داد که او می‌داند چطور امثال مرا به حرف بیاورد.

دست دراز کرد و سیم برق لختی را که «برادرعزیز،» «دکتر عضدی سابق،» متخصص دیرین «درمان با شوک الکتریکی» از سر لطف به سوی او دراز کرده بود گرفت.
با لحنی تهدید آمیز گفت «پسر، می‌دونی این چیه؟»
من زیر لبی گفتم «سیم برق.»
گفت «دقیقاً! سیم برق. و می‌دونی این سیم برق چیکار می‌کنه؟ هفتصد هشتصد ولت برق رو یکراست می‌فرسته به خایه‌هات، تا اینکه از درد هوار بکشی و به من التماس کنی بذارم به زبون بیای و هرچی رو که می‌خوام بدونم بهم بگی.»

آیا به‌راستی و به لطف حق «تغذیه مقعدی» و «تغذیه با بطری» متروک شده بود؟ آیا «برادر حسین» و «برادر اکبر» از عادات نامسلمانانه و نفرت‌انگیز گذشته‌شان دست کشیده بودند و با دربرگرفتن شخصیت ریشوی اسلامی خود اعاده حیثیت کرده بودند؟ یا اینکه فعلأ برای صرفه‌جوئی در وقت چند مرحله از «درمان» را کنار گذاشته بودند و داشتند یکراست به سراغ «درمان با شوک الکتریکی» می‌رفتند؟
وقتی من دوباره اتهام جاسوسی را رد کردم و در بی‌گناهی خودم پافشاری کردم، سرهنگ اجازه داد که «درمان» را شروع کنند. یک ماشین چرخدار را به‌سوی من هل دادند، سیمش را به برق وصل کردند، مرا با طناب به صندلی بستند و بی‌هیچ رو در بایستی شلوارم را پائین کشیدند. من چشم‌هایم را بستم و انگار که با بدن منقبض شده‌ام پل زده باشم با پشت گردنم به پشت صندلی تکیه کردم. سرم گیج می‌رفت و با اضطراب در انتظار لحظه تماس و درد بودم، که گوئی برای آنکه اضطراب و وحشت من بیشتر شود به تأخیر می‌افتاد. ناگهان، گوئی که فرمان تعویقی در مجازات از آسمان نازل شده باشد، تلفن زنگ زد و همه چیز متوقف شد. و من خدا خدا کردم که دستور دار زدن فوری من صادر شده باشد، تا کار یک‌باره یکسره شود.
حتی جرأت نکردم چشم‌هایم را باز کنم. می‌توانستم تا ابد در تاریکی باقی بمانم و قید نور آفتاب و واقعیت را بزنم. صدای سرهنگ را پای تلفن می‌شنیدم که بی‌تردید داشت با یکی از رؤسایش گفت‌وگو می‌کرد، کسی که می‌توانست از سر لطف دستور دار زدن فوری مرا صادر کند. می‌گفت «بله، قربان! اطاعت، قربان! بلافاصله، قربان!» صدای قطع شدن تلفن را شنیدم و سرهنگ با هیجان فریاد زد که فورا شلوار مرا پایم کنند. پس دستور دار زدن فوریم صادر شده بود. پس خداوند بی‌تردید رحمان و رحیم بود.

طنابم را باز کردند. دوباره مرا دستبند زدند و از‌‌ همان راهی که وارد زندانم کرده بودند خارجم کردند. مرا توی یک جیپ بین دو تا پاسدار مسلسل به‌دست نشاندند و چشم‌هایم را بستند. پس از نیم ساعتی رانندگی مرا از جیپ پیاده کردند و از یک پلکان بالا دواندند. وقتی چشم‌هایم را باز کردند خودم را در تالار مجللی یافتم که با فرش‌های ابریشمی گرانبها و چلچراغ‌های عظیم زینت شده بود. پشت در اتاق‌های متعدد سربازان و پاسداران مسلسل به‌دست کشیک می‌کشیدند.

مرا با عجله به اتاق بسیار بزرگی بردند که در آن یک سرلشگر ارتش با ریش توپی پشت میز بزرگی نشسته بود. روبروی او مرد میانسال معمّمی با عبا و عمامه سیاه روی مبلی نشسته بود. هر دو با کنجکاوی بسیار مرا برانداز می‌کردند، گوئی که من جانور عجیبی بودم که تا آن لحظه مورد بحث آن‌ها بود.
مرد معمّم با لبخند تحقیرآمیزی گفت «پس این اون جوان مفسد فی‌العرضی‌ست که از هر دو طرف اولاد پیغمبر مکرم، صل الله علیه و آله، است، که سال‌های سال رو در آمریکا به مشروبخواری و زناکاری گذرونده و حالا در وسط جهاد مقدس ما فرستاده شده تا برای شیطان بزرگ و اون صدام ملعون جاسوسی کنه!»
تیمسار با احترام گفت «بله، حضرت آیت الله.»
شخص معمم که آیت الله خطاب شده بود گفت «من شرم دارم از اینکه چنین مفسد فی‌الارضی در اصل و نسب مقدس ما با ما شریک باشه.»
تیمسار گفت «بنده هم همینطور.»
آیت الله ادامه داد «اما همه گناه‌ها رو هم نمی‌شه به گردن این جوان گمراه انداخت. بیشتر تقصیر از اون پدر مفسد فی الارض و عموی مفسد فی الارض اوست که او رو چنین فاسد بار آوردند و از بچگی به سدوم و عموره آمریکا فرستادند تا بدون هیچگونه ارشاد اسلامی روز بروز فاسد‌تر بشه.»
تیمسار گفت «عیناً همینطوره که می‌فرمائید.»
آیت الله گفت «جناب سردار، فکر می‌کنید که جدّ ما پیغمبر مکرم، صل الله علیه و آله، بتونن در این بره سیاه گمشده مشروبخوار زناکار کمترین نشانی از فیض پیدا کنن که ایشان رو ترغیب به این بکنه که در روز محشر شفاعت گناهانشو بکنن؟»
تیمسار گفت «والله نمی‌دونم حضرت آیت‌الله. جّد مکرم ما انقدر بخشنده و کریم هستند که شاید حتی چنین اولاد گمراه و بی‌ارزشی رو هم مشمول فیض و مرحمت خودشون بکنند؟»
«اینطور که من شنیده‌ام، گویا پیغمبر مکرم در خواب به چنین اولاد ناقابلی نازل شده‌اند و اشاره‌ای فرموده‌اند به اینکه شاید بخواهند او رو به صراط مستقیم هدایت کنند. حتی شنیده‌ام که در دل سیاه او انقدر نور ایمان تابانده‌اند که در دو سه هفته گذشته از سحر تا شام به نماز و عبادت مشعول بوده.»
تیمسار گفت «به بنده هم چنین گزارشی رسیده.»

آیت‌الله گفت «البته اگر این موجود فاسد برای جاسوسی و خرابکاری به اینجا آمده، سزاوار چوبه دار هست. و این وظیفه اسلامی ما علماست که مفسدین فی الارض رو به سزای اعمال خودشون برسونیم. اما اگر جد ما پیغمبر مکرم، صل الله علیه و آله، در روز محشر جلوی بنده و جنابعالی رو بگیرن و مواخذه کنن که چطور ما به خودمون حق دادیم که این بنده گمراه رو به دار بزنیم، درست در زمانی‌که ایشان تصمیم به هدایت او به صراط مستقیم گرفته بودند، چه جوابی به ایشان می‌تونیم بدیم؟»
«والله بنده هم از همین می‌ترسم.»
«اما بین خودمون، فکر می‌کنید جوانی که چهارده سال مغز خودش رو در ویسکی غرق کرده و انقدر بی‌شعوره که در عرض چهارده سال نتونسته یک لیسانس بگیره، شعور این رو داره که بتونه برای شیطان بزرگ جاسوسی بکنه؟ فکر نمی‌کنید که اگر می‌خواستن جاسوس بفرستن یک آدم با هوش‌تری رو برای این کارانتخاب می‌کردن؟»
تیمسار گفت «والله این فکر به ذهن بنده هم خطور کرده بود.»
آیت الله گفت «با وجود علاقه زیادی که بنده به این دارم که پوزه شیطان بزرگ رو به خاک بمالیم و چند تا از جاسوس‌هاشون رو به دار بزنیم، شاید الان وقتی نباشه که با دم شیر بازی کنیم، و درست در موقعی که داریم تحت رهبری امام بر اون صدام ملعون پیروز می‌شیم به ارباباش بهانه‌ای بدیم که خنجر بزرگ‌تری از پشت به ما بزنند. »
تیمسار گفت «کاملا متوجه فرمایشتون هستم.»
«و اگر کوچک‌ترین ظنی وجود داشته باشه که این موجود برای جاسوسی یا خرابکاری به اینجا فرستاده شده، ما نمی‌تونیم بفرستیمش به جبهه جنگ تا حتی بهتر فرصت این کار رو داشته باشه. نظر بنده اینه که این موجود رو از اینجا تبعید کنیم و به همون سدوم و عموره آمریکا برگردونیم. اگر به صراط مستقیم هدایت‌شدنی باشه، پیغمبر مکرم از همونجا هم می‌تونن هدایتش بکنند، و اگر نباشه بگذار همونجا آتش جهنم رو برای خودش روز بروز داغ‌تر بکنه.»
تیمسار گفت «فکر بسیار بکریه، حضرت آیت الله. من کاملاً با نظر جنابعالی موافقم. و اگر امر بفرمائید دقیقاً به همین صورت عمل خواهیم کرد. »

با این کلمات آیت الله از روی مبل بلند شد و به طرف در رفت و تیمسار او را تا دم در بدرقه کرد و با او دست داد. پاسدار‌ها را صدا کرد و دستور داد تا دستبندهای مرا باز کنند، مرا با او تنها بگذارند، و در را ببندند. برگشت پشت میزش نشست و دوباره با‌‌ همان نگاه نافذ و کنجکاو به بر انداز کردن من پرداخت. چند دقیقه بعد با لحنی ملایم مرا به نشستن دعوت کرد. من در نشستن روی آن مبل‌های نفیس با لباس و بدن کثیفم تردید کردم. اقلاً دو هفته بود که نه حمام کرده بودم و نه لباس عوض کرده بودم. ظن آن را داشتم که بوی تنم برای دیگران تحمل‌ناپذیر بود، گو اینکه خودم حس بویایی‌ام را از دست داده بودم. در سلول زندان در چند روز آخر دیگر بوی چاهک را هم نمی‌شنیدم. اما برای آنکه به تیمسار بی‌ادبی نکرده باشم، بالاخره تصمیم گرفتم خاک نشیمنگاه شلوارم را بتکانم و بنشینم.

پس از چند لحظه تیمسار گفت «پسر تو واقعاً آدم خوش‌شانسی هستی. نمی‌دونی چقدر کم مونده بود که طناب دار به گردنت بیفته. شانس آوردی که گزارش نازل شدن پیغمبر مکرم در خوابت، و فیض و مرحمت ایشان در هدایت مجدد تو به صراط مستقیم، و نماز بی‌وقفه روز و شبت در دو هفته گذشته به من و بعد به این آیت الله بسیار مقتدر رسید و ایشان تصمیم گرفتند که به خاطر اینکه اولاد پیغمبر و سید طباطبائی هستی، و مشمول فیض و مرحمت پیغمبر مکرم شده‌ای، و گویا دوباره نور ایمان به قلب سیاهت تابیده شده، شفاعتت رو پیش مقامات قضایی بکنند. گو اینکه واقعاً زندگی و اعمال تو هم ایشان و هم من رو از اولاد پیغمبر بودن خودمون شرمسار می‌کنه. »

من کاملاً گیج شده بودم. آیا این به این معنا بود که آن چند کلمه عربی که در خواب شنیده بودم، یا خیال می‌کردم شنیده‌ام، و نماز شب و روزی که درآن دو هفته از سر وحشت واضطرار خوانده بودم، به همین سادگی مرا از دار زدن نجات داده بود؟ تیمسار گویی که فکر مرا خوانده باشد به حرفش ادامه داد.
«و شانس بیشتری آوردی که من دوستی نزدیکی با این آیت الله مقتدر دارم، و دوستی دور و درازی با مردی که با تو بستگی خونی بسیار نزدیک داره. »

ناگهان دوزاری من افتاد. این مرد «تیمسار» عمو جلال بود که به‌خاطر دینداری و تقوایش حالا به چنین سمت والایی در جمهوری اسلامی رسیده بود؛ و او بود که باعث شفاعت این آیت الله و نجات من از مرگ شده بود. چه کنایه‌آمیز بود که چند هفته پس از آنکه من تمام پل‌های بین خودم و عمو جلال را خراب کرده بودم، حالا بستگی من با او مرا از مرگ رهانیده بود. آنچه که در آن لحظه احساس کردم بیش از سپاسگزاری، حیرت بود، که در‌‌ همان حال که گناهان «عموی مفسد فی الارض من» طناب دار را به گردن من می‌انداخت، دست او از فاصله چندین هزار فرسخ دراز شده بود و طناب دار را از گردن من برداشته بود.
تیمسار گفت «چون وقت خیلی کمه، مطلب رو خلاصه می‌کنم. سه ساعت وقت هست که تو به یک پرواز زوریخ برسی. به‌جای اینکه آنطور که سزاوار هستی تو رو به‌عنوان یک مفسد فی الارض و جاسوس دار بزنیم، تو رو از جمهوری اسلامی تبعید می‌کنیم، با قید به اینکه دیگه هرگز نتونی پاتو توی این مملکت بذاری. در فرودگاه زوریخ آدم‌های عموت ملاقاتت می‌کنن و تو رو پیش او می‌برن. اگر من به‌جای تو باشم وقتی دیدمش به خاک می‌افتم و از سر قدردانی پاهاشو می‌بوسم. و وقتی دیدیش سلام دوستانه منو بهش برسون.»
پیش از آنکه من وقت هضم کردن حرف‌هایش را داشته باشم، تیمسار زنگ زد و پاسدار‌ها با یک سروان ارتش برگشتند.

تیمسار با هیجان داد زد «سروان! تو شخصاً مسئولی که این زندانی رو به فرودگاه برسونی، او رو سوار هواپیمایی بکنی که سه ساعت دیگه به مقصد زوریخ پرواز می‌کنه، و بدی از مملکت تبعیدش کنن و روی گذرنامه‌اش یک مهر بزنن که بازگشت به جمهوری اسلامی برای ابد ممنوع. دست‌هاش رو دستبند بزن و دستبند رو تا لحظه پرواز هواپیما باز نکن. اگر خواست فرار کنه هر دو تا پاش رو با تیر بزن، اما جوری که زنده بمونه، تا بتونیم دارش بزنیم.» لحنش کوچک‌ترین نشانی از آنکه حرف‌هایش کاملاً جدی نیست نداشت.
سروان پاشنه‌هایش را به هم کوبید و ما مرخص شدیم. در تالار ورودی دوباره به من دستبند زدند، چشم‌هایش را بستند، و مرا به شتاب بیرون بردند. مرا توی یک اتومبیل چپاندند و با عجله به راه افتادیم. در تمام طول مسیر آژیر یک اتومبیل پلیس ما را همراهی می‌کرد. در فرودگاه چشم‌های مرا باز کردند، از جیپ پیاده کردند، و بدون بازرسی از کنار صف مسافران در طول تالار فرودگاه دواندند. مردم با کنجکاوی به این مرد کثیف ریشوی بوگندوی دستبندخورده بسیار مهم نگاه می‌کردند که پاسداران در طول فرودگاه می‌دواندند. وقتی مرا از پله‌های یک هواپیمای ایران ایر با چراغ‌های روشن و آماده پرواز به بالا هل می‌دادند چمدان کوچک و کیف سیاهم را دیدم که بین یک پاسدار و یک مهماندار دست به دست می‌شد.

درست پیش از آنکه درهای هواپیما را ببندند، سروان دستبندهای مرا باز کرد، یک مشت دستور در گوشی به مهمانداران هواپیما داد و بیرون رفت. هر دو صندلی راست و چپ من خالی بود و کلی جای خالی برای آرنج‌هایم داشتم. صندلیم جلو بود و هیچ مسافری در جلویم ننشسته بود. حال اینکه سرم را برگردانم و قیافه مسافرهای دیگر را تماشا کنم نداشتم. در حالی‌که هنوز سرم از هیجان و شتاب تمام روز گیج می‌رفت چشم‌هایم را بستم و به عقب لم دادم. درب و داغون بودم. مهماندار‌ها خیلی بهم توجه می‌کردند و مرتب می‌پرسیدند آیا به چیزی احتیاج دارم یا نه. به نوبت به سراغم می‌آمدند و بهم نوشابه تعارف می‌کردند. ظاهراً خیلی درباره من کنجکاو بودند و به زور جلوی کنجکاوی خودشان را می‌گرفتند. تنها وقتی به فرودگاه زوریخ رسیده بودیم و من داشتم در کمال آزادی از هواپیما بیرون می‌رفتم، یکیشان پرسید که جرم من چه بود.
من انگشت سبابه‌ام را رو به آسمان گرفتم و گفتم «من جاسوس شیطان بزرگم.»
او سراسیمه و با وحشت خودش را پس کشید و گفت «وای، خاک عالم!»

در فرودگاه زوریخ نه من در یافتن بر و بچه‌های عمو جلال مشکلی داشتم و نه آن‌ها در یافتن من. من کثیف‌ترین و بوگندو‌ترین مسافر ریشویی بودم که پیش از هر کس دیگر از هواپیما پیاده می‌شد. و آن‌ها متشخص‌ترین راننده‌ها و محافظین شخصی بودند که انتظار یک مسافر را می‌کشیدند. مرا سوار یک مرسدس مشکی کردند و به‌سرعت به‌راه افتادیم. من بلافاصله به خواب رفتم و تا وقتی که به ویلای عمو جلال در سن موریتس رسیدیم بیدار نشدم. عمو جلال معمولاً هر وقت که می‌خواست کاملاً تنها و دور از همه، حتی زن و دختر‌هایش باشد، به ویلایش در سن موریتس می‌رفت. من با قدردانی مشتاق دیدارش بودم، ولی از اینکه آنطور کثیف و بوگندو با او روبرو شوم و بغلش کنم و رویش را ببوسم، خجالت می‌کشیدم.

خوشبختانه به محض ورود مطلع شدم که عمو جلال در خواب نیمروز است و من باید انتظار بیدار شدنش را بکشم. پیشخدمت خصوصی‌اش، انگار که فکر مرا خوانده باشد، گفت که او تا یکی دو ساعت دیگر بیدار نمی‌شود و من وقت دارم که حمام و اصلاح کنم و لباس عوض کنم. محرمانه به من گفت که عمویم سخت بیمار است، خیلی درد می‌کشد، برای تسکین درد مواد مخدر می‌خورد، و خوابش به‌خاطر آن است. حاضر به دادن جزئیات بیشتری نبود. من از بیمار بودن عمو جلال هیچ خبر نداشتم.

پیشخدمت بدون خواهش من یک وان آب داغ آماده کرده بود و من با شور و هیجان تشنه‌ای که چشمه آب زلالی دیده باشد، در آن پریدم. بوی یاسمن صابون محلول در آب سرمستم کرده بود. با چشمان بسته تا گردن در آب داغ فرورفته بودم و می‌کوشیدم هر گونه خاطره زندگیم را از ذهنم دور کنم.

کمی پس از آنکه حمام کرده بودم، صورتم را تراشیده بودم و لباس تمیز پوشیده بودم، پیشخدمت در زد و بهم گفت که عمویم بیدار شده و آماده دیدن من است. عصر بود که بالاخره به اتاقش وارد شدم. باورم نمی‌شد قیافه‌اش تا چه اندازه تغییر کرده بود. خیلی لاغر و نحیف شده بود. گردنش دوباره ظاهر شده بود و بسیار لاغر و دراز می‌نمود. دور چشمانش را حلقه‌های سیاهی گرفته بود. من از دیدن او خیلی خوشحال بودم و او هم از دیدن من. توی رختخواب نیم‌خیز شد و گذاشت بغلش کنم و رویش را ببوسم. پیشخدمت در یک قوری کریستال با یک سینی نقره برایمان چای آورد. چای را ریخت و بیرون رفت. انگار که نمی‌دانیم حرف را از کجا شروع کنیم، مدتی در سکوت چای خوردیم.

اتاق مبلمان خیلی ساده‌ای داشت. یک قالی ابریشمی تبریز در وسط کف مرمر اتاق افتاده بود. دو مینیاتور بزرگ ایرانی در قاب خاتم، یک دیوار، و یک تابلو رنگ و روغن نقاشی انتزاعی، دیوار دیگر را می‌پوشاند. یک پرنده بزرگ کریستال روی یک پایه سیاه بلند یک گوشه اتاق، و یک فیل بزرگ از مرمر سبز، گوشه دیگر را تزئین می‌کرد. در یک قفسه کوچک کتاب از چوب بلوط در کنار تختخواب یک دیوان حافظ و یک دیوان شمس تبریزی به چشم می‌خورد. عمو جلال متوجه نگاه من به آن‌ها شد.

گفت «آره. مدتیه دارم حافظ و مولوی می‌خونم. حق با تو بود. یه چیزائی توی شعر اون دو تا هست که من ازشون غافل بودم.»
من چای‌ام را هرت کشیدم و از جواب عاجز ماندم. خجالت می‌کشیدم گفت‌وگوی تلفنی آخرمان را به یاد بیاورم.
پس از کمی سکوت عمو جلال گفت «بالاخره از بند جستی.» انگار او هم میلی نداشت که آن گفت‌وگو را به یاد بیاورد.
گفتم «بله. به همت تیمسار و آیت الله شما.»
گفت «تیمسارو به من می‌خوای نسبت بدی حرفی ندارم. دوستیشو از ته دل می‌پذیرم. ولی اون خیک شکمباره عمامه به‌سر رو که حالا لقب آیت الله به خودش بسته به من نبند. اون به‌اصطلاح شفاعتش برای من نیم ملیون دلار آب خورد. ولی نمی‌خواستم تیمسار بدون تور بره روی بند. می‌خواستم به‌نظر بیاد که پیشنهاد مال کس دیگه‌ای بوده و تیمسار فقط با پیشنهاد موافقت کرده بوده. »
گفتم «متاسفم که انقدر درد سر و خرج براتون درست کردم. باید به حرفتون گوش می‌کردم و نمی‌رفتم.»
گفت «فکرشم نکن. تنها چیزی که اهمیت داره اینه که از اونجا جون سالم بدر بردی. تونستی حتی قبر مادرتم ببینی؟»
گفتم «نه. تنها چیزی که تونستم ببینم محوطه فرودگاه بود، داخل زندان اوین، و داخل دفتر کار تیمسار. بقیه مدت چشم‌هام رو بسته بودن.»
«کلیدی که دنبالش می‌گشتی پیدا کردی؟»
«هم آره هم نه»
با لبخندی مفرح گفت «هیچ چیز تازه‌ای یاد گرفتی؟»
گفتم «آره. یاد گرفتم که چند روز می‌شه یک میت رو بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت.»
با لبخندی گفت «مطمئنم که خیلی بیشتر از اون یاد گرفتی. به‌نظر می‌آد که خیلی عوض شده‌یی. اون آدمی نیستی که من دو سه هفته پیش توی «واترلو» باهاش صحبت کردم.»
«از اون وقتی که شما دو هفته پیش توی واترلو بامن صحبت کردین خیلی اتفاقا برام افتاده.»
«مثل پیش به خودت مغرور نیستی.»
گفتم «نه، نیستم. اونقدر حق به جانب خود و از خود راضی هم نیستم.»
دوباره مدتی ساکت بودیم. پیشخدمت دوباره آمد چای ریخت و رفت.
گفتم «شما هم خیلی از آخرین باری که دیدمتون تغییر کرده‌ین.»
پرسید «منظورت اینه که بیشتر انسان به‌نظر می‌آم؟»
گفتم «نه. خیلی لاغر‌تر شده‌ین. مریضین؟»
گفت «آره. بین خودم و خودت، دارم از سرطان حنجره می‌میرم. این برای اطلاع عمومی نیست. هیچکس اینو نمی‌دونه، حتی زنم و دخترام. تحمل هیجان و نگرانیشونو ندارم. نمی‌خوام هی دورم بگردن و عرصه رو بهم تنگ کنن. ارث و میراثشونو می‌گیرن و می‌تونن تا آخر عمرشون خرید کنن. می‌خوام پیش از مردنم یک کمی آرامش داشته باشم.»
اشگ به چشمانم آمد و بغض گلویم را گرفت. رویم را گرداندم تا اشک را در چشمم نبیند.
در حالیکه تلاش می‌کردم جلوی اشکم را بگیرم، زیر لبی گفتم «خیلی متأسفم. هیچ نمی‌دونستم که مریضین.»
گفت «من به‌اندازه سهم خودم زندگی کرده‌م. بیشتر از سهم خودم زندگی کرده‌م. به‌قول گفتنی مرگ شتری است که در خونه همه می‌خوابه. حتی گربه هم بیشتر از هفت تا جون نداره. من نمی‌دونم زندگیم ارزش زیادی داشته یا نه. درسته که من شخصاً و دانسته به هیچ کسی آزاری نرسونده‌م. اما آیا این کافیه برای اینکه آدم بگه زندگیش ارزش زیادی داشته؟ شاید حق با تو بود. شاید من توی زندگیم قیمت هیچی رو با هیچ چیز ارزش داری تمام و کمال نپرداخته‌م. پول خیلی زیادی به هم زدم. یک خونواده تشکیل دادم اما حتی نمی‌دونم آیا اون کار رو هم به‌خوبی انجام دادم. لوسشون کردم. زیادی زیر پر و بال خودم گرفتمشون. فاسدشون کردم. یا بهتره بگم، پولم این کارو کرد. شاید تنها کاری که پول می‌کنه همینه: فاسد می‌کنه. شاید خوشبختی بزرگ‌تر در اینه که آدم فقیر زائیده بشه، و فقیرم بمیره.»
گفتم «جوری که من به قضیه نگاه می‌کنم، پول زیاد مثل یک ردای صدارته. وقتی روی شونه ما می‌افته نوعی مسئولیت به همراه می‌آره. می‌تونیم این ردا رو به دوش نگیریم، اما اگر اون رو پذیرفتیم و به دوش گرفتیم، نمی‌تونیم از زیر بار مسئولیتش شونه خالی کنیم. »
گفت «کاش قضیه به این سادگی بود. به هر حال کاش زود‌تر بینمون تفاهم برقرار شده بود. کاش تو و من انقدر با هم دعوا نکرده بودیم. ما احتمالا بیش از اون که تو فکر می‌کنی وجه اشتراک داریم.»
گفتم «من هم بخودم می‌گم کاش انقدر با هم دعوا نکرده بودیم.»
«می‌تونستیم با هم دوست‌تر از این باشیم. باید دوست‌تر از این می‌بودیم.»
گفتم «کاملاً همینطوره. شاید در درون خودمون بیش از اون درد می‌کشیدیم که این کارو بکنیم. می‌دونین، خیلی بلا‌ها به سر ما اومده بود، بیش از سهم خودمون. باید تلافیشو سر یکی در می‌آوردیم. و ما از اون آدما نبودیم که سر غریبه‌ها تلافی دربیاریم. اینه که تلافیشو سر خودمون در می‌آوردیم.»
گفت «شاید اینطور باشه. تو خیلی سختگیر بودی، هم نسبت به خودت، هم نسبت به من. توقع زیادی داشتی، هم از خودت، هم از من. تو می‌خواستی من به دنیا چیزی رو بدم که در خودم نداشتم. می‌خواستی من چیزی باشم که نمی‌تونستم باشم. اسکندر هم همینو از من می‌خواست. جفتتون داشتین ردائی رو روی دوش من می‌نداختین که من نمی‌تونستم سنگینی شو تحمل بکنم. و من انقدر ذکاوت نداشتم که متوجه این مطلب بشم، یا اینکه با خودم انقدر صاف و صادق نبودم که این واقعیت رو بپذیرم. تو می‌خواستی من اون چیزی بشم که خودت نمی‌تونستی بشی، منجی دنیا. فکر می‌کردی من باید منجی دنیا بشم، چون که علیرغم خودم پول زیادی بهم زده بودم. من هرگز نمی‌خواستم خیلی پولدار یا خیلی مقتدر باشم. تنها چیزی که می‌خواستم این بود که آدم خوبی باشم و مورد علاقه همه باشم. بهر حال، برای منجی دنیا شدن خیلی بیشتر از پول زیاد داشتن لازمه.»
گفتم «بله. آدم باید یک وسواس واشتیاق سوزان برای عدالت داشته باشه.»
گفت «خب، من اینو نداشتم. و آدم باید خود‌شناسی و فروتنی زیادی داشته باشه تا بدونه چه چیزی رو نداره. گول انتظارهای غلطی رو که مردم ازش دارن نخوره. توی دام یک هویت کاذب نیفته. من بجای اینکه نبودن یک چیز رو بپذیرم، کوشش زیادی کردم که بخاطر نبودنش از خودم دفاع کنم، اول با اسکندر و بعد با تو. اما هر دو ما در مدتی خیلی کوتاه خیلی چیز‌ها یاد گرفته یم، نیست؟ هیچکدوممون باندازه پیش مغرور و حق بجانب خود و از خود راضی نیستیم.»
گفتم «اینجور به نظر می‌آد.»
باز مدت زیادی ساکت ماندیم و چای خوردیم.
پرسیدم «دکترا چقدر وقت بهتون داده‌ن؟»
گفت «چند ماه. کمتر از شیش ماه.»
دوباره زیر لب گفتم «متأسفم.» هنوز می‌کوشیدم جلوی اشکم را بگیرم.
گفت «حالا می‌خوای چکار کنی؟»
گفتم «اول بذارم نفسم سر جاش بیاد.»
«و بعد؟»
«برگردم به واترلو»
«چرا اونجا؟»
«که واترلوی خودمو تجربه کنم.»
«و بعد از اینکه واترلوی خودتو تجربه کردی، بعد چی؟»
«از آسمون برگردم به زمین. یک مشت حیوون برای همنشینی فراهم کنم، یک مشت ریشه توی زمین بدوونم، ببینم با ده جریب خاک کنار رودخونه چکار می‌تونم بکنم. سعی کنم باغ عدن رو از نو بسازم.»
«رویای دنیای مبنی بر عدل و انصافت چی می‌شه.»
گفتم «باید صبر کنه. باید صبر کنه تا نفس من سر جاش بیاد، تا اینکه تمام تیرهایی رو که تو گوشت تنم فرو رفته کشیده م بیرون. بهر حال، باغ بهترین جاست برای اینکه آدم رویای ساختن یک دنیای مبنی بر عدل و انصاف رو در سر بپرورونه.»
«نقشه محقریه، برای کسی که می‌خواست دنیا رو عوض کنه. اگه هنوز می‌خوای دنیا رو عوض کنی، و اگه هنوز خیال می‌کنی که می‌تونی این کارو با پول بکنی، من بهت پول می‌دم. بذار ببینیم تو می‌تونی کاری رو بکنی که منو به خاطر نکردنش سرزنش می‌کردی یا نه. بذار ببینیم تو می‌تونی پول داشته باشی و نذاری که پول فاسدت کنه. من یک ملیون دلار بهت برای رؤیای دنیای مبنی بر عدل و انصافت می‌دم. بذار ببینیم تو چکار می‌تونی باهاش بکنی. ببینیم تو می‌تونی پولتو دور از بازار بورس و سرمایه گذاری و معاملات ملکی و صادرات و واردات و تمام اون چیزائی که می‌گفتی بو می‌دن نگه داری و هنوز موفق بشی که پولتو به کار بندازی. یا اینکه تو هم توی همون تله می‌فتی که فقط بذاری پولت بکار بیفته و پول بیشتری بسازه.»
گفتم بنجامین فرانکلین می‌گفت «کیسه خالی نمی‌تونه رو پای خودش وایسه». و من الان یک کیسه خالیم. اول باید خودمو با یه چیزی پر کنم، پیش از اونکه بتونم رو پای خودم وایسم، پیش از اونکه بتونم به کار نجات دنیا بپردازم. یکی دو سال به من وقت بدین. »
گفت «باشه، این کارو می‌کنم. بهت یکی دو سال وقت می‌دم و برات یک ملیون دلار توی یک سپرده امانی می‌ذارم. برای رویای دنیای مبنی بر عدل و انصافت. وقتی آماده شدی که اون ردای سنگین رو بدوش بکشی بیا و پولتو بگیر. بذار ببینیم تو می‌تونی کاری رو که از من انتظار داشتی خودت به سرانجام برسونی. منصفانه است؟»
گفتم «منصفانه است.»
پرسید «حالا چرا ده جریب؟ چرا انقدر فروتن؟ ده جریب برای ساختن باغ عدن؟»
گفتم «به حساب من، اگه تمام کره زمین رو بین همه آدما قسمت کنن، سهم منصفانه برای یک آدم عادل ده جریبه.»
گفت «باغ خیلی شلوغی می‌شه.»
گفتم «نوح با یه کشتی این کارو کرد، دنیارو نجات داد. »
«و چرا حیوون برای همنشینی؟»
گفتم «می‌دونین، من یه فکری به خاطرم رسیده. شاید ما از اول غلط حساب کردیم که فرض کردیم آدم فرشته بوده، بعد از آسمون به زمین سقوط کرده. شاید اگه فرض رو بر این بذاریم که آدم اول حیوون زائیده می‌شه، و کلی باید رو به آسمون سقوط کنه تا فرشته بشه، شاید این بار بتونیم یه کاری باهاش بکنیم.»
گفت «خب، تو بهتر می‌دونی. تو شاعر و فیلسوفی. من فقط آدمیم که کارش خرید و فروش بوده.»

وقت آن رسیده بود که من او را تنها بگذارم تا استراحتش را از سر بگیرد. ظاهراً تحمل جسمانی محدودی داشت. آن شب را در اتاق مهمان او راحت خوابیدم. روز بعد با عمو جلال خداحافظی کردم و زوریخ را به مقصد نیویورک و واترلو ترک گفتم. می‌دانستم آخرین باری است که او را مرده یا زنده می‌بینم. می‌دانستم وسعم به آن نمی‌رسید که به تشییع جنازه او بروم، به‌خصوص حالا که می‌دانستم چند روز میت می‌تواند بدون کفن و دفن روی زمین باقی بماند. او آخرین عزیزم بود که نمی‌توانستم در تدفینش شرکت کنم.
وقتی هواپیما به‌سوی فرودگاه نیویورک پائین می‌آمد، بالش را در زیر تابش خیره‌کننده خورشید صبحگاهی کج کرد و من نگاهم به بانوی مشعلدار بندر نیویورک افتاد. دست‌هایم را پیش روی او باز کردم. باز با دست خالی برگشته بودم. ولی این بار امید داشتم که برای همیشه خالی نمانند.

در همین زمینه:

::رمان بی لنگر در کتابخانه رادیو زمانه::

برزخ دانته

Fri, 04 Nov 2011 08:01:03 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل بیست و دوم - درست پیش از طلوع آفتاب دو تا پاسدار به من دستبند زدند و مرا با یک جیپ به زندان اوین بردند. خیابان‌های شهر همه تاریک و خالی بودند. تنها اتومبیل‌های توی جاده متعلق به پلیس و پاسداران بودند. در تاریکی پیش از سحر سعی داشتم جهت‌یابی کنم و نقشه قدیمی شهر را دوباره در ذهنم زنده کنم.

اما دو نوع مشکل داشتم. خیابان‌ها و میدان‌های تازه زیادی بنا کرده بودند و خیابان‌های قدیمی همه نام‌های تازه داشتند. تا آنجا که می‌توانستم حساب بکنم نام خیابان شاهرضا به خیابان انقلاب و نام خیابان پهلوی به خیابان ولی عصر بدل شده بود. در تاریکی نمی‌توانستم نام خیابان‌های دیگر را بخوانم.
نزدیک سحر به محوطه زندان اوین رسیدیم. از دو پاسگاه نگهبانی با پاسداران مسلسل به‌دست گذشتیم، خود زندان را که نمایی نامیمون داشت دور زدیم، و جلوی یک گروه ساختمان اداره‌نما توقف کردیم. مرا به داخل یک اتاق دراز بدون پنجره بردند که چیزی جز یک نیمکت چوبی در آن نبود. یک لامپ بیست و پنج وات مسکین که از سقفی بسیار بلند آویخته بود به زحمت وسط اتاق را روشن می‌کرد. به من گفتند آنجا منتظر شوم و صدای قفل شدن در را شنیدم.

روی نیمکت چوبی نشستم و سرم را در دست‌های دستبند خورده‌ام نگه داشتم. خسته‌تر از آن بودم که بتوانم فکر کنم. احساس عجیب و بی‌تفاوتی داشتم، گویی که بیرون از زمان بودم. آیا این همه یک خواب بود؟ آیا مادرجون به راستی مرده بود؟ آیا او را دفن کرده بودند، بدون آنکه من بتوانم حتی یک لحظه رویش را ببینم؟ کجا بودم؟ آیا به‌راستی هزار‌ها فرسنگ از واترلو دور بودم؟ آیا به‌راستی سه روز پیش صبحی را دفن کرده بودم؟ آیا کلارا را برای آخرین بار در آغوش گرفته بودم و بوسیده بودم و برای همیشه ترک کرده بودم؟ خوشبختانه خیلی زود خوابم برد و تا چند ساعت بعد که برای بردن من به بازپرسی آمدند، بیدار نشدم.

دستبند‌هایم را باز کردند و مرا به داخل یک دفتر کار بزرگ بردند. یک سرهنگ با اونیفورم ارتشی و ریش توپی پشت میز نشسته بود و مشغول خواندن بود. بدون آنکه چشمش را از خواندن بردارد، با دست راست یک صندلی را به من نشان داد و با دست چپش پاسدار را مرخص کرد. من نشستم و شروع به ماساژ دست‌هایم کردم، جایی که دستبند آن‌ها را ساییده بود. بعد شروع به آمارگیری اشیاء دور و برم کردم. اتاق کاملاً عریان بود. پرونده‌های زیادی که دسته دسته روی هم انباشته شده بودند تقریباً تمام میز را پوشانده بودند. سعی کردم چهره سرهنگ را که هنوز غرق در خواندن بود بررسی کنم. ناگهان کتابی را که در دستش بود شناختم. دفتر خاطرات من بود. گاوم حسابی زائیده بود.

سعی کردم حدس بزنم به کجا رسیده و در آن لحظه مشغول خواندن کدام مطلب است. آیا آواز جیمی بافت را می‌خواند: سرم درد می‌کنه/پاهام بو می‌دن/ و عیسی رم دوست ندارم؟ یا آیا آن چنین مفتون شرح زناکاری‌های بی‌حساب من شده بود؟ چه با ملاحظه بودم که مدرک مفسد فی الارض بودن و دعوتنامه دار زدن خودم را به همراه آورده بودم که وقت و پول جمهوری اسلامی را تلف نکرده باشم.
وقتی بالاخره سرهنگ سرش را بلند کرد چنان یکه‌ای خوردم که نگو. سرهنگ صبحانی بود، سرهنگ هنرپیشه روحوضی خیابان شاهرضای خودم. احساس خوشحالی غیر مترقبه‌ای به من دست داد، انگار که به دوستی قدیمی برخورده بودم که سال‌ها از او بی‌خبر بودم یا اینکه تصور می‌کردم مرده. بی‌اختیار از جایم بلند شدم، تا به‌محض نشانه آشنایی دادن از طرف او، قدم پیش بگذارم و با او دست بدهم. اما او بدون کوچک‌ترین نشانه آشنایی، با چهره‌ای گرفته و بی‌تفاوت، به بررسی چهره من مشغول بود. با نومیدی سر جایم نشستم.

گفت "برادر، اتهّامات خیلی جدی بر علیه تو هست، اتهامات خیلی خیلی جدی. هم بر علیه تو و هم بر علیه خانواده‌ت. به‌نظر می‌آد که خانواده تو آشیانه افراد خائن و خدانشناس بوده، بگذریم از اینکه سید اولاد پیغمبری و اون هم سید طباطبائی. اعترافاتی که به خط خودت و به زبان خودت در این دفتر خاطرات ثبت کرده‌ای به تنهایی کافیه برای اینکه ما تو رو مفسد فی الارض اعلام کنیم و بلافاصله دار بزنیم. حتی پیش از اینکه بازپرسی رو شروع بکنیم تا ببینیم جاسوس و خرابکار هستی یا نه."

وقتی بلند شد تسبیحی در دستش دیدم که احتمالا صلوات‌هایش را روی آن می‌شمرد. دوباره در چهره‌اش خیره شدم که ببینم مبادا اشتباه کرده باشم. پیر‌تر از سرهنگ هنرپیشه روحوضی من به نظر می‌رسید، ولی البته این تعجبی نداشت. چهارده سال از آخرین برخورد ما می‌گذشت. ولی حتی با وجود ریش توپی، شباهتش انکارناپذیر بود. و نشان روی یقه‌اش‌‌ همان نشان رسته دادرسی ارتش بود. آیا ممکن بود که او برادر دوقولو یا پسرعموی سرهنگ من باشد؟ سرهنگ، انگار که میل ندارد بگذارد که به بررسی چهره او ادامه بدهم، پشتش را به من کرد. حالا تسبیح را پشت سرش در هر دو دست گرفته بود و دانه‌ها را در سکوت می‌شمرد.

یکهو سرش را برگرداند و با بدنی نیم خیز شده انگشت سبابه دست راستش را به‌سوی من نشانه رفت وگفت "اول اون پدر خائنت بود، سردسته خیانتکارا و مرتد‌ها، بالا‌ترین مقام قضایی کشور در دوره اون شاه ملعون، که وظیفه داشت که محافظ جان برادران مسلمان ما باشه، اما در عوض در تمام مدتی که هزاران برادر و خواهر مسلمان ما شکنجه می‌شدند و به شهادت می‌رسیدند، او لب از لب باز نکرد."
حالا دیگر تردیدی نداشتم که با‌‌ همان سرهنگ هنرپیشه روحوضی خودم روبرو هستم. وقتی سرش را به‌طرف من برگرداند چشمانش‌‌ همان لوچی پیشین را به خود گرفت. به‌زودی در نقش سابقش ظاهر شد و میان صندلی‌های خالی و میز و دیوار شروع به قیقاج رفتن کرد. دست‌هایش همانطور در هوا مگس‌های خیالی را کیش می‌کردند و آن نقطه فرضی که چشمان لوچش را به آن می‌دوخت کمی به طرف چپ بینی‌اش منحرف شده بود.

"بعد اون یکی اولاد نا‌خلف و کافر دیگر پیغمبر مکرم، اون خیانتکارو مرتد کبیر، رئیس سازمان برنامه و قائم مقام نخست وزیر، که اول یک کمونیست خدانشناس بود، و بعد رنگ عوض کرد و محرم اسرار و یار غار اون شاه ملعون شد. که با هم بیت‌المال خلق مسلمان رو می‌چاپیدند و خرج خودش و ملکه زناکارش و خواهرای فاحشه‌اش می‌کردن. بعد نوبت رسید به اون برادرت، اون یکی کمونیست مرتد خدان‌شناس، از دار و دسته اون فدائیان خلق گمراه، که سرانجام به‌دست عمال همون شاه ملعون زیر شکنجه کشته شد و حقش هم بود. و حالا می‌رسیم به تو، یک کافر خدان‌شناس دیگه، عرق‌خور زنباره زناکار، که به همه مقدسات اهانت می‌کنه، که نماز یومیه‌شو بلد نیست، که روزه نمی‌گیره، که نمی‌دونه چند روز می‌شه میت رو بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت، که لقب سید رو از جلوی اسمش برداشته، انگار که شرم داره که سید طباطبایی و اولاد پیغمبر مکرم باشه. که بعد از چهارده سال فسق و فجور و حرام کردن بیت‌المال مسلمین در سدوم و عموره آمریکا حالا در وسط جهاد مقدس ما و در آستانه پیروزی ما برگشته تا برای شیطان بزرگ و نوکرش صدام ملعون جاسوسی و خرابکاری بکنه. ولی ما در زیر سایه حضرت حق و به هدایت امام پیش می‌ریم و سر اون مار هفت خط، اون شیطان بزرگ رو به سنگ می‌کوبیم، و پوزه نوکرش صدام ملعون رو هم به خاک می‌مالیم."

پیش خودم اذعان کردم که من بی‌خود سرهنگ را هنرپیشه روحوضی خوانده بودم. او یک هنرپیشه طراز اول بود. اصیل‌ترین هنرپیشه‌ای بود که در عمرم دیده بودم. خود من هیچ نقشی را چنان قانع‌کننده بازی نکرده بودم که این مرد نقش خودش را بازی می‌کرد. او و نقشش یکی بودند، نقشی که هر ده بیست سال یک‌بار با هر رژیم تازه‌ای که سر کار میآمد عوض می‌شد. و تنها گریم و لباس بازی که برای اجرای آن احتیاج داشت یک اونیفورم بود و یک ریش توپی و یک تسبیح.

این دیگر واترلو نبود. حتی دنیای سرهنگ هنرپیشه‌ام هم نبود. حالا دیگر از برزخ دانته گذشته بودیم و در حلقه اول دوزخ پائین می‌رفتیم.

به‌زودی برگشته بودیم سر‌‌ همان صحنه دوک کرنوال: چرا دو ور؟ بگذار اول جواب این سئوال را بدهد. سرهنگ اکیداً می‌خواست بداند چرا من این زمان بخصوص را برای بازگشت انتخاب کرده بودم، و به چه هدفی؟ واقعیت مرگ مادرم در زیر این جرمم که نمی‌دانستم چه مدت می‌شد میت را بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت نفی شده بود، اگر اصلا میتی در کار بود. حالا آسان‌ترین کار برای من آن بود که اذعان کنم که مادرم اصلاً نمرده بود، که جسدش هرگز روی زمین نمانده بود، که اصلاً جسدی در کار نبود، که اصلاً من مادر نداشتم، که تمام قضیه یک حقه بود، بهانه‌ای برای آنکه من در میان جهاد مقدسمان به کشور برگردم تا برای شیطان بزرگ و آن صدام ملعون جاسوسی و خرابکاری کنم. بعد هم بگذارم دارم بزنند یا تیربارانم کنند، یا هر کاری که با یک مفسد فی الارض می‌کردند.

اگر سرهنگ بازپرسی مرا در دفتر کار سابقش در خیابان شاهرضا فراموش کرده بود، من چه جوابی می‌توانستم به او بدهم که هیچ مطلبی را روشن کند. نه، به‌راستی آسان‌تر بود که اعتراف کنم و بگذارم دارم بزنند و قضیه را ختم کنند. اما در میان شور و هیجان نمایش روحوضیش گوش سرهنگ به اقرار و اعتراف من بدهکار نبود. گفت که او شیوه‌های بهتری برای اقرار و اعتراف گرفتن از امثال من دارد. گفت کسان دیگری را دارد که به جان من بیندازد تا وادارم کنند که تمام نقشه‌های شیطانیم را فاش کنم.
با این تهدید سرهنگ زنگ زد و مرا به پاسداران محافظم سپرد، که دوباره به من دستبند زدند و مرا به زندان برگرداندند. اما این بار مقصدم نه آن نیمکت چوبی در آن اتاق دراز و بی‌سرو صدا که روی آن در حالت نشسته راحت خوابیده بودم، بلکه آن زندان زشت و شوم بود. مرا از ساختمان اداری بیرون آوردند، و پیاده دور ردیف ساختمان‌های اداری گرداندند، و به طرف زندان بردند. در آن حال که به عمارت شوم زندان که هر لحظه نزدیک‌تر و بزرگ‌تر و شوم‌تر می‌شد چشم دوخته بودم، قلبم داشت فرومی‌ریخت. دومرتبه به زمان و فضای واقعی برگشته بودم. این دیگر واترلو نبود. حتی دنیای سرهنگ هنرپیشه‌ام هم نبود. حالا دیگر از برزخ دانته گذشته بودیم و در حلقه اول دوزخ پائین می‌رفتیم.

پشت یک در بزرگ فولادی سیاه‌رنگ توقف کردیم و نگهبانان پیش از آنکه بگذارند وارد شویم، از روزنه در بازرسیمان کردند. پاسداران ریشوی مسلسل به‌دست مرا تحویل پاسداران ریشویی دادند که اسلحه کمری داشتند. مرا از چند دالان دور و دراز گذراندند و از روزنه چند در دیگر بازرسی کردند. بالاخره وارد یک تالار عظیم و تاریک شدیم که با ستون‌های سنگی قطور و سقف بسیار بلندش به حمام‌های روم باستان شباهت داشت. هوا مثل هوای زیرزمین یا قنات بوی نا‌ می‌داد، انگار که سال‌ها بود که رنگ آفتاب را ندیده بود. سکوت سنگین تالار گویی پر از پچ پچ و نجواهای توطئه‌آمیزی بود که از پشت درهای بسته بی‌شمار میآمد. گاهی صدا یا فریاد خفیفی، گوئی از فضای ماوراء زمین، به گوش می‌رسید.

پس از توقفی کوتاه که در طول آن نگهبانان من عوض شدند، مرا از در فولادی دیگری گذراندند، در دالان دور و دراز تاریک و بوی نا‌گرفته دیگری راه بردند، و وارد سلول بی‌پنجره بدبویی کردند که نور ضعیف لامپ کوچکی آویخته از سقفی بسیار بلند، آن را اسماً روشن می‌کرد. دستبند‌هایم را باز کردند و مرا تنها گذاشتند. وقتی صدای قفل شدن در را شنیدم آهسته در کنجی روی زمین نشستم. صرف‌نظر از بوی بد سلول، و سرنوشتی که در انتظارم بود، از تنها بودن احساس راحتی کردم. حتی تاریک روشن سلول هم مایه تسکین خاطرم بود. داشتم چشم‌هایم را می‌بستم تا سعی کنم چرتی بزنم که از حرکتی ناگهانی در گوشه دیگر سلول یکه خوردم. سایه سیاهی که شق و رق ایستاده بود ناگهان تا کمر خم شد. تنها نبودم. مرد ریشویی در تاریکی گوشه دیگر سلول داشت نماز می‌خواند.

احساس کردم کسی به خلوت من تجاوز کرده و از آن رنجیده خاطر شدم. حالا دیگر ممکن نبود که بتوانم چرتی بزنم. اول باید تکلیفم را با این بیگانه مزاحم روشن می‌کردم، و این کار تا پایان نماز او امکان نداشت. شروع به بررسی هیکل تاریکش کردم که پشت به دیوار داشت و رویش با من زاویه‌ای تشکیل می‌داد. صورتش را ایستاده، در حال رکوع، و در حال سجود بررسی کردم. با در نظر گرفتن آنکه ریش آدم را مسن‌تر نشان می‌دهد، جوانی هم‌سن من بود. ظاهراً بدون آنکه مطلقاً از وجود من یا مزاحمتم آگاه باشد در وظیفه مقدس خودش غرق بود.

اما چرا او داشت آنجا نماز می‌خواند؟ اصلاً او آنجا چکار می‌کرد؟ اگر من آنجا بودم چون که مفسد فی الارض بودم و از یک خانواده مفسد فی الارض میآمدم، این آخوندک با تقوا چطور سر و کارش به آنجا افتاده بود؟ آیا او را آورده بودند تا جاسوسی مرا بکند، از من حرف بکشد، اسرار مرا کشف کند، در خواب به حرف‌هایم گوش بدهد؟ همانطور که به این سئوال‌ها می‌اندیشیدم و چشمم به تاریک روشن سلول خو می‌گرفت، متوجه آفتابه‌ای در گوشه دیگر اتاق شدم که کنار شیر آبی در دیوار و یک شبکه آهنی در کف زمین قرار داشت. چهار دست و پا و سینه‌خیز به‌طرف شبکه آهنی رفتم تا درباره‌اش تحقیق کنم. چاهک خلا بود. و بوی بد از آنجا میآمد.

چهار دست و پا رو به عقب خزیدم، انگار که قدرت سر پا ایستادن نداشتم، یا انگار که زندگی تازه‌ای که به آن محکوم شده بودم نیاز به روی دو پا ایستادن، نیاز به انسان بودن را منتفی کرده بود. به‌نظر میآمد که وضعیت تازه من چهار دست و پا راه رفتن را ایجاب می‌کرد. وقتی دوباره به گوشه خودم رسیدم به عقب تکیه دادم، پا‌هایم را دراز کردم، و احساس کردم که درمحیط طبیعی مخصوص به خودم هستم. حالا اگر صندلی یا نیمکتی در آنجا می‌دیدم به سختی یکه می‌خوردم. کمی پائین‌تر رفتم و روی زمین دراز کشیدم تا آن را برای خواب شبانه‌ام امتحان کنم. روشن بود که آن کف سخت اتاق رختخواب شب من است. اگر دست‌هایم را مثل بالش زیر سرم تا می‌کردم تا حد معقولی قابل تحمل بود. دوباره بلند شدم و نشستم، چون بنظر می‌آمد که نماز هم‌سلولیم رو به اتمام است. مهرنمازش را برداشت، آن را سه بار بوسید و توی جیبش گذاشت. بعد برای نخستین بار نگاهش را به‌سوی من گرداند.

سرش را با احترام و دوستانه خم کرد و گفت «سلام علیکم.»
من با ادب جواب سلامش را دادم «سلام علیکم.»
چند لحظه‌ای در سکوت به یکدیگر خیره شدیم و همدیگر را سبک سنگین کردیم، انگار که حرف دیگری برای زدن نداریم. قیافه مهربانی داشت وچهره‌اش ازآرامش خاطر کاملی برخوردار بود. جاسوس بنظر نمی‌آمد. با خودم گفتم نکند سکوت او نشانه ظنی است که او به من دارد، که او هم با خودش می‌گوید مبادا مرا برای جاسوسی او اینجا گذاشته‌اند.
گفت «اسم من مراده.»
گفتم «اسم من فرهنگه.» از خودم پرسیدم آیا این اسم کوچک اوست یا به رسم فدائیان یا مجاهدین دارد اسم مستعار خودش را به من می‌دهد.
پرسیدم «کار آدم باتقوائی مثل شما اینجا چیه؟ گمون می‌کردم اینجا جای آدمای مفسد فی الارضی مثل منه؟»
پرسید «شما مفسد فی الارضین؟»
با خنده گفتم «اونا اینطور می‌گن.»
با مهربانی پرسید «جهودین؟ بهائی‌این؟»
گفتم «اگه باورتون بشه، شیعه مرتضی علیم. و علاوه بر اون سید اولاد پیغمبرم هستم، اونم سید طباطبائی.»
گفت «ظاهرتون نشون نمی‌ده.»
گفتم «می‌دونم. این یکی از گرفتاری‌هامه. موقع تولدم توی شناسنامه بابام لقب سید رو از جلوی اسمم حذف کرده بود.»
«و اونا شما رو به این خاطر سرزنش می‌کنن؟»
«آره. بخاطر این و بخاطر کلی چیزای دیگه.»
«به دین اسلام اعتقاد دارین؟»
گفتم «من به هیچی اعتقاد ندارم. مشکل اصلیم اینه.»
پس از گفتن این حرف به فکرم رسید که شاید تا همانجا هم زیادی حرف زده بودم. اگر او را آنجا کاشته بودند تا جاسوسی مرا بکند، من اولین اعترافم را به او کرده بودم، پیش از آنکه بدانم او با آن همه ریش و سبیل، با آن مهر تربت امام حسین، و با آن نماز خواندن پرهیزکارانه‌اش درآنجا چه می‌کند.
برای آنکه ابتکار عمل را به‌دست بگیرم پرسیدم «اما شما واسه چی اینجائین؟ شما که آدم با اعتقادی به نظر می‌آین.»
با اندوه گفت «آدم با اعتقادیم هستم. اعتقاد واقعی. من یه زمانی مجاهد بودم، پیش از اینکه گند مجاهدین در بیاد. من هم همون ریشه و شیره‌ای رو دارم که اینا دارن. با هم انقلاب کردیم که یک جامعه اسلامی مبنی بر عدل و انصاف بنا کنیم. حالا بعضیامون قربونی همون جامعه‌ای شدیم که بنا کردیم.»
پرسیدم «و هنوزم اعتقاد دارین؟»
گفت «به اسلام واقعی بله. به اینا دیگه نه. به مجاهدینم دیگه نه. گرفتاری من اینه که از اینجا رونده و از اونجا مونده شده‌م.»
«حالا تأسف می‌خورین که چرا انقلاب کردین؟»
«نه. انقلاب باید می‌شد. اون رژیم تا مغز استخون فاسد بود. باید ور می‌افتاد. شاه یه قصاب فاسد بود. یک نوکر دست نشونده. یه دلقک آمریکا و انگلیس. یک متحد اسرائیل. اسرائیل بود که ساواک رو برای شاه درست کرد. اگه انقلاب هیچ کاری نکرد لااقل هزار فامیل نوکر امریکا و انگلیس رو ورانداخت، اتحاد با اسرائیل رو از بین برد. دیگه آمریکا و انگلیس نمی‌تونن هر وقت دلشون بخواد یه کودتای نظامی اینجا بکنن. این ملا‌ها خیلی عیبا دارن. مسیر انقلاب رو به‌کلی منحرف کردن. تمام آزادی‌هایی رو که انقلاب به همه قول داده بود فراموش کردن. شاه فاسد و قصاب هم بود. این‌ها هم هم فاسدن، هم قصاب. عمامه جای تاج رو گرفته. این‌ها روی شاه رو هم سفید کردن. اما این‌ها از شاه مردمی‌ترن. شاه اصلاً از این مردم نبود. ولی این‌ها نماینده بد‌ترین بخش این مردمن. واسه همینم بر انداختن اینا مشکل‌تر از بر انداختن شاهه. امیدوارم اینا عوض شن. امیدوارم انقلاب دوباره در مسیر درستش بیفته. امیدوارم یک روزی اسلام واقعی در اینجا حکمفرما بشه.»
گفتم «کدوم اسلام واقعی؟ همه دم از اسلام واقعی می‌زنن. اینا می‌گن اسلام واقعی همینه که اینا آورده‌ن. سلطان عربستان سعودی می‌گه اسلام واقعی اونه که اون داره. اون سلطان حسن بکش می‌گه امیرالموئمنین اونه و اسلام واقعی اونه که اون تو مراکش داره. اون دلقک شیخ کویت می‌گه عدل و انصاف اسلامی اونه که توی کویت حکمفرما است. مصر همینو می‌گه. سوریه همینو می‌گه. لیبی همینو می‌گه. امارات همینو می‌گن.»
«اسلام واقعی اونه که قران مجید و محمد مصطفی و علی ابن ابی طالب گفته‌ن.»
«آره. اما تعبیرشو کی می‌خواد بکنه؟ اون یارو که سر چاه وایساده به اسم امام زمون پول می‌گیره و پستچی امام زمون شده؟»
«تعبیر قرآن رو خود قرآن می‌کنه.»
«اما اینکه اون تعبیر چیه رو باز هر آدمی توی ذهن خودش باید بکنه. و اون امتی که توضیح‌المسائل می‌خونن که بدونن انگشتشونو چند بار باید در ماتحتشون بچرخونن تا پاک بشن قدرت تعبیر قرآن رو هم ندارن. تا اونجا که من می‌دونم مذاهب همونقدر به بشریت فایده رسونده‌ن که ضرر. در جنگ بین یا به نام مذاهب بیشتر آدم کشته شده تا در هر جنگ دیگر.»
گفت «به گمونم شما به هیچ مذهبی اعتقاد ندارین.»
«بهتون گفتم، من به هیچی اعتقاد ندارم.»
«نماز خوندن بلدین؟»
گفتم «نه. یادم رفته. اینم یکی دیگه از اتهامات منه.»
«اتهامات دیگه‌ای هم هست؟»
گفتم «فراوون. عرق می‌خورم، زنا می‌کنم، قرآن ندارم، مهر نماز ندارم، تسبیح ندارم، سجاده ندارم. به‌جای قرآن شاهنامه می‌خونم، حافظ می‌خونم، خیام می‌خونم. بابام رئیس دیوان کشور اون شاه ملعون بوده. عموم محرم اسرار و یار غار همون شاه ملعون بوده. برادرم به‌دست عمال همون شاه ملعون شکنجه شد و کشته شد. خودمم اومدم اینجا واسه آمریکا و عراق جاسوسی و خرابکاری کنم.»
با دانایی گفت «می‌خواین بگین که اسم شما شادزاده؟»
من کمی یکه خوردم. گفتم «بله.»
«اسم برادرتون اسکندر نبود؟»
بدون آنکه دیگر تعجب کنم گفتم «بله.»
بلند شد و قدمی به‌طرف من برداشت. با مهربانی گفت «می‌تونم روتونو ببوسم؟» من گذاشتم مرا در آغوش بکشد و رویم را ببوسد.
گفت «می‌تونیم همدیگه رو تو خطاب کنیم؟ این شما گفتن خیلی فاصله بین آدما ایجاد می‌کنه.»
من با اشتیاق گفتم «البته که می‌تونیم.»
گفت «برادرت یکی از قهرمانای انقلاب بود. از بابت کاری که باهاش کردن خیلی متأسفم.»
پرسیدم «می‌شناختیش؟»
گفت «شخصاً نه. اما می‌شناختمش. همه می‌شناختنش. وقتی کارا خیلی سخت می‌شد ما همه از شهامت اون الهام می‌گرفتیم. حیف شد زنده نموند تا پیروزی انقلاب رو ببینه. ولی شایدم برای اون بهتر بود که زنده نموند. اگه زنده مونده بود اینا می‌کشتنش.»
گفتم «حالا به‌سر ما چی می‌آد؟»
خیلی عادی گفت «دارمون می‌زنن.»
از سر تسلیم پرسیدم «کی؟»
او هم با‌‌ همان تسلیم و رضا گفت «منو دو سه هفته دیگه. بسته به اینه که باور کنن یا نه، که من مدت‌ها پیش از مجاهدین بریده بودم، پیش از اونکه اینجور گندشون در بیاد. اگه حرفمو باور کنن می‌دونن که من دیگه براشون خطری ندارم. اگه نه منم و چوبه دار. و می‌دونم که همین حالا دارن به حرفامون گوش می‌دن.»
پرسیدم «منظورت اینه که دیوار موش داره، موشم گوش داره؟»
گفت «دقیقاً. اینه که هرچی رو که می‌خوای کسی نشنوه به زبون نیار.»
گفتم «من هیچی ندارم که نخوام کسی بشنوه. این بزرگ‌ترین گرفتاریمه. فکر می‌کنی منو چند وقت دیگه دار بزنن؟»
«بسته به اینه که باور کنن جاسوس و خرابکاری یانه. اگه راستی فکر کنن که جاسوسی، به تو هم دو سه هفته بیشتر مهلت نمی‌دن. اگه باور کنن که جاسوس نیستی ممکنه فقط بفرستنت جبهه.»
گفتم «اگه دو هفته دیگه تو رو دار بزنن، من نمی‌دونم چطوری می‌تونم تنهایی اینجا دوام بیاورم.»

لبخند تلخ ولی دلپذیری بر لب‌هایش نقش بست. دیگر حرفی برای گفتن نداشتیم. هر کدام با خیال خوش چوبه دار به گوشه خود خزیدیم، روی زمین دراز شدیم، و به خواب رفتیم.

برای مردن روز خوبی‌ست

Fri, 28 Oct 2011 07:46:31 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، واترلو، آیوا، دوشنبه ۱۶ ژانویه ۱۹۸۴- ساعت هفت صبح است. همین الان از یک راه‌پیمایی طولانی برگشته‌ام. در این روز سرد زمستان طلوع خورشید را روی مزرعه های پوشیده از برف تماشا می‌کردم. پس از سه روز رژیم ویسکی ذرت و قهوه خالی احساس می‌کنم که بدنم پاکسازی شده و ذهنم مثل آفتاب روشن است. عرق‌خوری چهارده ساله را ترک کرده‌ام. مثل ماری هستم که پوست تازه انداخته. آدم تازه‌ای هستم. آنچه که در این چهارده سال کرده‌ام، آنچه که در این چهارده سال با من کرده‌اند، گویی در دنیای دیگری صورت گرفته است.

ذهنم کاملاً خالی است. هر چه تلاش می‌کنم هیچ چیز به ذهنم نمی‌آید، به‌جز فریاد قدیم سرخپوستان آمریکا به هنگام نبرد که، برای مردن روز خوبی است. نه اینکه آرزوی مردن داشته باشم. در واقع در تمام زندگیم هرگز تا به این حد زنده و مشاق به زیستن نبوده‌ام. هرگز خودم را چنین آزاد و افسارگسیخته احساس نکرده بودم. احساس می‌کنم که آدم ابو بشرم در نخستین روز خلقت، آماده برای نامگذاری اشیاء. به هر سو نگاه می‌کنم دنیایی شگفت و ناآشنا می‌بینم.

بالاخره حسابم را با خودم تسویه کرده‌ام. سی و سه سال دارم، هرگز ندانسته‌ام که هستم، چه هستم، و از زندگی چه می‌خواهم. همیشه انتظارات دیگران را از خودم برآورده کرده‌ام، نه انتظارات خودم را. همیشه با خواب و خیالی که دیگران برای من داشتند زندگی کرده‌ام، نه با خواب و خیال خودم. همیشه به قول خودم به دیگران وفادار بوده‌ام، نه به خودم. هرگز از خودم ابتکار عمل نشان نداده‌ام، بلکه دنباله‌رو بوده‌ام. هرگز عملی از من سر نزده است، تنها عکس‌العمل. هرگز خودم را به مخاطره نینداخته‌ام. گزینش‌های من همه منفی بوده‌اند، در جای بخصوصی نباشم، چیز بخصوصی نباشم، کار بخصوصی را نکنم. هرگز به جایی نرفته‌ام، بلکه تنها از جایی گریخته‌ام. امروز حساب خودم را با دنیا تسویه کرده ام، خودم را با مرده و زنده بی‌حساب کرده‌ام. مرده‌ها بالاخره از من دست کشیده‌اند. ارواح و اشباح بالاخره مرا به حال خودم رها کرده‌اند. دلقک و مسخره بالاخره دست از سر من برداشته‌اند. حالا دیگر من آدم خودم هستم.

جهارده سال پیش من به آمریکا آمدم، بدون آنکه بدانم آمریکا چیست. آمریکا یک حالت ذهنی است. آمریکا یک ایده است. آمریکا چیزی است که همراه خودت به آنجا می‌آوری. بابا هرگز آمریکایی نداشت. هرگز آمریکا را نشناخت. تنها رؤیا و خواب و خیالی داشت از آمریکایی که آینده در آن شکل خواهد گرفت، که بازپسین نبرد در آن به وقوع خواهد پیوست. هرگز آمریکای خود را زندگی نکرد. به انتظار نشست تا دیگران آن را برای او زندگی کنند. و دیگران نومیدش کردند. اسکندر آمریکایی داشت، گرچه خودش نمی‌دانست. و جانش را بر سر آن گذاشت. سیروس برای فروشندگی به آمریکا آمد. آمریکا را فروخت. من برای رهایی جستن به آمریکا آمدم. از روی آمریکا جستم.

امروز آنقدر درباره خودم می‌دانم که به جست‌وجوی آمریکای خودم بروم. برای جست‌وجو به آنجا برمی‌گردم که آغاز سفرم بود، جایی که از قافله عقب ماندم، جایی که خودم را گم کردم. با دست خالی به آمریکا آمدم و آن را با دست خالی ترک می‌کنم. وقتی برگشتم، با آغوش پر برخواهم گشت. و وقتی بانوی چراغدار در بندر نیویورک به من گفت "خسته‌هایت را، گرسنه‌هایت را، فقرایت را به من بده، من ازشان نگهداری خواهم کرد." من خواهم گفت "نه، بانوی من. تو خسته‌هایت، گرسنه‌هایت، فقرایت را به من بده. من ازشان نگهداری خواهم کرد. این بار با آغوش پر برگشته‌ام."

فصل بیست و یکم

روز چهارشنبه هجدهم ژانویه بقصد رفتن به تدفین مادرم واترلو را ترک کردم و از راه شیکاگو عازم نیویورک شدم. نمی‌دانستم آیا تلگرافم به موقع رسیده، یا آیا کسی به خودش زحمت آن را داده که مراسم را تا رسیدن من به تعویق بیندازد. وارد فرودگاه کندی نیویورک شدم و تقریباً تمام چهار ساعتی را که در آنجا توقف داشتم خوابیدم. بالاخره سوار یک هواپیمای بریتیش ایرویز به مقصد لندن شدم و به محض بلند شدن هواپیما دوباره به خواب رفتم. بیشتر مدتی را که روی اقیانوس بودیم خوابیدم و فقط برای خوردن غذا بیدار شدم. گوئی بدنم داشت منتهای تلاشش را می‌کرد که جبران خواب از دست رفته هفته پیش را بکند. و با از دست دادن تمایلم به مشروب، یک اشتهای حسابی پیدا کرده بودم.

ذهنم کاملاً خالی است. هر چه تلاش می‌کنم هیچ چیز به ذهنم نمی‌آید، به‌جز فریاد قدیم سرخپوستان آمریکا به هنگام نبرد که، برای مردن روز خوبی است.

در فرودگاه "هیث رو" ی لندن، ناچار شدم هشت ساعت به انتظار بنشینم تا سوار هواپیمای "ایران ایر" شوم. شانس آورده بودم که در آن مدت کوتاه توانسته بودم بلیط گیر بیاورم. با گرفتاری جنگ و تهدید عراقی‌ها به هدف قرار دادن حتی هواپیماهای مسافربری، حالا دیگر ایران ایر تنها شرکت هواپیمایی بود که هنوز بین تهران و لندن پرواز می‌کرد. به من قبلاً هشدار داده بودند که توقفی طولانی در لندن خواهم داشت، که ساعت ورود هواپیما به لندن قابل پیش‌بینی نبود، و خروج هواپیما ممکن بود ساعت‌ها به تعویق بیفتد. ظاهراً، به خاطر تهدید عراقی‌ها، مسیر پرواز را سری، و ساعات ورود و خروج هواپیما‌ها را عمداً غیر قابل پیش‌بینی نگه می‌داشتند.

صف درازی از مردم، اکثراً ایرانی، در جلوی من منتظر‌‌ همان پرواز بودند. قیافه اغلبشان آشنا به نظر می‌آمد، چون‌‌ همان مسافرهای نیویورک به لندن بودند که حالا ظاهرشان یک تغییر کلی کرده بود. ظاهر خانم‌ها کلاً تغییر کرده بود، چون حالا بازو‌ها و شانه‌های لختشان را با آستین‌های بلند، شکاف سینه‌هاشان را با یقه‌های برگردان، و مو‌هایشان را با روسری "اسلامی" پوشانده بودند. لب‌هایی که در پرواز به لندن با ماتیک سرخ‌رنگ می‌درخشیدند حالا خیلی بی‌رنگ و باتقوا می‌نمودند. عطرهای مرموز و هیجان‌آور رایحه‌شان را از دست داده بودند و کسی قصد تازه کردنشان را نکرده بود. مرد‌ها کراوات‌هایشان را باز کرده بودند، ولی دگمه‌های بالای پیرهنشان را بسته نگه داشته بودند تا خودشان را باتقوا‌تر نشان دهند؛ بخصوص آنهایی که از سر دوراندیشی چند روزی ریششان را هم نتراشیده بودند. به گروهی هنرپیشه تا‌تر شباهت داشتند که گریم و لباسشان را برای نقش تازه‌ای عوض کرده بودند. من گویا تنها مسافری بودم که گریم نداشتم و نقشم را هم تمرین نکرده بودم.

تنها مردی بودم که کراوات به گردن داشت. خنده‌دار این بود که در طول چهارده سال این اولین باری بود که کراوات زده بودم، کراواتی که تنها یادگار پدرم بود و تنها کراواتی بود که داشتم. از خودم پرسیدم اصلاً چرا کراوات زده‌ام. آیا این احترامی بود که به پدرم می‌گذاشتم، طناب نجاتی به گذشته بود؟ آیا نیاز داشتم که این را که تنها پیوندم به او بود قرص نگه دارم، حالا که پیوند دیگر، قالیچه کاشانی را که میراث خانوادگی بود، فروخته بودم تا پول بلیط هواپیما را بدهم؟ یا اینکه کوشش بیمارگونه دیگری بود که خودم را هم‌رنگ جماعت نکنم، که جایی که هیچکس کراوات نمی‌زد کراوات بزنم؟ بی‌اختیار دست به طرف گره کراواتم بردم تا آن را باز کنم و کراواتم را دربیاورم، اما چیزی جلویم را گرفت. چرا این کار را بکنم؟ دیگر به فکر خشنود کردن خلق خدا نبودم. دیگر حتی اهمیتی نمی‌دادم که مردم چه انتظاری از من دارند. اگر کراوات زدن نشانه غرب‌زدگی بود، باشد. گو اینکه صورتم، از آن رو که چندین روز بود آن را نتراشیده بودم، علیرغم خودم، ظاهری "اسلامی" به خود گرفته بود.

از پنجره هواپیما با دلتنگی به بیرون نگاه کردم تا بلکه‌‌ همان چراغ‌های رنگ و وارنگ و پراکنده شهر را، که چهارده سال پیش هنگام خروجم دیده بودم، دوباره ببینم. اما تنها چیزی که دیدم یک تاریکی عظیم بود که در پشت آن شهر جنگ‌زده خود را از بمب‌ها و موشک‌های دشمن پنهان می‌کرد.

به محض آنکه ساعت سوار شدن به هواپیما را اعلام کردند، ناگهان همه به طرف در راهروی ورودی یورش بردند، انگار که می‌ترسیدند جا بمانند، انگار که بلیط‌ها شماره نداشتند. همه بار و بنه زیادی داشتند و یک چیزی را از هر دو دست، هر دو شانه، و گردن‌های خود آویران کرده بودند. بی‌آنکه نزاکت را مراعات کنند به همدیگر تنه می‌زدند تا جلو‌تر بیفتند. گویا من تنها مسافری بودم که هیچ در سوار شدن عجله نداشتم و تنها چمدان کوچکی را با خود حمل می‌کردم. واین سعادتی بود چونکه وقتی سوار شدم یک وجب جای خالی در رف‌های بالای سر باقی نمانده بود.

در هواپیما حجاب اسلامی مهماندار‌ها، و اینکه همه را "برادر" و "خواهر" صدا می‌کردند توجهم را جلب کرد. آیا این‌ها‌‌ همان مهماندارهای شیک زمان شاه بودند که حالا دین و ایماندار شده بودند؟ اولین باری که مرا "برادر" خطاب کردند تکانی خوردم، ولی بزودی خودم هم شروع به برادر و خواهر صدا کردن دیگران کردم. در حقیقت با تحریم مشروبات الکلی در هواپیما ما همه به گونه‌ای انجمن برادری و خواهری تبدیل شده بودیم.

گاه احساس می‌کردم که از واقعیت بیرون رفته‌ام، که روی صحنه تازه‌ای هستم و دارم نقش تازه و نا‌آشنایی را بازی می‌کنم که با شخصیت من مأنوس نیست. اما گاهی دیگر فکر می‌کردم چه طبیعی است که مردم همه شبیه هم باشند، لباس‌های فاخر و آرایش‌های مشخصی نداشته باشند، و همه همدیگر را خواهر و برادر صدا کنند. بعد ظاهر همین آدم‌ها را در پرواز به لندن به یاد می‌آوردم و می‌توانستم حدس بزنم که امشب، در پشت درهای بسته خانه‌هاشان، چه ظاهر تازه‌ای برای خودشان درست می‌کنند. آیا این‌ها‌‌ همان "بعضی‌ها" بودند که می‌گفتند شب‌ها در خانه‌شان بزن و بکوب و آوازخوانی و مشروب قاچاق به راه است؟ با همین فکر بود که دوباره به خواب رفتم.

وقتی بیدار شدم که خلبان داشت نزول هواپیما را در فضای تهران اعلام می‌کرد. از پنجره هواپیما با دلتنگی به بیرون نگاه کردم تا بلکه‌‌ همان چراغ‌های رنگ و وارنگ و پراکنده شهر را، که چهارده سال پیش هنگام خروجم دیده بودم، دوباره ببینم. اما تنها چیزی که دیدم یک تاریکی عظیم بود که در پشت آن شهر جنگ‌زده خود را از بمب‌ها و موشک‌های دشمن پنهان می‌کرد.

تقریباً در تاریکی کامل از هواپیما پیاده شدیم و وارد فرودگاهی کاملاً تاریک شدیم. در داخل فرودگاه، پس از آنکه پرده تاریکی به یک سو رفت، همه چیز غرق در نور شد. عمارت فرودگاه زیاد آشنا به نظر نمی‌آمد. گوئی که بمب جائی را خراب کرده باشد، قسمتی از ساختمان و برخی از بالکن‌ها و پلکان‌ها را بسته بودند. از مغازه‌های رنگ و وارنگ، و حتی از کافه تریای قدیمی نشانی نبود. ظاهر تجارتی رنگارنگ سابق دیگر به چشم نمی‌خورد. اعلان‌های شیک، سکسی، و شهوت‌انگیز سابق جای خود را به اعلان‌های انقلابی داده بودند که در آن‌ها مرد‌ها همه جدی و ریشدار و زن‌ها همه با حجاب‌های اسلامی ترسیم شده بودند. تصویر‌های بسیار بزرگ شاه در اونیفرم مارشالی و ملکه بی‌حجابش اینک جای خود را به تصویرهای معمم و با ریش امام و سایر رهبران اسلامی داده بودند.

وقتی برگشتم، با آغوش پر برخواهم گشت. و وقتی بانوی چراغدار در بندر نیویورک به من گفت "خسته‌هایت را، گرسنه‌هایت را، فقرایت را به من بده، من ازشان نگهداری خواهم کرد." من خواهم گفت "نه، بانوی من. تو خسته‌هایت، گرسنه‌هایت، فقرایت را به من بده. من ازشان نگهداری خواهم کرد. این بار با آغوش پر برگشته‌ام."

نشانی ار احساس هیجانی که در فرودگاه‌ها به آدم دست می‌دهد نبود. همه چیز تیره و غم‌انگیز به نظر می‌رسید. آیا این انعکاسی از خونی بود که در انقلاب ریخته شده بود، یا از قتل و کشتار و خرابی وحشتناکی که جنگ به همراه آورده بود؟ از میان صفوف گاردهای مسلح پلیس، ارتش، و پاسداران انقلاب گذشتیم. افسران پلیس بی‌حوصله و کم اهمیت به نظر میآامدند، گوئی احساس می‌کردند کسی دیگر به هوشیاری آن‌ها نیازی ندارد یا قدر آن را نمی‌داند. اما چهره‌های ریشوی پاسداران انقلاب، به معیت مسلسل‌هایشان، از غرور جوانی و اقتدار و آمادگی می‌درخشید.

در خط کنترل گذرنامه و گمرک نمی‌توانستم مأمورین گذرنامه، مأمورین گمرک، و مأمورین امنیتی را از هم تشخیص بدهم. اما همیشه کلام آخر با چهره عبوس و پر از ریش مرد بدون اونیفرم بود. جلوی پیشخوانی مرد جوانی که ته ریشی داشت متوقفم کرد و گفت که چمدانم را باز کنم. خودش هم بی‌هیچ رودربایستی کیف مرا دمر کرد و تمام محتویات آن را روی پیشخوان ریخت. بدون هیچ ملاحظه‌ای لباس‌هایم را بازرسی کرد؛ پیرهن‌ها، زیرپیرهن‌ها، پولیور‌ها، و جوراب‌هایم را دانه دانه باز کرد و تکاند. بعد کتاب‌هایم را برداشت و ورق زد. اول نگاهی عجولانه به کتاب‌های انگلیسی انداخت و بعد کتاب‌های فارسی را با دقت بیشتری بازرسی کرد. به شاهنامه فردوسی نگاه کرد، نگاه معنی‌داری به من انداخت و، با تکیه روی کلمه شاه، گفت "شاهنامه؟" آن را در هوا گرفت و با نیشخندی به مردی مسن‌تر از خودش که ریش توپی داشت و چند قدم آنطرف‌تر ایستاده بود، نشان داد. مرد دیگر که قیافه عبوسش اقتدار بیشتری را نشان می‌داد و یک تعلیمی مانند تعلیمی افسر‌ها در دست داشت، پیش آمد و کتاب را گرفت.

مظنونانه پرسید "کارت چیه؟"
گفتم "دانشجوام."
"دانشجوی چی؟"
گفتم "ادبیات و این جور چیزا."
سرش را از صفحه کتاب بالا کرد و با شک و تردید بیشتری به من نگاه کرد.
با لحنی طعنه آمیز گفت "سنت یه خورده واسه دانشجو بودن زیاد نیست؟"
من هم با لحنی کمی طعنه‌آمیز گفتم "نمی‌دونستم آدم در یه سن بخصوصی باید از تحصیل دست بکشه."
"بچه‌های دوازده ساله دارن می‌رن جلوی مسلسل‌های عراقی و شهید می‌شن که از مملکت و مذهبشون دفاع کنن، و تو خیال می‌کنی الان وقت اینه که مردای گنده مثل تو توی آمریکا قایم شن، عرق بخورن، خوش بگذرونن، و «ادبیات و اینجور چیزا» بخونن؟" حالا دیگر لحن کاملا تهدید کننده‌ای داشت. ظاهرا بازرسیشان بازرسی گمرکی نبود.

حالا هر دو با شور و حرارت بیشتری شروع به بازرسی کتاب‌های من کردند. سر دیوان حافظ نگاه معنی‌دار دیگری اول به یکدیگر، و بعد به من کردند. سر کتاب رباعیات خیام با تأسف سر تکان دادند. با کتاب مثنوی مولوی مطمئن نبودند چطور برخورد کنند. بعد از اتمام کتاب‌های فارسی باعلاقه تازه‌ای مجدداً به کتاب‌های انگلیسی روی آوردند. اول سراغ کتابهای کلفت‌تر رفتند. از لبخند تحقیرآمیزشان پیدا بود که کلیات شکسپیر را شناختند. اما سر کتاب اشعار ییتز Yeats گیج شدند.
مرد مسن‌تر با تعلیمیش جلد کتاب را باز کرد و گفت "این چیه؟"
من گفتم "ییتز. شاعر انگلیسی."
با طعنه پرسید "شاهنامه انگلیسا؟"
گفتم "نه. اشعار تغزلی. کم و بیش در مایه حافظ."

هدف از بازپرسی رسمی این بود که بدانند من چه گناهان دیگری مرتکب شده بودم.

سرش را بالا کرد و به چهره من نگاه کرد تا ببیند آیا قصد طعنه داشتم. وقتی نتوانست در صورت خشک و بی‌روح من کشف رازی بکند،‌‌ همان لبخند تحقیرآمیز و حاکی از برتری به چهره‌اش برگشت. وقتی کار کتاب‌ها تمام شد به من گفتند که جیب‌هایم را خالی کنم. من محتویات جیب‌هایم را روی پیشخوان ریختم. مرد مسن‌تر به سرعت دستش را به طرف نسخه کوچک جیبی غزل‌های شکسپیر برد.

با اشتیاق، گوئی که میل دارد فرصت دیگری به من برای اعاده آبرو و حیثیتم بدهد، پرسید "قرآن مجیده؟"
من با لحنی گناهکار گفتم "متأسفانه نه. غزلیات شکسپیره."
با تأسف و اندوه سرش را تکان داد.
گفت "این همه آشغال با خودت این ور اون ور می‌بری، اما نه یه قران مجید داری، نه یه مهر، نه یه تسبیح، نه یه سجاده. چی هستی؟ بهائی؟ جهود؟"
من سرم را به علامت نفی تکان دادم.

در این وقت مرد جوان‌تر از بازرسی شناسنامه من فارغ شده بود. شناسنامه را به مرد دیگر نشان داد و با لحنی طعنه آمیز که دیرباوری از آن می‌بارید گفت "شیعه اثنی عشریه و بناست سید اولاد پیغمبرم باشه." هر دو با کنجکاوی تازه‌ای به من خیره شدند.
مرد مسن‌تر پرسید "پدرت سید اولاد پیغمبره؟"
جواب دادم "بود. خدا رحمتش کنه. مرده."
داوطلبانه و با تردید گفتم "مادرمم سید بود."
"پس چرا لقب سید رو از توی شناسنامت حذف کرده‌ی؟ خجالت می‌کشی که سید اولاد پیغمبر باشی، اونم سید طباطبائی؟"
با لحنی دفاعی گفتم "من حذف نکردم. پدرم کرد، موقع تولدم، وقتی برام شناسنامه می‌گرفت."
"منظورت اینه که پدرت خجالت می‌کشید که سید اولاد پیغمبر باشه؟"
گفتم "نه. بیشتر این بود که فکر می‌کرد سید بودن یک مسئله شخصیه، بین خود آدم و پیغمبر و خداوند. دلیلی نمی‌دید که اونو جار بزنه. نمی‌خواست از اون بابت چیزی گیرش بیاد."
"می‌دونی چقدر آدما حاضرن دست راستشونو بدن که سید اولاد پیغمبر باشن، اونم سید طباطبائی؟"
گفتم "متأسفم. من توی این قضیه تقصیری نداشتم. کار پدرم بود. و اونم مرده رفته پی کارش. هر گناهی که کرده مکافاتشواون بالا پس می‌ده."
"بابات کارش چی بود؟"
گفتم "قاضی بود."

مرد مسن‌تر چند بار اسم پدرم را توی دهانش چرخاند، انگار که با عبور دادن آن از غده‌های بزاقیش می‌تواند پدرم را زنده کند، یا روحش را احضار کند، یا با او بهتر آشنا شود.

سرانجام با لحنی پیروزمندانه و به نشانه شناسایی گفت "البته که قاضی بود. حالا یادم اومد. رئیس دیوان عالی کشور شاه بود، نیست؟"
با حس گناهکاری اذعان کردم که "در رژیم شاه رئیس دیوان عالی کشور بود. اما رئیس دیوان عالی کشور شاه نبود."
با طعنه‌ای تلخ گفت "البته که بود. تمام اون سالهائی که برادران و خواهران مسلمان ما رو شکنجه می‌دادن و به شهادت می‌رسوندن، رئیس دیوان عالی کشور شاه بود."
من با لحنی سرزنش‌آمیز گفتم "می‌دونین که اون در اون کارا دستی نداشت. می‌دونین که دادگستری هرگز با کار زندونیای سیاسی کاری نداشت. اون کار ساواک بود و هیچ ربطی به پدر من نداشت."
با طعنه بیشتری گفت "یادم نمی‌آد که در این باره اعتراضی کرده باشه. یادم نمی‌آد که سر این قضیه استعفا کرده باشه."
گفتم "سعی کرد. استعفاشو قبول نکردن. سه سال آخر عمرش توی خونه نشست و پاشو توی دادگستری نذاشت. هیچ کار دیگه‌ای از دستش بر نمی‌اومد. به هر حال اون فقط یه لولو سر خرمن بود. می‌دونین که وقتی پای زندونیای سیاسی تو کار می‌ومد رئیس دیوان عالی کشور یه شوخی بود. تمام سیستم قضائی یه شوخی بود. قاضی‌ها فقط اجازه داشتن به کار آفتابه دزدا زسیدگی کنن. و حالا که حافظه شما انقدر خوب کار می‌کنه، شاید یادتون بیاد که در زمانی که اون رئیس دیوان کشور بود پسر خودشو زیر شکنجه کشتن."

دوباره با لحنی طعنه آمیز و لبخندی پیروزمندانه گفت "حالا که حرفشو به میون آوردی، البته که یادم می‌آد. اسمش اسکندر بود، نه؟ اسکندر شادزاد. جزو فدائیان خلق بود، نبود؟ کمونیست بود."
من بدون آنکه قادر باشم جلوی خشم واستهزای خودم را بگیرم گفتم "اگه بود، مثل اینکه شما بهتر از من می‌دونین. تنها چیزی که من می‌دونم اینه که بر علیه شاه مبارزه کرد و توسط مامورین شاه زیر شکنجه کشته شد. و این مطلب اجل پدر پیرشو سال‌هاجلو انداخت."

با لحنی تحقیرآمیز گفت "شرط می‌بندم نمازم نمی‌خوند، باباتو می‌گم، اون سید اولاد پیغمبرو. شرط می‌بندم اصلاً نماز یادش رفته بود. شرط می‌بندم هیچوقت روزه نمی‌گرفت."
من با جسارت گفتم "نه، نمی‌گرفت. اما بذارین پشت سر مرده حرف نزنیم. بذارین مکافاتشو به کرام‌الکاتبین واگذار کنیم."

مگر نه اینکه تقیه در اسلام مجاز بود، دروغ گفتن وقتی که جان آدم در خطر باشد؟ و آیا من نمی‌دانستم که جانم در خطر است؟

مرد که نمی‌خواست برتری خودش را از دست بدهد، با لحنی کینه‌توزانه ادامه داد "حالا که فکرشو می‌کنم، یه برادرم نداشت که رئیس سازمان برنامه و قائم مقام نخست وزیر شاه بود؟" به‌نظر می‌رسید که مردک نوعی مورخ انقلاب بود. دست‌کم، تاریخچه خانواده ما را خیلی خوب می‌دانست.
من با لحنی غم‌انگیز و بی‌حوصله، که دیگر از جسارت هم خالی بود، گفتم "بله، داشت." فکر کردم اگر می‌خواهند از من بازپرسی کنند، بگذار این کار را در یک اتاق خلوت بکنند و یک صندلی هم به من بدهند که رویش بنشینم. بدنم داشت به یادم می‌آورد که نزدیک به چهل و هشت ساعت سفر کرده بود و دلش برای کمی استراحت لک می‌زد.

حالا دیگر مرد جوان‌تر دفتر خاطرات مرا کشف کرده بود و داشت آن را با اشتیاق زیاد می‌خواند. بعضی تکه‌ها را به مرد مسن‌تر نشان داد و نیش هر دوشان تا بناگوش باز شد.
مرد مسن‌تر، گویی که مدرک تازه‌ای از گناهان من و خانواده‌ام به دست آورده، گناهانی که احتمالاً برای مفسد فی‌الارض شناختن و دار زدن من کافی بود، پرسید "این چیه؟"
من با خونسردی گفتم "دفتر خاطرات منه. فکر نمی‌کنم مورد علاقه شما باشه."
مرد مسن‌تر گفت "این تصمیم رو ما می‌گیریم. تو آدم خیلی جالبی هستی. این دفترچه به ما اطلاعات کافی می‌ده که این همه سال که توی آمریکا «ادبیات و این جور چیزا می‌خوندی» چه جوری وقت می‌گذروندی."

حالا دوتایی با علاقه مشغول خواندن و ورق زدن دفتر خاطرات من شدند. آنچه که می‌خواندند گاهی مایه تفریحشان می‌شد و گاهی تکانشان می‌داد.
مرد مسن‌تر گفت "مثل اینکه تو ویسکی زیادی می‌خوری و خیلی هم به این کارت افتخار می‌کنی. اگه صحبت زناکاری‌های فراوونتو نکنیم."
گفتم "خیالیه. همش خیالیه. از خودم حرف در می‌آرم تو دفتر خاطراتم می‌نویسم که خودمو سرگرم کنم، مثل اینکه دارم داستان می‌نویسم."
مرد جوان‌تر، انگار که جواب مرا نشنیده‌اند، یا آن را رقت‌انگیز‌تر از آن دیده‌اند که پاسخی به آن بدهد، خودش را وارد معرکه کرد: "حرفاش کفر و توهین به مقدسات هم هست."
مرد مسن‌تر، در حالیکه سرش هنوز پائین بود، گفت: "مطمئنی تو رو نفرستادن اینجا واسه عراقیا جاسوسی یا خرابکاری کنی؟ چهارده سال اونجا مشغول عرق‌خوری و زناکاری بودی، حالا یکهو وسط جنگ، وقتی که می‌دونی واسه سربازی می‌گیرنت می‌فرستنت جبهه، پامی‌شی و بر می‌گردی می‌آی اینجا؟"
من ساکت ماندم. اینجاش را اصلأ نخوانده بودم. چنان از این حرف یکه خوردم که یادم رفت مردن مادرم را پیش بکشم.

کمی بعد مردک، یا حوصله‌اش از خواندن دفتر خاطرات من سر رفت، یا اینکه از حرف‌های کفرآمیزم عصبانی شد و دفتر را محکم به هم زد. تعلیمیش را در هوا تکان داد و دو تا پاسدار مسلسل به دوش به طرف ما دویدند. به یکیشان گفت "اینو ببرین اتاق ۱۲۰" در حالیکه مدارک مفسد فی‌الارض بودن من، شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ، رباعیات خیام، مثنوی مولوی، و دفتر خاطرات مسکینم، سند کتبی عرق‌خوری‌ها و زناکاری‌هایم را، به آن یکی می‌داد. من دستم را دراز کردم تا شناسنامه و گذرنامه‌ام را بردارم، ولی با تعلیمیش روی دستم زد تا بدانم که آن‌ها را هم نگه می‌دارند. پاسدار‌ها بازوی مرا محکم گرفتند، گوئی که ذکر شماره آن اتاق مرا گناهکار، مسلح، و خطرناک اعلام کرده بود.

مرا از چند پله بالا بردند و به داخل اتاقی هدایت کردند که در آن یک سروان پلیس و یک مرد خپله با ریش توپی سیاه پشت یک میز بزرگ نشسته بودند. از طرز نشستنشان آشکار بود که مرد خپله میز را از آن خودش می‌دانست و سروان پلیس را لولو سر خرمن حساب می‌کرد. خیلی از خودش راضی به نظر می‌آمد و ژست و حرکاتش آن را کاملاً نشان می‌داد. سروان پلیس یک گوشه میز نشسته بود و پا‌هایش را دو طرف پایه میز گذاشته بود. زنگی به صدا درآمد و مرد خپله به اتاق مجاور رفت، اتاقی که در آن، از پشت پنجره مشترک بین دو اتاق، مرد با تعلیمی را می‌دیدم که داشت گزارش مرا به یک مرد معمم میانسال با عبا و عمامه سیاه و عینکی با دسته مفتولی می‌داد. مرد معمّم سرش را کمی خم کرده بود و از بالای عینک دسته مفتولی که روی نوک دماغش نشسته بود مرا برانداز می‌کرد. ظاهراً پرونده من وارد مرحله تازه‌ای شده بود که رسیدگی به آن از حوزه اختیارات ریش توپی خارج شده و به حوزه اختیارات عبا و عمامه وارد شده بود.

مرد خپله با ریش توپی به گروه داوران من پیوست. مرد معمم با جدیت تمام به گزارش بازپرس اول درباره اعمال شنیع من گوش می‌کرد و سرش را به طرزی شوم تکان می‌داد. به زودی مرد خپله هم هماهنگ با مرد معمم شروع به تکان دادن سرش کرد. ظاهراً هر سه نفر داشتند در مورد خطیر بودن پرونده متهم و احتمالاً مفسد فی‌الارض بودن این بنده به توافق می‌رسیدند. در این لحظه سروان پلیس سرش را از معاینه ناخن‌هایش برداشت و مرا دید که با بیم و هراس به صحنه اتاق مجاور خیره شده‌ام. چند بار به نوبت به چهره من و به صحنه اتاق مقابل نگاه کرد و انگار که دلش برای وضع اسفناک من سوخته باشد، سرش را به طور نامحسوسی تکان داد. ظاهراً به طرز حزن‌انگیزی به انسان بودن و ناچیز بودن خودش آگاهی داشت. با نگاه غم‌انگیز چشم و حرکت درمانده دستش مرا به نشستن روی یک صندلی دعوت کرد.
گفت "پسر جون، بشین! خستگی پاهاتو در کن. دیر یا زود میان سراغت."

از اینکه پس از آن همه "برادر" خواندن رسمی و بد شگون، حالا کسی مرا اینطور خودمانی "پسرجون" صدا می‌زد، و از اینکه آدم دیگری هم در فکر پاهای خسته من بود، احساس خوشحالی کردم. توجه کردم که او از سر مرحمت خودش را از گروه داوران من مستثنی کرده بود. با سپاسگزاری تمام نشستم.
بازپرس تازه من، به همراه کتاب‌ها و مدارک گناه من، به‌زودی سر میزش بازگشت. گوئی از اینکه من به خودم جرأت نشستن داده بودم متعجب و متغیر شده باشد، نگاه تندی به من کرد. من گوسفند‌وار به سروان پلیس نگاه کردم و در سکوت خواستار راهنمایی و شفاعت او شدم. سروان پلیس، انگار که افکار هر دو ما را خوانده باشد، تأئید کرد که او به من اجازه نشستن داده بود. ولی تا او به زبان بیاید، و حیران از اینکه مبادا سروان پلیس در اجازه نشستن دادن به من از حدود اختیارات خود تجاوز کرده باشد، من بی‌اختیار از جای خود بلند شده بودم. مرد خپله، خرسند از اینکه هم من و هم سروان پلیس به اختیارات او درباره اینکه چه کسی در حضورش حق نشستن دارد اذعان کرده بودیم، با حرکت بزرگوارانه دست به من اجازه نشستن مجدد را داد.
موقرانه گفت "برادر، پیش از اینکه حتی بازپرسی تو رو شروع کنیم، باید بهت اخطار کنم که وضع تو خیلی وخیمه."

به اختصار فهرست دور و دراز گناهان بدیهی مرا دوره کرد. داشتن کتاب‌های غیر اخلاقی نظیر شاهنامه، دیوان حافظ، و رباعیات خیام. نداشتن قرآن مجید، مهر، تسبیح، سجاده نماز، و اعتراف به نخواندن نماز و نگرفتن روزه. اعتراف کتبی به زبان و به خط خود در دفتر خاطراتم، که سال‌ها به خوردن ویسکی و زناکاری، با زن‌هائی که بعضیشان مزدوج هم بوده‌اند، اشتغال داشته‌ام. (به طور ضمنی حاشیه رفت که البته در آمریکا زن‌ها همه زناکارند، خواه مزدوج باشند، خواه نباشند.) حذف لقب سید از اسمم، علامت آنکه از سید اولاد پیغمبر بودن و بخصوص از سید طباطبائی بودن خودم شرم دارم. داشتن یک پدر مفسد فی‌الارض، که جرائم بسیاری را در دوران شاه ملعون مرتکب شده بود. داشتن یک عموی مفسد فی‌الارض، که جرائم بسیاری را در دوران‌‌ همان شاه ملعون مرتکب شده بود. داشتن یک برادر کمونیست مفسد فی‌الارض، گذشته از آنکه خود او هم به دست مأمورین‌‌ همان شاه ملعون زیر شکنجه به قتل رسیده بود.

این گناهان، حتی پیش از آنکه بازپرسی رسمی من شروع شده باشد، بدون چون و چرا مسلم و ثابت شده بودند. هدف از بازپرسی رسمی این بود که بدانند من چه گناهان دیگری مرتکب شده بودم. چهارده سال در آمریکا با اصراف بیت‌المال مسلمین و خرج ارض خارجی مورد نیاز مملکت، چه کرده بودم؟ چرا زود‌تر، به محض آنکه جهاد ما بر علیه حمله خائنانه و تجاوزکارانه صدام کافر شروع شده بود، به مملکت خودم برنگشته بودم تا وظائف و تعهدات ملی و دینی خودم را به جمهوری اسلامی و به حضرت امام انجام دهم؟ و چرا حالا، درست در هنگامی که وضع جنگ عوض شده بود و جمهوری اسلامی در سایه حضرت حق و به رهبری حضرت امام داشت در جهاد مقدس خودش پیروز می‌شد، به کشور برگشته بودم؟ ظن قوی وجود داشت که بازگشت من به قصد جاسوسی یا خرابکاری به نفع صدام ملعون و اربابش شیطان بزرگ بود. وگرنه چه دلیلی داشتم که حالا برگردم، با علم به اینکه بلافاصله مرا به خدمت نظام احضار خواهند کرد و به جبهه خواهند فرستاد؟

من معصومانه گفتم "اما من برای کفن و دفن مادرم برگشته‌م." می‌ترسیدم که با فهرست دور و دراز گناهانم، دیگر حتی این بهانه هم برای بازگشتم کافی نباشد.
مرد، انگار که این خبر جزئی و پیش‌بینی نشده چوبی لای چرخ بازپرسی و استدلال او گذاشته باشد زیر لب غرو لندی کرد: "چرا این مطلب رو زود‌تر به کسی نگفته بودی؟"
گفتم "به بنده فرصتی داده نشد. از‌‌ همان قدم اول بنده رو با فهرست دور و دراز جرائم خودم و خانواده م روبرو کردن."
مرد با ظن و تردید پرسید "کفن و دفن چه وقتیه؟"
من با منّ و منّ گفتم که خبر نداشتم. با تردید و مجرمانه اضافه کردم که اول قرار بود که کفن و دفن شنبه گذشته صورت بگیرد، ولی من تلگرافی خواسته بودم که آن را تا ورود من به تعویق بیندازند.
مرد با حیرتی باور نکردنی پرسید "مادرت کی مرد؟" حتی سروان پلیس هم سرش را با حیرت و اضطراب از معاینه ناخن‌هایش بلند کرد.
گفتم "جمعه گذشته."

مرد مثل ترقّه از جایش در رفت. با خشم و حیرت داد زد "مادرت جمعه پیش مرده و تو می‌خواستی که کفن و دفنشو یک هفته تا اومدن تو عقب بندازن؟ چه جور تعلیمات دینی توی خونه دو تا سید اولاد پیغمبر به تو داده‌ن که هنوز نمی‌دونی چند روز می‌شه یک میت رو بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت؟ حتی توی مدرسه متوسطه هم به تو تعلیمات دینی درس ندادن؟"

کاملاً خجالت می‌کشیدم اذعان کنم که هیچ یادم نبود که در قانون اسلام چه مدت می‌شد میت را بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت. آیا تا غروب روز بعد، یا تا آنکه جسد بو می‌گرفت؟ با علم به اینکه سیزده قرن پیش در زمان پیغمبر اسلام، صل الله علیه و آله، کسی از یخ زدن، و بخصوص از یخ زدن جنازه، چیزی نشنیده بود. تنها چیزی که از کلاس تعلیمات دینی دوره متوسطه به یاد داشتم آن بود که "سگ در نمکزار نمک شود." ظاهراً با درخواست تعویق تدفین مادرم من گناه کبیره دیگری مرتکب شده بودم که بی‌شک به فهرست گناهانم افزوده می‌شد. و بی‌شک مادرم، حتی پیش از آنکه هواپیمای من واترلو را ترک کند به خاک سپرده شده بود و بهانه بازگشت من برای شرکت در تدفین او دیگر به مفت نمی‌ارزید.
مرد، که حالا دیگر متوجه شده بود که پایه‌های دینی من سست‌تر از آن است که در ابتدا تصور کرده بود، پرسید "تو حتی نماز یومیّه تو بلدی؟"
مردد بودم که آیا باید دروغ بگویم و جواب مثبت بدهم یا نه. و اگر امتحانم می‌کردند چی؟ می‌توانستم با آن تنها جمله‌ای که از قرآن بلد بودم بلوف بزنم؟ آیا چند روزی به من مهلت می‌دادند تا خودم را برای امتحان آماده کنم؟
با صداقت محض گفتم "نه." سروان پلیس، لابد متحیر از بی‌گناهی یا خرفتی من، دوباره سر از معاینه ناخن‌هایش برداشت و به من خیره شد. واقعاً چه نوع تربیتی من در خانه دو تا سید اولاد پیغمبر دیده بودم که حتی بلد نبودم دروغ بگویم؟ مگر نه اینکه تقیه در اسلام مجاز بود، دروغ گفتن وقتی که جان آدم در خطر باشد؟ و آیا من نمی‌دانستم که جانم در خطر است؟
مرد دوباره با خشم و دیرباوری داد زد "و به این افتخار می‌کنی؟" و خودش را در صندلیش انداخت. "سید اولاد پیغمبر، اونم سید طباطبائی، و حتی نماز روزونه شم بلد نباشه؟"
من ساکت ماندم. یادم آمد که عمو جلال با چه فصاحتی درباره بازنگشتن من استدلال کرده بود. آیا او می‌دانست چه مدت می‌شد میت را بدون کفن و دفن روئ زمین نگه داشت؟ آیا حالا به راستی کلیدی را که به جست‌وجویش آمده بودم پیدا می‌کردم؟
مرد به نشانه آنکه یا بازپرسی من تمام شده بود، یا اینکه کار من از این کار‌ها گذشته بود، به آرامی اضافه کرد "شاید توی اوین برادرا بتونن تو رو به یه سراطی مستقیم کنن."
من که اسم زندان وحشتناک اوین را شنیده بودم، هراسان گفتم "اوین؟ زندون اوین؟"
گفت "بعله. اونجا اول ازت بازپرسی می‌کنن بعد هر اقدام دیگه‌ای که لازم باشه. اون‌ها تمام پرونده‌های تو و خانواده‌تو دارن. وسائل لازم رو هم دارن. شاید کارت به حبس ختم بشه، شایدم به بد‌تر از حبس. شاید به عنوان جاسوس و خرابکار دارت بزنن. شایدم بفرستنت به جبهه. اگر یک مین عراقی رو هم بتونی با بدن مفلوکت منفجر کنی، جون یک برادر مسلمان معتقد رو نجات می‌دی. تمام این تصمیم‌ها رو اونا می‌گیرن. به هر حال، اگه من به جای تو بودم تند و فرز نماز خوندنو یاد می‌گرفتم. یه مهر و تسبیح و یک جلد قرآن مجیدم از یه جا گیر می‌آوردم."
زنگ زد و پاسدار‌ها را صدا کرد. با لحنی تهدیدآمیز گفت "این برادر می‌ره اوین."

از آشنائیدون خوشوقتم!

Sat, 22 Oct 2011 08:27:46 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور،

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل نوزدهم- سامن و علیکم! بنده رو هنوز نمیشناسیدون. ولی کم کم خواهیدون شناخت. ساعت‌هاس تماشا کردم چطور این مست ملنگ، این میرزابنویس مشنگ، این دعانویس دبنگ، این چس‌خور اجباری، این چس‌نفس اضطراری داره سردون رو شیره میماله. ولی امشب دیگه کاری از او ساخته نیست. سیاه‌مست شده و به خواب هوشیارانه رفته. و اینجاست که بنده پا به صحنه می‌ذارم، وقتی که اون حسابی مست شده.

سه روز تمومه که بجز ویسکی ذرت و قهوه خالی هیچی دیگه نخورده. دیگه لازم نیست روده درازی‌های اونو تحمل کنین. بذارینش به امید من. من ترتیب کارشو میدم. با اینکه فردا حتی منو بیاد هم نمیاره.

اما من اونو تحمل میکنم. می‌ذارم خودش رو نخود هر آشی بکنه، چونکه دلم براش می‌سوزه. خیلی نازک نارنجیه. حساسه! هیچ اعتماد به نفس نداره. از "یبوسیتش" برادون گفت؟ اون البته اسمش رو "کلیت" میگذاره. البته که نه. بس که مشغول فحش دادن به من بود. اما "یبوسیت" داره. پر از باده. وقتی حسابی یبس نیست، دچار یک شکمروش جانانه است. به قول معروف، در خانه او یا قحطی است یا ضیافت؛ و تنش هم بو میده.

دلش خوشه که خیال کنه نویسنده است. اما در واقع چیزی جز یک میرزابنویس نیست. نویسنده بنده هستم. من شلاق رو میکشم. او دکمه های ماشین تحریرو فشار میده. دلش می‌خواد خودش رو شیوه تراژیک، شیوه کلاسیک، شیوه مطنطن بدونه و بنده رو شیوه کمدی، شیوه هزلی، شیوه مسخرگی. و من می‌ذارم به این خیال باشه. چون که می‌تونم ازش استفاده کنم. خدا ما دو تا رو برای همدیگه ساخته. من مطلقاً از خرکاری بیزارم و اون خدای خرکاریه. باید ببینین با چه صبر و شکیبایی پای اون ماشین تحریر می‌شینه و ساعت‌ها استمناء ماشینی می‌کنه، در حالیکه "یبوسیتش"، ببخشید "کلیتش"، بدتر و بدتر میشه. منو بکشن این کارو نمی‌کنم. من نمی‌نویسم مگر اینکه دچار الهام شده باشم. دچار تجلی شده باشم. به من حمله الهام و تجلی دست می‌ده، و وقتی دست داد یک عالمه کاغذ کف اتاق پهن می‌کنم و همینطوری و یکباره خودم رو ول میدم. صدها صفحه را در یک آن پر می‌کنم.

تفریحات اون همه اشکال مختلف خرکارین. مرتب داره کارهایی می‌کنه که خودش رو زیرک تر بکنه، خودش رو روشنفکر جا بزنه: مثل مقایسه هنر عاشقی (تحتانی) اووید Ovid با هنر عاشقی (تحتانی) آندرئاس کاپلانوس Andreas Cappelanus. جزوه پس از جزوه رو پر می‌کنه از اباطیلی که از کتاب‌های کهنه و خاک‌آلود کتابخونه‌ها بیرون کشیده. اتاقش، میزش، حتی رختخوابش پره از کتاب‌های کهنه خاک‌آلود. معجزه است که تا حالا ازشون ایدز نگرفته. شرط می‌بندم نمیدونستین که ویروس ایدز لای کتاب‌های کهنه و خاک‌آلود رشد می‌کنه. باور کنید می‌کنه. بنده روی این کار مطالعه دارم.

شعار من اینه: وقتی افسرده‌ای عرق بخور! وقتی مضطربی بنداز کن! وقتی سرگرمی میخوای، درگرمی کن!

تفریحات من، بر عکس، همه عبارتن از سرگرمی و درگرمی. برای خوشی شکمم می‌نوشم، برای خوشی زیر شکمم عشق می‌ورزم، و برای سرگرمی شخصی خودم کتاب رقم می‌زنم. جان کلام، من یک اشراف‌زاده هستم، رادمردی از مکتب قدیمیان. اما این سر خر، این خرمگس معرکه، یک لومپن دهاتیه. اون به کمال اثر هنری معتقده، من به کمال زندگی. ویژگی کار اون در هنر عاشقانه اوویده. ویژگی کار بنده در شخص بنده است. طنز مطلب در اینه که اون خیال می‌کنه من کلاس ندارم و اون آدم کلاس‌داریه. کفشای مشکی نوک‌تیز گرون‌قیمت ایتالیایی می‌پوشه که به خودش کلاس بده. اما جوراباشو دیده‌ین؟ می‌دونین چه رنگین؟ سفید. کفشای گرون‌قیمت مشکی نوک‌تیز ایتالیایی با جورابای سفید. لطفاً از بنده نپرسید چطور آدمی که جوراب سفید می‌پوشه می‌تونه کلاس داشته باشه.

سی جور وسواس و مالیخولیا و عقده داره، از جمله پارانویا و وسواس میکرب و عقده خودبزرگ‌بینی و خودخربینی. مثلا محاله که دور خونه بدون دمپائی راه بره، از ترس اینکه مبادا به میکرب آلوده بشه. محاله بدون دمپائی حموم دوش بگیره، مبادا لای انگشت‌های پاش قارچ سبز بشه. اگه بکشیش این کارو نمی‌کنه. وحشت میکنه از این که میبینه من پابرهنه راه میرم، بدون دمپائی حموم دوش میگیرم، و با پاهای کثیف توی رختخواب میخزم. من از این کارا کیف میکنم. اما چرا داریم وقتمون رو با حرف زدن درباره اون تلف میکنیم؟ واضحه که چرا اون این بد و بیراها رو در باره من میگه. به من حسودی میکنه. چرا؟ چونکه اون یک خر عصاریه و من یک روح آزاده. اون "کلیت" داره، من ندارم. اون "یبوسیت" داره، من ندارم. تن اون بوی گندعرق میده، مال من نمیده. اون مشکل داره، من ندارم.

و چرا من مشکل ندارم؟ خیلی ساده. وقتی که من مشکل دارم مست میکنم و مشکلم از بین میره. شعار من اینه: وقتی افسردهای عرق بخور! وقتی مضطربی بنداز کن! وقتی سرگرمی میخوای، درگرمی کن! راهها بلدم که مشکلات خودمو انگشت به ماتحت حیرون بذارم. باهاشون قایم موشک‌بازی می‌کنم. به طرفشون میخک می‌ندازم. به طرفشون شوخی پرتاب می‌کنم. انقدر بهشون می‌خندم تا بمیرن. مشکلات من هرگز حریف من نمی‌شن. هرگز نمی‌تونن منو مثل این یارو بزیر بکشن. همیشه ملوله، همیشه افسرده‌اس، همیشه نومیده. و همیشه من باید از مخمصه درش بیارم. همین چند دقیقه پیش شنیدین که از من کمک می‌خواست. فریاد می‌زد، به دادم برس، مشنگ! وقتی نومید می‌شه فقط همین دو سه کلمه رو بلده. تند باش، مشنگ! یه چیز خیلی خنده‌دار بگو! هه، هه، هه!

راستی این اسم بنده‌اس، مشنگ. اسم جنابعالی؟ خیلی از آشنائیدون خوشوقتم. کارت ویزیت بنده! خرباز پیک! حالا رسماً به همدیگه معرفی شده‌یم. نخیر، اسم بنده همیشه مشنگ نبوده. بنده مشنگ زائیده نشدم. بعد مشنگ شدم. من فرهنگ شادزاد زائیده شدم. اسم فارسیه. اصلیت بنده ایرانیه. شاید شما اسم ما رو نشنیده باشین. یک زمانی ما یک امپراطوری داشتیم، پیش از اونکه امپراطوری از مد بیفته. اما وقتی که امپراطوری هنوز مد بود ما یکی داشتیم و برای حفظش مثل سگ و گربه با یونانی و رومی و عرب و ترک و مغول و هر کس دیگه‌ای که از ننه‌اش قهر کرده بود می‌جنگیدیم. بالاخره دادیمش رفت، اول به عرب‌ها، بعد به ترک‌ها، و بالاخره به انگلیسی‌ها، که مدتی نگهش داشتن، تا اینکه اونها هم دیگه وسعشون بهش نمی‌رسید.

می‌دونم، اسم عجیب غریبیه. بخصوص چون من اصلاً شاد زائیده نشدم. و راستش رو بخواین، در خانواده ما هیچکس شاد زائیده نشد. و شاد هم نمرد.

مثل این مرغ وارونه، سام. سام حتی اسم واقعیشم نیست. اسمش صبحی عبدالمعروفه. یک مرغ مقلد یاوه‌سرای عربه، که همه نود و نه اسم خداوند و نام اعظم رو می‌دونه، اما تمبونشو بلد نیست بالا بکشه. بله، ستاره تولدش قافیه‌دار بوده. خورده متشاعره.

اما چطور شد که اسم من مشنگ شد، این داستان از اون یکی دیگه هم عجیب غریب‌تره. یک روزی من راند داشتم با یک دختر موبور مثل ماه به اسم استفانی. مثل هلوی پوست‌کنده بود. می‌خواستی بخوریش. همه جونشونو می‌دادن که یه شب باهاش برن بیرون. و میون ما لش و لوشا من تنها کسی بودم که تونسته بود ازش راند بگیره. اما کارها ردیف نشد. من سر میز شام خوابم برد اونم سردرد گرفت و ازین حرفا. و خلاصه راند کوتاهی شد. و بنده ساعت نه و نیم با لب و لوچه آویزون دممو میون پاهام گرفتم و برگشتم به خوابگاه. آسه آسه داشتم از کنار سالن نشیمن رد می‌شدم تا گیر اراذل نیفتم. نشسته بودن توی سالن نشیمن جلوی تلویزیون کشتی حرفه‌ای تماشا می‌کردن. تمام دار و دسته. ابن گوز و شوالیه‌های میز گردش، توماس لیس‌زن، جنب بغدادی، زکی مامانی عرب، حسن بکش مرا بکشی، قطاطور ترک، ملیجک بندری، رضا نیم‌پهلوی و غیره و غیره. اگه می‌گرفتنم شیردونمو می‌کشیدن بیرون. زنده زنده پوستمو می‌کندن. قیمه قیمم می‌کردن. از گوشت تنم کوفته قل قلی درست می‌کردن. توی طریقت ما کافری بود که آدم از راند با یک همچین تیکه تمیز و لذیذی ساعت نه و نیم شب برگرده خونه و نمره توی کارنامه‌شم صفر باشه. همه‌شون عاشق دلخسته استفانی بودن و براش له له می‌زدن. یقیناً توقع یک گزارش لحظه به لحظه داشتن.

یواشکی از کنار دیوار رد شدم و خودمو به آسانسور رسوندم که سایه‌مو با تیر زدن. گله‌ای دویدن. تا بخوام به خودم بجنبم خشتکم دست یکیشون بود و لنگام دست دوتاشون و بازوام دست دو تای دیگه و داشتن منو مثل یه قورباغه تو هوا می‌بردن. تحت وازداشت بودم برای محاکمه در دادگاه ابن گوز و یارانش.

اول استنطاق توماس لیس‌زن: پسرم، چپوندی؟ نه، پدر! تپوندی؟ نه پدر! چلوندی؟ نه پدر! مالوندی؟ نه، پدر؟ خیسوندی؟ نه، پدر!انگشتی رسوندی؟ نه پدر! بوسیدی؟ نه، پدر! لیسیدی؟ نه، پدر! لاسیدی؟ نه، پدر! پس چه پخی خوردی، ایشک؟

بعد ادعانامه هیئت نامنصفه:

از آنجاکه این دهاتی، این غربتی، این عبرانی عرب‌نمای لعنتی، این عجم پاپتی، این مجسمه بی‌آلتی، این سمبل بی‌اصالتی، این مظهر ناسلامتی، این چکیده بی‌عدالتی، پس از بیرون رفتن با زیباترین، بورترین، عزیزترین، لذیذترین حوری این خوابگاه با چنین وقاحتی در ساعت نه و نیم شب با لب و لوچه آویزان و دم آویزان‌تر به خانه برگشته، بدون هیچ کوششی در چپاندن، تپاندن، چلاندن، مالاندن، خیساندن،انگشت رساندن، بوسیدن، لیسیدن و یا لاسیدن، این ادعانامه بر علیه او صادر می‌شود تا در دادگاه تحت محاکمه قانونی قرار گیرد. به‌دستور مقام جنابت ابن گوز، لعنت الله علیه.

و بعد محاکمه:

آقایان هیئت نامنصفه ابن گوز و شوالیه‌های میز گرد، دادستان بدون هیچ شک و شبهه‌ای ثابت خواهد کرد که ناکیرداری و لاکیرداری و نقص پندار نیک و کیردار نیک و رفتار نیک و گفتار نیک و کفتار نیک این غربتی ناتوان و ناتپان و ناچپان و ناچلان و نامالان، و نالاسان و نلیس و نبوس و عبوس، به سبب آن است که این غربتی در تمامی زوائد خیزنده و خوابنده خود، و در تمامی منافذ مکنده و چکنده خود، باکره است. ناتوانی او از آنجاست که زوائد خود را آلت دست خود کرده است.از اینرو تقاضا دارد تا زوائد بی‌خاصیت این غربتی از بدن او جدا و خوراک سگان شود. و به علاوه، این غربتی، به عنوان مظهر ناتوانی و ناتپانی و ناچپانی و نلیسی و نبوسی و عبوسی در قفسی بر سر دروازه شهر آویخته شود تا درس عبرتی باشد برای جوانان توانا و تپانا و چپانا، که هرگز نگذارند زوائد خیزنده و خوابنده شان آلت دستشان شود تا خود دچار ناکیرداری و لاکیرداری شوند.

و بعد استنطاق و محاکمه:

قاضی: اعتراف می‌کنی، غربتی؟
متهم: بله، جناب قاضی! اعتراف می‌کنم. بنده غربتی هستم. بنده دهاتی هستم. بنده لعنتی هستم. بنده پاپتی هستم. بنده نکبتی هستم. با سیاها سفیدم. با سفیدا سیاهم. با جهودا عربم. با عربا جهودم. با مسلمانا هندوام. با هندوها مسلمانم. با پاکستانی‌ها هندیم. با هندیها پاکستانیم. با امریکائی‌ها روسم، با روسها امریکائیم.
اسمت چیه، غربتی؟
جیناب قاضی، بنده رو شازده املت صدا کنین، بنده رو بابا طاهر کون پتی صدا کنین، بنده رو عیسی مسیح صدا کنین، پانتیوس پیلاط صدا کنین، تام بیچاره صدا کنین، لیر پادشاه صدا کنین، دلقک صدا کنین، هر درد بی‌درمونی که می‌خواین صدا کنین، بنده مثل بره بع بع می‌کنم. بنده روحی هستم که بع بع می‌کنه.
اسم واقعیتو بگه، پسر! دروغ بگی می‌دم تخماتو بکشن.
فرهنگ شادزاد، جیناب قاضی!
بله؟ بله؟ بله؟ افندیم، نفمدیم! جیلوی قاضی و ملق بازی؟ این اسم برای عمه‌ت خوبه. فرهنگ هم شد اسم؟ فرهنگ اسم وزارتخونه است آقا نه اسم آدمیزاد. آقایان، این غربتی پاپتی به یک کنیه احتیاج داره، به یک اسم مستعار. و بنده یک کنیه خوب براش دارم: مشنگ! از این به بعد اسم این غربتی مشنگه.
تمام دادگاه هورا کشیدند و فریاد زدند "احسنت!" و "مرگ بر فرهنگ!" و "زنده باد مشنگ!" و بنده شدم مشنگ!

و جیناب قاضی ادامه داد:

خب، مشنگ، شغلت چیه ؟
بنده درویشم، جیناب قاضی.
از کدام دراویشی؟
از دراویش سیه‌بادی یا قره گوزلو.
مرام شما در طریقت چیست؟
برسد می‌کنیم، نرسد می‌زنیم.
مگر ساز شما بادی نیست؟
در این موقع دادستان پرید وسط معرکه و گفت:
جیناب قاضی، متهم یک ساز دستی، یا بهتر بگویم، یک ساز دودستی هم داره، و گزارش شده که شب تا صبح میزنه و می‌خونه:

من امشب مست مستم، مست مستم،
ز مستی حالتم افتاده دستم.
من امشب لول لولم، لول لولم،
ز لولی دست می‌مالم به لوله‌م.

آقای دادستان، می‌خواهید بگوئید که این آقا به بیماری مهلک لوله‌مالی دچار هستند و ناکیرداری و لاکیرداری و نقص پندار نیک و کیردار نیک و رفتار نیک و گفتار نیک و کفتار نیک ایشان از این بابت است؟

قربون اون دهنتون جیناب قاضی. عین فرمایش مبارک.
مدرکتون چیه آقای دادستان؟
مدرک اینجاست جیناب قاضی: از ایشان بپرسید امشب تمام شب با این حوری مو بور چکار کرده؟ و جواب اینه:
امشب چیکاری کرده؟ امشب بیکاری کرده،
آقا کاری نکرده، آقا یاری نکرده،
همش بی‌حالی کرده، همش اهمالی کرده،
همش جاخالی داده، همش جا خالی کرده،
همش شاعری کرده، همش ماعری کرده،
همش لیچاری گفته، همش لیچاری کرده،
همش نقالی کرده، همش بقالی کرده،
جای کفتاری کردن، همش گفتاری کرده،
جای قصابی کردن، همش عطاری کرده،
جای در مالی کردن، همش رمالی کرده،
جای پاچه مالیدن، پاچه ورمالی کرده،
همش چائی خالی خورده، همش شاش خالی کرده.

در این لحظه وکیل مدافع، بابا ظاهر کون پتی، پرید وسط دادگاه و شروع کرد به زدن و خواندن:

آقایون! خانوما!
براتون عرض دارم، براتون درز دارم،
این آقا بی‌گناهه، این آقا بی‌پناهه،
این آقا بی سواته، این آقا بی‌دواته،
آقا ماشین نداشته، آقا بنزین نداشته،
جای تمرین نداشته، جای هین هین نداشته.
این آقا جا نداشته، آژان بپا نداشته،
خانوم اطواری بوده، خانوم اصراری بوده،
خانوم در جا نذاشته، خانوم هر جا نذاشته،
خانوم جاپا نداشته، خانوم لاپا نذاشته،
خانوم دولا نذاشته، خانوم سه لا نذاشته،
خانوم با پرده بوده، خانوم در پرده بوده،
اتاقش پرده داشته، حیاطش نرده داشته،
ننه ش زر کرده داشته، باباش سر کرده داشته،
سیصد تا برده داشته، خانوم لاتاری خواسته،
دوسال اجباری خواسته،دوسال بیگاری خواسته،
سر دفتر داری خواسته، ز ملا یاری خواسته،
بیمه بیکاری خواسته، بیمه بیماری خواسته،
ماشین سواری خواسته، ماشین باری خواسته،
سیصد تا گاری خواسته، دو تا قناری خواسته،
خروس لاری خواسته، کفش پوست ماری خواسته،
کیف سوسماری خواسته، کلی دلداری خواسته.
این آقا آس و پاسه، این آقا بی کلاسه،
باباش قاضی قضاته، ولیکن کم ملاته،
مامانش بی نظیره، ولی خیلی فقیره،
عموش آلوده بوده، رئیس توده بوده،
ولی حالا وزیره، کلک باز کبیره،
حالا آقا یتیمه، وضع روحیش وخیمه.

جیناب قاضی: آقای وکیل مدافع، شوما اشک ما را دم مشکمان ریساندید. دلمان برای این حیوان کباب شد. با این تفصیلاتی که میفرمائید این آقازاده چرا زنده هستن؟ چرا خودشون رو توی چاهک خلا نمیندازن؟ ولی بخاطر جوانی و بیسواتی و دهاتی بودنشون، اگر این آقازاده حاضر شوند که خودشانرا روی چیز ما، یعنی رحم و شفقت ما، بیندازند، و چیز ما را، یعنی این کفش کهنه و بوگندوی ما را، ببوسند، ما حاضریم از گناهشون صرف نظر کنیم. ولی به کفاره اون گناهان باید یک ساعت در محضر ما روی تلویزیون مسابقه کشتی حرفه ای را تماشا کنند و ببینند که چطور عبلی طبق کش تخم اصدالله گاو کش را میکشه و توی گوشش میکنه، و چطور اصغر بی مخ چشم حبیب سیرابی را در میاره و توی ماتحتش میچپونه.

به طناب دارش نمی‌ارزه. نه مال داره نه بمال داره نه جمال داره نه کمال. نه غرور داره نه عزت نفس. نه وقار دارد نه تاغار. دلش می‌خواد خودشو به خاطر هر زشتی و ظلمی در عالم سرزنش کنه.

جان کلام، گناه ما بخشیده شد، ولی اسم ما مشنگ موند که موند. و همه زدن به پشت ما و تبریک گفتن و نظردادن که مشنگ بهترین اسم بود برای من، که هم به هیکلم می‌خورد، هم به قیافم، و هم به خلقیاتم. رفتم بالا جلوی آینه ایستادم و به خودم گفتم: فرهنگ شادزاد، این بهترین اسمه برای تو، بهترین اسمیه که به فکر هر مخلوقی رسیده. و بهترین اسمه برای تمام خانواده و فک و فامیلت. و کاش که بابا و اسکندر زنده بودن و اسم تازه تو رو می‌شنیدن. و کاش عمو جلال و سیروس اینجا بودن که اسم تازه تو رو بشنون. چقدر همه‌شون احساس غرور می‌کردن! برای خودم چند بار اسم رو تکرار کردم و هر بار از اون بیشتر خوشم اومد. یک مشنگ که به خودش یادآوری می‌کرد که چه مشنگه.
پس می‌بینید. من مشنگم و افتخار می‌کنم که مشنگم. امااین لومپن،اونم مشنگه،اما زیاد بهش افتخار نمی‌کنه. یا بهتره بگم، اون مشنگ بود، زمانی که من مشنگ نبودم. وقتی من از فرهنگ شادزادی دست کشیدم و مشنگ شدم،اون از مشنگی دست کشید و شد فرهنگ شادزاد. ولی چه من مشنگ باشم و اون فرهنگ شادزاد، و چه اون مشنگ باشه و من فرهنگ شادزاد، فرقی نمی‌کنه. چیزی که به حساب میاد، ایده افلاطونی،آیدوس مشنگیته، که ما هر دو داریم. ما یک جفتیم، و چه جفتی! تیرو تخته! میخ و نعل.

خودتون دیدین. بعد از اون همه فحش که به من داد، بعد از اون همه ملامت که منو کرد، که من این کارو نکردم، من اون کارو نکردم، کار کار مشنگ بود، حالا با چه روئی به من رو می‌ندازه که از نومیدی نجاتش بدم. آقا خوراکشون روزی یک شوخیه و بنده سفره دار ایشونم. بنده باید روزی یک شوخی خلق کنم که مایه خنده آقا بشه. بنده شوخ ایشونم. بنده شوخی ساز و مسخره و دلقک حضرت والا هستم. اون از شوخی‌های حاضر و آماده خوشش نمیاد، شوخی‌هائی که میشه در کتاب‌های کتابخانه‌های مستراح‌های هر خانواده محترمی پیدا کرد. شوخی‌های بنده باید همه بکر و تازه باشن. اگر من شوخیام را به کمدین‌های پشت تلویزیون فروخته بودم تا حالا ملیونر شده بودم. اما من از این کار چی گیرم میاد؟ فحش و بد و بیراه و توهین و اهانت.

بنده تا حالا هشتصد و هفتاد و دو تا شوخی ساخته‌م. صد و هشتاد و شش تا در باره شاهان قدر قدرت و "کبیر،" از کورش کبیر گرفته، تا شاه سلطان حسین کبیر، تا رضا شاه دوم نیم‌پهلوی کبیر. صد و چهل و چهار تا درباره ناصرالدین شاه، ملیجک و کریم شیره‌ای. شصت و نه تا درباره آغا محمد خان قاجار و ایل و تبارش. یکی درباره ناپلئون. و بقیه درباره آنتونی و کلئوپاترا. شوخی‌های محبوب من این آخری‌ها هستن. میخواین چند تا از شوخی‌های بنده رو بشنوین؟ می‌دونین چرا ناپلئون همیشه شال سرخ به کمرش می‌بست؟ برای اینکه اگه نمی‌بست شلوارش میفتاد پائین. میدونین آنتونی تخم‌های طلائیشو کجا قایم میکرد؟ توی تخمدون کلئوپاترا. می‌دونین ژولیوس سزار و کلئوپاترا از کجا آب می‌خوردن؟ کلئوپاترا از پاشیر ژولیوس سزار، ژولیوس سزار از راه‌آب کلئوپاترا. میدونین ژولیوس سزار و مارک آنتونی کجا با هم روبرو شدن؟ تو راه‌آب کلئوپاترا. چی؟ خنده دار نیست؟ من صدای لبخندتون رو از اینجا می‌شنوم.
به هر حال، شوخی ساختن تنها کاری نیست که من واسه این بابا می‌کنم. براش مست می‌کنم. براش جاکشی می‌کنم. گناه هر کثافتکاری‌ای رو که می‌کنه بدوش خودم می‌گیرم. خلاصه بگم، براش مشنگی می‌کنم. اگر منو نداشت می‌دونین چی‌کار میکرد. جوابش خیلی ساده‌‌س. خودشو می‌کشت. یه همچی آدمی‌س. به طناب دارش نمی‌ارزه. نه مال داره نه بمال داره نه جمال داره نه کمال. نه غرور داره نه عزت نفس. نه وقار دارد نه تاغار. دلش می‌خواد خودشو به خاطر هر زشتی و ظلمی در عالم سرزنش کنه. دنبال بهانه می‌گرده که خودشو گناهکار بدونه. روزهائی که کیفش کوکه دلش خوشه که خودشو قدیس و ولی الله حساب کنه. اما بیشتر قدسی خانومه تا قدیس، نقل علی الله است تا ولی الله. عقلش پاره سنگ می‌بره. توی هوا روح و شبح میبینه. صداشونو می‌شنوه. باهاشون حرف می‌زنه. با خودش حرف می‌زنه. باید بردش دیوونه‌خونه.

و می‌دونی چیه؟ همه این زنا یک وجه اشتراک دارن. چه دونسته، چه ندونسته، حدود شکارگاه خودشونو علامت‌گذاری می‌کنن. یک نفرشون نیست که وقت رفتن چیزی پشت سرش جا نذاره، یه ساعت، یه گردن‌بند، یه النگو، یه لنگه جوراب، یه سنجاق قفلی، یه سنجاق سر، یه چیزی که بتونه بیاد دنبالش، یه چیزی که آدمو یادش بندازه، یه چیزی که باهاش به رقبا هشدار بده. خدا از ما نگیردشون. و به اینها آدم بگه لگوری؟ بابا ایوالله.

وقتی افسردس، راستی افسردس. کج خلق میشه. طبع شوخیش رو از دست میده. مثل خرچنگ عنق میشه. مثل بز یبس میشه. از آب و جو میفته. ظرف‌های کثیفش هفته‌ها توی دست‌شوئی آشپزخونه تل انبار میشن. رخت‌های کثیفش یک گوشه جمع می‌شن تا اینکه بو بگیرن. ضدعرقش تموم میشه و حوصله بیرون رفتن و خریدنشو نداره. نفسش درنمیاد. از هیچی لذت نمی‌بره. همه این کارارو من باید برایش بکنم. باید بجاش بخورم، بنوشم، بنداز کنم (از این یکی هیچ بدم نمیاد. مترس‌هاش گل سر سبد زن‌های محله‌ن. خوشگوشتشون تو شهر نظیر نداره.) جان کلام، باید براش "مثمر ثمر" باشم. این آدم از اون‌هاست که با ریش‌تراش برقی صورتشو میبره. انقدر دست و پا چلفتیه.

میدونین تصورش از تفریح و سرگرمی چیه؟ به ایستگاه اتوبوس "گری هاوند" تلفن کنه و روی نوار به برنامه حرکت تمام اتوبوس ها به شمال، جنوب، شرق، و غرب کشور گوش بده. حتی به نوار میگه "خیلی ممنون!" یا شماره وقت صحیح شرکت تلفن رو می‌گیره تا روی نوار یک صدای زنونه مکش مرگ ما رو بشنوه که نیم ساعت براش فواید استفاده زیاد از تلفن راه دور رو شرح می‌ده. به صدای روی اون نوار هم میگه "خیلی ممنون!" یا اینکه توی خیابون‌ها راه میفته و با تیرهای چراغ برق مکالمه می‌کنه. ببخشید، گفتم مکالمه؟ تصحیح بفرمائید، "بحث انتقادی" که در اون‌ها به نوبت از طرف خودش و از طرف تیرهای چراغ برق بحث و استدلال می‌کنه. مثلاً درباره ماهیت تراژدی شکسپیری، تعداد فرزندانی که بانو مکبث داشت، گرایش به همجنس‌بازی در تراژدی "دستمال" شکسپیر، احساسات شبیه به زنای با محارمی که لیر نسبت به کردلیا Cordelia داشت، آیا راستی شکسپیر پسری بنام هامنت Hamnet داشت یا نه؟ و چرا شکسپیر در وصیتنامه‌اش بهترین تختخوابش را برای زنش نگذاشت؟ از میان شنوندگانش تیرهای چراغ برق رو بیش از همه دوست داره، چون پیش از دادن جواب مدت مدیدی تأمل میکنن. بردبار و با ادبن. هیچوقت یکی به دو نمیکنن و هیچوقت اشتباهات رو در استدلال آدم نمیگیرن.

یا اینکه درباره نوشته‌های فلسفی، ترجمه‌ها، توضیحات و حواشی هرمان د جرمان Hermann the German اظهار فضله می‌کنه. یا اینکه درباره رساله تحلیل از عقب ارسطو داد سخن میده. (در تحلیل از عقب خیلی استاده. در همه کار از عقب خیلی استاده. اصولا آدم عقب افتاده‌ایه. واستدلالش هم به این شعر خواجه است که فرموده: "گناه اگرچه نبود اختیار ما حافظ/ تو از طریق عقب باش و گو گناه من است.")

یا اینکه به بحث و استدلال در شعر جفری چاسر اهل مانموت می‌پردازه، که خودش تنها کسی است که در اون تخصص داره. دلش می‌خواد همه، حتی تیرهای چراغ برق، روشنفکر بشناسنش. می‌دونین، متکبر، "سناب" Snob عجیبیه. روشنفکر متکبر، که بدترین نوع متکبره.

اما حالا از خودم بگم. من در بحث‌هام به تماس انسانی نیاز دارم. منو بکشن با تیر چراغ برق و نوار ضبط صوت حرف نمی‌زنم. مستمعین محبوب من عمله‌های بیکار مکزیکی هستن که یک کلمه انگلیسی نمی‌دونن. اون‌ها پذیراترین و مهربان‌ترین شنوندگان روی زمینن. به محض آنکه من یکیشونو می‌بینم، تیر می‌کنم طرفش. اول با یک سئوال موجه سر حرفو باز می‌کنم. مثلاً می‌پرسم پستخونه یا نزدیکترین بانک کجاست. تا جمله نشانه بیماری "من اینگلیش نه" را شنیدم، هر دو تا لوله رو با هم خالی می‌کنم. اول با شوخی‌های ناصرالدین شاه و ملیجک شروع می‌کنم. بعد شوخی‌های کریم شیره‌ای را میون می‌کشم، بعد می‌زنم به آغا محمد خان قاجار و ایل و تبارش. و بالاخره به آنتونی و کلئوپاترا ختم می‌کنم.

هی من ور می‌زنم و هی مردک بیچاره می‌گه "من اینگلیش نه"، تا اینکه مجذوب من می‌شه که مجذوب حرف زدن خودمم. وایمیسه و دستاشو به سینه میزنه و با صبر و شکیبایی و لبخندی مفرح، جوری که آدم از سر مهربونی محض به یک پسر خاله عقب افتاده گوش می‌ده، خودش رو تسلیم وراجی من می‌کنه. اگه نیمکتی دراون نزدیکی هست، اونو به من نشون میده تا روش بنشینم که پاهام خسته نشه. کنار من می‌شینه و بدنش رو به طرف من می‌گردونه تا اینکه من ناچار نباشم گردنمو به طرف اون بچرخونم. با محبت زیادی به من نگاه می‌کنه و سرشو مرتب تکون می‌ده، که مبادا من فکر کنم که به حرفم گوش نمی‌ده، که فقط داره وانمود می‌کنه. وقتی حرفم تموم شد، یا از حرف زدن خسته شدم، یا اینکه از خودم شرمنده شدم، چند دقیقه دیگه صبر می‌کنه تا مطمئن بشه که این یک سکته کوتاه در صحبت من نیست، که حرفم راستی تموم شده. بعد بلند می‌شه، منو بغل می‌کنه، و مثل اینکه من برادر کوچکتر یا پسر خاله عقب‌افتاده‌شم، هر دو طرف صورتم رو می‌بوسه. متأثر از وضع اسفناک من، چشم‌هاش پر از اشک می‌شه و آشکارا گریه می‌کنه. وقتی داره با پشت خمیده از من دور می‌شه، می‌بینمش که از تأثر به پیشونی خودش سیلی می‌زنه.

و با تیرهای چراغ برق مکالمه می‌کنه. ببخشید، گفتم مکالمه؟ تصحیح بفرمائید، "بحث انتقادی" که در اون‌ها به نوبت از طرف خودش و از طرف تیرهای چراغ برق بحث و استدلال می‌کنه.

مستمعین کمی محبوب‌ترم کارمندان بانک،اعضاء کلوب روتاری، اعضاء کلوب "رؤسای بازرگانی آینده آمریکا،" و فروشنده‌های سیار هستن، یا هر آدم غریبه‌ای که توی پیاده‌رو این گناه غیر قابل بخشش رو بکنه که به من حرف سرزده بی‌معنائی بزنه. حرفی مثل "امروز روز آفتابی خوبیه،" یا "راستی مثل اینکه خیال داره بارون بیاد،" یا "امروز خیلی خوشحال به‌نظر میای،" هر حرفی که براش خرجی نداشته باشه. همین یک اشاره واسه من کافیه. بلافاصله تیر می‌کنم طرفش و دستمو به طرفش دراز می‌کنم. یارو با لبخند گل و گشادی با من دست می‌ده، به این امید که یه دست خشک و خالی می‌ده و پی کارش می‌ره. اما من دستشو قرص می‌چسبم و هی تکون میدم و یک مشت از همون اباطیل خودش تحویلش می‌دم.

" آفتابش چه کیفی داره. بهترین هوائی‌ست که توی سه روز گذشته داشتیم. آفتاب چند روز فکر می‌کنی دوام بیاره؟" به محض آنکه این مقوله به آخر می‌رسه و یارو داره تلاش می‌کنه که دستشو بیرون بکشه و فرار کنه، یه استخون تازه جلوش پرت می‌کنم.

"فکر می‌کنی عکس‌العمل بورس به عفونت مجرای ادرار رئیس جمهور و عمل پرستاتی که باید به زودی بکنه چی باشه؟" این معمولا کار دو دقیقه مکالمه رو می‌کنه. یارو سرشو یا ماتحتشو می‌خارونه و نگران سهامش می‌شه. یادش میاد که هنوز به قیمت سهام روز توی روزنامه وال ستریت نگاه نکرده. از خودش می‌پرسه چطوره که از عفونت مجرای ادرار رئیس جمهور سوء‌استفاده کنه و پول کلونی به جیب بزنه. اما این کار دور از وطن‌پرستی نیست؟

وقتی این مقوله هم نخ‌نما شد و یارو نومیدانه داره برای فرار از من تلاش می‌کنه، ازش میپرسم آیا قیمت سال آینده شیکم خوک ، یا قیمت محصول لوبیای کاشته نشده سال دیگه رو میدونه یا نه. در این لحظه یارو با یک تکون شدید دستشو بیرون می‌کشه و فرار می‌کنه. و همونطور که داره میدوه صداش رو می‌شنوم که به یک کارمند دیگه بانگ، یا به یه عضو دیگه کلوب روتاری هشدار می‌ده که: "این یارو دیوونه زنجیریه. نزدیکش نرو. اینو باید تو دیوونه‌خونه نیگهدارن، جای اینکه بذارن توی خیابونا مزاحم مردم بشه. تعجبی نداره که میزان جنایت انقده بالاست."

نامحبوب‌ترین شنونده‌ام خود این باباس، این متشاعر، این "سناب" متکبر، این شبه‌روشنفکر. یه آدم ساختگی و توخالیه. کرم کتابه، میرزا بنویسه، خر عصاریه. تمام این ادعاهای روشنفکرانه پوششی است برای احساس حقارت، بی‌کفایتی، سستی کمر و یبوسیتش. تنها آدمیه که من می‌شناسم که شونزده سال دانشگاه رفته و هنوز یه لیسانس نگرفته. تا به حال در دانشگاه هشت رشته اصلی و بیست و چهار رشته فرعی عوض کرده. دوازده زبان و ادبیات مختلف خونده، از جمله زبان کولی‌ها، زبان زرگری، زبان رشتی و زبان سواحیلی. در میان رشته‌های تحصیلی دیگرش اینها قابل ذکرن: فلسفه شرق و غرب و شمال و جنوب، میتولوژی یونان و روم، میتولوژی بومی‌های مکزیک، مذاهب باستانی و جدید، تاریخ، جغرافی، زیست‌شناسی، روان‌شناسی، خاک‌شناسی، انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، شیمی، فیزیک، متافیزیک، نجوم و ستاره‌شناسی.

تحصیلاتش تحصیل نیست، بلکه یک سری وسواسه. مثلا، در حین خوندن ادبیات انگلیسی قرون وسطی در جفری چاسر اهل مانموت غرق می‌شه. یکهو همه چیز دیگه رو به دریا می‌ریزه. از تمام دروس دیگه چشم می‌پوشه تا اینکه با اردنگی از بخش ادبیات انگلیس می‌ندازنش بیرون. بعد در بخش فلسفه اسم می‌نویسه و شیفته رساله تحلیل از عقب ارسطو و یا رسالات قرون وسطائی هرمان د جرمان می‌شه. جان کلام اینکه از نظر روان‌شناختی شخصیتی مقعدی داره.

مسئله سکس رو مثال بزنم. خودشو خیلی خانوم‌باز و محبوب خانوم‌ها می‌دونه. در واقع، از تصدق سر من، چنین شهرتی هم به هم زده. اما حقیقت اینه که اگه به عهده خودش بذاریش بخاری ازش بلند نمی‌شه. معمولاً افسرده تر از اونه که کاری ازش بر بیاد. و وقتی افسرده نیست انقدر کسل کننده است که هیچ زنی بهش محل سگ نمی‌ذاره. اینجاست که میاد بسراغ من. شخصیت فریبنده و بشاش منو قرض می‌گیره و بنده باید زن‌هاش رو براش جلب کنم و شیفته خودم بکنم. بعد باید بقیه وجود خودم رو هم بهش قرض بدهم تا بتونه کارو به آخر برسونه. اگه کارا رو به عهده اون بذارم چه بسیار دوشیزه تنگدست که باید برای اتمام کارش به انگشت‌های جادویی خودش متوسل بشه و خونه اونو با نفرت ترک کنه. گاهی وقتی خیلی با من بدجنسی کرده، خیلی درباره من لیچار گفته ، من درست به همین صورت انتقام می‌گیرم. وسط کار، نرسیده به آخر خط، برقشو قطع می‌کنم، میون زمین و هوا ولش می‌کنم. و وقتی من میرم همه چی میره.

وقتی افسرده است مثل حلزون کنده، و وقتی افسرده نیست مثل خروس تنده. و همه اینها بخاطر اینکه همه حواسش، حتی موقع بنداز کردن، پی ارواح و اشباح و جفری چاسر اهل مانموت و هرمان د جرمان و این آشغال‌کله‌هاست. تنها وردی که براش کار می‌کنه سه کلمه است: "مشنگ بدادم برس!" و من مثل غولی که از توی چراغ علاء الدین بیرون میاد می‌پرم وسط معرکه، نفسم رو که مثل عقربه قطب‌نما به طرف شمال راست شده دستم می‌گیرم، و نبرد رو پیروزمندانه تموم می‌کنم. و در حالیکه روز به روز شهرت اون زیادتر میشه، من باید خاک گمنامی بخورم و بجای تحسین فحش و توهین بشنوم، بخصوص دور و بر دوستان "روشنفکر" و "پاکیزه باطنش."

و اگه خیال می‌کنین این بابا عوضیه، باید دوستای دیگه شو ببینین. مثل این مرغ وارونه، سام. سام حتی اسم واقعیشم نیست. اسمش صبحی عبدالمعروفه. یک مرغ مقلد یاوه‌سرای عربه، که همه نود و نه اسم خداوند و نام اعظم رو می‌دونه، اما تمبونشو بلد نیست بالا بکشه. بله، ستاره تولدش قافیه‌دار بوده. خورده متشاعره. ولی آدم چه توقعی می‌تونه از کسی داشته باشه که اولاً اسمش صبحی عبدالمعروفه، و دوماً خودشو به همه سام معرفی می‌کنه؟ چه توقعی می‌شه از کسی داشت که بیست ساله رنگ زن رو ندیده، بیست ساله روغن عوض نکرده. درست شنیدین، بیست سال. هنوز دلش پیش یه زنیکه‌اس که ولش کرد و با یه حسابداری، ستاره‌شناس سگی، چیزی فرار کرد و رفت.

حتی تمرین پنج انگشتی هم نداره، بلد نیست استمناء کنه، به‌جز در فکرش. خودش اسمشو شعر می‌ذاره، اما از من بشنوین، استمناء فکریه. من شنیده‌مشون. زیبای من!/ دوربین عاشق توست!/ دنیا عاشق توست!/ من عاشق توام! مدفوعت بوی سنبل می‌ده! هیچکسی که روغنشو مرتب عوض کرده باشه چنین یاوه‌هائی نمی‌گه. به هر حال، بیست سال پیش یک شب پیش از خوابیدن از عبلش خداحافظی کرد و دیگه خبری ازش نشنیده. هرگز دیگه نه در اندرونی آبی ریخته، نه در بیرونی.

قول بهتون می‌دهم حتی پیش از اونم دست به رختخوابش زیاد تعریفی نداشت. قول میدم وقتی داشت با معشوقه‌اش بنداز میکرد، زنیکه احساس میکرد که انگار کسی داره دندونشو مته می‌زنه، همچی تقلا می‌کرد و به خودش می‌پیچید که انگار توی صندلی دندونساز نشسته. شرط می‌بندم هرگز نتونست کار زنه رو راه بندازه، کاری کنه که زنه براش غش کنه. حتی انقدر زیرکی نداشت که دهنشو به کار ببره، واسه یه کار حسابی، نه اینکه براش شعر بخونه. البته زنه تجربه داشت، غنچه‌شو جای دیگه واکرده بود و می‌دونست از یه مرد چه توقعی باید داشته باشه. اون حسابداره یا ستاره‌شناس سگه که باهاش فرار کرده بود، لابد از بالا و پائین مثل قاطر بود و مثل قاطرم سوار می‌شد. دیگه بی‌خیال صندلی دندونساز و شام با شمع و گل و پروانه و رقص باله. نیم ساعت تماشا کنه که نیجینسکی روی صحنه با یه شال حریر استمناء کنه.

این بابا سام، چنان از من بیزاره که نگو. تحمل اینو نداره که ببینه من هرشب روغن عوض می‌کنم. از حسادت می‌میره که من خوش می‌گذرونم، نمی‌ذارم هیچی منو کلافه کنه، افسرده کنه. میگه من حیوونم. میگه من خوکی از گله خوک‌های ابیقورم. به طبع شوخ من حسودی می‌کنه. می‌گه بیمارگونه است. به عرقخوری من حسودی می‌کنه. میگه یک روزی مخم آب میاره. استاد خریته و می‌خواد این یکی عبدل الاغ، این یکی مرغ مقلد رو هم مثل خودش استاد خریت بکنه. می‌خواد که این بابا هم ترک عیش و عشرت بکنه تا با هم بشینن و صبح تا شب استمناء فکری بکنن. همدیگه رو شاعر و روشنفکر می‌دونن و به ما "اراذل،" به من و بابا ظاهر کون پتی و عبلی لجن و جنب بغدادی وابن گوز و شوالیه ها و رضا نیم پهلوی با نظر تحقیر نگاه می‌کنن. تنها کاری که بلدن بکنن اینه که از عمو ویلیام و عمو بیلیام و عمو عزرا و عمو کارل و عمو لودویگشون حرف بزنن. ایشاالله یه نفرین هیث کلیفی دامن هر دوشون رو بگیره.

این بابا سام، یه روزی خودشو می‌کشه. این خط این نشون اینم کلاه درویشون. ببینین کی بهتون گفتم. این یکی بابا البته غمگین و دل‌شکسته می‌شه. باز از آب و جو میفته، از خواب میفته، و دچار "یبوسیت" میشه. من باز باید براش در هر کاری مثمر ثمر بشم. براش بخورم، بخوابم، مست کنم، بنداز کنم، حتی موال برم. که اون بتونه دوسره بار کنه. با رفیقای چس‌نفس هنرمند و روشنفکرش سر قبر دوست شاعر و روشنفکرش اشک‌افشانی و شعرافشانی بکنه، در حالیکه من دارم کثافت‌کاری‌هاش رو می‌کنم، کارائی رو می‌کنم که زنده نگهش می‌دارن.

من یکی که اگه سام بمیره ککم هم نمیگزه. من براش عزا نمی‌گیرم. بعد از این همه فحش و بد و بیراه که سال‌ها نثار من کرده، بعد از اینکه به این رفیقش گفته که منو ول کنه، که از شرم خلاص بشه، بده ببرنم دیوونه‌خونه، حتی بکشدم. چرا براش عزا بگیرم؟ چرا جواب بدی رو با نیکی بدم؟ می‌گه من سگم. می‌گه من توی لجنزار اجتماع بزرگ شده‌م. اسم منو گذاشته مشنگ. مگه مشنگ چشم نداره؟ مگه مشنگ دست نداره، پا نداره، بقیه اعضاء بدن رو نداره، حواس نداره، عاطفه نداره،احساسات نداره؟ مگه همون غذا رو نمی‌خوره، کاردش بزنی همون خون ازش نمیاد، همون امراض رو نمی‌گیره، با همون دواها خوب نمی‌شه، با همون زمستون و تابستون گرم و سرد نمی‌شه که سام می‌شه؟ اگه بهش نیشتر بزنی خونش درنمیاد؟ اگه غلغلکش بدی نمی‌خنده؟ اگه مسمومش کنی نمی‌میره؟ و اگه بهش ظلم کنی انتقام نمی‌گیره؟ نه، من برای سام عزا نمی‌گیرم. بذار حسابش دستش باشه. روز کفن و دفن سام من مست می‌کنم و بنداز می‌کنم. روز کفن و دفن هر کسی من مست می‌کنم و بنداز می‌کنم. اینم از سام.

البته همه این کارارو برای این بابا من می‌کنم. اون از اینجور کارها لذت نمی‌بره. یعنی اعتراف نمی‌کنه. خیلی حساسه، خیلی نازک‌دله. اون بالاتر از این حرف‌هاست. این کارارو مشنگ می‌کنه. به سام اینو می‌گه. به سام نمی‌گه خودش منو وادار به این کارا می‌کنه، که اون کیفشو بکنه. اینو به دوست‌های روشنفکرش نمی‌گه. اگه بگه از نظرشون میفته. همونطور که به رفیقه‌هاشم نمی‌گه، به تیتیش مامانیاشون، به باهوشاشون، اونائی که یه روزی روزگاری ممکنه بخواد بگیردشون، هر پنج شیش تاشونو. به اونا نمی‌گه که هر شب تا بوق سگ توی شهر داره بغل لگوری‌های عامیش می‌خوابه. اون کار مشنگه. مشنگه که خانوم بازه. به اون رفیقه‌های شایسته‌اش نمی‌گه کسی که بغل اونا هم می‌خوابه و کارشونو به شایستگی راه می‌ندازه همون مشنگ پست ناهنرمنده. به اونا نمی‌گه که خودش ضعف جنسی داره، که اگه به عهده اون باشه یک ظرف مارجرینم نمیتونه سوراخ کنه.

اما عیبی نداره. به هر حال من لگوریاشو به این عروس‌های روحی و معنویش ترجیح میدم. وقتی من با زنی هستم، دلم می‌خواد که با گوشت و استخونش با من عشق‌بازی کنه نه با فکر و ذهنش. وقتی من می‌خوام فکرمو پرورش بدم، می‌رم کتابخونه. وقتی می‌خوام لب و دست و نفس اماره‌مو پرورش بدم، می‌رم تو رختخواب. و توی رختخواب من جای درس و مقش نیست. و می‌دونی روی کی اسم شلخته و عامی می‌ذاره؟ روی این زنای سالم حال بده اهل رقص و آواز و بزن و بکوب، که صرفنظر از هر بهانه‌ای که بیارن، دلشون میخواد بغل آدم بخوابن. این جور زنا باب دندون منن.

و می‌دونی چیه؟ همه این زنا یک وجه اشتراک دارن. چه دونسته، چه ندونسته، حدود شکارگاه خودشونو علامت‌گذاری می‌کنن. یک نفرشون نیست که وقت رفتن چیزی پشت سرش جا نذاره، یه ساعت، یه گردن‌بند، یه النگو، یه لنگه جوراب، یه سنجاق قفلی، یه سنجاق سر، یه چیزی که بتونه بیاد دنبالش، یه چیزی که آدمو یادش بندازه، یه چیزی که باهاش به رقبا هشدار بده. خدا از ما نگیردشون. و به اینها آدم بگه لگوری؟ بابا ایوالله.

چرا اینجا می‌مونم و این همه خفت و خواری رو تحمل می‌کنم؟ از روی رحم و شفقت محض. یکی از این روزها ولش می‌کنم و پی کار خودم می‌رم. آدم خودم می‌شم، لگوریامو همراه خودم می‌برم، حتی شاید زن می‌گیرم، می‌رم بازار قصابا یه زن کال واسه خودم پیدا می‌کنم، یه زن حسابی دو پستونه. اگه امپراطور هیدریان Hadrian می‌تونست واسه خودش توی سیرک یه زن کال گیر بیاره، چرا مشنگ نتونه برای خودش توی بازار قصابا یه زن کال پیدا کنه؟ اگه بناست برسه، بذار به دست خودم برسه. مطلقا زن روشنفکر نمی‌خوام. نمی‌خوام توی کله‌اش گوشت داشته باشه. گوشتو فقط به استخوناش می‌خوام. من اهل ممه و لنگ و پاچه‌ام. اگه ممه نداشته باشه و سینه‌ش مثل مردا تخت باشه باهاش چیکار کنم؟ نه، ممه رو باید داشته باشه. البته نمی‌خوام زیادی داشته باشه، که وقت خوابیدن مثل خاگینه ولو بشه و وقت راه رفتن مثل دو تا کاسه لرزونک موج بزنه. اون زنم به‌درد من نمی‌خوره.

چی؟ می‌گی اینکه واسه آدم زن نمی‌شه؟ بهتر از اون دخترای شایسته‌ایه که این یارو دور خودش جمع کرده، عروسکای نازک نارنجی دل نازک و لب نازک و پشت چشم نازک‌کن، که همش پزن و افاده و کلاه‌پردار و عطر و ادوکولن، که شیپیششون منیژه خانومه و به کون خودشون میگن دنبال من نیا بو می‌دی. اون عروسای روحی و معنوی که نه لب می‌دن، نه حال، نه به درد دنیای آدم می‌خورن نه عاقبتش. جان کلام، اونائی که منو دوست ندارن، که قدر منو نمی‌دونن، که می‌گن من مبتذلم. تنها چیزی که بهشون دارم بگم اینه که لااقل من خودم کثافت‌کاریای خودمو می‌کنم، جای اینکه اونارو به دیگرون واگذار کنم. و وقتی من رفتم می‌بینیم تا چند وقت دیگه این دخترای شایسته اینجاها پیداشون می‌شه. اونوقت حالیشون می‌شه بکن این محله کی بوده. خلاصه خداحافظ. پایدار باشین. استوار باشین. برقرار باشین. دیگه نمیتونین کثافتکاریای خودتونو گردن مشنگ بندازین.

آی مشنگ به دادم برس!

Thu, 13 Oct 2011 09:11:08 +0000

رمان "بی‌لنگر" به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور – فصل هجدهم، بخش دوم و پایانی - کلارا می‌گه، مشکل تو همینه. به هیچ کسی احتیاج نداری. نمی‌ذاری هیشکی بهت نزدیک بشه. می‌گم، قبلاً که می‌گفتی می‌ذارم بیشتر از اون تعدادی که باید، بهم نزدیک شن. می‌گه، منظورم از نظر احساسیه. می‌دونم که دست به رختخوابت خیلی خوبه. اما هیچوقت نمی‌ذاری کسی از نظر احساسی بهت نزدیک بشه.

روانکاوم می‌گه، تو شیش اینچ زره فولادی دور خودت داری. مشنگ می‌گه، چرا اندازه همه چی باید شیش اینچ باشه؟ من می‌گم، تو خفه شو، مشنگ! کلارا می‌گه، تو نمی‌ذاری هیشکی بهت هیچی بده. روانکاوم می‌گه، تو از اینکه به کسی تکیه کنی ناراحت می‌شی. بث می‌گه، تو منو دوست نداری. کلارا می‌گه، تو هیشکی رو دوست نداری. روانکاوم می‌گه، تو فقط خودتو دوست داری. من می‌گم، همین الانه می‌گفتی که من از خودم متنفرم. می‌گه، اونم درسته. تو هم عاشق خودتی و هم از خودت متنفری. من می‌گم، فلان‌شعر. می‌گه، یک انکار دیگه. من می‌گم، یک فلان‌شعر دیگه. می‌گه، حرف آخر همیشه باید با تو باشه، نیست؟ می‌گم، پولشو من می‌دم. تو چرا قرشو می‌زنی؟

حالا سئوال را از خودم می‌کنم. آیا من کسی را دوست دارم؟ بله. سه موجود مرده و یک موجود زنده. دو مرد مرده، یک زن مرده، و یک زن زنده. گرچه این یکی امشب فاحشه شده و فاحشه زیرک، با نیمچه کلانتر داره حیوون دو پشت می‌سازه. می‌گه، تو منو دوست نداری. تو این زن خیالی ایده‌آل تمام‌عیار رو دوست داری که ترکیبی است از بئاتریس Beatrice، اوفیلیا Ophelia، سافو Sappho، کلارای قدیس Saint Clare و ماریلین مونرو. تو این تصویر مرکب از روشنفکر، هنرمند، قدیس، فرشته، فاحشه رو دوست داری که وجود نداره مگر در ذهن تو، که هیچکسی نمی‌تونه بهش واقعیت بده. شرلی نتونست. بث نتونست. منم نمی‌تونم. هیشکی نمی‌تونه. می‌دونی چیه؟ تو یه پیگمالیونی Pygmalion. باید خودت زن دلخواه خودتو بتراشی. می‌گم. هی، فکر بدی نیست. گمونم یکی از این روزا همین کارو بکنم.
می‌گه، حالا که صحبت از فاحشه و فاحشه زیرک شدنه، تو رو چی می‌گی؟ می‌گم، چی می‌خوای بگم؟ می‌گه البته فاحشه‌بازی تو هیچ چیش زیرکانه نیست. حتی سعی نمی‌کنی پنهونش کنی. آب خودتو دور تا دور این منطقه پاشیده‌ی. لگوریای تو رو چی می‌گی؟ می‌گم، کدوم لگوری؟ من لگوری ندارم. همه‌شون مال مشنگن. می‌گه، واسه من مشنگ‌بازی در نیار. این توئی که، چه مست چه هوش، لنگتو روی نصف زن‌های این شهر بلند کرده‌ی. می‌گم، بنده خیر. این نیاز مشنگه، که مست کنه و بپره روی خانوما. این دیوانگی مشنگه، نه دیوانگی من:

آیا این هاملت بود که به لئرتیز بد کرد؟
هاملت هرگز.
اگر هاملت از خود بی‌خود شده است
و آن زمان که خودش نیست به لئرتیز بد کند،
پس این هاملت نیست که بد می‌کند،
هاملت این را انکار می‌کند.
پس چه کس این کار را می‌کند؟
دیوانگی او.

ای عمو بزرگ ویلیام زیرک. تو یه چیز دیگه بودی. واسه همه چی یه جواب داشتی. من با کلام تو زندگی می‌کنم، با کلام تو می‌میرم.

کلارا می‌گه، آره. همه چی رو به مسخره بگیر، تبدیل به نمایش کن. تمام دنیا یه صحنه تآتره و اون شر و ورا. مشکل تو اینه که نمی‌خوای مسئولیت هیچی رو قبول کنی. من می‌گم، خنده‌ داره. روانکاومم همینو می‌گه. و تازه تو ساعتی صد دلارم از من حق ویزیت نمی‌گیری. شاید بهتره بذارم تو منو روانکاوی کنی. مجانی. می‌تونی حق ویزیتتو از پائین‌تنم درآری. سیروس هم همینو می‌گه. بث هم همینو می‌گفت. می‌گفت تو می‌ترسی خودتو به هیچ چیز پابند کنی. مشنگ می‌گه، بجز زناکاری. من می‌گم، خفه شو، مشنگ!

بث گفت، البته که من دلم می‌خواد یه روزی عروسی کنم و یکی دو تا بچه داشته باشم. چه عیبی داره؟ و تو چی می‌خوای؟ گفتم، هیچی. گفت، واقعاً که راست گفتی! تو هیچی نمی‌خوای. هیچ چیزی نیست که تو راستی راستی بخوای. گفتم، آره، من مرکز اشتیاق ندارم. گفت، مرکز اشتیاق سرتو بخوره. تو اصلاً مرکز نداری، والسلام و نامه تمام. و حالا نامه می‌ده که بگه غمگینه، که بگه یک جای عمیق‌تری در وجودش هست که هیچکس جز من حس نکرده. می‌گم، بنده خیر. اون مشنگ بود که این کارو کرد. اونه که پاروی بلند داره.

پس اینطور! بنده مرکز ندارم. نه مرکز دارم. نه محیط. نه ریشه. نه رباخواری. نه طلا. نه پول. عالیه. چطور شده که همه منو به این خوبی می‌شناسن، به جز خودم. این من کیم که همه می‌شناسنش جز من.
آیا من کلارا رو دوست دارم؟ البته. شرلی رو دوست داشتم؟ بله. هنوز دوستش دارم؟ به نحوی. کلارا می‌گه، تو و اون به نحویت. تو همه دنیا رو دوست داری، به نحوی. به نحو مسخره خودت. اما خیلی ممنون، دنیا به یه چیزی بیشتر از اون احتیاج داره. می‌گه، من فقط تا وقتی عاشق اون بودم که زن یکی دیگه بود. و عاشق بث نشدم تا وقتی که تقریباً زن یکی دیگه شده بود. می‌گم، من عاشق اینم که عاشق تقریباً زن یکی دیگه باشم. شاید سرنوشت من اینه که عاشق تقریباً زن یکی دیگه باشم. کلارا می‌گه، تو اصلاً نمی‌دونی عشق یعنی چی. می‌گم، خنده داره. روانکاومم همینو می‌گه. با دستمزد. همیشه با دستمزد.

آدم اونجور عاشق باشه که من عاشق بوده‌م! تازه کلارا می‌گه که من کسی رو دوست ندارم، و کلارا زن شریفیه. صوفی می‌گه من کسی رو دوست ندارم، و صوفی مرد شریفیه. روانکاوم می‌گه من کسی رو دوست ندارم، و روانکاوم مرد شریفیه. می‌گه من فقط خودمو دوست دارم. ببینم، این حرف خوبیه که آدم به کسی بزنه که داره بهش ساعتی صد دلار، پنج روز در هفته، پول می‌ده؟ اگه بخوام توهین بشنوم می‌رم توی آبجوفروشی سر محلمون می‌ذارم خیلی ارزون‌تر بهم توهین کنن، به قیمت یه آبجو. می‌ذارم عبلی لجن این کارو بکنه، توی صورتم تقود کنه، مفت و مجانی. می‌ذارم ابن گوز و شوالیه‌های میز گردش این کارو بکنن، توی صورتم باد خارج کنن، مجانی. و این عشق چیه که همه می‌شناسنش، جز من؟ می‌شه یکی اینو به ما درس و مقش کنه؟ توی کدوم مکتب باهاس یاد گرفتش. کجا باهاس براش شاگردی کرد؟ من حتی توی تلویزیون به این "پرفسور عشق" هم گوش کردم و هیچی یاد نگرفتم، جز اینکه یارو مقعدیه.

و این عشق چیه که همه می‌شناسنش، جز من؟ می‌شه یکی اینو به ما درس و مقش کنه؟ توی کدوم مکتب باهاس یاد گرفتش. کجا باهاس براش شاگردی کرد؟ من حتی توی تلویزیون به این "پرفسور عشق" هم گوش کردم و هیچی یاد نگرفتم، جز اینکه یارو مقعدیه.

گاهی من تمام دنیا را دوست دارم، از مرد و زن و بچه گرفته تا حیوون و درخت و صخره و رود و پل و علف، اونجور که عمو والت دوستشون داشت. من اونجا به مکتب رفتم. و اگه دنیا خوشش نمی‌آد، دنیا بکشه پشت دوری. و گاهی از دنیا بیزارم، چنان که عمو تایمون از دنیا بیزاره. و اگه دنیا از اینم خوشش نمی‌آد، دنیا این یه کیرم بکشه پشت دوری. من با دنیا تایمون‌وار رفتار می‌کنم و دنیا با من تایمون‌وار رفتار می‌کنه. روانکاوم می‌گه، فلسفه‌بافی. کلارا می‌گه، دلیل‌تراشی. مشنگ می‌گه، فلان‌شعرتراشی.
بابا یه کسی این عشق رو به ما درس و مقش کنه. روانکاوم می‌گه، من باید قادر و مایل باشم که خودم را وقف یک زن، یک مرد، یا یک کودک کنم. مرده نه، زنده. و بث می‌گه، اگه نمی‌خوای منو بگیری پس دوستم نداری. و اگه نمی‌خوای از من بچه داشته باشی پس منو دوست نداری. و کلارا می‌گه، من نمی‌خوام بچه‌دار شم. یه بچه به فرزندی قبول می‌کنیم، از کمبوجیه، از ال سالوادور، از کس‌تاریکا، یه سیاه آفریقای جنوبی. و بث می‌گه، حتماً یک بچه از خودم، در حقیقت دو تا، یک پسر، یک دختر. و برای ابد. با لباس عروسی می‌ری، با کفن می‌آی بیرون. کلارا می‌گه، فقط تا زمانی که همدیگه رو دوست داریم، نه حتی یک روز بیشتر. و من می‌گم، آمین. و مشنگ می‌گه، وقتی می‌فهمی عاشقی که علاقه تو به تمام زن‌های دیگه رو از دست می‌دی، از جمله اونی که عاشقشی.

اینک بنگر چگونه خودم را خانه خراب می‌کنم:
نخست این بار سنگین را از سرم می‌فکنم،
با اشک خود بلسان مقدس را از سرم می‌شویم،
با زبان خود مقام مقدسم را انکار می‌کنم.

با این حلقه تو را به عقد نکاح درمی‌آورم. تا مرگ ما را از هم جدا کند. و این چه چیز را ثابت می‌کند؟ که من دوست دارم؟ آیا این آن را ثابت می‌کند که هیچ چیز دیگر نمی‌تواند؟ و چه بسیار مردان و زنان مزدوج که عمر را در نومیدی و سکوت می‌گذرانند. آهان، این عمو هنری Henry است، که حتی دوزخ را هم باور نداشت تا که به آن وارد شده باشد و آن را به چشم خود دیده باشد. و برای ماه عسل، سفری به "کانال عشق"، مرکز "شرکت فاحشه". و یک مشت بچه ناقص‌الخلقه به بار خواهیم آورد، در سایه رآکتورهای اتمی، پرورده به اغذیه سرطان‌زا. روانکاوم می‌گه، یک فلسفه‌بافی دیگه. کلارا می‌گه، و دلیل‌تراشی.

می‌گه، این لیبرال‌بازیا رو واسه من در نیار. منم همونقدر لیبرالم که تو. تازه کی صحبت بچه زائیدن کرده؟ بچه می‌آریم. اصلاً اون کارم مجبور نیستیم بکنیم. اما من گربه‌هامو می‌آرم. من می‌گم، نخیر خیلی ممنون! هر وقت آخر هفته می‌ریم جائی می‌شاشن توی وان حموم. و شبا می‌خوابن روی شکم من و فرفر می‌کنن و نمی‌ذارن بخوابم. و وقتی عشقبازی می‌کنیم میو میو می‌کنن و حواس منو پرت می‌کنن. می‌گه، قبول کن. تو نمی‌خوای خودتو متعهد کنی. به من یا به هیچ کسی یا به هیچ چیزی. تو نمی‌خوای هیچکسی حواستو پرت کنه به جز خودت. تو بهترین وسیله حواس‌پرتی خودتی. تو بهترین دوست خودتی. تو تنها دوست خودتی. بث می‌گه، تو در خواب و خیال زندگی می‌کنی. کلارا می‌گه، تو توی یک دنیای انتزاعی زندگی می‌کنی. روانکاوم می‌گه، تو توی دنیایی از اوهام زندگی می‌کنی. سیروس می‌گه، تو توی کلمات زندگی می‌کنی. من می‌گم، خدا به دادم برسه، راست می‌گه.

همه به دنبال عشق منند. همه‌شون می‌گن، بده بده بده بده. اما آدم چطور می‌تونه چیزی رو بده که نداره؟ چطور می‌تونی عاشق بشی، وقتی‌که احساس می‌کنی توی فضا معلقی؟ گاهی از خودم می‌پرسم تمام این قیل و قال‌ها سر چیه؟ احساس می‌کنم توی تاریکی دارم دنبال دستگیره‌ای می‌گردم که اونجا نیست. به من یک وجب جای قرص بده که روی آن بایستم، و من دنیا را برات تکان خواهم داد. مرحبا عمو ارشمیدس. سر بزنگاه اومدی به کمک. روانکاو من می‌گه، یه فلسفه‌بافی دیگه. کلارا می‌گه، یه دلیل‌تراشی دیگه. بث می‌گه، آمین. مشنگ می‌گه، فلان‌شعر. من می‌گم، بابا همه‌تون سر من خراب نشین! این حرف من نیست. حرف عمو ارشمیدسه.

کلارا می‌گه، تو و اون عموهات. تو هیچی نیستی به جز یک فرهنگ نقل قول. تو هیچ چیز بکر نداری بگی. می‌گم، تقصیر من چیه، اگه تمام چیزهای بکر رو یه بابایی پیش از من یکی دو دفعه گفته؟ می‌گه، اینا رو واسه من نگو. تو نمی‌خوای واسه خودت فکر کنی. برای اینکه واسه خودت فکر کنی، باید تعهد مسئولیت کنی. و تو نمی‌خوای این کارو بکنی. تو نمی‌خوای هیچ کاری بکنی، تو نمی‌خوای هیچی بشی، نمی‌خوای هیچی رو دوست داشته باشی. تو فقط می‌خوای عمرتو با رل بازی کردن تلف کنی.

کلارا می‌گه، تو و اون به نحویت. تو همه دنیا رو دوست داری، به نحوی. به نحو مسخره خودت. اما خیلی ممنون

صوفی می‌گه، تو واسه خلق‌های گرسنه داری چه کار می‌کنی. می‌گم، من عیسا مسیح نیستم. من نمی‌تونم گوشتم رو تبدیل به نون بکنم بدم مردم بخورن. من نمی‌تونم روی آب راه برم. هر دفعه این کارو می‌کنم غرق می‌شم. ضد آب نیستم. من هم بوی فنا می‌دم. من یه پارتی اون بالا ندارم که هوای منو داشته باشه. من پیشگوام. من بیننده‌ام. من فقط چیز‌ها رو می‌بینم. من مرد عمل نیستم. اسکندر مرد عمل بود. دیدی چه عملی باهاش کردن. و برای چی؟ برای اون حیوان هزارسر که هنوز داره جفتک می‌ندازه. یک فوج سرباز مست هنوز می‌توانند مادری را در خانه خودش به قتل برسانند. مرحبا عمو بیلیام! و نه تنها در ایرلند. عمو بیلیام گفت، جانبازی طولانی می‌تواند دل آدمی را به پاره‌سنگی بدل سازد. و من به جای دل پاره‌سنگی در سینه دارم.

احمد می‌گه، برای انقلاب ما داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، هیچی. اولاً انقلاب من نیست. انقلاب یک مشت عمّامه بسره. اما اگه انقلاب توئه، تو اینجا داری چیکار می‌کنی، با این شلوار جین تیتیش مامانی مارک‌دار و این کت اسکی، جای اینکه الان توی جبهه با عراقیا بجنگی؟ می‌گه، اینجا داره فعالیت می‌کنه، داره کارا رو ارگانیزه می‌کنه. من می‌گم، لطفاً با ارگان بنده نمی‌خواد کاراتونو ارگانیزه بکنین. تازه اگه داره آدمایی مثل منو ارگانیزه می‌کنه، کارش واویلاست. هر انقلابی که من بهش بپیوندم به جائی نمی‌رسه. عمو عزرا گفت، بعد از هر انقلابی این مسئله پیش می‌آد که با تفنگچی‌هات چه کار کنی. زمام کار از دست فیلسوف در می‌آد، می‌افته دست تفنگچی.

و بث می‌گه، چه کاری هیچوقت واسه من کرده‌ی؟ تنها گل سرخی رو که به من دادی، دو ساعته پژمرده شد. حتماً از روی تابوت کسی بلندش کرده بودی. کی شد که به هیچ مناسبتی یک کارت واسه من بفرستی؟ توی سه سالی که با هم بودیم کی شب تولد من یادت موند، گو اینکه مصادف با روز والنتاینه. من می‌گم، استغفرالله. روی چه حساب فکر می‌کنی که من رد روز والنتاین رو نگه می‌دارم؟ اونم یه روز دیگه‌اس واسه اینکه به خلق‌الله کارت و شکلات و جواهر قالب کنن. انگار که کریسمس و شب ژانویه و عید سپاسگزاری واسه این‌کار بس نیست. اما گفتی روز تولد. من روز تولد خودمم یادم نمی‌مونه. تنها روز تولدی که توی این هفده سال یادم مونده، تولد اسکندر بوده. من مرده‌ها بیشتر یادم می‌مونن تا زنده‌ها. می‌گه، پس برو با مرده‌ها زندگی کن.

می‌گم، باشه. اعتراف می‌کنم. من حواس‌پرتی دارم. اما این دلیل می‌شه که با من این رفتارو بکنن؟ منو ول کنن برن چون‌که روز والنتاین یادم نمونده؟ با من به هم بزنن چون‌که روزهای تولد یادم نمی‌مونه. اصلاً روز تولد چه ویژگی خاصی داره؟ هر وقت تولد کسیه، یکی از کس و کارهای من می‌میرن. تولد اسکندر هم یادم نمیموند، اگه اون همه سال مجبور نبودم تماشا کنم که شماره شمع‌ها روی کیک یک آدم مرده سال به سال زیاد‌تر بشه، اگه هر سال‌روز تولد اون یکی دیگه واسه من نمی‌مرد.

و کلارا می‌گه، چه کار داری واسه ما دو نفر می‌کنی؟ من می‌گم، نمی‌دونم چیکار می‌خوای بکنم. بهت گفته‌م که من روی آب نمی‌تونم راه برم. تو می‌خوای بچه داشته باشی، اما نمی‌خوای بزائیشون. من نمی‌تونم واسه تو آبستن بشم. می‌تونم کمک کنم. اما نمی‌تونم خودم این کارو بکنم. هیچ جائی توی خودم ندارم که بچه رو ۹ ماه نگه دارم. می‌تونم بعد نگهش دارم. تو ۹ ماه اول بچه رو نگهدار، من ۹۹ سال بعد نگهش می‌دارم. من می‌دونم تو فکر می‌کنی این ظلمه که زن‌ها ۹ ماه تموم مثل کدو حلوائی، مثل یک گاو فربه، توی خیابونا راه برن. من نمی‌خوام واسه کار خدا دلیل و برهان بیارم. این دنیا رو من درست نکردم. و تازه، چه ایرادی داره آدم مثل یک گاو فربه باشه. کلی آدم توی خیابونا راه می‌رن، هم زن هم مرد، که مثل یک گاو فربه می‌مونن. و حتی آبستن هم نیستن. اگه خیال می‌کنی تو می‌تونی این کارو بکنی، بکن. تو منو آبستن کن، من بچه رو حمل می‌کنم. تو بیا رو، من طاقباز می‌خوابم. من می‌تونم ۹ ماه مثل یه گاو فربه باشم. حتی ۱۰ ماه، اگه بچه دیر بیاد. تازه من نبودم که گفتم بیولوژی سرنوشت آدمه. عمو زیگموند اینو گفت.

کلارا می‌گه، باشه. خوب شیرفهم شدم. لازم نیست هی تکرار مکررات بکنی. بچه می‌آریم. من می‌گم، زیاد تند نرو. "کاتگوریکال ایمپراتیو" کانت Kant چی می‌شه؟ اگه ظلمه که ظلمه. اگه تو نباید مثل یک گاو فربه دور خیابونا بگردی، پس هیچ زنی نباید مثل یک گاو فربه دور خیابونا بگرده. می‌گه، مسئله اینجاست که اونا به هر حال این کارو می‌کنن، چه من خوشم بیاد، چه نیاد. و عاشقشم هستن. ده هزار سال بردگی این کار رو باهاشون کرده. اماخیلی‌ها هستن که بعد از تولد بچه‌شون نمی‌تونن از اون نگهداری کنن. دنیا پر از بچه‌های نخواسته است. من می‌دونم. خود من یکی از اون‌ها بودم. انقدر هستن که می‌شه از روی پله‌های کلیسا، از توی زباله‌دونی‌ها، ورشون داشت. مادر خود من، اگه مطمئن بود که گیر نمی‌افته، منو می‌انداخت توی زباله‌دونی.

می‌گم، صبر کن ببینم. من نمی‌خوام بچه‌مو از روی پله‌های کلیسا، یا از توی زباله‌دونی وردارم. از کجا بدونم که سل و سلاطون و یا یکی از اون مرض‌های عجیب و غریب مثل مشمشه نداره؟ می‌گه، مشمشه مرض خر و قاطره نه مرض بچه آدمیزاد. کاش مرض‌هاتو درست یاد می‌گرفتی. مگر اینکه هی اینو می‌گی که منو کلافه کنی. گذشته از اون، کی گفت ما باید بچه‌مونو از روی پله‌های کلیسا، یا از توی زباله‌دونی برداریم؟ کلی آژانس بچه توی آمریکا و خارج از آمریکا هست. آدم می‌تونه یک بچه چهار پنج شیش ساله بیاره که مستراح رفتنم یاد گرفته باشه. من می‌گم، مطلقاً. در اون سن دیگه تمام اخلاق‌های بدو یاد گرفتن، عقب ماشین بچسن، توی استخر بشاشن، زیر پلکون وایسن و لنگ و پاچه زنا رو سک بزنن، قورباغه توی کشو میز خانوم معلمشون بذارن، آبنبات‌ها رو لیس بزنن و دوباره بذارن توی قوطی. نخیر، خیلی ممنون.

می‌گه، واسه من مشنگ‌بازی در نیار. این توئی که، چه مست چه هوش، لنگتو روی نصف زن‌های این شهر بلند کرده‌ی. می‌گم، بنده خیر. این نیاز مشنگه، که مست کنه و بپره روی خانوما. این دیوانگی مشنگه، نه دیوانگی من

کلارا می‌گه، چه تخیل مریض و عجیب و غریبی داری؟ من می‌گم، من فقط دارم صحبت منطق می‌کنم. تو می‌گی منصفانه نیست که زنا آبستن بشن، اما می‌خوای بعد از اونکه آبستن شدن بری بچه رو از بغلشون بگیری و تشویقشون کنی که برن دو مرتبه آبستن بشن. تو بچه زنای دیگه رو می‌خوای اما فقط بعد از اونکه کسی یادشون داده که تو تمبونشون خرابی نکنن. تو می‌خوای با من زندگی کنی اما نمی‌خوای اسمشو ازدواج بذاری. از توارد ذهنی کلمه ازدواج متنفری. از فرض و گمان‌هایی که مردم درباره زنای شوهردار می‌کنن خوشت نمی‌آد. چه فرضی، چه گمانی؟ مردم فرض می‌کنن که شوهرا هر شب به زناشون تجاوز جنسی می‌کنن؟

می‌گه، فکر نکن اتفاق نمی‌ا‌فته. خیلی شوهرا هستن که به زناشون تجاوز جنسی می‌کنن. خب، چه فرقی می‌کنه اگه مردی که باهاش زندگی می‌کنن بهشون تجاوز کنه؟ می‌گه، مرده می‌تونه بره زندون. می‌گم، شوهره هم می‌تونه. می‌گه، آره، بیا یه دادگاه رو قانع کن که می‌شه اسم کاری رو که مرد با زنش می‌کنه تجاوز جنسی گذاشت! من می‌گم، آره، بیا همون دادگاه رو قانع کن که اتهام زنی که با مردی زندگی می‌کنه، بدون اینکه زن و شوهر باشن، باورکردنیه! می‌گه، نکته مهمی رو مطرح کردی. جالبه که تو، بین همه آدما، با اون تعصبات حیوونی مردسالاری که داری متوجه این شده باشی. می‌گم، والله که. حتی وقتی با من موافقی، زورت می‌آد بگی با من موافقی.

می‌گه، به هر حال، این آسمون ریسمونا چیه داری می‌بافی؟ تو هنوز از من تقاضای ازدواج نکردی. تو از من نخواسته‌ی که باهات زندگی کنم. می‌گم، می‌دونم، هنوز نخواستم ازت بچه‌ام داشته باشم. ما داریم یک بحث روشنفکرانه می‌کنیم. می‌گه، تو و اون بحث‌های روشنفکرانه‌ت. این تنها کاریه که ما می‌کنیم، بحث روشنفکرانه، وقتی که تو رختخواب نیستیم.

من می‌گم، این بحث‌ها رو خوبه بکنیم. که آماده باشیم، در صورتی‌که یه وقت تصمیم به عمل بگیریم. نکته‌ای که دارم مطرح می‌کنم اینه که، اگه بنا بشه با هم زندگی کنیم، به عقل جور‌تر می‌آد که زن و شوهر باشیم. لازم نیست یه ملا یا یه کشیش یا یه خاخام یا یه قاضی بهمون اینه بگه. اما باید خودمون حاضر باشیم به خودمون بگیم که ما زن و شوهریم. جوری که قمری‌ها می‌کنن. جوری که غازای وحشی می‌کنن. جوری که با قرقره‌های غبغبدار می‌کنن. می‌گه، آره، با قرقره غبغبدار بدل خوبیه واسه تو، که باد تو غبغبت بندازی.

می‌گم، اگرم بنا باشه بچه داشته باشیم، عاقلانه‌تره که بچه مونو خودمون درست کنیم، تا اینکه بریم پس‌مونده این و اونو ورداریم، مگه اینکه تخم منو یا تخمدون تو رو کشیده باشن، که نکشیدن. مگه اینکه ترجیح بدی که یه مادر اجاره‌ای اجیر کنیم. می‌گه، آره تو بمیری، یه دختر نوزده ساله موبور که هر شب، تا وقتی که هنوز سر بچه در نیومده، تو به‌زور سوارش بشی. می‌گم، استغفرالله، بعد از اینکه خاطرجمع شدم آبستنه که دیگه نه. می‌گه، فکر مادر اجاره‌ای رو از سرت بدر کن. می‌گم، باشه. گذشته از اون، ارزون‌تره که بچه‌مونو خودمون درست کنیم. می‌گه، آره، با شخصیت تو جور درمی‌آد که اینجوری فکر کنی. می‌گم، کثافتکاریامونو خودمون می‌کنیم، عشقشم خودمون می‌کنیم. می‌گه، ته حرف تو همیشه همینه، عشق کردن. عشق تو هم همیشه به تهه. به هر جهت، وقتی از تو یک درخواست‌نامه رسمی دریافت کردم که می‌خوای با من عروسی کنی، یا با من زندگی کنی، یا از من بچه‌دار بشی، بهش رسیدگی می‌کنم.

و روانکاو من می‌گه، تو واسه خودت چیکار داری می‌کنی؟ و من می‌گم، هر شب مست می‌کنم و بنداز می‌کنم، تا بیخ قضیه. می‌گه، فکر می‌کردم این کارا کار مشنگه، کار بابا ظاهر کون‌پتیه، کار عبلی لجنه. و من غش غش می‌خندم و می‌گم، کار دنیا وارونه شده. شوما که می‌گفتی که مشنگ وجود خارجی نداره، که تخیل من مشنگ رو خلق کرده، که مشنگ خود منم، و تخیل مشنگ بابا ظاهر کون پتی رو خلق کرده، و تخیل بابا ظاهر کون پتی عبلی لجن رو خلق کرده. می‌پرسه آیا حالا من اذعان می‌کنم که مشنگ خود منم، می‌گم، سی سال سیاه. مشنگ یه سگ کثیف پست فطرته، که مثل سگ زندگی می‌کنه، و آرزوش اینه که سگ باشه. اون سرکرده یک گله سگ کثیف پست‌فطرته از قبیل بابا ظاهر کون پتی، عبلی لجن، جنب بغدادی، ذکی مامانی عرب، حسن بکش مرا بکشی، و ابن گوز و شوالیه‌های میز گردش. اونا با عرق سگی زندگی می‌کنن و با پیشاب زن طهارت. بوی عرق سگی و پیشاب زن می‌دن. طعم عرق سگی و پیشاب زن دارن. شکل بطری عرق و پیشاب‌دون زنان. من، بر عکس، یک اشراف‌زاده طباطبائی خوش‌منظرم، یک هنرپیشه دانشمند، مترجم رساله تحلیل از عقب ارسطو، مفسر کلیات هرمان د جرمان Herrmann the German، و تنها متخصص در آثار جفری چاسر اهل مانموتGeoffry Chaucer of Monmouth.

و صوفی می‌گه، نمی‌تونی تا ابد زیر دامن زنا قایم شی. و من می‌گم، سعی که می‌تونم بکنم. و بث می‌گه، نمی‌تونی تا ابد پشت اون بهانه درد و رنج توده‌ها قایم شی. و من می‌گم، اما دست خودم که نیست. و کلارا می‌گه، نمی‌تونی تا ابد پشت فرهنگ نقل قول قایم شی. و من می‌گم، تقصیر من چیه که عموهام رو دوست دارم؟ و سیروس می‌گه، نمی‌تونی تا ابد تو مدرسه قایم شی. اگه نمی‌خواستی لیسانس بگیری چرا شونزده سال رفتی دانشکده؟ معدل شونزده و هیفده تو بی‌خیالش. با اون درس‌های فلان‌شعری که تو می‌خونی، معدلت باید بیست باشه. تو میون فلان‌شعرگوا و فلان گشادای دنیا شاگرد اولی.

و سام می‌گه، همیشه نمی‌تونی جوری رفتار کنی که انگار توی دنیا هیچ چیزی اهمیت نداره. چطور می‌تونه آدمی جدی مثل تو عمرش رو به مسخرگی و هرزگی بگذرونه؟ چطور می‌تونه آدمی با حساسیت تو عمرشو وقف سکس و عرقخوری بکنه؟ چطور می‌تونه یک روشنفکر و هنرمند مثل تو مغز و تخیل و لطافت طبع خودشو در همنشینی با این اراذلی که تو اسمشون رو عبلی لجن و جنب بغدادی و ابن گوز و شوالیه‌های میز گردش می‌ذاری حروم کنه؟ آخه تو در سیمای اینا چی می‌بینی؟ اینا چه کششی برای تو دارن؟ من می‌گم، این‌ها کفاره گناهان منن. اون عبلی لجن کشیش معترف منه. وقتی من هاملت هستم، اون هوراشیوی Horatio منه. وقتی من اسکندر مقدونیم، اون دیوژن منه. جائی که دیوژن موفق نشد اونا موفق شده‌ن. اونا تونستن بدون هیچ شرمی، مثل سگ، زندگی کنن.

و روانکاو من می‌گه، اما تو سگ نیستی. تو ادیپوس داری، نفس اخلاقی داری، سوپر اگو Superego داری، وجدان داری. حس گناه داری. حتی بیشتر از اونی که باید. تو می‌تونی چیز‌ها رو در ضمیر ناخودآگاه خودت مدفون کنی، به فراموشی بسپری، انکار کنی، فلسفه‌بافی کنی، دلیل‌تراشی کنی، اما از نفس اخلاقی خودت نمی‌تونی فرار کنی. تمام بغل‌خوابی‌ها و عرق خوری‌های دنیا نمی‌تونه اینو عوض بکنه. هر چی تکرار وقایع کنی و اضطرابتو به عمل جنسی تبدیل کنی کمکی نمی‌کنه. از نفس اخلاقی خودت نمی‌تونی خلاص بشی. سگ می‌تونه، تو نمی‌تونی. حس گناه توئه که داره تو رو می‌کشه. به خودت می‌گی کاش تو به جای اسکندر مرده بودی، نیست؟ می‌خواستی باهاش بزنی به کوه و جنگل، نیست؟ می‌گی کاش همراه اون مرده بودی، نیست؟ اسکندر حق نداشت جون تو رو نجات بده، نیست؟ پدر و مادرت حق نداشتن از اون این قول رو بگیرن، نیست؟ خب، یک‌بار برای همیشه قبول کن. اسکندر مرده و رفته پی کارش. و تو هیچ کاری نمی‌تونی بکنی که این واقعیت رو تغییر بده. فقط می‌تونی با این حس عظیم گناهی که داری کنار بیای. تو نمی‌تونی تمام گناهان دنیا رو به دوش خودت بگیری. باید قبول کنی که تو عیسی مسیح نیستی، که نمی‌تونی روی آب راه بری. باید خودپرستی خودتو کنار بذاری. گفتم شوما خوب نطق دور و درازی کردین ‌ها، البته به خرج بنده. این ادیپوس مدیپوس بازی شما ده دلار واسه نوکردون آب خورد.

خنده داره که سیروس فوتبال‌باز، سیروس بیمه‌فروش هم همینو می‌گه. می‌گه، نمی‌تونی تا ابد پشت مرده‌ها قایم بشی. نمی‌تونی تا ابد از قبل مرده‌ها بخوری. نمی‌تونی تا ابد کله‌تو توی ابر‌ها نگه داری. می‌گم بهتر از اینه که کله‌مو توی ماتحت خودم نگهدارم. می‌گه، این بناست کنایه‌ای به من باشه؟ می‌گم، نه. بناست کنایه‌ای به خود من باشه. یه جور استعاره است، نمی‌فهمی؟ مثل وقتی که آدم می‌گه، پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار!

و سیروس می‌گه و سام می‌گه و صوفی می‌گه و احمد می‌گه و بث می‌گه و کلارا می‌گه و و شرلی می‌گه و عمو جلال می‌گه و عمو ویلیام می‌گه و عمو بیلیام می‌گه و عمو عزرا می‌گه و عمو تایمون می‌گه و عمو کارل می‌گه و عمو زیگموند می‌گه و روانکاوم می‌گه و کلارا می‌گه و سام می‌گه و بث می‌گه و احمد می‌گه و عمو جلال می‌گه و سیروس می‌گه و سام می‌گه و کلارا می‌گه و بث می‌گه و صوفی می‌گه و روانکاوم می‌گه. یا ابوالفضل! خلاصم کن از این همه گفتن‌ها! خلاصم کن از این همه صدا‌ها! دیگه تحملشونو ندارم. دیگه طاقتشونو ندارم. آی مشنگ! به دادم برس! تو رو به خدا به دادم برس. یه شوخی! یه شوخی! پادشاهیمو به یه شوخی می‌فروشم. مشنگیمو به یه شوخی می‌فروشم.

ای عمو تایمون! ‌ای لومپن!

Wed, 05 Oct 2011 08:50:42 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل هجدهم، بخش نخست - زمین، به من ریشه بده! نه برای خوردن، بلکه برای کاشتن. برای رسوخ در این جنگل اسفالت آدم به ریشه نیاز دارد، ریشه اصلی عمیق، ریشه بدون ابهام. من اینجا فضای خودم را دارم. اما این کافی نیست. به لنگر احتیاج دارم، به چیزی که در جا نگهم دارد، به زمین اتصالم بدهد.

دریغا از آن سرکرده دلیر سرخپوستان. گفت، زمین من؟ زمین من آنجاست که اجساد دلاورانم مدفونند. به اجساد دلاورانش نظر می‌انداخت که از هر سو، از سم اسبش تا به افق، پراکنده بودند. به هر سو که نگاه می‌کرد زمینش زیر پایش بود. نیازی به ابهام نداشت. اشباح در شب‌هایش ترکتازی نمی‌کردند. اما شب‌های من پر از اشباحند. عمو عزرا Ezra، گفتی که اشباح آدم صاف و صادق را نمی‌ترسانند؟ من خیلی صاف و صادقم و کلی از اشباح می‌ترسم. گفتی هیچ چیز اهمیت ندارد بجز خلوص کامل و تعریف دقیق؟ مرده‌ها را فراموش کردی، مرده‌هایی که دور و بر باقی می‌مانند و هوای زندگان را فاسد می‌کنند.

اما، تعریف دقیق من چیست؟ من کسی هستم که در یک کالبد نقش‌های بسیاری را بازی می‌کنم. و وقتی مردم می‌پرسند، اسم آقاپسر چی می‌دونه باشه؟ می‌گم، هر چی که دل مبارکدون بخواد. من تام بیچاره‌ام. من شازده املتم. من عیسی مسیحم، من پنتیوس پیلاطم Pontius Pilate، من بابا ظاهر کون پتی‌ام، من اون ویالون زن عینکیم. من عبلی لجنم. من کون خرم. تعریف دقیق. بذار عمو عزرا هی بگه از گوش خوک نمی‌شه کیف حریر درست کرد. نه ربا خورم. نه طلا دارم. نه ریشه دارم.

من کسیم که ننه ندارم، بابا ندارم، تقریباً برادر ندارم، اما یک گله عموی خردمند دارم. عمو جلال میلیاردر، عمو تایمون Timon گدا، عمو والت Walt سرگردون، عمو والاس Wallace بیمه‌چی، عمو کارل لومپن پرولتاریا، عمو زیگموند Sigmund جهود، عمو عزرای جهودکش، عمو لودویگ Ludwigآلمانی، عمو بیلیام Billyum ایرلندی، سناتور، و جد اعلا عمو بزرگ انگلیسی، نمایشنامه‌نویس، هنرپیشه.

من آکنده از خرد دیگرانم، از خودم هیچ. من صدا می‌شنوم، صداهای مبهم و دو پهلو. عمو والاس می‌گه، پیش‌در‌آمد‌ها تمام شده. حالا نوبت ایمان نهایی است. عمو لودویگ می‌گه، حرف‌های ناگفتنی براستی وجود دارند. عمو بزرگ ویلیام می‌گه، پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار! عمو عزرا می‌گه، طلا خوردنی نیست. رباخواری نکن. هیچ چیز مهم نیست بجز کیفیت عاطفه. عمو کارل می‌گه، گرفتاری تو اینه که تو لومپنی. کلاس نداری. عمو زیگموند می‌گه، زیر دامن مامان جونت نیگاه کن. همه جواب‌ها اونجاست.

و حالا مرده. و این شبح هرشب توی شب من ترکتازی می‌کنه و می‌گه، املت! من روح برادرتم! محکوم به فنا! انتقام مرگ غیر طبیعی منو بگیر! و این یکی شبح دیگه می‌گه، املت! من روح باباتم. محکوم به فنا. انتقام مرگ طبیعی منو بگیر. و این یکی شبح دیگه می‌گه، املت! من روح ننه‌تم. واسه من دعا کن. و من چیکار می‌کنم؟ نقش بازی می‌کنم. دنبال تعریف دقیق می‌گردم.

اما ناچاریم تعریف دقیق داشته باشیم، تعریف مجزا، روشن، و خالی از تناقض، پیش از اینکه شب سحر بشه، پیش از اینکه از مستی به خواب هوشیاری فروبریم. از نو شروع کنیم. من کی هستم؟ من یک خیالباف خانوم‌بازم. کجا هستم؟ توی دنیا. دنیا چیه؟ دنیا هر چیزی است که موردش باشد. هان، این عمو لودویگه. می‌گه Die Welt ist alles was der Fall ist.. آلمانیش شاید قابل فهم‌تر باشه. می‌گه، دنیا مجموعه واقعیات است نه اشیاء. Die Welt ist die Gesamtheit der Tatsachen، nicht der dinge هر چی که می‌خواد مفهومش باشه. ما که نمی‌فهمیم.

واقعیات چه هستند؟ واقعیات این‌ها هستند: واقعیت: اسکندر مرده. مدت‌هاست مرده. مرده اما دفن نشده. واقعیت: مادرجون مرده. مرده اما دفن نشده. واقعیت: بابا مرده و دفن شده. سام نه مرده، نه زنده‌اس. آهسته داره گیاه می‌شه. شاید کلم قرمز. بث Beth عروسی کرده رفته. تقریباً عروسی کرده، اما به هر حال رفته. شاید پشیمونه، اما رفته. شاید غمگینه، اما رفته. کلارا نرفته، اما داره می‌ره. کم مونده که با نیمچه کلان‌تر حیوان دوپشت بسازه.

خب، این‌ها مجموعه واقعیات من هستن. این دنیای منه. جای من کجای این دنیاست؟ از این سر تا اون سرش. وجب به وجبش. من توی دنیای خودم لول می‌خورم. با دنیای خودم نزدیکی می‌کنم. با دنیای خودم عشقبازی می‌کنم. دنیای خودمو پر از آدم می‌کنم. توی دنیای خودم نقش‌بازی می‌کنم. فضای من اینجاست. از سر تا به پا هنرپیشه‌ام. وقتی بابا نقش روح رو بازی می‌کنه، من نقش پولونیوس Polonius رو بازی می‌کنم. وقتی اسکندر نقش روح رو بازی می‌کنه، من بازم نقش پولونیوس رو بازی می‌کنم. وقتی عمو جلال نقش پولونیوس رو بازی می‌کنه، من می‌رم توی نقش شازده املت. وقتی مادر جون نقش مادر املت رو بازی می‌کنه، من نقش کوریولان Coriolanus رو بازی می‌کنم. وقتی سیروس نقش یاگو Iago رو بازی می‌کنه، من نقش اتلو Othello رو بازی می‌کنم. وقتی بث Beth افیلیاOphelia می‌شه، من لیرتیز Laertes می‌شم. وقتی کلارا کلئوپاترا Cleopatra می‌شه، من مارک آنتونی Mark Anthony می‌شم. وقتی اون فاحشه می‌شه و فاحشه زیرک می‌شه، من هنوزم نقش مارک آنتونی رو بازی می‌کنم.

من کیف می‌کنم نقش مارک آنتونی رو بازی کنم، نقش شازده املتو، نقش یاگو رو، نقش ریچارد دویوم و سیم و چهارمو و پنجم و شیشم و جیشم و پیشم و خویشم و تایمون و کوریولان و شایلاک Shylock جهود و لیرLear پادشاه و دلقک و عیسی روح الله و بابا ظاهر کون برهنه و پونتیوس پیلاط و عبلی لجن. من عاشق نقش بازی کردنم، من عاشق بازی کردنم. عاشق بازی کردن مارک آنتونیم، بخصوص با کلارا. اون حالا داره نقش کی رو بازی می‌کنه؟ البته نقش کلئوپاترا رو. آه، کلئوپاترای عزیزم، کلئوپاترای لذیذم، کلئوپاترای مطلقم، کلئوپاترای هالیدی اینم. هر چه بیشتر ارضاء می‌کند گرسنه‌تر می‌سازد. کاش هرگز او را ندیده بودم. بزرگ‌ترین سرباز روی زمین به یک جنده‌باز حسود بدل شده. کلارا کارت را دلیرانه بکن! دقیق بکن! با چشمان باز و پاهای باز. می‌دونم کاری که می‌کنی فقط یک عمل جسمانیه، نه؟ فقط می‌خوای با هم یر به یر بشیم، نه؟ فقط می‌خوای از شر عقده‌های خودت خلاص بشی، نه؟ می‌دونم که فقط منو دوست داری، نه؟ حسودی؟ بچه می‌شی! بزرگ‌ترین سرباز روی زمین و حسودی؟ چیزی که بین ما هست چنان عرفانی است، چنان روحانی است، چنان معنوی است، چنان بی‌نظیره که هیچ چیز نمی‌تونه اونو نقض کنه. در قیاس با اونچه که ما داریم، یه خورده مالش و آبریزش چه اهمیتی داره؟ مثل دست دادنه، نه؟ هیچ چیز اهمیت ندارد بجز ماهیت عواطف. خلوص مطلق. باز بودن مطلق.

برگردیم سر لوح خودم. دنیای من کجاست؟ نه اینجا. نه اونجا. صوفی می‌گه، من به هیچ کجا تعلق ندارم. من یک لومپن هستم. فقط فکر نیازهای بدنی خودم هستم، لذات حیوانیم. می‌گم، والله راست می‌گی. من می‌خورم و می‌خوابم و می‌کنم. زندگی من وعده به وعده و کن به کن می‌گذره. می‌گه من دلقک هم هستم. می‌گم، اونم راست می‌گی. می‌گه من به بیماری بورژوازی مبتلا هستم. می‌گم، والله راست می‌گی. من اصلاً خود بوبوازیم. می‌گه من ننگ یادبود حماسی برادرمم. باورکردنی نیست که خون اسکندر توی رگ‌های من جاریه. می‌گم والله اونم راست می‌گی.

روانکاو من می‌گه من از انزجار از خود، دمدمی مزاجی، و تضاد شدید احساسات رنج می‌برم، از سلطه‌جویی دهانی و شهوانیت مقعدی. می‌گه، من خودم رو از اینکه من زنده‌ام و اسکندر مرده ملامت می‌کنم. می‌گه من از دنیا بی‌اندازه متنفرم چون از خودم بی‌اندازه متنفرم. می‌گم، راست می‌گی. من از یک تایمونایتیس Timonitis شدید رنج می‌برم. قلم:

اگر السی بی‌ایدیس Alcibiades هموطنان مرا بکشد
از قول تایمون به السیبییدیس این را بگویید
که برای تایمون بی‌تفاوت است. اما اگرآتن زیبا
راچپاول کند و ریش پیرمردان تنومند را بکند،
و دوشیزگان عفیف ما را به لکه ننگ جنگ وحشی
و خونخوار بی‌حرمت کند. پس بگذارید او بداند
و بگویید که این گفته تایمون است که با تأثر
از حال پیر و جوانمان، چاره‌ای ندارم جز آنکه
بگویم که برای من بی‌تفاوت است، چون که
برای دشنه‌های آنان بی‌تفاوت است، مادام که
گلو‌هایتان پاسخگو هستند. بگذارید السی بی‌ایدیس
بلای جان شما باشد، و شما بلای جان او.
و این زمانی دراز بپاید.
با این همه من میهنم را دوست می‌دارم و
کسی نیستم که خرابی همگانی خوشنودم کند،
آنچنان که شایعات عوام گزارش می‌دهد.

ای عمو تایمون! ‌ای لومپن! ‌ای تایمون! ‌ای تایمون! ‌ای لومپن! تو هیچ کلاس نداری. تونم به همون بدی ال سیبی ایدیسی، تونم به بدی کوریولانوسی، که هرگز از توده‌های دم‌دمی مزاج بوگندو، از آن حیوان هزارسر، خوشش نمی‌آمد، که از نفس سیرخور‌ها بیزار بود، که مادر عزیزش را، مادام که زنده بود، محترم نداشت. رحم و شفقتت کجاست؟ پس آن همه مادر بی‌پسر چه؟ پس آن همه پسر بی‌مادر چه؟ پس آن همه اجساد مرده که هوای مرا فاسد می‌کنند چه؟ آیا اگر مرا در تابوتی به خانه می‌آوردند، می‌خندیدی؟ بخدا عمو کارل راست می‌گفت. تو هیچ کلاس نداری. تو لومپنی. تعریف دقیق.

صوفی می‌گه، من به ملتم خائن شده‌ام. و صوفی مرد شریفیه. می‌پرسم، ملت من کیه؟ اسکندر ملت من بود. و حالا مرده. برای چی؟ برای اون حیوون هزارسر. سام ملت من بود. و داره می‌میره. برای چی؟ برای اون یکی حیوون هزارسر. جان آدامز John Adams به توماس جفرسن گفت، تو از فرد مطلق می‌ترسی. من از قلت. اما طفلکی جان ته دلش سلطنت‌طلب بود. اگه بهش یک تاج داده بودند قبول می‌کرد. اما من، هم از فرد مطلق می‌ترسم، هم از قلت، هم از کثرت.

صوفی می‌گه، من به آرمان اسکندر خائن شدم. اون باهاس بدونه. اون در آرمان اسکندر سهیم بود. من نمی‌دونستم آرمان اسکندر چیه. اون می‌دونست. و اسکندر مرده. و صوفی زنده است. به چه قیمتی؟ و صوفی می‌گه من به آرمان اسکندر خائن شدم. و صوفی مرد شریفیه. و حالا که مرده، همه در آرمان اسکندر سهیم شدن. همه آرمان اسکندرو به خودشون اختصاص دادن. همه اسکندرو به خودشون اختصاص دادن. آدم راحت‌تر می‌تونه مرده‌ها رو در آغوش بگیره، تا زنده‌ها رو، خطاهاشون رو بپذیره، محاسنی رو بهشون نسبت بده که هیچوقت ادعای داشتنشو نداشتن. برای این خلق خدا همه خائنن، بجز اونهایی که کشته شدن. انگار که بیگناهی رو فقط با مردن می‌شه ثابت کرد. بهترینشان هیچ ایمانی ندارند، حال آنکه بدترینشان از جدیت آتشینی برخوردارند. هان، این عمو بیلیامه. بیلیام ایرلندی. سناتور. به اونم تا دم مردنش نسبت لومپن دادن. به اونم نسبت خیانت دادن.

با این همه، اگه اسکندرو پیش‌تر نکشته بودن، حالا می‌کشتنش. توده دمدمی مزاج. اونهایی که جایی برای خلوص کامل ندارند. هر کسی بنام خدای خودش. خوش گفتی عمو عزرا. اما خودت هم رفتی ایتالیا زیر علم پیشوا موسولینی سینه زدی. صوفی می‌پرسه، آخه تو واسه ملتت داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، من ملت ندارم. می‌گه، این از لومپن بودنم بدتره. تو نه تنها طبقه خودتو نمی‌شناسی، ملت خودتم نمی‌شناسی. می‌گم والله راست می‌گی. من طبقه ندارم. من کلاس ندارم. من ملت ندارم. می‌پرسه، برای خاطره رویای دنیای عادلانه اسکندر داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، درد می‌کشم. برای خاطره رویای دنیای عادلانه اسکندر درد می‌کشم. این تنها کاریه که بلدم بکنم.

روانکاوم می‌گه من عقده شهید شدن دارم. می‌گه از درد کشیدن لذت می‌برم. می‌گه، توی ترحم نفس خر غلت می‌زنم، البته وقت یکه دلقکی نمی‌کنم، یا سیاه‌مست نیستم. می‌گم، باشه. می‌گم من یک هنرپیشه تراژیک هستم که آستر کمدی دارم. می‌گه، من نقش‌های بازیگریمو با هویت واقعیم قاطی کردم. می‌گم، خلاف به عرضدون رسوندن. نقش‌های بازیگری من همون هویت واقعیمن. اوهام من واقعیات من شدن. من اون چیزی که نقششو بازی می‌کنم نیستم. من اون نقش‌هایی رو بازی می‌کنم که هستم. تایمون، کوریولان، اتللو، املت، مارک آنتونی، لیر، تام بیچاره، دلقک لیر، پنتیوس پیلاطس، بابا ظاهر کون پتی، عیسی روح الله، شایلاک، عبلی لجن. نقش همه شونو بازی می‌کنم. اما اون حرف من حالیش نمی‌شه. خیال می‌کنه سه نمایش تراژدی ادیپوس Oedipus رو زیگموند فروید نوشته.

گاهی فکر می‌کنم درد کشیدن تنها کار شرافتمندانه‌ای‌ست که باقی مونده، که مردم دنیا به دو گروه تقسیم می‌شن، اونهایی که درد می‌کشن، و اونهایی که سبب درد می‌شن. و من خوشتر دارم درد بکشم تا اینکه سبب درد بشم. صوفی می‌گه، خرم زیر بار درد می‌کشه. برای دردشون داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، هیچی. باهاشون درد می‌کشم. سهیم می‌شم. رویا در سرم می‌پرورونم. خواب می‌بینم. فکر می‌کنم. عرق می‌خورم. با خودم حرف می‌زنم. می‌گه، دمت گرم. این یک عالمه به درد اونا کمک می‌کنه. تو فقط داری خودتو گول می‌زنی. تو نمی‌خوای با حقیقت روبرو بشی.

حقیقت؟ حقیقت؟ چه لقمه دهن پرکنی! کدوم حقیقت و حقیقت چه کسی و در کدام فصل از زندگی آدمیزاد؟

بر کوهی غول آسا و سراشیب،
پر از صخره و پرتگاه،
حقیقت ایستاده است، و آنکه
به آن رسیدن می‌خواهد،
می بایست گرد آن کوه
بگردد و بگردد.

آهان، این عمو جانه John، نه، John Kennedy نه، جان‌دان، John Donne. این هم در کتاب صوفی نیست. کتاب صوفی کارل مارکسه. بهش می‌گم، صوفی، حقیقت یک خورده از عمو کارل گنده تره. هر چقدرم که لومپن مومپنش بکنی. اما اون نمی‌فهمه. هیچ هنر استعاره نداره. مثل من جناس سازی و بازی با زبون رو بلد نیست.

روانکاو من کلمه "حقیقت" رو بکار نمی‌بره. اون بهش می‌گه "واقعیت." تشخیص واقعیت. امتحان واقعیت. مواجهه با واقعیت. البته واقعیت هم لقمه دهن پرکنیه. اما لقمه کوچکتری است از حقیقت. و واقعیت چیست، سقراط؟ بگو! واقعیت چیزی است که با چیزی دیگر می‌آمیزی و چیزی تازه بدست می‌آوری. به همین دقیقی است. می‌گه، هر چی که هست، تو نمی‌خوای با واقعیت روبرو بشی. می‌پرسه، می‌دونی واقعیت چیه؟ می‌گم، آره. دقیقه‌ای دو دلاره. پنجاه دقیقه صد دلار، پنج روز در هفته، پولی که من به تو می‌دم، و درد می‌آره. می‌گه، تو خوشت می‌آد به مردم نیش بزنی. الانم داری به من نیش می‌زنی. من بلافاصله معذزت می‌خوام. من عاشق معذرت خواستنم. درش مهارت دارم. هر دفعه معذرت می‌خوام، دو دلار برام آب می‌خوره.

گو اینکه من "حقیقت" را بیش از "واقعیت" دوست دارم. عرفانی‌تر است، لیز‌تر است، لومپن‌تر است. جای بیشتری برای ابهام باقی می‌گذارد. فقط یک حقیقت نیست. هر کسی حقیقت خودش را دارد. حالا، حقیقت من چیست؟ من حقیقتی ندارم. مثل آقای نمی‌دونم چی چی در کتاب تاریخچه بارچستر در تمام مسائل مهم عقیده‌ای ندارم. در تمام مباحث اساسی اعتقادی ندارم.

حقیقت، قربان، یک گاو ماده است که دیگر به این خلایق شیری نمی‌دهد. از این رو رفته‌اند تا شیر گاو نر را بدوشند.

احسنت! این عمو ساموئل انگیسی است، دکتر ساموئل. این هم از حقیقت بنده.

اما چشم و چراغ من عمو بزرگ ویلیام انگلیسی است، نمایشنامه‌نویس، هنرپیشه. من با او می‌میرم و با او زنده می‌شوم. برای آنکه او دودستی می‌زند، هم با چپ و هم با راست. هم به نعل می‌زند و هم به میخ. حقیقت‌های او همیشه جفت جفت می‌آیند. برای هر اتللویی یک یاگو هست. فقط پول توی کیفت بذار! برای هر ژولیتی یک دایه هست. هر مسئله اخلاقی که می‌خواهد باشد، می‌بینی که عمو بزرگ ویلیام دو پایی در هر دو طرف قضیه است.

هدف من چیست؟ هدف من آن است که با زیستن مثل سگ، بر مرگ متکبر پیروز شوم. اما این هم راستی هدف من نیست. هدف مشنگ است. هدف بابا ظاهر کون پتی است. هدف عبلی لجن است. هدف من چیست؟ من هدفی ندارم. نقش بازی می‌کنم. آیا مرکز شور و شوقی دارم؟ نه؟ آیا در زندگی نیازی دارم؟ نه. بله، لنگ و پاچه. خفه شو، مشنگ! خفه‌ شو پاچه ور مالیده خر نفهم! بنده هم همین رو عرض کردم. بنده هم عرض کردم پاچه. خفه شو، جناس گوی لعنتی، شهوت‌پرست اضطراری، مذکر متعصب، که، مست یا هوش، لنگت را به تعرض روی نیمی از خواهران این شهر بلند کرده‌ای. از توست که کلارا بیزار است، نه از من. بث Beth تو را گذاشت و رفت، نه مرا. شرلی از دست تو فرار کرد، نه از دست من. سام از تو متنفر است، نه از من. تو هستی که همه دوستان نجیب مرا منزجر کرده‌ای، کوس رسوایی مرا در تمام شهر زده‌ای. تو خودت را وارد این مقوله نکن، می‌شنوی؟ این جای عنتربازی‌های تو نیست. ما باید امشب پیش از طلوع آفتاب، پیش از آنکه از مستی به خواب هوشیاری فرو رویم، یک مشت تعریف دقیق پیدا کنیم، مجرد و روشن و خالی از تناقضات.

خب، حالا اون رفته و من دوباره خودم هستم. سئوال را تکرار می‌کنم. آیا من در زندگی نیازی دارم؟ بله، کله پاچه و لنگ و پاچه و عرق. خفه شو، مشنگ! دهن آلوده‌ات را ببند، زبانی را که در هر سوراخی می‌کنی بسته نگهدار! صحبت ما درباره تو نیست. صحبت ما درباره من است، من! که من چه هستم؟ و من که هستم؟ و ریشه من کجاست؟ نه اینجا، نه آنجا، نه هیچ کجا.

سئوال را تکرار می‌کنم. آیا من نیازی دارم؟ نه. روانکاو من می‌گه، انکار، سرکوبی و رپرسیون، فرونشانی و سوپرسیون، وسواس و اضطرار، دهانیت و مقعدیت. نیازهای تو این‌ها هستند. من می‌گم، فلان‌شعر. می‌گه، یک انکار دیگه. من می‌گم، یک فلان‌شعر دیگه.

اسم مرا شازده املت بگذارید

Fri, 30 Sep 2011 09:45:21 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل هفدهم - شازده املت زنده است و مست، در واترلوی آیوا. با یک گواهینامه شاعری باطل‌شده رانندگی می‌کند و با روزی یک شوخی زندگی می‌کند.
قلم: عیسی مسیح به قید کفالت آزاد شده و توی واترلو پرسه می‌زند و با روزی یک شوخی زندگی می‌کند.

قلم: تام بیچاره از لیر پادشاه مرخصی گرفته، مست و نا‌شناس در کوچه پس‌کوچه‌های واترلو به‌دنبال نام گم‌شده‌اش می‌گردد و با روزی یک شوخی زندگی می‌کند.

اسم من را شازده املت بگذارید. اسم من را عیسی مسیح بگذارید. اسم من را تام بیچاره بگذارید. اسم من را بابا طاهر کون‌پتی بگذارید. اسم من را هر زهرماری دلتان می‌خواهد بگذارید. من مثل بره بع بع می‌کنم. من شبحی هستم که بع بع می‌کند. نمی‌دانم کی هستم. نمی‌دانم چی هستم. نمی‌دانم کجا هستم. اسم خودم را نمی‌دانم. اصلاً اسم ندارم. اسمم گم شده. نه پدر دارم، نه مادر، نه خواهر، تقریباً نه برادر. نه پدر کسی هستم، نه مادر کسی. بله، من هم از یک زن زاییده شدم. زمانی من هم پسر کسی بودم، و برادر کسی، اما آن در زمانی دیگر بود، در کشوری دیگر، که دیگر نیست.

بله، من هنرپیشه‌ام، در بیش از یک معنای این کلمه. من در یک آدم نقش‌های بسیاری بازی می‌کنم. و وقتی دارم آن نقش‌ها را بازی می‌کنم خیال می‌کنم می‌دانم کی هستم. اما‌‌ همان وقت‌ها هم احساس می‌کنم که اینکه در یک لحظه معین خیال می‌کنم می‌دانم کی هستم به معنای آن نیست که این واقعیت است. واقعیت این است که من پیوستگی وجودم را از دست داده‌ام.

مملکتی ندارم، حتی در پرده خیال. مدت‌ها فکر می‌کردم که مملکتی دارم، که از آن تبعید شده‌ام، که بازگشتم به آن ممنوع است، یا میلی به بازگشت به آن ندارم، که دوستش دارم، یا از آن بیزارم، یا دلم برایش تنگ شده، یا تنگ نشده، یا نگرانش هستم، که از آن تصویری ذهنی دارم، یا وهمی، یا خیال باطلی. اما آن همه دیگر واقعیت ندارد. آن مملکت، هر کجا که بود، هم در عالم واقعیت، و هم در پرده خیال، دیگر وجود ندارد. دود شده و به هوا رفته.

و حالا دیگر بهانه‌ای هم برای مملکت نداشتن ندارم. مملکتی به من پیشکش کرده‌اند و من آن را رد کرده‌ام. من اینجا زندگی می‌کنم. مدت درازی اینجا زندگی کرده‌ام. پس اینجا باید مملکت من باشد. اما نیست. به اینجا تعلق ندارم. به آنجا تعلق ندارم. به هیچ کجا تعلق ندارم. تبعه نیستم. مهاجر نیستم. توریست نیستم. مهاجر قاچاقی هم نیستم. وجه تسمیه اداری من، و نامی که مرا بهتراز همه تعریف می‌کند، بیگانه دائمی است.

اسم من را شازده املت بگذارید. اسم من را عیسی مسیح بگذارید. اسم من را تام بیچاره بگذارید. اسم من را بابا طاهر کون‌پتی بگذارید. اسم من را هر زهرماری دلتان می‌خواهد بگذارید. من شبحی هستم که بع بع می‌کند. نمی‌دانم کی هستم. نمی‌دانم چی هستم. نمی‌دانم کجا هستم.

تا همین اواخر این وجه تسمیه مایه تفریح من بود. چطور کسی می‌تواند بیگانه دائمی باشد؟ مسلماً من به اختیار خودم چنین نبودم. هیچکس چنین وضعی را برای خودش انتخاب نمی‌کند. در واقع سال‌ها کوشیده بودم که بیگانه نباشم، نه دائمی نه موقتی. برای اداره‌های جورواجور درخواست‌نامه پر کرده بودم. استشهادنامه‌های جور واجور ارائه داده بودم، تا مأموران مربوطه را قانع کنم که من سزاوار بودم چیز بهتری باشم، چیزی که بیگانگیش کمتر و دوامش بیشتر باشد. چه بسا وکیل عدلیه که با پول من کاه و جوشان تأمین می‌شد. اما بالاخره، زمانی که وکلا کارشان را انجام دادند و مأموران مربوطه مقر آمدند و موافقت کردند که مرا چیزی غیر از بیگانه، یعنی تبعه کنند، دیدم نمی‌توانم خودم را راضی کنم که چیزی جز یک بیگانه دائمی باشم. و این پس از آن همه اقدامات خسته‌کننده.

اول از همه می‌بایست عکس‌های زیادی بگیرم. عکس‌هایی که نه زیاد کهنه باشند، نه زیاد بزرگ، نه زیاد کوچک، که گوش چپ یا راست آدم را، یادم نیست کدامیکی، نشان بدهند. من زیاد اهل عکس و این حرف‌ها نیستم. اولاً که فتوژنیک نیستم. دوماً که، از دوربین جماعت بیزارم. هرگز دوربین نداشته‌ام و هرگز هم نخواهم داشت. و برای اینکه بدانید چقدر از دوربین بیزارم، کافی است بگویم که من حتی یک دوست ژاپنی ندارم، به این دلیل ساده که همه‌شان دوربین دارند. همیشه می‌خواهند عکس آدم را بگیرند، یا می‌خواهند که آدم عکس آن‌ها را بگیرد، در حالیکه دارند یک کار احمقانه می‌کنند: یک شیر سنگی را بغل می‌کنند، یک سکه توی یک حوض می‌اندازند، یا با انگشتشان به هوا اشاره می‌کنند و لبخند می‌زنند. برای من تصویری که نشود آن را در پرده خیال نگه داشت به درد نگه داشتن نمی‌خورد.

این عکس‌ها می‌بایست امضاء شوند، مهر شوند و تأیید شوند، انگار کسی بخواهد عکس یک آدم دیگر را به جای عکس خودش جا بزند. بعد می‌بایست ورقه‌های زیادی را یکی پس از دیگری پر کنی، بدهی تصدیق کنند، و کلی تمبر رویشان بچسبانند، تمبرهایی که خیلی از تمبرهای پست گران‌تر و بدقیافه‌ترند. آنقدر سئوال‌های نامناسب در آن ورقه‌ها بود که هیچ حوصله تکرارشان را ندارم. خلاصه کلام آنکه می‌پرسیدند آیا هیچوقت بایک دست‌چپی، کمونیست، سوسیالیست، تروریست، بچه‌باز، دکل‌باز، قمارباز، قاپ‌باز، کفترباز، کلک‌باز، شعبده‌باز، بندباز، مقعدی، فاحشه، پاانداز، جاکش، سرنگهدار، قاچاقچی، تریاکی، شیره‌ای، بنگی، حشیشی، شیپیشی، عرقخور، یا کشیش خلع لباس‌شده آشنایی داشته‌ام یانه، عاشقشان شده‌ام یا نه، پول به‌شان قرض داده‌ام یانه، پول ازشان قرض گرفته‌ام یا نه، جا به‌شان داده‌ام یا نه، نهار به‌شان داده‌ام یا نه، بغلشان خوابیده‌ام یا نه، خانوم براشان برده‌ام یا نه. تنها کسانی که نمی‌خواستند ازشان هیچ چیز بدانند فاشیست‌ها بودند. داوطلب شدم داستان همه فاشیست‌هایی را که در عمرم شناخته بودم برایشان بگویم. علاقه‌ای به آن نشان ندادند. گفتند هرچه بین من و فاشیست‌ها گذشته بود مربوط به خود من بود و به آن‌ها ارتباطی نداشت.

می‌پرسیدند آیا هیچوقت بایک دست‌چپی، کمونیست، سوسیالیست، تروریست، بچه‌باز، دکل‌باز، قمارباز، قاپ‌باز، کفترباز، کلک‌باز، شعبده‌باز، بندباز، مقعدی، فاحشه، پاانداز، جاکش، سرنگهدار، قاچاقچی، تریاکی، شیره‌ای، بنگی، حشیشی، شیپیشی، عرقخور، یا کشیش خلع لباس‌شده آشنایی داشته‌ام

بعد باید صورت‌حساب‌های بانکی می‌بردم تا ببینند چه پولی دارم و چه پولی ندارم و چرا و کجا و از کجا و به کجا و از کی و به کی. پولم بااسکناس‌های گنده نو می‌آمد یا با اسکناس‌های کوچولوی کثیف؟ گفتم، نمی‌دانم. گفتم فقط می‌دانم هیچوقت انقدر ندارم که تا آخر ماه دوام بیاورم، با آن همه مالیاتی که برای ویسکی می‌دهم.

بعد باید شاهد می‌آوردم که قسم بخورند که من همانی هستم که می‌گفتم هستم، و پدر و مادرم همان‌هایی بودند که می‌گفتم، انگار که کسی بخواهد خودش و پدر مادرش را جعل کند. باید شاهد می‌آوردم تا ثابت کنم که شخصیت شایسته‌ای دارم، انگار که مردم می‌توانند حدس بزنند آدم چه جور شخصیتی دارد. گفتم، آقایون من شخصیت نیستم، من شخصیت را بازی می‌کنم. منظورم را نفهمیدند.
و هی باید پول می‌دادم، دوباره و سه‌باره و چهارباره، به شهر، به استان، به ایالت، به دولت مرکزی، به میرزابنویس، به کارچاق‌کن، به وکیل، به حسابدار قسم‌خورده، به حسابدار قسم‌نخورده، به تاکسی‌چی، به سرایدار، به دربون. بالاخره گفتند برو خانه تخت بنشین تا نمره‌ات دربیاد. گفتند به ما تلفن نکن، ما به تو تلفن می‌کنیم، که درست مطابق میل من بود. مگر من مرض داشتم بهشون تلفن کنم؟

بعد، پس از ماه‌ها و ماه‌ها صبر کردن و مست کردن، بالاخره نمره‌ام درآمد. یک نامه کوتاه سه چهار خطی با پست سفارشی آمد، که می‌گفت من باید، هوش البته، در فلان روز و فلان ساعت در فلان جا حاضر بشوم و فلان قسم را بخورم، و اگر همه چیز مطابق برنامه پیش می‌رفت، و من همانی می‌ماندم که بودم، و پدر و مادرم‌‌ همان کسانی می‌ماندند که بودند، و شخصیت من عوض نمی‌شد، و شهود من تغییر عقیده نمی‌دادند، از بیگانه دائمی بودن توبه کنم و تبعه بشوم. در روز معین شده، پس از هشت ساعت عرق نخوردن در خواب، با دو دست و یک مغز لرزان، بهترین و تنها لباس پلوخوریم را پوشیدم و رفتم به وعده‌گاه مقرر شده: یک دبیرستان چراغانی و زینت شده، آماده برای خوش‌آمد گفتن به تبعه جدید، یعنی نوکرتون، بنده حقیر.

دسته موزیک مدرسه می‌زد، دسته کر مدرسه می‌خواند، و دخترهای ککمکی تیم فوتبال خودشان را مثل ملکه‌های زیبایی خردسال آرایش کرده بودند و جلوی من صف بسته بودند. اعضاء کنگره نطق می‌کردند و رأی مرا می‌خواستند. پیرزن‌های کلوب دختران انقلاب آمریکا مدال‌های پولکی با پرچم آمریکا به سینه‌ام می‌زدند و بهترین نقاط استان را برای شکار گوزن و صید ماهی روی نقشه‌های کوچک به‌م نشان می‌دادند. طنین پیام آزادی زودرس تالار را پر کرده بود. حتی یک برنامه مخصوص هم ترتیب داده بودند. یک آموزگار دبستان تبعه انگلیس را ۲۴ ساعت زود‌تر تبعه آمریکا کرده بودند تا بتواند شعری، درباره آنکه چقدر در آن ۲۴ ساعت احساس آزادی کرده بود، بگوید و برای ما بخواند.

می‌دانید، من هیچ خبر نداشتم که در انگلستان آموزگار‌ها را شکنجه می‌دادند و می‌کشتند. آنقدر ساده‌لوح بودم. احساسات او بسیار لطیف بودند و شعرش بسیار سخیف. باز اگر می‌دانست کی دهنش را ببندد بد نبود. اما نمی‌دانست. بعد از آنکه شعر خودش تمام شد تصمیم گرفت اشعاری را که دانش‌آموزان کلاس دومش درباره آزاد شدن او به مناسبت تبعه آمریکا شدن گفته بودند، برای ما بخواند. باید اذعان کنم اشعار آن‌ها خیلی بهتر از شعر او بود.

بالاخره چند تا نوار گذاشتند، حاوی پیام‌هایی از چندین مرد بزرگ، درباره آزادی. یکی نوار لینکلن بود «چون نمی‌خواهم برده باشم، نمی‌خواهم برده‌دار باشم.» خطابه‌ای درخشان که اشک به چشمانم آورد. و نوار جان کندی، «نپرس کشورت برای تو چه می‌تواند بکند. بپرس تو برای کشورت چه می‌توانی بکنی!» و خطابه مارتین لو‌تر کینگ «من رؤیایی دارم.»

بالاخره چند تا نوار گذاشتند، حاوی پیام‌هایی از چندین مرد بزرگ، درباره آزادی. یکی نوار لینکلن بود «چون نمی‌خواهم برده باشم، نمی‌خواهم برده‌دار باشم.» خطابه‌ای درخشان که اشک به چشمانم آورد. و نوار جان کندی، «نپرس کشورت برای تو چه می‌تواند بکند. بپرس تو برای کشورت چه می‌توانی بکنی!» و خطابه مارتین لو‌تر کینگ «من رؤیایی دارم.» خیلی رویم اثر گذاشت. بعد وقت آن رسید که من و هم‌غربتی‌هایم، منظورم هم‌بیگانه‌هایم است، برویم روی صحنه، قسم بخوریم، ورقه‌های تابعیتمان را بگیریم، و بله، آزاد شویم. و در آن لحظه بود که من حس کردم نمی‌خواهم آزاد شوم، که نمی‌خواهم هیچ چیز به‌جز یک بیگانه دائمی باشم.

این قضیه آشوبی به پا کرد. هیچکس از افراد روی صحنه نمی‌دانست چطور با این مشکل روبرو شود. مأموران موردی به یاد نداشتند که کسی ماه‌ها و سال‌ها انتظار تبعه شدن را بکشد، آن همه زحمت و دردسر بکشد، آن همه خرج بکند، روی صحنه حاضر شود، و بعد تغییر عقیده بدهد. بحرانی بود که باید با آن روبرو می‌شدند. و با آن روبرو هم شدند.

اول مأمور اداره مهاجرت و تابعیت مسئولیت کار را به عهده گرفت. با لحنی موقر و پدربزرگانه، که قصدش بیشتر تحت تأثیر قرار دادن نماینده کنگره بود تا من، به من درباره عواقب جدی عملم هشدار داد. ولی وقتی جزییات آن عواقب را پرسیدم نمونه‌ای نداشت. گفت اگر من حالا تبعه نمی‌شدم، ممکن بود ماه‌ها و سال‌ها طول بکشد تا دوباره نمره‌ام درآید، که برای من مهم نبود. گفتم من اصلاً از نمره خوشم نمی‌آمد. در مدرسه در ریاضیات تجدیدی شده بودم و هرگز هم بلیط بخت‌آزمایی نخریده بودم. وقتی پرسیدم آیا ممکن بود که رد تابعیت باعث شود که من بیگانگی دائمیم را از دست بدهم، او با بی‌میلی جواب منفی داد، که تنها چیزی بود که برای من اهمیت داشت.

بعد نماینده کنگره داوطلب شد که مرا روشن کند. دستش را دور شانه من گذاشت، مرا "پسرم" خطاب کرد، و برای من استدلال کرد. به من خاطرنشان کرد که به‌عنوان بیگانه دائمی من نمی‌توانستم رأی بدهم. گفتم این برای من مهم نبود. هرگز در زندگیم رأی نداده بودم و حالا هم خیال نداشتم این کار را بکنم. گفتم سیاستمدار‌ها همه جا حقه‌بازند. جایی که من بزرگ شدم هیچکس رأی نمی‌داد. صندوق‌ها را پر از روزنامه‌های کهنه می‌کردند و اسم منتخبین را از روی لیست آماده شده می‌خواندند. اینطور هم ارزان‌تر بود، هم راحت‌تر. مکثی کرد و سرش را خاراند.

پس از کمی تفکر گفت که به عنوان بیگانه دائمی من نمی‌توانستم در ارتش آمریکا داوطلب شوم. پرسیدم آیا من آنقدر احمق بنظر می‌آمدم که بخواهم در هیچ ارتشی داوطلب شوم. اذعان کرد که نه. اما با لحن معنی‌داری اضافه کرد که حتی به عنوان بیگانه دائمی می‌توانستند مرا به نظام ببرند و به جبهه جنگ بفرستند. آیا نمی‌خواستم در اینکه در کدام جنگ بجنگم و در کدام جنگ نجنگم، حق انتخابی داشته باشم. گفتم من نمی‌خواستم در هیچ جنگی بجنگم. با فصاحت و حرارت دکلمه کردم: هرگز جنگی نبود که خوب باشد و صلحی که بد. عضو کنگره پرسید «اینو کی گفته؟» گفتم، بنجامین فرانکلین، البته. زود قلم و دفتر بغلیش را بیرون آورد و آن را یادداشت کرد، تا اگر لازم شد، در یکی از سخنرانی‌هایش در مخالفت با جنگ به کار ببرد.

من که تازه گرم شده بودم گفتم، از آن گذشته، هر ارتشی که بخواهد در جنگ پیروز شود باید عقلش برسد و مرا به سربازی نگیرد. او باز سرش را خاراند. کمی بیشتر فکر کرد تا زاویه تازه‌ای پیدا کند. بالاخره گفت که نوار‌ها را دوباره بگذارند. در آن حال که من به خطابه‌ها گوش می‌کردم و اشک در چشمانم حلقه می‌زد چهره مرا بررسی کرد. پرسید نظر من راجع به خطابه‌ها چه بود. گفتم نطق‌های بسیار جالبی بودند، ولی پس از شنیدن دوباره‌شان به‌نظرم کمی کنایه‌آمیز آمد که هر سه نفر این مردان بزرگ در آن واحد هم آزاد و هم مرده بودند، و هر سه‌شان پیش از وقت مقرر مرده بودند و نه به انتخاب خودشان. گفت این دیدن وقایع به صورت کلبی بود. من اعتراضی نکردم. او نومیدانه دست از من شست.

گفتم سیاستمدار‌ها همه جا حقه‌بازند. جایی که من بزرگ شدم هیچکس رأی نمی‌داد. صندوق‌ها را پر از روزنامه‌های کهنه می‌کردند و اسم منتخبین را از روی لیست آماده شده می‌خواندند.

بعد پیرزن عضو کلوب دختران انقلاب آمریکا تصمیم گرفت بختش را با من بیازماید. روی نقشه تمام شکارگاه‌های خوب و عکس تمام وحوشی را که می‌توانستم شکار کنم به من نشان داد. به او گفتم که من مخالف شکار حیواناتم. پرسید آیا گیاهخوارم. گفتم نه. پرسید آیا کباب گوشت قرمز و گوشت پرندگان را نمی‌خورم. گفتم چرا. اما دوست ندارم که خودم کشتن حیوانات را به عهده بگیرم، بخصوص حیوانات وحشی را. پرسید آیا ماهی دوست دارم. گفتم، بله، اگر کاملاً مرده باشد و خوب تهیه‌اش کرده باشند. بعد تمام جاهایی را که برای ماهیگیری مناسب بودند نشانم داد. گفتم من حرفی ندارم که ماهی بخورم، اما علاقه‌ای به اینکه خودم ماهی را بگیرم ندارم. به اندازه کافی کشتی ماهیگیری در دریا‌ها بود، بیش از آنکه دریا‌ها تاب تحملش را داشته باشند. اما وقتی گفتم برای من همیشه غیر قابل فهم بود که یک مشت مرد گنده ساعت‌ها کنار رودخانه روی ماتحتشان بنشینند و یک چوب و قلاب ماهیگیری بین لنگ‌هاشان بگیرند و منتظر شوند تا بلکه یک ماهی مسموم و غیر قابل خوردن بگیرند، او هم با نومیدی فاتحه مرا خواند.

بالاخره پرسیدند که راستی چه می‌خواهم. گفتم میل دارم برای ابد یک بیگانه دائمی باقی بمانم. در این لحظه عضو کنگره کفرش درآمد و فریاد زد، «ولش کنین مادرقحبه رو! ما نباید التماسش کنیم که یک کشور داشته باشه.» و گفت که مرا از صحنه پایین بیندازند.

تا هنوز داریم درباره آزادی صحبت می‌کنیم، بگذارید من اعتراف کنم که من از آن روشنفکرهای ابله نیستم که آزادی را یک حالت ذهنی فکر می‌دانند. خلاصه بگویم که من خودم را آدم آزادی نمی‌دانم. یک زمانی آدم آزادی بودم، یا فکر می‌کردم هستم، اما این مطلب دیگر صحت ندارد. و منظور من آزادی سیاسی یا اجتماعی یا اقتصادی یا جنسی نیست. این چیز‌ها برای من مهم نیستند. شاید فکر کنید که منظور من وابستگی‌های شخصی است، و من چون آن‌ها را ندارم، پس آزادم. من هم همین فکر را می‌کردم. در واقع، به همین منظور بود که منتهای کوشش خودم را کردم که وابستگی شخصی نداشته باشم. هیچوقت دنبالش نرفتم، و آن وابستگی‌هایی که، بیگناه، در آن‌ها زاییده شده بودم، به طور تحت‌اللفظی برایم مردند، از جمله فرهنگی که در آن زاییده شده بودم. می‌گویید، چی، فرهنگ که نمی‌میرد؟ خوب، در مورد من حتی این مسئله هم پیش آمد.

گرفتاری من چیز دیگری است، و آن اینکه همه چیز برای من بی‌ربط شده. چیزی ندارم. به چیزی نیاز ندارم. چیزی نمی‌خواهم. چیزی را باور ندارم. آیا از مکتب کلبیونم؟ سه‌شنبه‌ها، چهارشنبه‌ها و پنجشنبه‌ها. جمعه‌ها رواقی هستم. شنبه‌ها ابیقوری هستم. یکشنبه‌ها پیرو فلسفه صوری هستم. دوشنبه‌ها ایده‌آلیستم. از یک خانواده مادی‌گرای، ده درصدی.

آیا از چیزی می‌ترسم؟ بله. از سکوت ابدی این فضاهای لایتناهی. و از این گوری که هی در پیش پای من دهن باز می‌کند. و از داشتن بوی بد دهن سر پیری، چون‌که آدم‌های خوب به‌م نمی‌گویند و آدم‌های بد به‌م می‌گویند و باور نمی‌کنم.

آیا از چیزی می‌ترسم؟ بله. از سکوت ابدی این فضاهای لایتناهی. و از این گوری که هی در پیش پای من دهن باز می‌کند.

آیا به یک خدای شخصی ایمان دارم، به هندسه‌دان بزرگ، سر کارواندار، رییس کمیته مافوق کمیته‌ها؟ بله. به عنوان یک استعاره. همیشه گفته‌ام که خدا یک استعاره بزرگ است. زبان ما بدون خدا نمی‌تواند کار کند.

آیا به ده فرمان اعتقاد دارم؟ نه به همه آن‌ها. به کشتن اعتقاد ندارم. شکار را در هفده‌سالگی، پس از شکار یک گنجشگ، ترک کردم. یک بار قربانی کردن یک گوسفند را دیدم و دل و روده‌ام بالا آمد. نزدیک بود گیاهخوار شوم. بدیش این بود که گوشت را، وقتی خوب کباب شده باشد، خیلی دوست دارم. یعنی اینکه اعتقاد نداشتن من به کشتن ربطی به بشردوستی و انسانیت و شفقت و مروت ندارد. معده من ضعیف است. خیلی راحت بالا می‌آورم. من همانطور به کشتن اعتقاد ندارم که به دزدی یا به تقلب اعتقاد ندارم. چون دل کردنشان را ندارم. در عشق یک کمی تقلب می‌کنم. اما یک‌بار در کتاب یک پیرمرد یونانی خواندم که خود خدایان به دروغ گفتن عشاق می‌خندند. و هر چیزی که برای یونانی‌ها خوب باشد برای من هم خوب است.

یک فرمان هست که من همیشه نقض می‌کنم، چه مست باشم چه هوش. آن هم له له زدن برای زن‌هاست. من کلی له له می‌زنم. می‌دانید، برای من زن تنها چیزی است که آزمایش دکارت را قبول می‌شود، تنها تصور مجزا و روشن. من یک‌بار برای زنی له له زدم و با او عشقبازی کردم، زنی که زن کسی بود و مادر کسی. ما فکر نمی‌کردیم که داریم مال کسی را غصب می‌کنیم. گفت که شوهرش ۱۰ سال است دست به او نزده. آیا شوهرش را دوست داشت؟ گفت دارد و من هم باور کردم. آنقدر نگران شام شوهرش بود که به خانه شتافت تا خوراک محبوب او را تهیه کند. آیا به شوهرش وفادار بود؟ به نحوی. گفت دل شوهرش برای آنچه که او به من می‌داد تنگ نمی‌شد و من حرفش را باور کردم. گفت تنها وقتی که شوهرش متوجه او می‌شد هنگامی بود که گرسنه‌اش بود. آیا او داشت به شوهرش خیانت می‌کرد؟ گفت در طول ۱۵ سال زندگی زناشویی این سئوال برایشان پیش نیامده بود. آیا من به او خیانت می‌کردم؟ چطور ممکن بود؟ من اصلاً شوهرش را نمی‌شناختم. چطور می‌توانی به کسی که نمی‌شناسی خیانت کنی؟ مردک برای من وجود نداشت. هیچ قراردادی، چه اجتماعی چه غیره، بین ما وجود نداشت.

لابد به خودتان می‌گویید من باید به یک چیزی اعتقاد داشته باشم. همه دارند. من هم یک زمانی داشتم. من هم زمانی اعتقاد داشتم، نه به خدا، نه به میهن، نه به مقام مادر، بلکه به مرد بزرگ شدن. در سن یازده‌سالگی در کتابخانه پدرم کتابی به قلم یک یونانی کسی پیدا کردم با عنوان درباره مردان بزرگ. جابجا تصمیم گرفتم مرد بزرگی شوم.

هرگز آن کتاب را نخواندم. هرگز نفهمیدم مرد بزرگ چه‌کار باید بکند. اما به هرحال عقیده داشتم که مرد بزرگی خواهم شد. تا به امروز هنوز نمی‌دانم مرد بزرگ کیست و چه می‌کند. همه جور مردی را که مرد بزرگی نیست می‌شناسم. یکیش پدر خودم. کتاب را داشت. کتاب را خوانده بود. حتی می‌خواست مرد بزرگی باشد. اما همه چیز بود جز یک مرد بزرگ. پس واضح بود که با خواندن آن کتاب آدم مرد بزرگی نمی‌شد. شاید برای همین است که من هرگز آن کتاب را نخواندم. حالا اگر پدر من مرد بزرگی بود، یا من خیال می‌کردم که مرد بزرگی است، آن کتاب را می‌خواندم. اما جوری که اوضاع زمانه پیش می‌رفت، هرگز نتوانستم خودم را راضی کنم که آن کتاب را بخوانم.

نتیجتاً من چی هستم؟ نمی‌دانم. کی هستم؟ نمی‌دانم. من کسی هستم که فاقد سرنوشت است. من در امکان مطلق زندگی می‌کنم. هرگز صورت خارجی به خود نخواهم گرفت. می‌توانم خودم را به هزار صورت منفی تعریف کنم، همه چیزهایی که مطمئناً نیستم. اما این نمی‌گوید که من چه هستم. آیا من دغلم؟ نه دغل نیستم. آدم نادرستی نیستم، گرچه ادعای کاملاً درستکار بودن هم نمی‌کنم. مغرور نیستم. فروتن نیستم. به کسی رشک نمی‌برم، چون‌که هیچ چیز نمی‌خواهم. حسود نیستم، چون‌که کسی را دوست ندارم. دلیر نیستم. بزدل نیستم. بلندهمت نیستم. سخی نیستم. پست نیستم. حقیر نیستم. غنی نیستم. فقیر نیستم. خیلی خنده‌دار نیستم. عنق نیستم. سادیست نیستم. مازوخیست نیستم.

باور کنید این یک بازی زیرکانه نیست که دارم با شما می‌کنم. درست است که بسیاری از این صفاتی که من می‌گویم نیستم، برای شما ضد هم هستند. اما اضداد شما اضداد من نیستند. من نمی‌گویم «این نیستم، اما آن هم نیستم.» می‌گویم «این نیستم و آن نیستم.» نبودن یکی مرا آن دیگری نمی‌کند. می‌بینید، درباره خودم این همه به شما گفته‌ام و هیچ چیز نگفته‌ام. نه اینکه آدم مزوری هستم. در واقع می‌توانم به شما یقین بدهم که آدم مزوری نیستم. فقط چیز زیادی درباره خودم ندارم که بگویم. جز اینکه نامم را گم کرده‌ام. من هیچکسی نیستم.

آیا من لایق زیستن نیستم؟ چرا خودم را نمی‌کشم؟ به خاطر کنجکاوی محض. دلم می‌خواهد دو سه هزار سالی این دور و ور‌ها باشم و ببینم کار دنیا به کجا می‌کشد. یک‌بار در کتاب یک فیلسوف یونانی خواندم که اگر او را به چشمی مجرد بدل می‌کردند و آن چشم را در مقعد یک خر جای می‌دادند، مادام که می‌توانست از آنجا دنیا را نظاره کند، چنان وجودی را به خودکشی ترجیح می‌داد. و هر چه که برای یونانی‌ها خوب بود برای من هم خوب است.

گوش خر که از زیر پوست شیر بیرون زده

Wed, 28 Sep 2011 08:00:19 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بی‌لنگر، بخش ششم، فصل شانزدهم، بهمن شعله‌ور - بگذارید باهاتون روراست باشم. یک ژوکر اضافه توی این دست ورق هست. بله، من مسئولیت هر حرفی را که می‌زنم، یا هر کاری را که می‌کنم، قبول می‌کنم.

هر ساعت روز یا شب که بخواهید من برای جوابگویی آماده‌ام. من یک شهروند متین و محترم و قانون‌شناس و مالیات‌بده هستم که صد هزار دلار بیمه عمر دارم. نخیر، قربان! بنده ریسک نمی‌کنم.

اما امان از این شخص دیگر، این ژوکر اضافه. از او پرهیز کنید. او یک سگ زرد پست‌فطرت است. نانتان را می‌خورد، آبتان را میخورد، و به‌عنوان سپاسگزاری، بنده را ببخشید، اصطلاح مال اوست، بادی در ریشتان خالی می‌کند. نه، آدم مطلقاً نمی‌تواند کاری با این جانور بکند، به‌جز آنکه حسابش را با او جدا کند. و این‌کار را به معنای دقیق کلمه بنده نمی‌توانم بکنم. خیلی با او آلوده هستم.

خودش را در نوشتن این کتاب شریک من می‌داند، که البته دروغ بی‌شرمانه‌ای‌ست. ما دو نفر به یقین یک جور بومان Beaumont و فلچر Fletcher نیستیم. ازدواج ما یک ازدواج از سر ناهماهنگی است. ما دو تا هم‌بستر عجیب و غریب هستیم که به گفته بسیار متین مرحوم دکتر ساموئل جانسون Samuel Johnson "در اثر خشونت و زور با هم جفت شده‌ایم." ما مثل یک گیلاس رسیده‌ایم و یک کرم، محکوم به آنکه با هم زندگی کنیم، در حالی‌که یکی مثل زالو شیره جان آن یکی را می‌مکد. آیا احتیاجی هست که بگویم کدام یکیمان گیلاس است و کدام‌یک کرم؟

وقتی که او پا به صحنه می‌گذارد جمهوری ادب دچار هرج و مرج می‌شود.

باز هم می‌گویم. هیچ کاری نیست که بنده بتوانم با این کرم بکنم. او کفاره گناهان من است که بر من نازل شده است. خوره‌ای‌ست که جان مرا می‌خورد. مثل سگ دنبال من راه می‌افتد. ادای مرا در می‌آورد. خودش را به‌جای من جا می‌زند؛ امضای مرا جعل می‌کند؛ نصف حق‌التالیف مرا می‌گیرد و به‌اسم من رسید می‌دهد، چون‌که خودش اسم ندارد. نه اسم دارد، نه رسم، نه شناسنامه، نه کارت شناسایی، نه تصدیق رانندگی، و نه آدرس ثابت. برای راحتی، یعنی راحتی او، در اتاق من زندگی می‌کند، در رختخواب من می‌خوابد، که معنایش آن است که هر وقت سر و کله او پیدا می‌شود من باید اتاق و رختخواب خودم را، که من کرایه‌شان را می‌دهم، در اختیار او بگذارم و بروم.

قاعدتاً باید خیال کنید که لات بی‌سر و پایی مثل او از چنین توافقی خوشحال است و می‌گذارد من کتاب‌هایم را بنویسم، مادام که او نصف حق‌التألیف مرا می‌گیرد و خواب و خوراک مجانی هم دارد. که نشان می‌دهد شما او را نمی‌شناسید. اصرار می‌کند که مثل یک ابله نابغه میان صفحات کتاب‌های من ترکتازی کند و دلقک‌بازی درآورد. در واقع ادعا می‌کند که الهام آثار من از اوست. سگ ختنه‌شده!

بارها سعی کرده‌ام راضیش کنم که هر وقت من سر ماشین تحریرم نشسته‌ام او پی گردشش برود و باز هم نصف حق‌التألیفش را بگیرد. گفتم، همه‌اش مال تو. پول اخاذی، البته. اما خیال می‌کنید قبول کرد؟ آه که چه کم او را می‌شناسید. نخیر. گفت که "پول کارنکرده" نمی‌خواهد. سگ‌پدر! باور کنید عین همین را گفت، آن هم به من! کسی که در تمام زندگی ننگینش یک پول سیاه درنیاورده این حرف را به من زد. و اضافه کرد، گذشته از آن،(و این یکی شاهکار نازک‌بینی است) مسئله، مسئله پول نیست. مسئله هویت است، هویت او. کسی که نه پدر دارد، نه مادر، نه خواهر، تقریباً نه برادر، نه اسم، نه رسم، نه کارت ملی، نه آدرس، وتازه مالیات آن نیمه از حق‌التألیف مرا هم که او می‌گیرد من باید بدهم، چنان وقاحتی داشته باشد که با من صحبت از هویت بکند، هویت او، انگار که تنها جایی که می‌تواند هویت ننگینش را نشان بدهد در صفحات کتاب من است.

در واقع ادعا می‌کند که الهام آثار من از اوست. سگ ختنه‌شده!

اما بالاخره من تسلیم شده‌ام. حساب کردم که جنگ و جدال بر سر این مطلب در صفحات کتاب من، تنها منجر به رنجاندن شما خوانندگان حساس و محترم بنده خواهد شد. تنها کاری که می‌توانم بکنم این است که به معنای وسیع‌تر کلمه حسابم را از این موجود جدا کنم، مثل آدمی که در صندوقخانه‌اش موش صحرایی دارد و نمی‌تواند خودش را از شر آنها خلاص کند. تنها می‌تواند با هشدار دادن به مهمان‌ها که در صندوقخانه موش هست، ادب و نزاکت خود را نشان بدهد. نمی‌خواهم مجبور شوم حتی یک بار دیگر به‌خاطر این موجود از کسی پوزش بطلبم. وقتی او پا به صحنه می‌گذارد، بنده حقیر خارج می‌شوم. حتی صبر نمی‌کنم تا اجازه مرخص شدن از حضورتان را بگیرم.

تنها یک امید در این کار هست. هر چند که در خاطر عامه من و این ژوکر مانند فیل و فنجان با هم تداعی می‌شویم، ما به همان اندازه به یکدیگر بی‌شباهت‌ایم که فیل و فنجان. به هیچ نحوی ممکن نیست که خواننده ما دو نفر را با هم اشتباه کند، حتی هنگامی که او می‌خواهد خودش را به‌جای من جا بزند. بنده نجیب، منظم، فرمانبردار، و دلپذیرم. اصولی فکر می‌کنم، منطقی بحث می‌کنم، نقطه‌گذاری صحیح می‌کنم، سر پاراگراف‌ها را تو می‌برم، و به هر قیمتی شده، از به کار بردن کلمات زشت خودداری می‌کنم، تا مبادا احساسات خواننده محترم جریحه‌دار شود. این موجود، برعکس، نانجیب، نامنظم، نافرمان، و چموش است. آنچه را که نامش را ذهن خود گذاشته، نه وزن دارذ نه قافیه، نه سبک دارد نه سلیقه. با خودش حرف می‌زند و باکیش هم نیست که چه می‌گوید. وقتی که او پا به صحنه می‌گذارد جمهوری ادب دچار هرج و مرج می‌شود.

اشتباه تنها وقتی ممکن است پیش بیاید که او خودش را به‌جای من جا می‌زند. اما من سرنخی به شما می‌دهم که چگونه در این مواقع او را بشناسید. مواظب گوش خر باشید که از زیر پوست شیر بیرون زده. به هر حال من هشدار لازم را بهتان داده ام. از خر بپرهیزید!

شهوت بز، عریانی زن و مرگ

Fri, 23 Sep 2011 08:33:49 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، بخش پنجم، فصل پانزدهم،واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت دو و نیم صبح، بخش دوم و پایانی - حالا دیگر باید به نوار سام گوش کنم. ببخشید، به نوار صبحی. دیگر نباید سام صدایش کنم. اسم او همانقدر سام است که اسم من مشنگ است. بگذارید از شر سام خلاص شویم. تقریباً تمام آنچه را که روی نوار است می‌دانم. (سام، ببخشید صبحی و من همدیگر را مثل کف دست‌هایمان می‌شناسیم.) و با این همه می‌ترسم لحظه‌ای که به نوار گوش کنم، احساس کنم که در یک جنایت، در یک آدمکشی، شریک جرم بوده‌ام.

صبحی چنین شبی را، شب مرگ مادرم، سالروز مرگ پدرم، سالروز قتل برادرم، شب خیانت معشوقه‌ام، شبی که بالاخره باید حساب خودم را با دنیا تسویه کنم، برای کاشتن خودش انتخاب کرده، گوئی که او هم می‌خواهد حد صبر و بردباری مرا محک بزند، انگار که جمعه سیزدهم ژانویه به‌اندازه کافی برای من حادثه‌بار نیست. چرا همه شادزاد‌ها باید این روز را برای تولد یا مرگ انتخاب کنند؟ اسکندر نمی‌دانست که سالروز تولدش مبدأ سالنامه تازه‌ای خواهد شد. خودش باید در این روز سر به نیست شود، بابا باید در این روز بمیرد، مادرجون باید در این روز بمیرد. خب، شاید عمو جلال و سیروس و من هم به این رسم وفادار بمانیم و این روز را برای مردنمان انتخاب کنیم. و حالا افراد غیر فامیل هم وارد معرکه شده‌اند. کلارا باید این روز را برای زنا برگزیند. صبحی باید این روز را برای خودکشی انتخاب کند. کی می‌داند، شاید بث دارد در همین لحظه آبستن می‌شود. شاید این روز روزی شود که در آن تمام رویدادهای بشری انجام خواهند گرفت، و همه به خرج من.

اما اگر از گوشه‌ای دیگر نگاه کنیم شاید نباید هیچ حیرتی به ما دست بدهد. همه این وقایع اتفاقی نیست. یک رشته حزن‌انگیز تمامی رویدادهای بشری را به همدیگر می‌پیوندد. مادر جون باید در این روز می‌مرد، انگار که مقدر شده بود. کلارا باید این روز را برای زنا انتخاب می‌کرد چون می‌دانست که من سه روز تمام سیاه‌مست می‌کنم و به هیچ وجهی به درد او نخواهم خورد. از بودن با من تنها بیشتر درد می‌کشید؛ و اما درباره صبحی، شاید این او نیست که بار درد و رنج خودش را به بار من افزوده، بلکه این منم که با سهیم کردن او در تمام ستم‌هایی که به من شده، بار او را سنگین‌تر کرده‌ام، و حالا هم تهدید به رفتن خودم و تنها گذاشتن او را در برابر تمام دنیا قوز بالای قوز کرده‌ام.

اما چطور می‌توانستم مرگ مادرم را از او پوشیده نگه دارم؟ او همیشه در سالروز تولد اسکندر با من بوده، با من این روز را جشن گرفته، و کوشیده تا نگذارد که من تا حد مرگ مشروب بخورم. صبحی و من همیشه گله‌هایی را که از دنیا داشته‌ایم با هم قسمت کرده‌ایم. همیشه بر یأس و نومیدی یکدیگر صحه گذاشته‌ایم.

او، صبحی عبدالمعروف ۵۲ ساله، شاعر برجسته عرب، مترجم ییتز، نویسنده زندگی‌نامه مجاز خلیل جیبران، سردبیر مجله مشهور اما تعطیل شده الادبیات،‌زاده فلسطین، صاحب گذرنامه صادره از سوریه، به نام مقیم لبنان، پناهنده در آمریکا، زنده از تصدق سر یک خرج معاش دانشگاهی اهدایی سازمان‌های مشکوک، هنوز سوگوار تنها عشق بزرگ زندگانیش که ۲۰ سال پیش مرحوم شده

در چنین شب‌هایی، بی‌وقفه، مستانه درباره مفهوم مرگ و زندگی، بیهودگی وضع انسان و پوچی تمامی تجارب بشری بحث و استدلال کرده‌ایم. به نوبت از کتاب مقدس نقل قول کرده‌ایم: باطل اباطیل، جامعه می‌گوید. سال‌هاست که ما دو نفر، او در نقش بدبین تنگ‌چشم و من در نقش خوش‌بین احول، سرگرم یک مشاجره ابدی بوده‌ایم.

او، صبحی عبدالمعروف ۵۲ ساله، شاعر برجسته عرب، مترجم ییتز، نویسنده زندگی‌نامه مجاز خلیل جیبرانKahlil Gibran، سردبیر مجله مشهور اما تعطیل شده الادبیات، زاده فلسطین، صاحب گذرنامه صادره از سوریه، به نام مقیم لبنان، پناهنده در آمریکا، زنده از تصدق سر یک خرج معاش دانشگاهی اهدایی سازمان‌های مشکوک، هنوز سوگوار تنها عشق بزرگ زندگانیش که بیست سال پیش مرحوم شده، در دفاع ازالهه مرگ Thanatos سخن می‌راند، و یک دلیل خوب می‌خواهد که چرا خودکشی نکند.

من ۳۳ ساله، هنرپیشه آقازاده، هیچکاره همه‌کاره، فیلسوف همه‌دانی، ایده‌آلیست کلبی، عیاش هم‌ ابیقوری و هم رواقی، تحقق‌گرای صوری منکر مجردات، دانشجوی دائمی، بیگانه دائمی، دائم‌الخمر دائمی، فاقد هویت، فاقد مملکت، فاقد خانواده، فاقد حرفه، فاقد امیال، فاقد اعتقادات، با فصاحتی ستودنی اما صداقتی مشکوک، از الهه زندگی Eros دفاع می‌کنم، اما تنها دلیلی که برای زنده ماندن عرضه می‌کنم کنجکاوی محض و کله‌خری مطلق است.

در واقع، هر بار که به او گوش می‌کردم از خودم می‌پرسیدم چطور توانسته خودکشیش را تا به حال عقب بیندازد. به عنوان شاعر مدت‌ها بود که حس می‌کرد فاتحه‌اش خوانده شده. دیگر هیچ میلی به ترجمه نداشت. ترجمه منتخب اشعار ییتز به زبان عربی کوششی مرد افکن و عاشقانه بود که برای او مفهومی شخصی داشت و دیگر قابل تکرار نبود. در وابستگی مبهم و دوپهلوی ییتز به سیاست ایرلند و زبان انگلیسی، او آینه‌ای برای گرایش‌های خود به هویت‌های فلسطینی و عربش یافته بود. در شور و اشتیاق ییتز به مدگان، او عشق نافرجام خودش را به «بانوی رنگ‌پریده» گمنام خودش، که مبتدا و خبر تمامی اشعارش بود، دوباره تجربه کرده بود.

نوشتن زندگینامه خلیل جیبران کوششی بود که با آن در لبنان ریشه بدواند، لبنان را به مادری بگیرد و خود را به فرزندی باو بپذیراند، خودش را مجاب کند که به جائی تعلق دارد. وقتی این کوشش هم ناکام ماند، تمامی زندگیش را وقف نشر و سردبیری الادبیات کرد. وقتی دریافت که سرمایه نشر مجله احتمالا از منابع مشکوکی می‌اید، و تصمیم گرفت که بجای فروختن آن به بهائی سنگین به آنهائی که سال‌ها او را فریب داده بودند و شاید بدنام کرده بودند، مجله را تعطیل کند، نه تنها امرار معاش، بلکه حرفه، هدف و مفهوم زندگی خود را نیز از دست داد.

از هم پاشیدن لبنان آخرین میخ در تابوت او بود، خنجری که رشته آخرین وابستگیش را به جهان برید. آمدنش به آمریکا به دعوت دانشکاهی برای تدریس شعر عربی نه برای امرار معاش، بلکه بیشتر برای استقبال مرگ بود. همه گروه‌ها باو بدگمان بودند. هیچ دوستی نداشت، هیچ دوستی نمی‌جست، هیچ دوستی نمی‌خواست. نومید حتی از شعر، دیگر هیچ چیز بجز یک کیسه خالی برایش نمانده بود. وقتی پنج سال پیش با او آشنا شدم، حتی نوشته روی سنگ قبرش را هم آماده کرده بود:

صبحی عبدالمعروف، شاعر آواره عرب،
مورد سوءظن دوست و دشمن.
و زیر آن بیتی از دبل یو. ه. آدن W. H. Auden،

چون شعر هیچ چیز را باعث نمی‌شود

و تمامی این پنج سال با قولی که به زور، از سر عشق، و مغایر با عقل خود، باو داده بودم دل خوش کرد، که زمانیکه وقت خودکشی او رسید، من می‌بایست آنرا بعنوان یک عمل اصیل وجودی، از جانب مردی که دیگر نمی‌خواهد در چنین نوع دنیائی زندگی کند، بپذیرم. از سر لطف وصیتنامه‌اش را، یک صفحهخطی، مهر و موم شده در یک پاکت، پیش من گذاشت و مرا وکیل و وصی خودش کرد. من، تنها دوستش، وارث تنها ثروت با ارزشش خواهم شد، که عبارت است از یک قفسه پر از کتاب‌های امضاء شده، یک گرامافون کهنه، و یک مشت صفحه گرامافون کهنه و خط خورده موسیقی عربی که تا دم مرگ تنها همدم و مونسش بودند. هزینه کفن و دفنش از سه هزار دلار پول بیمه عمر پرداخت خواهد شد. گورش در هر کجا که من انتخاب کنم، در مسگرآباد آمریکائی‌ها. سر گورش، احتمالا تن‌ها، می‌بایست شعر دبل یو. ه. آدن «به یادبود ویلیام باتلر ییتز» را بخوانم، که شامل بیتی است که می‌گوید «چون شعر هیچ چیز را باعث نمی‌شود.»

من ۳۳ ساله، هنرپیشه آقازاده، هیچکاره همه‌کاره، فیلسوف همه‌دانی، ایده‌آلیست کلبی، عیاش هم‌ ابیقوری و هم رواقی، تحقق‌گرای صوری منکر مجردات، دانشجوی دائمی، بیگانه دائمی، دائم‌الخمر دائمی، فاقد هویت، فاقد مملکت، فاقد خانواده، فاقد حرفه، فاقد امیال، فاقد اعتقادات، با فصاحتی ستودنی اما صداقتی مشکوک

من عادت دارم به اینکه مردم دور و برم بمیرند، با نفس آخرشان اسرار زشتشان را برای من باقی بگذارند، با احساسات من بازی کنند و اخاذی کنند، از من بزور قول هائی بگیرند که هیچکس نباید از هیچکس بگیرد. به این عادت دارم. من محرم اسرار مرده‌ها هستم. مرده‌ها هیچ فکر این را نمی‌کنند که با زنده‌ها چکار می‌کنند. هی بار ما می‌کنند و انتظار دارند که تحملش را داشته باشیم. آن‌ها غرامت زندگی خودشان، حماقت‌های خودشان را پرداخته‌اند. اما حتما باید اسرار زشتشان را و خواستهای ستمگرانه‌شان را برای من بگذارند، تا بار مرا سنگین‌تر کنند.

با این همه، نمی‌توانم از صبحی ممنون نباشم که، اگر باید این کار را بکند، این کار را حالا کرده، به نشانه آخرین همدلی و همزبانی، بعنوان آخرین نشانهعشق و عاطفه، پیش از آنکه من بر گردم، برای کفن و دفن مادرم، یا تنها برای آنکه سررشته ناموجود مفهوم زندگی خودم را بجویم.

اما آیا ممکن است که صبحی می‌خواهد بلوف مرا بگیرد، که همیشه فکر می‌کرده که خوش بینی احولانه من جز دوروئی و بلوف نیست؟ آیا ممکن است که او قول جدی مرا باور نکرده بوده و انتظار دارد که من قولم را بشکنم و نجاتش دهم؟ ما آن بازی خودآگاه-نیمه خودآگاه-ناخودآگاه، آرزوی مردن-آرزوی نجات یافتن و غیره را کرده بودیم و به این نتیجه رسیده بودیم که همه‌اش فلانشعر است. تنها منم که هنوز با تعویق دانش قطعی آنچه که اتفاق افتاده است و احساس درماندگی و گناه و ضایعه، دارم آن بازی را بازی می‌کنم. صبحی حرکت خودش را کرده است. حرکت بعدی با من است. منم که باید تصمیم بگیرم. و حرکت بعدی شنیدن نوار صبحی است.

نوار صبحی

فرهنگ، دوست من، تنها دوست من، دوست تا دم مرگ من! من این نوار را برای تو ضبط می‌کنم نه برای آنکه وهم به‌جاگذاشتن یادگاری دارم، بلکه به‌خاطر آنکه خداحافظی توسط یک ماشین که نمی‌تواند نگاه آدم را برگرداند و دردش را نشان بدهد آسان‌تر است. دانستن اینکه اگر آشنائی با تو نبود من خیلی زود‌تر از این به زندگیم پایان داده بودم برای تو تسکین خاطر زیادی نخواهد بود. دوستی تو، همدلی، همزبانی، و همفکری تو، چند سالی به زندگی من افزوده است. اما حالا دیگر چاره‌ای ندارم جز آنکه به اینجا نکندن پایان بدهم. وقتی این نوار را می‌شنوی کارون Charon دارد با قایقش مرا از رودخانه عالم اسفل می‌گذراند، استعاره‌ای باطل، اما ترک عادت شعر، مثل ترک عادت‌های دیگر، آسان نیست.

می‌دانم به قول خودت وفا خواهی کرد و خواهی گذاشت که در آرامش بمیرم. حالا دیگر باید در خواب عمیقی باشم که جبران شب‌های زیاد بی‌خوابیم را بکند. کلید اتاق من را داری. هر چند بار که بخواهی می‌توانی برای وداع از من دیدن کنی، تا آنجا که کاری برای آشفته کردن خوابم نکنی. نیاز زیادی به استراحت دارم. حتی می‌توانی بطریت را هم بیاوری و در کنار تخت من مست کنی، اگر این کار دردت را تسکین می‌دهد.

اما درباره بقیه دنیا، به‌جز مادرم و تو، دیگر کسی نمانده که من به فکرش باشم یا او به فکر من باشد. اقوامم همه یا مرده‌اند یا کشته شده‌اند، بزور بمب و موشک یا در جایی حبس شده‌اند یا از جایی رانده شده‌اند. حتی مادرم ممکن است تا حالا مرده باشد. هر بار بمبی در بیروت منفجر شده، با خودم گفته‌ام نکند اسم او را روی آن نوشته بودند. یک ماهی است که از او خبری ندارم. اما پست بیروت این روز‌ها خیلی طول می‌کشد تا به دست آدم برسد. تمام دوستانی که داشته‌ام، یا مرا انکار کرده‌اند، یا من انکارشان کرده‌ام. دشمنانم برایم بی‌تفاوتند، گرچه آسیبی برایشان آرزو نمی‌کنم.

شهوت بز نعمت خداوند است و عریانی زن کار خداوند

دوستداران من مدت‌هاست که مرا از یاد برده‌اند، از وقتی که دیگر برایشان اشعار عاشقانه نگفته‌ام تا در جعبه‌های سرخ‌رنگ شکلات به شکل قلب در روز والنتاین برای معشوقه‌هایشان بفرستند. اگر می‌توانستم همه کتاب‌هایم را از همه کتابخانه‌ها و قفسه‌های کتاب بیگانگان پس بگیرم، این کار را می‌کردم. هیچ علاقه‌ای به آنچه که آدن برای ییتز آرزو کرده بود ندارم: که مرگ من توسط زبان‌های سوگوار از شعرم دور نگه داشته شود؛ که من به دوستدارانم بدل شوم؛ که در صد‌ها شهر پراکنده شوم و تسلیم عواطف نا‌شناس گردم، یا تحت قوانین وجدانی بیگانه کیفر ببینم. در طول زندگیم تنها در چند شهر پراکنده شدم و خداوند و تو گواهید که چه کم از آن لذت بردم.

ناشر من در لبنان تا زنده بودم به اندازه کافی از من دزدید؛ کتاب‌هایم را دزدکی تجدید چاپ کرد و یک شاهی به من حق‌التألیف نداد. و پس از مرگم هم به همین کار ادامه خواهد داد. دلش برای من تنگ نخواهد شد، به داستان خودکشیم شاخ و برگ خواهد داد تا اشتیاق خوانندگان را بربیانگیزد و پول بیشتری به جیب بزند. به‌عنوان وکیل و وصی من تو یک شاهی از آن پول‌ها را نخواهی دید. پس دوست عزیز، می‌بینی که هیچ دلیلی وجود ندارد که من تغییر عقیده بدهم و از این خواب بسیار عمیق و بسیار آرامبخش بیدار شوم.

از مرگ من زیاد غمگین نباش. گرچه هیچ‌کدام از ما دو نفر به دنیای دیگری، بهتر یا بد‌تر از این یکی، اعتقاد نداریم، باور کن که من الان کمتر درد می‌کشم. زنده‌ها هستند که غم مرگ را می‌خورند و من می‌دانم که تو غم مرگ بسیاری را در سینه داری. اگر می‌توانستم تا پس از عزیمت احتمالی تو صبر کنم این کار را می‌کردم. اما مشکل می‌توانم دلیلی برای ادامه زندگیم پیدا کنم. من طاقت تنهایی را به خوبی تو ندارم. من شهامت تو را ندارم که واقعیت دردناک را مایه سرگرمی خودم بکنم. من نمی‌توانم مانند تو با بی‌گناهی حیرت‌زده، و در عین حال کلبی، زندگی کنم، انگار که مدیر تشریفات مهمانی کس دیگری هستم. مشروب لطفش را برای من از دست داده. نه تنها مغزم، بلکه جسمم هم دیگر از آن خسته شده است. من هرگز از شهوت‌رانی، به جز با تنها عشق بزرگم، لذت نبرده‌ام.

می‌دانم که تو عمق هیجانی و جانی تنها عشق بزرگ من را درک می‌کنی. اگر نمی‌کردی چنین شاعری نبودی. اما حد و تنوع درگیری تو با زنان برای من قابل درک نیست. تو هم می‌توانی عشق عمیقی برای یک زن احساس کنی، اما آن عشق را از زنی به زنی دیگر و باز هم به زنی دیگر انتقال دهی. بگذریم از آنهای دیگر که با‌هاشان همچون بزی در اوج باروری و در تنها فصل شهوترانیش عشق می‌ورزی. شاید در دفاع از خود به کلمات بلیک Blake متوسل شوی که «شهوت بز نعمت خداوند است و عریانی زن کار خداوند.» اما آیا تو بدن عریان زنان را با‌‌ همان پارسائی عرفانی بلیک پرستش می‌کنی؟ آیا شهوت‌رانی بزوار تو نشانه سلامت جسمی و روحی توست، یا نمونه‌ای از «پس‌روی در خدمت نفس،» قباحت برای حفاظت عقل سلیم؟

اگر اجازه بدهی کمی سرزنشت کنم، تو هشتمین اعجوبه حیرت‌انگیز جهانی: یک فیلسوف در آن واحد ایده‌آلیست، صوری، کلبی، شکاک، رواقی، ابیقوری، اگر چنین حیوانی بتواند وجود داشته باشد. آیا مشنگ تو طریقتی برای رسیدن به سلامت جسمانی از طریق «هاثایوگا Hathayoga» است، در‌‌ همان حال که تو به‌شخصه در طریقت «کارمایوگا karmayoga» در پی یگانگی معنوی هستی؟ آیا مشنگ با نقاب‌های گوناگونش، در میان گله خوک‌های ابیقور می‌چرد و کثافتکاری‌های تو را می‌کند، تا تو بتوانی در وجود خود در سطح عقل و خرد محض زندگی کنی؟ من به اینکه تو می‌توانی حیوانیت خود را این چنین تنگ در آغوش بکشی، تا درد انسان بودنت را فراموش کنی، رشک می‌برم. من به اینکه تو می‌توانی احساسات خود را در چنین محدوده پهناوری، از ملکوت تا حیوانیت، از رفعت تا مضحکه، نوسان دهی حسد می‌ورزم.

نمی‌دانم آیا خود تو هم مثل دیگران فریب نقاب‌های خودت را خورده‌ای یانه. آیا تو واقعاً فکر می‌کنی که مشنگ خود تو نیست؟ آیا تو واقعاً او را جسماً و روحاً تجربه نمی‌کنی؟ آیا مشنگ بودن چنان دردناک است که حتی مشنگ باید نقاب‌های دیگری بیافریند تا در پشتشان پنهان شود؟ آیا بابا ظاهر کون‌پتی تو شخصیت جداگانه‌ای دارد؟ آیا این شازده املت دلقک برای خودش وجود دارد؟ اگر این کاری است که باید برای بی‌حس کردن درد کرد، کاش من هم می‌توانستم از تو تقلید کنم.

کاش می‌توانستم نقاب‌های تو را به عاریه بگیرم، دلقکیت را تقلید کنم، که بهترین دفاع در برابر درد است. چطور باید این کار را کرد؟ من هرگز نتوانستم در این فن مهارت پیدا کنم. هرگز استعداد خندیدن نداشتم. شوخ‌طبعی، حتی وقتی‌که آستری تراژیک دارد، هرگز باب طبع من نبود. شاید برای همین است که من هرگز قدر شکسپیر را به اندازه تو نشناخته‌ام. تو همیشه استعداد خنده خرکی داشتی، حتی وقتی که کسی جز خودت برای تمسخر نبود. چه کسی جز تو می‌توانست هاملت را به نداشتن شوخ‌طبعی متهم کند، چون هرگز به خاطرش خطور نکرد که شبحی که می‌دید ممکن بود مسخره‌بازی دوستان دانشگاهیش باشد.

اما پس از سرزنش کردن مشنگ تو، یادم آمد که خود من هم سال‌ها پشت نقاب سام مخفی شده بودم. چقدر طول کشید تا من بفهمم که من سام نیستم، بلکه صبحی عبدالمعروف، شاعر عربم که به خاطر بیگانگی از خود و از تمام دنیا، و به خاطر نیاز نومیدانه‌ام به تعلق داشتن، ناچار به پذیرفتن یک هویت ساختگی شده‌ام. چقدر میل داشتم خودم را قانع کنم که اسم مستعار داشتن من فقط از سر راحتی است، انگار که هیچ فرقی نمی‌کند که اسم آدم چه باشد. شاید مشنگ تو، حتی در ناچیز شمردن طعنه‌آمیز خودش، از سام من روشن‌بین‌تر است.

اما پس از همه این توافق‌ها، آیا راستی باید همه کارت تا به این اندازه افراط و تفریط باشد، تا اینکه همه چیز را به پوچی مطلق کاهش بدهی؟ آیا آن زمان که خودت را در می‌گساری‌ها و عیاشی‌های مبتذلی که عشقبازی را بدنام می‌کنند غرق می‌کنی، براستی هیچ نوع خودآگاهی نداری، حتی اگر بهانه مستیت را هم قبول کنیم؟ آیا به راستی زمانی را که در معیت آن اراذلی که نامشان را ابن گوز و شوالیه‌های میزگرد گذاشته‌ای، به یاد نمی‌آوری؟ آیا جدی می‌گویی که آن‌ها مورد تحسین تو هستند، چون‌که شرم و حیا ندارند، چون مانند دیوژن Diogenes موفق شده‌اند که سگ‌وار زندگی کنند؟

چنین دیوژنی یک ساخت شاعرانه بود، افسانه‌ای طعنه‌آمیز که تخیلی شاعرانه خلق کرده بود. شاعری که این افسانه را خلق کرد نمی‌توانست به همان سان زندگی کند. اما تو بر عهده گرفته‌ای که چنین زندگی سگ‌واری را به نشانه زشت‌ترین نوع زندگی بشری در تخیل خود خلق کنی و به همان سان هم زندگی کنی. در واقع تو کلمات بلیک را ملکه خود کرده‌ای و سگ را به معلمی برگزیده‌ای. اگر این بهایی است که می‌بایست برای درمان دوگانگی وجود بشریمان بپردازیم، آیا ارزش پرداختن را دارد؟ ضمیر خردمند تو فریاد می‌زند که "نه." مجموع اعمال جسمانی تو در لوای نام‌های گوناگونت می‌گویند "آری." اگر این‌ها نشانه شهامت تو در ادامه زندگی است، و نه سماجت تو در انحراف و کردار بد، چاره‌ای ندارم جز آنکه به تو رشک ببرم.

می‌دانم که تو بزدل و جبون نیستی. می‌دانم که از مرگ نمی‌ترسی. می‌دانم که ترجیح می‌دهی بمیری تا اینکه دانسته به کسی آسیب برسانی، یا دزدی کنی، یا خیانت کنی. پس باید بنا را بر این بگذارم که این شهامت تو است که ترا زنده نگه می‌دارد، علیرغم احساسات نومیدی و ستمدیدگی تو که کمتر از مال من نیست. مگر آنکه چنانکه می‌گوئی، این کنجکاوی بی‌اندازه توست که وادارت می‌کند تا به هر قیمتی که شده زنده بمانی تا ببینی کار دنیا به کجا می‌کشد. حتی اگر لازم باشد ضرب‌المثل‌های جعلی منسوب به فلاسفه مشکوک یونانی بسازی درباره چشمی که در مقعد خر جای گرفته ولی می‌تواند از آنجا دنیا را نظاره کند. شاید این دنیا به چنین استعاره کثیفی نیاز داشته باشد. شاید تمسخر چنین دنیایی با تمام زشتی، وحشیگری، بی‌رحمی، و تنگ چشمیش، به‌راستی نشانه شهامت و تقوا، و به گفته دوستمان ییتز، "بیگناهی بنیانی" است.

شرمنده‌ام که آنچه که به عنوان یک وداع محبت‌آمیز آغاز شده بود تبدبل به یک رشته زخم زبان شد. یقین دارم که با تبحری که در ظرافت زبان داری، می‌توانی از میان این زخم زبان‌ها تمامی عشق و علاقه‌ای را که به تو دارم بیرون بکشی. شاید برای آنکه بتوانم با تو وداع کنم ناچارم به درشتی و انتقاد متوسل شوم. از اینکه خودم را هدف مسخرگی طعنه‌آمیزت قرار دهم دریغ ندارم. شاید این وداع برای تو هم تحمل‌ناپذیر شود و ناچار شوی زمام کار را به دست مشنگ بدهی تا مرا کمی دست بیندازد. هنرنمایی او را در اوج درد و رنج تو دیده‌ام. در کار خودش استاد است. شوخی‌های نیشدارش بی‌نظیرند. می‌بینی، کم کم دارم قدر این مردک مشنگ را می‌شناسم، گرچه کمی دیر‌تر از آنکه فایده‌ای برای من داشته باشد. اگر به اندازه کافی دنیا و زمان برایمان مانده بود و تمامی آن اباطیل شاعرانه!، اما کار من از شنیدن عرابه بالدار زمان در پشت سرم گذشته است. من سوار عرابه‌ام. و تا چشم کار می‌کند سرازیری است، و هیچ امید صخره یا کنده درختی نیست که جلوی عرابه را بگیرد.

تنها چیزی که برای گفتن مانده این است که وصیتنامه من، لوحه گور من، کلیدهای من، اعتماد من، و عشق و علاقه من همه با توست. و عشق و علاقه تو، دوستی تو، و قول تو با من است. دنیا را از آستانه در من دور نگه دار تا آنکه خوابم ابدی و جسمم گیاه شده است. نگذار هیچکس مرا بیدار کند، مگر خداوند در صحرای محشر.

در میان کتاب‌هایی که برایت گذاشته‌ام، دفا‌تر اشعار ناتمام مرا خواهی یافت. فکر کردم آن‌ها را بسوزانم، ولی این کار ژست مبتذل و کلیشه‌واری به نظرم آمد که ارزش زیادی به آن‌ها می‌داد. مثل کتاب‌ها و صفحه‌هایم، تنها ارزشی که آن‌ها دارند در شخصی بودن آنهاست. اگر بیگانه‌ای، برای شهرت، پول، یا هرزگی، از اشعار من استفاده می‌کرد، حسادت وحشیانه مرا برمی‌انگیخت. اما تو می‌توانی هر کاری می‌خواهی با آن‌ها بکنی. می‌توانی آن‌ها را دفن کنی، یا بسوزانی، یا تبدیل به شعر کنی، به‌نام خودت یا به‌نام من. شاید بتوانی بیش از خود من سبب جاودانگیم شوی.

برخی از یادداشت‌ها به زبان عربی است. یک‌بار به من گفتی که هر وقت فکر خودکشی به سرت می‌زند، یاد تمام زبان‌هایی می‌افتی که هنوز یاد نگرفته‌ای، و بلافاصله شروع به یادگرفتن زبان تازه‌ای می‌کنی. از این رو می‌دانم که این فکر زیاد به سرت زده است، چون سعی کرده‌ای دوازده زبان را خوب یاد بگیری. شاید یاداشت‌های عربی من و مرگم مشترکاً تو را در یاد گرفتن زبان عربی جدی‌تر کنند. وقتی دوباره به یکدیگر برخوردیم، چطور است با هم عربی صحبت کنیم؟ شاید آن مشنگ جناس‌گو بتواند با نام من به زبان عربی چند جناسی بسازد. می‌بینی، چشم‌انداز مرگ شوخ‌طبعی مرا خیلی بهتر کرده.

من جای خاصی را برای گور خودم انتخاب نکردم، چون مفهومش آن می‌شد که برای من فرقی می‌کند، حتی اگر این کار، بار یافتن قبر را هم به دوش تو می‌گذارد. اگر آنقدر از سوختن، زنده یا مرده، وحشت نداشتم می‌گفتم جسدم را بسوزانند، که هم راحت‌تر بود و هم ارزان‌تر. اما هرچه که هست، ترجیح می‌دهم که خودم را به خواب بزنم و کم کم بپوسم. مسگرآباد آمریکایی‌ها دلخواه است. قبر لازم نیست دائمی به‌نظر بیاید و لوح گور هم چنان بنماید که گویی پس از رفتن تو کسی مرا به یاد خواهد آورد یا به دیدنم خواهد آمد. به هر حال، آنچه که تو بر سر گورم خواهی خواند مهم‌تر از آن است که من کجا دفن شده‌ام. بگذار در مرگ هم همچنان که در حیات، ییتز و آدن را با هم قسمت کنیم.

اینجا جای خوبی است که این وداع دور و دراز را آخر کنم. اگر به من سر زدی ببین آیا مرگ قیافه‌ام را بهتر کرده است. گلدان‌های پشت پنجره‌ام را هم آب بده. دانستن اینکه در چند روز آینده، در سر راه دوباره خاک شدن، مدت کوتاهی را در حالت گیاهی خواهم گذراند، وابستگی و علاقه‌ام را به آن‌ها بیشتر کرده است. بگذار بر بستر مرگ من به‌جای دسته‌گل باشند و بگذار با من بمیرند. به هرحال تو مدت زیادی به یادت نخواهد ماند که آبشان بدهی. و ظاهراً گیاهان خیلی بی‌ادا و اطوار‌تر از ما آدم‌ها می‌میرند. و بااین کلام وداعم را با دوست و برادرم پایان می‌دهم و برای او اقبال بهتری را آرزو می‌کنم.

شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴

Wed, 21 Sep 2011 08:13:21 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، بخش پنجم، فصل پانزدهم،واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت دو و نیم صبح - سام الان تلفن کرد. داره می‌آد پائین بدیدن من. صداش از معمول خودش هم افسرده‌تر بود، اگه چنین چیزی ممکن باشه.

احساس می‌کنم که کارش به آخر رسیده. می‌گوید چهل و هشت ساعته که نخوابیده. چرتی‌ گاه و بیگاه، اما خواب خیر. به‌خاطر زخم معده‌اش دیگه نمی‌تونه مشروب بخوره. وضعش خرابه و خودش هم می‌دونه. چشم‌هاش هرگز تا این حد خون‌گرفته و متورم و گود افتاده نبودند. مدت‌هاست که شاهد زوال روحی و جسمیشم. روز به روز دیده‌م که داره به پرتگاه نزدیک‌تر می‌شه. ده ماهه که داره صحبت خودکشی می‌کنه.

اغلب احساس می‌کنم که من تنها چیزی هستم که بین اون و خودکشی ایستاده. انگار که برای این کار نیاز داره که من تصدیق و تائید کنم که او دلیلی برای زنده موندن نداره. نیاز داره که در این کار من شریک جرمش باشم. فقط امیوارم که امشب قصد این کارو نداشته باشه. در وضعی نیستم که بخوام جلوشو بگیرم. گذشته از این، اگر این قصدو داشته باشه، اینم واسه من یه فال بد دیگه اس، یک تصادف بد شگون دیگه. این یعنی اینکه تقدیر بر علیه من توطئه کرده، که این آخر خطه، صحنه آخر نمایش، لحظه‌ای که پرده در برابر چشمان خون آلود ادیپوس پائین می‌اد.

درباره مرگ مادرم چیزی بهش نگفته م، اما گمان می‌کنم که می‌دونه. می‌ترسم بهش بگم که ممکنه برم. ممکنه این خبر رو به نشونه این بگیره که باید حالا این کارو بکنه، به نشونه خداحافظی. با این همه نمی‌تونم مرگ مادرم رو ازش پنهون نگهدارم. اگر تصمیم به رفتن بگیرم، ناچارم بهش بگم. نمی‌توانم بدون خداحافظی با تنها دوست چندین ساله‌ام، تنها کسی که باهاش اسکندر و مادرم را قسمت کرده م، از اینجا برم.

حتما می‌دونه که مادرم مرده. وقتی تلگراف رو آوردن پیش من بود. مطمئنم که معناشو فهمید. بار‌ها بهش گفته بودم که یک شب، در سالروز تولد اسکندر، یک تلگراف برام می‌اد که خبر مرگ مادرمه. تا به این حد مطمئن بودم که مرگش در یک چنین روزی اتفاق می‌فته. و نه تنها بخاطر اینکه بابا هم در سالروز تولد اسکندر مرد. چون آدم آدابدون و حساسیه، پیش از اونکه تلگراف رو باز کنم، برای اینکه منو دراولین لحظه مصیبتم تنها بذاره، از اینجا رفت. تنها بعد از اونکه یکی دو بار تلگراف را خونده بودم متوجه شدم که سام رفته.

ساعت سه و نیم بعد از نصفه شب

سام الان از پیش من رفت تا سفر دور و دراز خودشو آغاز کنه. قرعه فال بدشگونی که ازش می‌ترسیدم بنام من زده شده. راسته که تقدیر امشب بر علیه من توطئه کرده. در یک شب، با یک ضربت، هر چی رو که برام باقی مونده بود از دست می‌دم: مادرجون، کلارا، و حالا سام. تنها اسکندر میمونه، چونکه اشباح از همه وفادارترن. جائی ندارن برن. سام دست‌کم ده ماه برای کشتن خودش داشته، و باید تا امشب براش صبر کنه.

سا‌ل‌هاست که من و سام داریم درباره اعمال اصیل وجودی بحث می‌کنیم. و حالا وقتی داشت به من می‌گفت که عمل اصیل وجودی بعدیش خودکشیه، چی می‌تونستم بهش بگم؟

چکار می‌تونستم بکنم؟ بهش بگم یه هفته دست نگهداره تا بعد از رفتن من؟ نتونستم حتی یک دلیل قانع کننده براش بیارم که چرا نباید این کارو بکنه. چطور می‌تونستم اونو قانع کنم، وقتی نمی‌تونم خودمو قانع کنم، وقتی نمی‌دونم بالاخره خودم از کدوم طرف می‌پرم؟ حتما باید علی راستگو می‌شدم، آدمی که نمی‌تونه دروغ بگه، حتی برای نجات جون دوستش. وقتی از من پرسید آیا ممکن نیست که خود من یه روزی خودکشی کنم، گفتم راستش زیاد مطمئن نیستم. این بی‌گمان دلیل خوبی بود که چرا اون نباید این کارو بکنه. و کوششم برای جبران خسارت به جائی نرسید، وقتی بهش گفتم که خیال دارم تا هر وقت که بذارن توی این دنیا باقی بمونم تا ببینم کار دنیا به کجا می‌کشه.

از اینکه کوشش بیشتری نکردم، کوشش بیشتری نتونستم بکنم، تا رایش رو بزنم خیلی احساس گناه می‌کنم. من غصه زندگی دوستام را بیشتر می‌خورم تا غصه زندگی خودمو. اما هر چی سعی کردم نتونستم یک آدم دوروی تمام عیار باشم. سا‌ل‌هاست که من و سام داریم درباره اعمال اصیل وجودی بحث می‌کنیم. و حالا وقتی داشت به من می‌گفت که عمل اصیل وجودی بعدیش خودکشیه، چی می‌تونستم بهش بگم؟ اون انحرافات منو نداره که عصای دستش باشن. اون نمی‌تونه در زندگی خودش نقش تماشاچی رو بازی کنه. نمی‌تونه مثل من دنیا را یک صحنه نمایش تصور کنه، مثل من حواس خودشو پرت کنه، مثل من با دنیا بازی کنه. اون خنده خرکی دردناک منو نداره.

چطور می‌تونستم همچنان منبع امید باشم وقتی دیگه امیدی باقی نمونده بود؟ ده ماهه دارم این کارو می‌کنم. پنج سالهدارم این کارو می‌کنم. چه خلاء بزرگی در زندگی سام هست، و برای پرکردنش من چقدر کمبود دارم! چنان مدت درازی لب پرتگاه بوده که دیگه رمقی براش باقی نمونذه. پس از ماه‌ها دلداری دادن، امشب ساکت نشستم و گوش دادم. گذاشتم که بجز خودکشی راه و چاره‌های دیگری رو که داشت دونه دونه بشمره و رد کنه. من هیچ دلیلی برای رد دلایلش نیاوردم. فقط پرسیدم آیا خدا وکیلی هیچ راه و چاره دیگه‌ای به نظرش نمی‌رسه. و وقتی گفت «نه،» من سکوت کردم.

آیا خودمم بالاخره قانع شده بودم که خودکشیش اجتناب‌ناپذیره؟ چه جالب بود وقتی پرسید آیا بر گشتن من به کشوری که درگیر جنگ و کشتار و قحطیه، به بهانه کفن و دفن مادرم، خودش یک نوع خودکشی غیر مستقیم نیست. من با پوزخندی گفتم، من اونجوری به قضیه نیگاه نکرده بودم. گفت، ولی دیگران اونجوری به قضیه نگاه می‌کنن. شاید حق با اونه. آیا عمو جلال اینطوری به قضیه نگاه می‌کنه؟ آیا سیروس اینطوری به قضیه نیگاه می‌کنه؟

اگه بنا می‌شد من یک مظهر بیگانگی انتخاب کنم و بذارمش توی یک قفس و سر یک کوه آویزونش کنم که همه دنیا تماشا کنه، من سام را انتخاب می‌کردم.

آیا در پس همه حرفامون درباره اصالت، همون اضطراب زیستن و آرزوی مرگ ما نیست که کمین کرده؟ آیا راستی سام حق داشت؟ آیا من داشتم بطور غیرمستقیم کاری رو می‌کردم که او داشت روراست می‌کرد؟ آیا مشکلات هر دو ما یکی نیست، هرچند هم که من لومپن بازی سرش در بیارم؟ آیا هر دو ما چندان عاری از ریشه نمونده یم که شاخه‌های خشکمون حتی امید سبز شدن هم ندارن؟ آیا پس از سال‌ها تماشای انحلال ریشه هامون توی هوای رقیق بیگانه انقدر نخ نما نشده یم که جونمان داره تا مرگ چکه می‌کنه؟

اگه بنا می‌شد من یک مظهر بیگانگی انتخاب کنم و بذارمش توی یک قفس و سر یک کوه آویزونش کنم که همه دنیا تماشاکنه، من سام را انتخاب می‌کردم. زائیده فلسطین، دارای گذزنامه صادره از سوریه، اسما مقیم قانونی لبنان، مقیم آمریکا برای رفاه. دوستانش جبون و خودفروش می‌شناسنش. فلسطینی‌ها و سوریه‌ای‌ها به خیانت و همکاری با جهودا متهمش می‌کنن، لبنانی‌ها بعنوان یک بیگانه فاسطینی ازش متنفرن، اسرائیلی‌ها بعنوان یک ناسیونالیست عرب بهش مظنونن و آمریکائی‌ها بعنوان یک سوسیالیست. حتی اسمش افسانه‌اس. بعنوان یک نهاد قانونی، «سام» وجود خارجی نداره.
چه طعنه‌آمیزه که اسم صبحی عبدالمعروف، شاعر مشهور آواره عرب، اول باید به حروف اختصاری س. ا. م، و بعد به یک تک کلمه سام تنزل داده بشه. و نه یک تک کلمه حماسی مثل مکبث، یا مکداف، یا گتزبی، بلکه یک اسم مستعار معمولی گمنام مبتذل. دشمناش حتی از این اسم هم بر علیهش استفاده می‌کردن. می‌گفتن سام با صدقه عمو سامش زندگی می‌کنه.

یک طبع حساس شاعرونه، زمین گیر از اندوه خصوصی و عمومی، در تکاپوی رستگاری شخصی توی دنیائی که حتی امکانش رو هم انکار می‌کنه؛ عاجز از فراموش کردن تنهاعشق سوزان زندگیش پس از بیست سال سوگواری در زندگی و در شعرش، عشقی که می‌تونست تنها پناهش باشه از این دنیای پر از بدی و حرص و وحشیگری، محروم از وابستگی به تنها چیز مورد عشق و علاقه ممتدش، یک مجله شعر عربی که هم سردبیر و هم ناشرش بود، چه چاره دیگه‌ای براش باقی مونده؟

تنها زن زندگی سام، «بانوی رنگ پریده» اشعارش، هلن ترویش. آیا شعر دیگری است برای او، آئین پرستشی که قربانی را به وصال برساند؟ آیا زنک هیچ گناهی احساس خواهد کرد؟ آیا حالا راضی خواهد شد؟ آیا همه حالا راضی خواهند شد؟ آیا دوستانش حالا باور خواهند کرد که او جبون و ترسو نبود؟

می‌تونستم من هم به جبونیش رای بدهم، چون تفنگ به دست نمی‌گیره و نمی‌جنگه، من که خودم انقدر بزدلم و دردی سخت‌تر از درد اون توی سینه دارم؟ می‌تونستم با بدگمانیش نسبت به جریان بهترین انقلاب‌ها موافقت نکنم؟ وقتی که مشعل از فیلسوف به تفنگدار دست به دست می‌شه، رویای ایده آلیست به کابوس مصلحت گرا بدل می‌شه؛ آب زلال شاعر می‌ون سیل گل و لای رود طغیان کرده، توی گرداب جاه طلبی‌ها و کینه جوئی‌های شخصی، توی منجلاب حرص و دروغ و هرزگی گم می‌شه.
می‌تونستم بخاطر تعطیل کردن مجله ملامتش کنم؟ مجله‌ای که پونزده سال عشق و علاقه و خون جگر صرفش کرده بود تا بهترین مجله شعر عربی در دنیا بکندش، و بعد خبردار بشه که بنیاد خیریه‌ای که پول مجله رو می‌داد پوششی بود برای یک سازمان جاسوسی؟ می‌تونستم سرزنشش کنم که چرا مجله رو به همونا نفروخت، که چرا به پذیرفتن فحشاء، بخصوص در عالم هنر و ادب، تن در نداد، منی که خودم انقدر سنگ پاکدامنی به سینه می‌زنم؟

آیا ملت‌های ما‌ها فرق زیادی با هم دارن؟ دو قوم بی‌گناه دست و دل باز که پس از سال‌ها ظلم و ستم بیگانه و فقر و گرسنگی و نادانی و فساد، با دسیسه همون بیگانه‌ها، با پاهای برهنه به جون همدیگه افتاده ن، از پشت به همدیگه خنجر می‌زنن، و از سر لجاجت و کینه جوئی نفس بیگناهی رو به خاک و خون می‌کشن. ملت‌های معصوم ما، اسب‌های مسابقه‌ای که به کود کشی افتاده ن، مرغان غزل سرائی که آوازشونو فروخته ان، در حالیکه ما دو نفر هنوز با سماجت به افسانه شهرهای به آتش کشیده شده چسبیده یم، شهرهائی که دیگه هیچ کجا، حتی در پرده خیال هم وجود ندارن.

ساعت چهار و نیم صبح

سام یکبار دیگر آمد و بعد برای ابد مرا ترک کرد. کار را انجام داده. خودش را به سوی ناشناخته بزرگ پرتاب کرده. شصت تا قرص دوریدن را بلعیده، یک نوار خداحافظی برای من ضبط کرده، سه تا نامه خداحافظی نوشته، و تا حالا به یک خواب خیلی دور و دراز فرو رفته. گرچه خودم را برای رو برو شدن با او آماده کرده بودم، بمحض آنکه در را باز کردم صدا در گلویم خفه شد. وقتی بسته کوچک دستش، آخرین هدیه زندگیش را، بمن داد و مرا تنگ در آغوش گرفت، درد کندی در سینه‌ام حس کردم. اشگ از چشمهای هر دومان روان بود. قولی را که به او داده بودم بیادم آورد، که رازش را تا دوشنبه صبح پوشیده نگهدارم، وقتی که دیگر کاری از کسی ساخته نیست. تحقیقات لازم را کرده است. آدمی است که قرص‌هایش را خوب می‌شناسد و می‌داند که هر کدامشان چقدر طول می‌کشد تا کار آدم را بسازند. می‌گوید دوشنبه صبح دیگر از دست دکتر‌ها هم کاری ساخته نیست و من حرفش را باور می‌کنم. با این همه بنا است که من به قولم وفا کنم و رازش را تا دوشنبه پوشیده نگهدارم.

نمی‌دانم چه درد بی‌درمانی است که همه چیز باید تا دوشنبه صبح صبر کند. چطور شده که یکهو این دوشنبه صبح کوفت و زهرمارگرفته انقدر خاطرش عزیز شده؟ تا دوشنبه صبح من نمی‌توانم کلارا را ببینم. تا دوشنبه صبح سیروس نمی‌تواند از تصمیم من باخبر شود. تا دوشنبه صبح عمو جلال نمی‌تواند از تصمیم من باخبر شود. تا دوشنبه صبح خودم نمی‌دانم که چه تصمیمی خواهم گرفت. مادرم را تا وقتی که من دوشنبه صبح تصمیم بگیرم نمی‌توانند دفن کنند. و هیچکس نمی‌تواند تا دوشنبه صبح کاری برای سام بکند، چونکه من نمی‌توانم تا دوشنبه صبح چیزی درباره سام به کسی بگویم. و اگر هم دوشنبه صبح می‌توانستند کاری برای سام بکنند باز هم این هیچ درد بی‌درمانی را علاج نمی‌کرد، چونکه صبح زود یک روز شنبه دیگر باز همین کار را می‌کرد.

سه تا نامه پیش من گذاشته که برایش پست کنم. می‌توانید حدس بزنید کی، دوشنبه صبح. همینطور که دارم آدرس روی پاکت‌ها را می‌خوانم، می‌بینم که دارم سئوال‌هائی از در و دیوار می‌کنم. آیا در لبنان هنوز پستخانه‌ای هست؟ یا اینکه لبنان یک وهم مرده در ذهن این شاعر رو به مرگ است؟ شاید پستچی در جائی که بناست خانه خانم عبدالمعروف باشد یک گودال بزرگ توی زمین پیدا کند. شاید پاکت را روی تابوت خانم عبدالمعروف بیندازد، در حالیکه جت‌های اسرائیلی هنوز دارند موشک‌هایشان را می‌ندازند، و بمب‌ها توی ماشین‌های پارک شده منفجر می‌شوند، و مسلسل‌ها به عبادت روزانه‌شان مشغولند. آیا می‌شود که رحمت خداوند شامل حال این پیرزن بیچاره شود و درست پیش از رسیدن پستچی هدف یک موشک اسرائیلی قرار بگیرد، تا خبر خودکشی تنها پسر و تنها خویشاوند زنده‌اش را نشنود؟

نامه دوم برای «همکارش» در پاریس است، دوست شاعری که پانزده سال با او در مجله کار کرده بود.
نامه سوم برای زنی است در انگلیس، تنها زن زندگیش، «بانوی رنگ پریده» اشعارش، هلن ترویش، نوع وطنی مد گان Maud Gonne. آیا شعر دیگری است برای او، آئین پرستشی که قربانی را به وصال برساند؟ آیا زنک هیچ گناهی احساس خواهد کرد؟ آیا حالا راضی خواهد شد؟ آیا همه حالا راضی خواهند شد؟ آیا دوستانش حالا باور خواهند کرد که او جبون و ترسو نبود؟ یا اینکه حتی این کار را نشانه جبن بزرگتری خواهند دانست و خواهند گفت، اگر می‌خواست خودکشی کند چرا خودش را با یک بغل نارنجک زیر یک تانک اسرائیلی نینداخت، یا چرا یک کامیون پر از مواد منفجره را به میان سربازخانه دشمن نراند؟ آیا ملتش حالا باور خواهند کرد که او خائن نبود، با کسی سازش نکرده بود، خودش را نفروخته بود؟ آیا بیگناهی را تنها با مرگ می‌شود ثابت کرد؟ آیا حالا دشمنانش خواهند دانست که او جاسوس نبود، عامل بیگانه نبود، آشوبگر نبود؟ آیا دنیا کمی شرم خواهد کرد؟

من دستم را از گناه خون سام شسته‌ام. بگذار پونتیوس پیلاط Pontius Pilate را هم به فهرست بلند نام‌های من بیفزایند. سعی نخواهم کرد نجاتش بدهم. از عهده من خارج است. مصمم است که بمیرد و باز هم این کار را خواهد کرد. من فقط جان دادنش را طولانی‌تر خواهم کرد، اعتماد و دوستیش را که این همه سال حتی تا دم مرگ بر جا مانده است، از دست خواهم داد. مدتی در یک تیمارستان حبسش خواهند کرد و به بیچارگیش خواهند افزود. بعد دوباره پنهان از من این کار را خواهد کرد و محروم از همزبانی تنها دوستش، تنها‌تر از همیشه خواهد مرد.

بله، من به قول جگرخراشی که مدت‌ها پیش از سر دوستی و محبت، بزور ناچار به دادن آن شده بودم، وفا خواهم کرد. آیا می‌دانستم که چنین روزی براستی پیش خواهد آمد، که این یک خیال بازی مستانه نیست؟ تا دوشنبه صبح منتظر رسیدن نامه‌ای که در آن سام خودکشیش را رسما به من خبر داده خواهم ماند، پیش از آنکه پلیس را با خبر کنم. با این نامه سام کوشیده است که مرا از شرکت در جرم خودکشی خود، از اطلاع قبلی از واقعه، تبرئه کند. طفلک سام. نمی‌داند آنچه من به آن نیاز دارم تبرئه نیست، بلکه آمرزش است، و نه آمرزش گناهان خودم، بلکه آمرزش گناهان دنیا. من هم مثل لیر آدمی هستم که بیش از آنکه خودش گناه کرده باشد، هدف گناه دیگران بوده است.

تا دوشنبه صبح چهره خفته او را در پرده خیالم مجسم خواهم کرد که کم کم از تظاهر به خفتن دست خواهد کشید و رنگ مرگ به خود خواهد گرفت. با سر پنجه به اتاقش خواهم رفت و به‌مان سان که ماه‌ها و سال‌ها شاهد زوال مغز و روحش بودم شاهد زوال جسمش خواهم شد. درد کند درون سینه‌ام پیمان من با سام خواهد بود، یادآور مدام آنکه سام دارد تبدیل به گیاه می‌شود، سام دارد در خاک ریشه می‌دواند. چه استعاره‌ای، چه کنایه‌ای! بالاخره در حال مرگ سام دارد ریشه می‌دواند. مرگ او را هم به فهرست دور و دراز دادخواهی‌های خودم خواهم افزود. یک جنازه دیگر هم بر دوش خواهم کشید.

عمو جلال هم فاسد می‌شود

Fri, 09 Sep 2011 02:07:51 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - آنچه روز به روز آشکار‌تر می‌شد این بود که عمو جلال هم به خیل مأمورین فاسد دولت پیوسته بود. وگرنه یک رئیس سازمان برنامه، حتی اگر قائم مقام نخست‌وزیر هم بود، و با شاه پکر بازی می‌کرد، از کجا می‌توانست آنقدر پول گیر بیاورد که کامیون کامیون پالتو پوست و پیت پیت برلیان بخرد؟

سازمان برنامه، البته، مرکز پخش و خرج تمام درآمد نفت کشور بود، جایی که تمام قرارداد‌های بزرگ دولتی بسته می‌شد. آشکار بود که عمو جلال هم روش مرسوم دریافت رشوه‌های کلان را برای پذیرفتن مناقصه‌ها اتخاذ کرده بود، و این‌کار بی‌دلیل هم نبود. حالا که به بهانه موجه آنکه دیوان‌سالاری و بوروکراسی دولتی را نمی‌شد عوض کرد، از ایده‌آلیست مرتد بودن هم دست کشیده بود، ناچار بود که در تجارت موفق باشد. از همه چیز گذشته او قائم‌مقام نخست‌وزیر بود نه نخست‌وزیر.

حتی اگر او نخست‌وزیر هم بود نمی‌توانست تغییری در کار‌ها بدهد. مصدق کوشیده بود و از همه طرف به او تاخته بودند. حتی حزب توده، که می‌بایست از دیدن آنکه او دارد اصلاحاتی می‌کند و جلوی چاپیدن خزانه مملکت را می‌گیرد خوشحال باشد، وحشیانه به او تاخته بود، به بهانه اینکه اصلاحات او تنها عمر جامعه سرمایه‌داری را دراز‌تر می‌کند و انقلاب سوسیالیستی را به عقب می‌اندازد. عمو جلال، حتی به کمک فوج رفقای سابق حزبیش، چگونه می‌توانست سیستم را عوض کند، وقتی که هر شازده یا شازده خانوم دربار تشکیلات خودش را برای خالی کردن خزانه مملکت داشت، بگذریم از آنکه هر تیمسار ارتش و ساواک و پلیس، و هر وزیر و معاون و استاندار و فرماندار و شهردار هم ماشین پول‌سازی خودش را داشت.

برای ابقاء در هر سمتی، واضح و مبرهن بود که هر کسی باید متناسب با مقامش بدزدد. فلان‌قدر برای دادن به بالادست‌ها، فلان‌قدر برای بالادست‌تر از آن‌ها یعنی دربار، فلان‌قدر برای دادن به مأمورانی که می‌توانستند دردسر درست کنند، فلان‌قدر برای روز مبادا، روزی که دیر یا زود آدم با کسی سرشاخ می‌شد و سر و کارش با پلیس و ساواک و عدلیه می‌افتاد، و بالاخره فلان‌قدر برای خودش و والده آقا مصطفی. اگر کسی می‌خواست پایش را از این خط بیرون بگذارد، اصلاح کردن سیستم سرش را بخورد، خودش را دراز می‌کردند و به عنوان یک صاحب‌منصب فاسد دارش می‌زدند، تا همه عالم اصلاحات را به چشم ببینند.

خوش‌بینی عمو جلال نسبت به مقاصد شاه هم به‌زودی منتفی شده بود. به‌زودی دستگیرش شده بود که وقتی شاه صحبت از مبارزه با فساد می‌کرد، منظورش فساد در دربار و خانواده سلطنتی نبود. از آن فساد به‌خوبی آگاه بود و به آن ایرادی نداشت. دزد نمی‌خواست، اما فقط میان کارمندان دولت. البته که صاحبان مناصب می‌بایست بدزدند، اما فقط به منظور تحویل مال دزدی‌شده به دربار سلطنتی. تا آنجا که به خودشان مربوط می‌شد، آن‌ها می‌بایست به داشتن مقام و قدرت قانع باشند، مقام و قدرتی که ارزش مشکوکی داشت، چون هر آنی ممکن بود یکی از منابع قدرت واقعی را برنجانند و رسوا و بی‌آبرو شوند و سر و کارشان با زندان و یا حتی چوبه دار بیفتد. دیر یا زود متوجه شد که شاه به راستی و حقیقت هم چندان ارادتی ندارد و ترجیح می‌دهد که چاپلوسی او را بکنند و به او دروغ بگویند، حتی آن‌هایی که دور و بر خود به‌عنوان محک راستگویی جمع کرده بود. بگذریم از آنکه حالا دیگر عمو جلال هم همان‌قدر از راستی و راستگویی پرت افتاده بود که خود شاه.

یک جایی در طول این مسیر جریان اسکندر پیش آمد. اسکندر همیشه به عمو جلال با نظر احترام و تحسین نگریسته بود و او را سرمشق خود قرار داده بود. او برادرزاده محبوب عمو جلال بود. عمو جلال میل داشت خیال کند که به‌خاطر او بود که اسکندر به سازمان جوانان حزب توده پیوسته بود و انقلابی شده بود. او اسکندر را عاقل‌ترین، منطقی‌ترین، و اصولی‌ترین فرد خانواده می‌دانست، یک عمو جلال کوچک. این بود که وقتی عمو جلال خودش رنگ عوض کرد و از حزب توده بیرون آمد، نفهمید چرا اسکندر راه دیگری برای خودش انتخاب کرد. حساب کرده بود که اسکندر هم، مانند بقیه رفقای حزبی سابقش، از جماعت جدا می‌شود و به دنبال او راه می‌افتد تا در کلیسای جدید او پامنبری کند. وقتی اسکندر این کار را نکرد، عمو جلال احساس دردناکی کرد که مطرود شده است. این را به جوانی و بی‌تجربگی اسکندر نسبت داد. گفت «چند سال دیگه افکارت عوض می‌شه و به همون نتیجه‌ای می‌رسی که من رسیده‌م.»

پس از دفن، عمو جلال بابا و من را با عجله بغل کرد و بوسید، با مادر جون دست داد، توی لیموزین اداریش نشست و ناپدید شد. تنها یکبار دیگر من او را در آنجا دیدم، درست پس از سکته بابا، و درست پیش از آنکه از مملکت خارج شوم.

اما اسکندر افکارش عوض نشد. به‌‌ همان نتیجه‌ای که عمو جلال رسیده بود نرسید. و آن‌ها روز بروز بیش از پیش از یکدیگر دور شدند. اما تا مدت‌ها عمو جلال منتهای کوشش خودش را کرد. تا وقتی اسکندر مقاومت نشان می‌داد، وضع ایدئولوژیکی عمو جلال مشکوک به‌نظر می‌رسید. حتماً می‌بایست اسکندر را به‌سوی خود بکشد. عمو جلال کسی نبود که اگر با او هم عقیده نبودی با تو بحث کند. اما با اسکندر از هر فرصتی برای شروع یک بحث تازه استفاده می‌کرد. بهانه معمولیش این بود که بابا از او خواسته تا با اسکندر صحبت کند. معمولاً این حرف صحت داشت. بابا خیلی نگران اسکندر و کارهای او بود. اما هم عمو جلال و هم اسکندر می‌دانستند که بابا بهانه‌ای بیش نیست. مسئله اصولی‌تری در کار بود، مسئله‌ای که ریشه در هویت این دو نفر داشت.

راست بود که حزب توده رو به‌زوال می‌رفت. از بیرون ساواک بی‌رحمانه زخمیشان می‌کرد، ولی حتی مهم‌تر از آن، از داخل داشتند منفجر می‌شدند. اعضاء حزب زه زده بودند، فرار کرده بودند، زیر شکنجه مقر آمده بودند، و یا به دشمن پیوسته بودند، و این همه تشکیلات حزب را دچار نابسامانی کرده بود. سه سال طول کشیده بود تا شاخه حزب در ارتش و در ساواک شناسایی و ریشه‌کن شود. و با این‌کار کمر حزب شکسته بود.

خط استالینی اکید حزب از چپ و راست محکوم شده بود. آنچه جالب بود آن بود که استالینیست‌ها زود‌تر از همه رنگ عوض کردند و به دشمن پیوستند. ضرب‌المثل شده بود که توده‌ای‌هایی که برای ساواک کار می‌کردند بیش از آن‌هائی بودند که در حزب مانده بودند. اما نیاز جوانان به یک طرز فکر اوتوپیایی در جست‌وجوی یک مدینه فاضله بر جا مانده بود. سازمان‌های چپی مستقل تازه از در و دیوار بیرون می‌آمدند. گروه‌های منفرد جوانان داشتند شور و شوق انقلابی را از نو کشف می‌کردند. تعصبات فکری قدیمی از میان می‌رفتند و شیوه‌های واقع‌بینانه تازه جایشان را می‌گرفتند. ترکیب‌های جامعی-سیاسی جدید دوباره کشف می‌شدند: الهیات آزادیبخش، الهیات مارکسیستی، مارکسیسم اسلامی، سوسیالیسم دمکراتیک، سوسیالیسم اسلامی. جوانان به کلاس‌ها و مسجد‌ها پناه می‌بردند، یا به کوه و جنگل می‌زدند. و عمو جلال درک نمی‌کرد که آرمان‌گرایی‌های انقلابی تازه‌ای وعظ می‌شوند که او از آن‌ها بی‌خبر است، چون‌که در کلیسای جامع او وعظ نشده بودند.

در فامیل همه می‌دانستند که اسکندر راه خود را در پیش گرفته است. اما هیچکس نمی‌دانست کلیسای تازه او در کجاست. وقتی از سازمان جوانان حزب توده بیرون آمد حتی به عمو جلال هم نگفت. حالا همه چیز را پیش خودش نگه می‌داشت. اینکه اسکندر حتی نمی‌گفت در چه گروهی فعالیت می‌کند عمو جلال را رنج می‌داد. این امر راست دینی انقلابی، اعتبار، صداقت، تمامیت، حتی هویت عمو جلال را مورد سئوال قرار می‌داد. به‌یادش می‌انداخت که حالا قائم مقام نخست‌وزیر شاه است، با ساواک همکاری می‌کند، گرچه می‌گفت این همکاری فقط اسمی است، یکی دیگر از فنون جنگی درخشانش برای طفره رفتن از دشمن، چیزی که سال‌ها بعد بتواند درباره آن با نسل‌های انقلابی آینده مزاح کند.

از اسکندر می‌پرسید «دیگه به من اعتماد نداری؟»
اسکندر با خونسردی می‌گفت «چرا!»
«فکر می‌کنی من هیچوقت به تو خیانت بکنم، اسرارتو فاش بکنم؟»
اسکندر می‌گفت «نه!»
«پس چرا لااقل به من نمی‌گی با کدوم گروه کار می‌کنی؟»

اسکندر به او خاطر نشان می‌کرد که او به بابا هم اعتماد داشت، به من هم اعتماد داشت، که فکر نمی‌کرد که ما هرگز، حتی زیر شکنجه، راز او را فاش کنیم، اما این به آن معنا نبود که باید همه راز‌هایش را به ما بگوید. عمو جلال از این قیاس خوشش نمی‌آمد. منصفانه نبود. اصلاً مناسبت نداشت. از اسکندر می‌پرسید آیا او بابا و او را در یک ردیف می‌گذاشت. بابا رئیس دیوان کشور شاه بود. سال‌های سال رئیس دیوان کشور شاه بود، تمام آن سال‌هایی که عمو جلال داشت در سنگر می‌جنگید، خاک و خل می‌خورد، و زندگی سگ یک مارکسیست انقلابی را می‌گذراند. خیلی بی‌انصافی بود که اسکندر او را با بابا قیاس کند. یادش نبود که سال‌ها پیش، زمانی که عمو جلال کم و بیش بچه‌تر از آن بود که به یاد بیاورد، در دوران سیاه رضاشاهی، بابا هم انقلابی بود. او فکر نمی‌کرد که «قائم مقام نخست وزیر شاه» بودن او کاملاً مثل «رئیس دیوان عالی کشور شاه» بودن بابا است.

حتی اگر عمو جلال نخست‌وزیر هم بود نمی‌توانست تغییری در کار‌ها بدهد. مصدق کوشیده بود و از همه طرف به او تاخته بودند. حتی حزب توده، که می‌بایست از دیدن آنکه او دارد اصلاحاتی می‌کند و جلوی چاپیدن خزانه مملکت را می‌گیرد خوشحال باشد، وحشیانه به او تاخته بود، به بهانه اینکه اصلاحات او تنها عمر جامعه سرمایه‌داری را دراز‌تر می‌کند و انقلاب سوسیالیستی را به عقب می‌اندازد.

من، البته، به حساب نمی‌آمدم. بچه بودم. برای امنیت خودم هم شده باید از اسرار بی‌خبر می‌ماندم. بابا از اسکندر قول گرفته بود که به هر قیمتی شده نگذارد من در سیاست آلوده شوم. مادر جون قسمش داده بود. عمو جلال آن را اکیداً توصیه کرده بود. و خود اسکندر هم، برای حفاظت من، نمی‌خواست من در سیاست وارد شوم. می‌گفت «تو داداش کوچیکه منی. دلم می‌خواد که پیر شی. می‌خوام اگه چیزی به سر من اومد تو اینجا باشی و از بابا و مادرجون مواظبت کنی. اگه چیزی به سر من اومد، می‌خوام که تو اینجا باشی و بدونی، شاید یکی دو تا از اون شعرای چرندتم درباره‌اش بگی.»

همه می‌خواستند از من حفاظت کنند. من جواهر یکی یک‌دانه خانواده بودم. به نظر می‌آمد که من برای هدفی مقدر شده‌ام. شاهدی بودم که می‌بایست از معرکه جان سالم به در ببرد، کسی که بتواند به دنیا بگوید که وقتی همه چیز دود شد و به هوا رفت چه به‌سر همه مردم آمد، تنها کسی که بداند داستان آن گودال عظیم وسط زمین چیست. احساس می‌کردم که مخصوصاً می‌گذارند که من در تمام بحث و استدلال‌های بین اسکندر و عمو جلال حاضر باشم، انگار که در یک بحث ماوراء‌طبیعی ابدی من تنها شاهد و تنها هیأت منصفه بودم. عمو جلال آدمی نبود که یک وعظ را دو بار بکند، یا دو بار بالای یک منبر وعظ کند. اما به نحوی احساس می‌کرد که در این بحث و استدلال باید بر اسکندر پیروز شود.

ظاهراً رقابتی در بینشان بود. انگار که برای عمو جلال تحمل‌ناپذیر بود که سر انقلابی تمام فامیل، کلام آخر در مارکسیسم، کمونیسم، و سوسیالیسم نباشد. نمی‌توانست ببیند که پرچمدار تازه اسکندر است. این او را قهرمان پیشین می‌کرد، حریفی که میدان را خالی کرده بود، و حتی بد‌تر از آن، کسی که به دشمن پیوسته بود، یک مرتد، یک موجود تعریف ناپذیر، یک «قائم مقام نخست وزیر شاه.» تمام عداوت‌های دیرین دوباره زنده می‌شد.

می‌گفت «بازی تموم شده، حالیت نمی‌شه؟»

اسکندر جواب می‌داد «اما این واسه من بازی نیست. و به هر حال، حزب توده تنها بازی توی شهر نیست. آرمان‌گرایی انقلابی کالای انحصاری اونا نیست.»

اما برای عمو جلال حزب توده تنها بازی توی شهر بود، و برای او بازی تمام شده بود، چونکه او دستش را جا رفته بود، چونکه ورق‌هایش را پرت کرده بود و از سر میز بازی رفته بود. نمی‌توانست فکرش را هم بکند که هنوز یک بازی در جریان است و او را شایسته شرکت در آن ندانسته‌اند.

«در دنیای امروز، در جهان سوم، هیچ گروهی پیش نمی‌بره، مگر آنکه یا روسیه یا آمریکا ازش پشتیبانی کنن. و اگر روسیه از نهضت سوسیالیستی یا کمونیستی توی این کشور پشتیبانی نکنه، جز بچه‌بازی چیز دیگه‌ای نمی‌تونه بشه. حزب توده، هر چی که ازش باقی مونده، هنوز تنها نهضت کمونیستی-سوسیالیستیه که پشتیبانی روسیه رو داره.»

اسکندر می‌پرسید «پس چرا شما ازش اومدین بیرون؟» این سئوال باعث می‌شد که عمو جلال آب دهنش را سخت قورت بدهد. عادت نداشت که کسی عرصه را بهش تنگ کند. این معمولا فرصتی بود که او با خواندن ورد معمول خودش «من دلایل خودمو داشتم،» از بحث بیرون برود. اما حالا دیگر نمی‌توانست پشت آن ورد پنهان شود. این بهد معنای شکست تلقی می‌شد، چیزی که در این مورد برای او پذیرفتنی نبود. چاره‌ای نداشت جز اینکه این بحث را ببرد. می‌کوشید پشت تجربه، امتیاز ویژه سن و سال، سنگر ببندد.

«وقتی تو هم مثل من به این مرحله از زندگیت رسیدی، می‌بینی که هر چیزی یک وقتی داره. زمانی می‌رسه که احساس می‌کنی که وظیفه خودتو انجام داده‌ی و کار زیاد دیگه‌ای نمی‌تونی بکنی.»

«پس آرمان‌گرایی انقلابی مثل خدمت نظام وظیفه است، که آدم چهار پنج سال خدمت اجباری می‌کنه و بازنشسته می‌شه؟ تازه اگرم اینجوری باشه، باید قبول کنین که من هنوز به سن بازنشستگی نرسیده‌م. و وقتی آدم باز نشسته شد، کجا بازنشسته می‌شه؟ توی اردوی دشمن؟»

به نظر می‌آمد که من برای هدفی مقدر شده‌ام. شاهدی بودم که می‌بایست از معرکه جان سالم به در ببرد، کسی که بتواند به دنیا بگوید که وقتی همه چیز دود شد و به هوا رفت چه به‌سر همه مردم آمد، تنها کسی که بداند داستان آن گودال عظیم وسط زمین چیست.

عمو جلال آب دهنش را کمی سخت‌تر قورت می‌داد. عادت نداشت با کسانی بحث کند که به صحت عقیده او اعتقاد نداشتند. انتظار نداشت اسکندر این‌جور بی‌رحمانه بتازد، اسکندر که همیشه به او احترام می‌گذاشت، همیشه او را تحسین می‌کرد. اما درست به همین دلیل بود که عمو جلال باید در این بحث پیروز می‌شد. هویتش در خطر بود. برای باز یافتن مناعت طبع خودش می‌بایست احترام اسکندر را باز یابد. حالا به فلسفه پناه می‌برد، به روان‌شناسی، به هر چیزی که بتواند دستش را به آن بند کند.

«مسئله حق تقدمه. دور و بر خودتو نگاه می‌کنی و مسئولیت‌های دیگه‌ای می‌بینی، افراد دیگه‌ای که بتو وابسته‌اند، زن، بچه. »

«پس آرمان‌گرایی انقلابی فقط برای عزب‌هاست؟ برای اونائی که زن و بچه ندارن؟ مادر و پدر و برادر و خواهر چی؟ اگه خواهر و برادر آدم نصفه شبی ناپدید بشن و بی‌هیچ خبری، تک و تنها، توی یک سیاهچال بمیرن، اونوقت وظیفه آرمان‌گرای انقلابی چیه؟ صبر کنه تا روس‌ها با آمریکایی‌ها یک معامله بکنن؟ و اگه روس‌ها تصمیم بگیرن یک کشور رو بخاطر منافع سیاسی سوق الجیشی خودشون در جهان فدا بکنن، اونوقت چی؟ می‌دونین که چنین مواردی پیش اومده. اونوقت تمام آرمان‌گراهای انقلابی روی ماتحتشون می‌شینن و زیر بار می‌رن؟ چرا روس‌ها یک جو به مصدق کمک نکردن که ساقط نشه؟ یک مثقال از طلاهایی رو که بدهکار بودن به مصدق ندادن، اما بعد از کودتا، بعد از اینکه همه چی از دست رفته بود، هفده تن طلا رو به این جنایتکارا تحویل دادن؟»

عمو جلال با هیجان می‌گفت «باز داری همه چی رو قر و قاطی می‌کنی. مسئله زیربناست. تا زیربنا رو عوض نکنی هر کار دیگه‌ای که بکنی بی‌فایده است. مصدق یک بورژوای دیگه بود، می‌خواست سیستم سرمایه‌داری رو حفظ بکنه، وفاداریش به یک «دمکراسی لیبرال» ولرم در چهارچوب رژیم سرمایه‌داری بود. روس‌ها نمی‌تونستن از چیزی پشتیبانی کنن که یک انقلاب اصیل سوسیالیستی مارکسیستی نبود. طلا‌ها رو به عنوان رشوه به اینا دادن که جاپاشون رو در اینجا از دست ندن.»

«قبول، مصدق مارکسیست نبود. کمونیست نبود. سوسیالیست نبود. اما لااقل به دمکراسی مشروطه پابند بود. سعی کرد فرماندهی ارتش رو از شاه بگیره و تحت فرمان دولت منتخب مردم قرار بده، نگذاره شاه هر وقت که دلش بخواد به آسونی یک کودتای نظامی بکنه. تا اون کار نمی‌شد، هیچ کار دیگه‌ای نمی‌شد کرد. حتی حزب توده رو قانونی کرد. هرگز یک مرد، یک زن، یا یک بچه به دستور مصدق شکنجه نشد؛ و حالا ببینین چه خبره. مردم هزار تا هزار تا شکنجه می‌شن و ناپدید می‌شن. و ما یک انگشت بلند نکردیم که به مصدق کمک کنیم، ازش پشتیبانی کنیم. روس‌ها نکردن. حزب توده نکرد. تا لحظه آخر به عنوان دست‌نشانده امپریالیست‌ها تقبیحش کردن، شعارهای مبتذلی که دیگه معنای خودشون رو از دست داده‌ن. و در روز کودتا، حزب قدرقدرت توده، با تشکیلات قوی‌ای که در نیروی زمینی، نیروی هوایی، و شهربانی کل کشور و ساواک داشت، و با نیم ملیون عضو و طرفدار تنها توی تهران، چکار کرد؟ دستور داد که تمام افرادشون خیابون‌ها رو خالی کنن، که به‌قول خودشون گناه گردن اونا نیفته. خوب، به مراد خودشون رسیدن. گناه گردن اونا نیفتاد.»

«تو اون استدلال ساده‌لوحانه لیبرال‌ها رو قبول کرده‌ی. مصدق حزب توده رو قانونی کرد، به این امید که اونا گاردشونو پائین بیارن، بی‌پروا از مخفیگاه در بیان، تشکیلاتشونو در نیروهای مسلح فاش کنن، تا بشه خوردشون کرد. همه جا این روش متداول امپریالیزم بوده. وقتی دیدن که حزب زرنگ‌تر از اونه، از راه نظامی وارد شدن.»

«و فایده تشکیلات فاش نشده حزب چی بود، اگه موقعی که احتیاج به عمل نظامی بود هیچ کاری نکردن؟»

«واضحه که فکر کردن موقع مناسب نیست. مگه تو یک قدم به پیش، دو قدم به پس لنین رو نخونده‌ی؟ همه توضیحش اونجاست.»

«حالا چند قدم به پس رفته‌یم؟ یا اینکه دیگه دست از شمردن کشیده‌یم؟»
«خب، نبرد رو باخته‌یم. این چیزی است که هی می‌خوام حالیت کنم.»
اسکندر با حیرت و سرگرمی می‌گفت «کدوم نبرد؟ شما نبردی دیدین؟ من که ندیدم. فکر کردم هنوز منتظر موقع مناسبن. راستی موقع مناسب چه وقتیه؟»
«موقع مناسب رو بصورت دقیق همیشه نمی‌شه حساب کرد. گاهی آدم غلط حساب می‌کنه. اون‌ها قدرت اینو که رو در روی ارتش بجنگن نداشتن.»

«اما اگه اون روز وارد معرکه شده بودن، روزی که ملت پشت مصدق ایستاده بود، و گارد محافظ کاخ نخست‌وزیری داشت در دفاع از مصدق می‌جنگید، در ارتش دودستگی ایجاد می‌شد، ارتش شکست می‌خورد، فرماندهی ارتش از شاه گرفته می‌شد، مصدق می‌موند، نوعی حکومت ائتلافی منتخب باقی می‌موند، و خود اون‌ها هم باقی می‌موندن.»

«اینجاست که تو مسئله اصلی رو، مسئله زیربنا رو، در نظر نمی‌گیری. اون‌ها یک انقلاب اصیل مارکسیستی-لنینیستی می‌خواستن. نمی‌خواستن شونه‌شونو زیر بار حکومت بورژوای لیبرل مصدق بدن. می‌خواستن همه ماهیت واقعی بورژوازی لیبرال رو ببینن، ماهیت واقعی خرده بورژوازی رو ببینن.»

«و نتیجتاً گذاشتن که همه، و خودشون اول از همه، ماهیت واقعی دیکتاتوری نظامی رو ببینن. شما همچین صحبت می‌کنین که انگار زندونی شدن، شکنجه شدن و قتل هزار‌ها هزار آدم مسئله‌ای نیست، که انگار تنها مسئله مطرح مسئله انتزاعی زیربنای اقتصادیه، که انگار مردم وجود ندارند مگر در سیستم‌های ماوراءطبیعی انتزاعی. که انگار زندانی کردن، شکنجه دادن، و کشتن آدم‌ها مناسبتی با هیچ چیزی نداره و حتی ممکنه که با زیربنای انتزاعی درست، بشه اون رو توجیه کرد.»

پدر عریضه‌های عاجزانه برای شاه فرستاده بود، و به حق موی سفیدش و سال‌های مدیدی که در خدمت اعلیحضرت همایونی دادگستری کرده بود، برای جان پسرش عجز و لابه کرده بود. عریضه‌هایش همه بی‌جواب مانده بود.

گردن عمو جلال بالای یقه بر افروخته می‌شد و عرق می‌کرد. مسئله برایش داشت شخصی می‌شد. می‌گفت «من این حرف رو نزدم. داری حرف‌های منو تحریف می‌کنی. من از حزب توده دفاع نمی‌کنم. من از تئوری مارکسیسم-لنینیسم دفاع می‌کنم.»

«شما همین الان داشتین از حزب توده به عنوان تنها بازی توی شهر دفاع می‌کردین. و این استدلال خوبیه، اگه آدم بعدشم بگه، و چون اون بازی تموم شده پس بهتره آدم دیگه اصلاً بازی نکنه.»

«باز داری حرف‌های منو تحریف می‌کنی. من گفتم هیچ حزب کمونیست یا سوسیالیست توی این مملکت نمی‌تونه موفق بشه، مگر اینکه پشتیبانی روسیه رو داشته باشه. و حزب توده تنها حزبیه که پشتیبانی روسیه رو داره. این به این معنا نیست که من دارم از حزب توده دفاع می‌کنم. توی حزب خیانت‌ها‌شده. حتی اون موقعش هم من گمان داشتم که افراد خائنی در کمیته مرکزی حزب وجود دارن. من از اون‌ها دفاع نمی‌کنم. داری فراموش می‌کنی که من از حزب اومدم بیرون.»

«آره، اما نه به اون دلایل. شما از حزب، پیش از اینکه به قول خودتون بدونین بازی تموم شده اومدین بیرون. شما پیش از اینکه بدونین حزب می‌جنگه یا نه اومدین بیرون. شما وقتی اومدین بیرون که قیمتی که باید می‌پرداختین خیلی بالا رفت. و یک فوج هم دنبال شما اومدن بیرون. و حالا همه‌شون یا وزیر و وکیلن، یا تاجر ثروتمند توی سیستم کاپیتالیستی، و همه‌شون زندگی‌های خیلی مرفهی دارن. و تنها بهانه‌شون اینه که بازی دیگه‌ای توی شهر نیست. نمی‌خوان بیاد بیارن که دلیل اینکه اون یکی بازی ورچیده شد اینه که اونا ازش رفتن بیرون.»

«انقلاب رو آدم با یک کادر رهبرهای محلی حزب نمی‌کنه. انقلاب رو آدم با توده‌های مردم می‌کنه.»

«توده‌ها هنوز اونجا بودن، وقتی که کادر رهبرهای محلی فلنگ رو بستن و لای علف‌ها قایم شدن. هنوز داشتن روی دیوار‌ها شعار می‌نوشتن، تیر می‌خوردن، می‌رفتن زندون، شکنجه می‌شدن، کشته می‌شدن، به جای اینکه «نفرت‌نامه» و «توبه‌نامه» بده‌ن و اسم‌ها رو لو بده‌ن. و رهبری حزب براشون هورا می‌کشید و می‌گفت قهرمانن. تنها وقتی کادر رهبرهای محلی حزب داشتن دستگیر می‌شدن، حزب گفت ایرادی نداره که «نفرت‌نامه» و «توبه‌نامه» بده‌ن، بجای اینکه بمیرن، به‌شرط اینکه بالادستیای خودشونو لو ندن.»

عمو جلال با کمی عصبانیت می‌گفت «می‌خوای من چکار کنم؟ هنوز می‌خوای من برم روی دیوارا شعار بنویسم؟ برم توی جنگل زندگی کنم؟ وقتی همه می‌دونیم که بازی تموم شده.»

اسکندر می‌گفت «من نیستم که دارم می‌گم شما چکار کنین. من نیستم که دارم نسخه می‌نویسم. شما یک راه و روشی در زندگی پیش گرفته‌ین که در این مرحله از زندگیتون جواب احتیاجاتتون رو می‌ده. شما می‌خواین قائم مقام نخست وزیر شاه باشین. قائم مقام نخست وزیر شاه هم هستین.»

عمو جلال با لحنی حق به‌جانب می‌گفت «تو راستی فکر می‌کنی من دلم می‌خواست قائم مقام نخست وزیر شاه باشم؟ تو نمی‌دونی راه دیگه‌ش چی بود.»

اسکندر می‌گفت «چرا، می‌دونم راه دیگه‌ش چی بود. و شما این راه رو انتخاب کردین. و من نیستم که می‌خوام نظر شما رو عوض کنم.»

عمو جلال به عنوان آخرین دفاع می‌گفت «این هم مدت زیادی نخواهد پائید. نقشه‌هامو کشیده‌م. به‌زودی من از کار دولتی می‌آم بیرون.»

«منظورتون اینه که شرکت‌های خودتون رو علم کرده‌ین که با دولت معامله کنین، از اون یکی طرف؟ با سود بیشتری؟ یعنی می‌خواین خودتون کاپیتالیست بشین، جای اینکه پادو کاپیتالیست‌ها باشین. یه مدتی هم شما وزراء رو بخرین. می‌دونستم که کار آمریکا تجارته، اما نمی‌دونستم که کار حزب توده هم تجارت شده. پس شما می‌خواین بازرگان بشین، تاجر بشین.»

حالا دیگر عمو جلال حسابی منقلب شده بود. «خیلی از اون حرفت رنجیده‌خاطر شدم. حرف زننده و زشتیه که آدم به عموش بزنه، اسم تاجر روش بذاره، به‌خصوص آدمی که مثل من زندگی کرده.»

اسکندر عذرخواهی می‌کرد. این را به معنای توهین‌آمیز کلمه نگفته بود. این کلمات را برای استدلال به‌کار برده بود. هر کلمه‌ای را می‌شد بد تعبیر کرد. مگر بعضی از رفقای حزبی حتی کلمه روشنفکر را چنان به‌کار نمی‌بردند که گویا کلمه زننده‌ای است؟ مگر کلمه لیبرال زننده نشده بود؟ غرض این بحث حمله به شخص نبود. اما بحث‌ها روز به روز شخصی‌تر می‌شدند، طعنه‌آمیز‌تر می‌شدند. عمو جلال و اسکندر داشتند برای همیشه از یکدیگر دور می‌شدند. آخرین بحثشان پایان غم‌انگیزی داشت.

عمو جلال گفت «هر کاری که داری می‌کنی، اگه گیر بیفتی ممکنه من دیگه نتونم نجاتت بدم.»

اسکندر جواب داد «من نمی‌خوام منو نجات بدین. امیدوارم که من برای شما مشکلی ایجاد نکنم.»

عمو جلال چنان به او نگاه کرد که انگار نیشش زده باشند. لابد با خودش می‌گفت، آیا این نظری است که اسکندر درباره من دارد؟ فکر می‌کند من نگران دربارم، فکر ساواکم، غصه وزارتم را دارم؟ دیگر هرگز بحثی نکردند. کمی بعد از آن اسکندر مخفی شد. و عمو جلال دیگر به ندرت به دیدن ما می‌آمد. شاید خجالت می‌کشید که با لیموزین و راننده دولتی، یا با مرسدس لوکس شخصیش، به دیدن ما بیاید.

بابا به‌حالت تسلیم و رضا می‌گفت «وقتی با دربار درگیر می‌شی، دیگه تنها فکر و ذکرت اینه که نکنه از لبخندت کسی خوشش نیاد.»

زمانی که اسکندر گیر افتاد، اجازه دادند یک‌بار عمو جلال، به‌همراهی دوست تیمسارش او را ببیند. چشم‌های سرخ و آماسیده‌اش به‌زحمت باز می‌شد و دهانش یک حفره بی‌دندان خون‌آلود بود. وقتی عمو جلال کوشیده بود تا قانعش کند که به‌زبان بیاید، رفقایش را لو بدهد، و جان خودش را نجات بدهد، اسکندر با لبخندی تحقیرآمیز به او نگریسته بود و گفته بود «باز تو رو فرستادن که کثافتکاریاشونو بکنی، نه؟»

عمو جلال خشمگین بیرون رفته بود و دیگر هرگز راضی نشده بود به دیدن او برود، هرچه هم که بابا التماس کرده بود. بعد از مرگ اسکندر بابا سعی کرد از عمو جلال برای گرفتن جنازه کمک بگیرد. اما عمو جلال مطلقاً حاضر نبود قدمی بردارد.

سر بابا داد زد «پیرمرد، چه غلطی می‌خوای با جنازه بکنی؟ بر فرض اگه بتونی جنازه رو پس بگیری، که مطمئنم نمی‌تونی، در چنان وضع اسفناکیه که کلاغ‌ها هم بهش نوک نمی‌زنن.»

واضح بود خیلی بیش از آنچه حاضر بود به ما بگوید می‌داند.

باباخودش خیلی سعی کرد که جنازه را پس بگیرد، اما فایده‌ای نداشت. تلاشش همانقدر بی‌فایده بود که تلاشی که برای نجات جان اسکندر کرده بود. سعی کرده بود وزیر دادگستری را ترغیب به شفاعت کند. دوست دیرینش با دیرباوری از بالای عینک به او نگاه کرده بود و گفته بود «شادزاد جون؟ این مدت کجا زندگی می‌کردی؟ توی کره ماه؟ راستی خیال می‌کنی من بتونم جون پسر تو رو نجات بدم؟»

عریضه‌های عاجزانه برای شاه فرستاده بود، و به حق موی سفیدش و سال‌های مدیدی که در خدمت اعلیحضرت همایونی دادگستری کرده بود، برای جان پسرش عجز و لابه کرده بود. عریضه‌هایش همه بی‌جواب مانده بود. بعد به وزیر دربار نامه نوشته بود، و او پاسخ داده بود که بهتر بود اگر او این عجز و لابه‌ها را به پسرش کرده بود که به اعلیحضرت همایونی خیانت نکند، پس از آن همه لطف و مرحمت که اعلیحضرت همایونی نثار خانواده او کرده بود.

عمو جلال در دفن ساختگی جسد اسکندر حاضر شد، اما هیچکس نمی‌دانست آیا این‌کار را به‌خاطر اسکندر می‌کند، یا بر طبق دستور، تا اینکه شایعات بخوابند. بی‌شک درباره هیچ کفن و دفنی تا به این اندازه تبلیغ نشده بود. بابا دستور داشت که تا آنجا که می‌تواند آن را چشمگیر بسازد. پس از دفن، عمو جلال بابا و من را با عجله بغل کرد و بوسید، با مادر جون دست داد، توی لیموزین اداریش نشست و ناپدید شد. تنها یکبار دیگر من او را در آنجا دیدم، درست پس از سکته بابا، و درست پیش از آنکه از مملکت خارج شوم. سال‌های مدید، دیگر او را ندیدم. بار آخری که او را در خارج دیدم کاملاً عوض شده بود. همه چیزش تغییر کرده بود. اولین چیزی که به چشم می‌خورد این بود که گردنش ناپدید شده بود. به نظر می‌رسید که سرش راست از توی بدنش در می‌آید، بدنی که خیلی چاق‌تر شده بود. از هر زاویه‌ای که به آدم نگاه می‌کرد، نگاهش رو به پائین بود.

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:

::رمان بی لنگر در رادیو زمانه::

چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح

Sat, 27 Aug 2011 09:00:49 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - بی‌لنگر، بخش چهارم، بخش دوم فصل یازدهم، واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح - تعریف حرفه‌ای محبوب من برای عمو جلال «ده در صدی» است. چه کسی ده در صدی است؟

آدمی که ده در صد می‌گیرد. ده در صد چه چیز را؟ ده در صد هرچه را که می‌خرد و می‌فروشد. چی می‌خرد و چی می‌فروشد؟ خب، هر چیزی که ده در صدش برسد. از کی می‌خرد و به کی می‌فروشد؟ هر کی که ده در صد بدهد. و اگر چیزی را دوبار و سه بار و چندین بار می‌خریدی و می‌فروختی، اول ده درصد گیرت می‌امد، بعد بیست در صد، بعد سی در صد، بعد چهل در صد، بعد پنجاه در صد تا به آخر. ده در صد حداقلش بود، و بهرحال آدم ده در صد ده در صد می‌شمرد.

به چه قوانینی می‌بایست پایبند بود، بشری یا الهی؟ خب، قوانین الهی را فراموش کن. استالین گفت، پاپ چند تا لشگر داره؟ البته سئوال غلط بود. بهتر بود بپرسد، پاپ اخیراً چند تا فرمان بخشش گناه فروخته؟ یا چند تا بانک واتیکان اخیراً متهم به اختلاس شده‌اند؟ پیش از آنکه لشکر داشته باشی باید پول داشته باشی. اگر کسی توی این دنیا تجارت بلد باشد آن کس کلیساست. زمان رنسانس به شاهزاده‌های سه ساله خونخوار مقام کاردینالی می‌فروختند. به قیمت مناسب. البته به قیمت مناسب. حتی جولیوس دوم هم از این کار مصون نبود. یک مقام کاردینالی می‌فروخت که خرج جنگ‌هایش را بدهد، یکی دیگر برای آنکه برای میکل آنژ مرمر بخرد.

استالین گفت، پاپ چند تا لشگر داره؟ البته سئوال غلط بود. بهتر بود بپرسد، پاپ اخیراً چند تا فرمان بخشش گناه فروخته؟ یا چند تا بانک واتیکان اخیراً متهم به اختلاس شده‌اند؟ پیش از آنکه لشکر داشته باشی باید پول داشته باشی.

و قوانین بشری چی؟ داوری بشر جائزالخطاست و قوانینش همه نسبی است، وابسته به یک زمان و یک مکان خاص، و آدمی می‌تواند و لازم است که از زیر آن‌ها طفره برود. در یک مملکت جانی باش، در مملکتی دیگر قهرمانی. بخصوص اگر پولدار باشی. جنایت یک شخص تقدس شخصی دیگر است. آن‌هایی که قانون وضع کردند، می‌توانند قانون بشکنند. از این رو چه باید کرد؟ باید پولدار شد و خیلی تند. پولدار شو، صاحب قدرت می‌شوی. صاحب قدرت شو، پولدار می‌شوی. و به هر قیمتی شده، از زندان رفتن بپرهیز. همیشه یک شیخ‌نشین برای خریدن هست.

پس هویت چی؟ خب، آن داستان دیگریست. البته عمو جلال اذعان می‌کند که دوگانگی شخصیت و دوگانگی هویت دارد. و این را با چنان لاقیدی خودپسندانه‌ای می‌گوید که انگار دارد از یک مرد دوزنه حرف می‌زند. حضرت آقا! دلم می‌خواست می‌توانستم بهش بگویم. حضرت آقا! هویت تو جان توست! هویت تو روان توست! مثل آب در کف دست‌های توست. یک شکاف نازک و به بیرون نشد خواهد کرد و بر خاک خواهد ریخت. حرفی از این دست. حضرت آقا! شما از فنجان ترک خورده آب نمی‌خورید. از بشقاب ترک خورده طعام نمی‌خورید. چطور می‌خواهید با هویت ترک خورده دور شهر بگردید؟ کالبد آدمی یک گلدان پر از خاک نیست که ترک بر دارد و هنوز جان آدمی را در خود نگهدارد. حبابی بلورین است که رایحه‌ای در خود دارد. شکافی نازک و رایحه به آسمان خواهد گریخت. بادبادکی پر از هواست. نیش سوزنی خالیش خواهد کرد.

اما این فلسفه است. و عمو جلال از فلسفه مبراست. یا بهتر بگوئیم، شعر است، و عمو جلال از شعر مبراست. نه این کاملاً صحیح نیست. عمو جلال فلسفه را خوب می‌داند. مارکس را خوانده است. و شعر را خوب می‌شناسد. چهل و سه سال پیش در کلاس انشاء بیست گرفت. یک بار بوستان سعدی را حفظ کرد، آن را کلمه به کلمه، به‌عنوان تکلیف کلاس، کتاب‌نویسی کرد. و یک بیست در انشاء گرفت، یک بیست در املاء، و یک بیست در مشق خط. این چیز دیگری است که عمو جلال در آن استاد است، مشق خط. تمام قوم و خویش‌ها التماس می‌کنند که چند خط از سعدی برایشان خطاطی کند تا در سالن‌های پذیرائیشان بیاویزند. از این خیلی خوشش می‌آید. برای این کار هر کدام ده پوئن در چاپلوسی می‌گیرند.

گفتن اینکه کتاب‌نویسی کردن بوستان سعدی ۴۳ سال پیش شناختن ادبیات نیست، که رونویسی کردن نظم به معنای فهم شعر نیست، از نظر عمو جلال و خانواده‌اش، زن‌عمو سارا و شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، توهین به مقدسات است. گفتن اینکه سعدی بیشتر ناظم و لفاظ بود تا شاعر، کفر است. آدمی با شخصیت خاص می‌خواهد که حافظ نخوانده باشد، مولوی نخوانده باشد، و فقط سعدی خوانده باشد. یا بهتر بگوئیم، بوستان سعدی را کتابنویسی کرده باشد. این نوع شخصیتی است که عمو جلال دارد. این نوع شخصیت همیشه در خطاطی استاد است. این نوع همیشه خیر و نیکوکار است و همیشه پولدار.

حضرت آقا! دلم می‌خواست می‌توانستم بهش بگویم. حضرت آقا! هویت تو جان توست! هویت تو روان توست! مثل آب در کف دست‌های توست. یک شکاف نازک و به بیرون نشد خواهد کرد و بر خاک خواهد ریخت.

به هر حال می‌بینید چرا آدمی از نوع من همیشه آدمی از نوع عمو جلال را گیج می‌کند. خودتان فکرش را بکنید. مثلاً من را بگیرید. سی و سه سالم است. آه ندارم با ناله سودا کنم و احتمالاً هرگز هم نخواهم داشت. تحصیلاتم را تمام نکرده‌ام و احتمالاً هرگز تمام نخواهم کرد. سنم از سی گذشته، هنوز ازدواج نکرده‌ام، و احتمالاً هرگز نخواهم کرد. هرگز در زندگیم هیچ نقشه‌ای نکشیده‌ام و احتمالاً هرگز نخواهم کشید. همه اشعار حافظ و مولوی را خوانده‌ام ولی چیز زیادی از سعدی نخوانده‌ام. شعر را دوست دارم ولی از نظم زیاد خوشم نمی‌آید. فلسفه را می‌فهمم ولی منطق سرم نمی‌شود. و خطم افتضاح است. این را با عمو جلال قیاس کنید که چنان منظم، منطقی و اصولی است که احتمالا نقشه زائیده شدن خودش را از پیش کشیده بود. و میلیاردر است. و فلسفه را خوب می‌داند، چون که مارکس را خوانده است. و شعر را خوب می‌شناسد چون بوستان سعدی را کتاب‌نویسی کرده است. و مشق خطش بی‌نظیر است.

این گفت‌وگوی تلفنی را در نظر بگیرید. چطور من می‌توانم یک ساعت تمام پای تلفن راه دور از پاریس بنشینم و با درستی هر نظرش موافقت کنم و منطق هر کلمه‌ای را که گفته قبول کنم و آخر سر باز هم ندانم آیا بالاخره به کفن و دفن مادرم خواهم رفت یا نه؟ چه تصمیمی می‌خواستم دوشنبه صبح بگیرم که نمی‌شد همین حالا بگیرم؟

می‌پرسد، چیکار می‌خوای برای مادرت اونجا بکنی که برو بچه‌های من نمی‌تونن بکنن؟ هیچی! اذعان می‌کنم. چیکار می‌تونی حالا که مرده براش بکنی؟ هیچی! اذعان می‌کنم. نکنه یکهو دین و ایمون پیدا کرده‌ای، اون دنیائی شده‌ای، خیال می‌کنی روحش داره از آسمون تماشات می‌کنه و خیلی ناراحت می‌شه اگه پسرش رو سر کفن و دفن نبینه؟ نه! اذعان می‌کنم. پس واسه چی می‌خوای بری اونجا؟

می‌گویم، واسه اون نمی‌خوام برم اونجا. واسه خودم می‌خوام برم. نمی‌خوام برم کاری واسه اون بکنم. می‌خوام یه کاری واسه خودم بکنم.

ممکنه بپرسم چه کاریه که می‌خوای واسه خودت بکنی؟

می‌گویم، هنوز نمی‌دونم. هنوز اصلا مطمئن نیستم می‌رم یا نمی‌رم. اما اگه تصمیم بگیرم برم، می‌رم، چونکه می‌خوام یه کاری واسه خودم بکنم، نه واسه اون.

این حرف عمو جلال را دیوانه کرد. برای اولین بار در زندگیم به گوش خودم شنیدم که عصبانی شد. گفت نمی‌داند اصلاً چرا به خودش زحمت بحث کردن با من را می‌دهد، چراً اصلا سعی می‌کند برای من «مثمر ثمری» باشد. این اصطلاح عمو جلال است. خودش را برای مردم «مثمر ثمر» می‌کند.

گفت، بذار بهت بگم اونجا واسه خودت چیکار می‌کنی! این کار دیگری است که عمو جلال در آن مهارت دارد، به مردم بگوید چکار دارند می‌کنند، بجای آنکه بگذارد خودشان کشف کنند که چکار دارند می‌کنند. اشتباه نکنید، به‌تان نمی‌گوید چکار باید بکنید. خیر، از آن نوع آدم‌ها نیست. فقط به‌تان می‌گوید چکار دارید می‌کنید. برایتان باصطلاح تحلیل می‌کند. آن چیز دیگری است که در آن مهارت دارد. همه چیز را برای آدم تحلیل می‌کند. وادارت می‌کند به چشم خودت ببینی داری چکار می‌کنی.

گفت، بذاربهت بگم اونجا واسه خودت چیکار می‌کنی. خودتو با عجله بکشتن می‌دی. و اگه این کاریه که می‌خوای بکنی، چرا همینجا نمی‌کنیش؟ چرا ده هزار فرسخ سفر کنی که خودتو بکشی؟ چرا این کارو همین جا نکنی و درد سر همه رم کم کنی؟ اونجوری دست کم همه می‌تونن بیان تشییع جنازت. یه تیر تو مخ خودت بزن، خلاص. هم راحت تره، هم سریع‌تر، هم ترو تمیز‌تر. قبول نداری؟ نه گشنگی می‌کشی، نه شکنجه می‌شی، نه بهت اهانت می‌شه. یادت باشه، تو آدم خیلی مغروری هستی. مشکل‌ترین قسمت مطلب وقتی نیست که شکنجت می‌دن، بلکه وقتی است که بهت اهانت می‌کنن.

این مطلب هم درست است. عمو جلال می‌داند درست به کجای آدم بزند.

پرسید، می‌خوای بری تنهائی یه انقلاب دیگه راه بندازی؟ گفتم، اصلاً و ابداً! می‌خوای بری با جمهوری اسلامی کار کنی؟ گفتم، نه! پس چه غلطی می‌خوای اونجا بکنی؟ گفتم، می‌خوام برم ببینم اونجا چه خبره. داد زد، خب من برات می‌گم اونجا چه خبره، خیلی بهتر از اون که تو بتونی واسه خودت کشف کنی. هر روز یه گزارش واسه من از اونجا می‌اد، از آدمائی که اونجان، که همیشه می‌دونستن اونجا چه خبره، که می‌دونن چی رو با چی مقایسه کنن. آدمائی مثل خود من، که قبلا یکی دو بار توی این معرکه بوده ن، که یکی دو بار از این معرکه جون سالم بدر برده ن. تو اونجا بیست و چهار ساعتم دوام نمی‌اری. قیمه قیمه ت می‌کنن.

در این مطلب هم حق داشت. اگر یک نفر بود که همیشه از معرکه جان سالم بدر می‌برد، آ ن یک نفر عمو جلال بود. و قبلا یکی دو بار توی این معرکه‌ها گیر کرده بود. در جوانی عضو حزب منحله توده بود. عضو مارکسیت-لنینیست مومن‌تر از او در تمام حزب پیدا نمی‌شد. تمام مراحل ترقی را در حزب بسرعت طی کرده بودو برای خودش آدم خیلی مهمی شده بود. دبیر اول کمیته ایالتی حزب در استان نفت خیز خوزستان بود، که با نیروی عظیم کارگریش از نظر سیاسی یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور به شمار می‌امد. مدتی دراز‌تر از همه رفقای حزبیش توانسته بود خود را از زندان و شکنجه‌گاه دور نگهدارد. تا بدان حد که برخی از رقبایش در حزب از روی حسادت شایع کرده بودند که او حتما با ساواک شاه زد و بند دارد. آدم بیست سال عضو باین مهمی حزب باشد، عضو شورای اجرائی و دبیر اول مهم‌ترین کمیته ایالتی باشد، و تنها سه روز را در زندان گذرانده باشد! به عقل جور در نمی‌امد! هیچکس انقدر خوش شانس نبود!

سی و سه سالم است. آه ندارم با ناله سودا کنم و احتمالاً هرگز هم نخواهم داشت. تحصیلاتم را تمام نکرده‌ام و احتمالاً هرگز تمام نخواهم کرد. سنم از سی گذشته، هنوز ازدواج نکرده‌ام، و احتمالاً هرگز نخواهم کرد. هرگز در زندگیم هیچ نقشه‌ای نکشیده‌ام و احتمالاً هرگز نخواهم کشید.

البته این شایعات صحت نداشت. آنچه به عمو جلال کمک کرده بود که احتمالات را به سود خود تغییر دهد اسلوب او، نظم و ترتیب او، و شخصیت ملایم و فریبنده او بود. البته شانس هم آورده بود. در تمامی حرفه‌ها و درهمه گروه‌های ایدئولوژیک، دوستان بسیاری داشت، نه از سر حسابگری و انتظار نفع شخصی، بلکه بخاطر آنکه مردی دوست داشتنی بود و دلش می‌خواست که مردی دوست داشتنی باشد. بطور غریزی هرگز از کسی بدی نمی‌گفت. اگر حرف خوبی برای زدن در باره کسی نداشت حرفی نمی‌زد. گاهی وقتی رفقای حزبیش با تندی و هیجان در باره یک دشمن سیاسی حرف می‌زدند، عمو جلال با خونسردی کامل نظر خود را با چنین جمله‌ای ابراز می‌کرد: «خب، از یک تیمسار ارتش چه انتطاری دارین؟» یا «از یک ملا چه انتظاری داشتین؟» «از اینکه یک شکنجه گر ساواک چنین رفتاری داره تعجب می‌کنین؟» این باعث می‌شد که رفقایش با نومیدی دست به آسمان بلند کنند. بخاطر خونسردی بیحدش، رفقایش باو لقب «کدو تنبل» داده بودند.

او مؤمن‌ترین مارکسیست-لنینیست حزب بود، اما هرگز متعصب جلوه نمی‌کرد. مانند رفقای دیگرش از کلماتی مانند بورژوا، خرده بورژا، کاپیتالیست، انتلکتوال، لومپن و غیره، صرفاً برای اهانت به کسی استفاده نمی‌کرد، بلکه آن‌ها را با نوعی عینیت علمی، و بدون هیچ گونه کینه شخصی، بکار می‌برد. مهیج‌ترین بحث‌های سیاسیش، اگر چه در ایمان و اعتقاد چیزی از کسی کم نداشتند، فاقد لحن تند و زننده این نوع برخورد‌ها بودند. بار‌ها اتفاق می‌فتاد که بحثی جدی با یک حریف سیاسی را با جمله‌ای ملایم از این دست ختم می‌کرد: «خب، واضحه که ما داریم واسه دو تا تیم متفاوت هورا می‌کشیم.» و وقتی کسی می‌پرسید، «یعنی می‌خواین بگین که اگه تیم شما ببره منو دار نمی‌زنین؟» او پاسخ می‌داد «ابداً. فقط می‌خوام بگم که این کارو بدون هیچ کینه و دشمنی شخصی می‌کنم. ولی مطمئنم که شما هم متقابلا همین لطف رو در حق من خواهید کرد.» این بذله گوئی‌های زیرکانه او را پیش برخی عزیز می‌کرد و خشم و غضب برخی دیگر را برمی‌انگیخت.

بیش از یکبار، در لحظه رفتن به یک همایش مخفی حزبی، تلفنی از دوستی، آشنائی، یا تحسین‌کننده‌ای در جبهه دولتی دریافت کرده بود که او را از رفتن به همایش بر حذر داشته بود. اغلب مواقع، این به آن معنا بود که فرمانداری نظامی یا ساواک بوئی از تشکیل همایش برده بودند و در صدد یورش به آن بودند. عمو جلال وانمود می‌کرد که این نوعی شوخی است و هر گونه آگاهی از هر گونه حزب یا هر گونه همایشی را انکار می‌کرد، اما بلافاصله به تکاپو می‌فتاد تا رفقایش را آگاه کند و از خطر برهاند. تعداد دفعاتی که نتوانسته بود رفقایش را بموقع آگاه کند و تنها توانسته بود، با نرفتن به همایش، خطر را از خودش دور سازد ساواک را قانع کرده بود که او نمی‌تواند در سلسله مراتب حزبی عضو مهمی باشد. و این مطلب در نبردن او به زندان و شکنجه‌گاه کمک کرده بود. اما به رقبایش در حزب نیز، که گمان به همکاری او با ساواک داشتند، حربه‌ای بر علیه او داده بود. تعداد دفعاتی که توانسته بود رفقایش را، درست پیش از ساعت یورش، از خطر برهاند از اعتبار رقبایش کاسته بود و رهبری او را تائید کرده بود. گرچه دشمنان حسودش هنوز میان خودشان پچ و پچی کرده بودند که ساواک این یورش‌ها را برای افزودن به اعتبار او ترتیب داده بوده.

یک خروار داستان از شوخی‌های طعنه‌آمیزی که با فرمانداران نظامی ایالتی، روسای پلیس، و دادستان‌های ارتشی کرده بود داشت. می‌دانست چطور آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد، چطور زیادی اعتراض نکند، و چطور سر بزنگاه جزئیاتی چند میان حرف بیاورد تا توجه‌شان را از اصل مطلب بدور کند. یک بار هنگام دستگیریش، یک فرماندار نظامی به او گفته بود «تو که همچی پخی نیستی.»

او با خونسردی کنایه آمیزی گفته بود «مگه من گفتم هستم، تیمسار؟»

تیمسار با هیجان، به اعتراض گفته بود «آخه می‌گن تو دبیر اول کمیته ایالتی حزب توده‌ای.»

عمو جلال پرسیده بود «هیچوقت این حرف رو از دهن من شنیده ین؟»

تیمسار با اکراه اذعان کرده بود که این حرف را هرگز از دهان عمو جلال نشنیده بود.

در زمان اعتصاب کارگران شرکت نفت، یا در تظاهرات خیابانی گروه‌های چپ، پلیس او را بار‌ها برای چند ساعتی دستگیر کرده بود. ولی او همیشه توانسته بود مأمورین را قانع کند که، علیرغم تمایلات چپیش، شایعه دبیر اول کمیته ایالتی بودن او شایعه موذیانه‌ای بود که احتمالاً دبیر اول واقعی حزب از سر شوخی به راه انداخته بود، و الان خودش توی یک زیر زمین دنج نشسته بود و داشت به ریش او و ریش ساواک هر دو می‌خندید.

یکبار، هنگام بازجوئی در یک شکنجه‌گاه ساواک، حدس بسیار زیرکانه‌ای زده بود که ثمره‌اش را نه تنها در آن روز، بلکه تا سال‌های سال چشیده بود. هنگام بازجوئی، در زیر رگبار توهین و ناسزا و تهدید به شکنجه و مرگ، با متانت توجه کرده بود که سرهنگ ساواک مویش را تقریباً از ته زده است. حدس زده بود که سرهنگ یک مسلمان با ایمان است که یک ماه پیش، در عید قربان، از سفر حج برگشته است و در آنجا سرش را تیغ انداخته بوده است. با زهد ساختگی پرسیده بود آیا امکان آن هست که بازجوئی را چند دقیقه‌ای متوقف کنند تا او، پیش از غروب آفتاب، نماز عصرش را بخواند. کلکش به‌نحوی سحرآمیز گرفته بود. سرهنگ بلافاصله و با احترام تمام او را به دفتر کار خودش برده بود، سجاده و مهر و تسبیح تربت امام حسین خودش را به او قرض داده بود، قبله را نشانش داده بود، و با شکیبایی در اتاق دیگر به انتظار پایان نماز او نشسته بود.

مشکوک از آنکه اتاق آینه یک طرفه و میکروفون مخفی دارد، عمو جلال حد اعلای دقت و وسواس را به‌خرج داده بود که نمازش را درست بخواند و رکوع و سجودش را کاملا به‌وقت انجام دهد، چنانکه گوئی زندگیش به آن بسته بود. که بسته هم بود. حتی به‌خودش جرات آن را داده بود که نمازش را به نجوای بلند بخواند، آنقدر بلند که خود را عابد و زاهد نشان بدهد، ولی نه چندان بلند که حمل بر تظاهر بشود. ولاالضالین را با تلفظ درست عربی، به شیوه طلبه‌ها، ادا کرده بود وامیدوار بود که هیچ اشتباه لفظی نکند.

شکش بسیار به‌جا بود. اتاق آینه یک طرفه و میکروفون مخفی داشت. سرهنگ که در ابتدا شکی نکرده بود، پس از آنکه حیرت نخستینش، که یک کمونیست خدانشناس بخواهد که نماز عصرش را پیش از غروب آفتاب بخواند، برطرف شده بود، کم کم به شک افتاده بود. پشت آینه و میکروفون چشم‌هایش را مانند عقاب و گوش‌هایش را مانند جغد تیز کرده بود و مترصد نشسته بود تا کوچک‌ترین نشانی را که مبادا حقه خورده باشد کشف کند. با کمی اشتیاق شروع به نقشه کشیدن کرده بود که اگر عمو جلال عابد کاذب از آب در آمد، چه بلائی به‌سر او بیاورد.

در ابتدا، به خیال آنکه شاهد یک نماز صامت خواهد بود، سرهنگ نماز را زیر لب زمزمه می‌کرد تا زمان درست رکوع‌ها و سجود‌ها را در نظر بگیرد. این تنها راهی بود که می‌توانست بداند آیا عمو جلال به‌راستی دارد نماز می‌خواند یا ادای آن را در می‌آورد. وقتی در یافته بود که عمو جلال دارد بصدای بلند نماز می‌خواند، ذوق زده شده بود. حالا دیگر محال بود که کسی بتواند سر او را شیره بمالد. توی مبلش راحت لم داده بود و در حالیکه تعلیمیش را کف دست چپش می‌زد سراپا گوش شده بود. مانند یک ملای ملاخانه بود که به نماز خواندن یک بچه مدرسه گوش می‌کرد و آماده آن بود که با کوچک‌ترین تلفظ خطا به جانش بیفتد و سیاه و کبودش کند.

وقتی سرهنگ دید که عمو جلال اشتباهی در نمازش نمی‌کند، و وقتی تلفظ فصیح عربی او بخصوص ولاالضالینش را شنید، از خودش نومید شد. در آن حال که تمرکز چهره او را در سر نماز تماشا می‌کرد به‌یادش آمد که عمو جلال وقتی تقاضای نمازخواندن کرد که او آماده شده بود تا فرمان شکنجه‌اش را صادر کند. به‌یاد شهادت حضرت علی ابن‌ابیطالب، امیرالمومنین و مولای متقیان افتاد که شربت شهادت را در سر نماز سر کشیده بود؛ که در حالیکه صدای پای جلادان را پشت سرش شنیده بود و شمشیر دودمه‌اش ذوالفقار در کنار سجاده‌اش بود، حاضر نشده بود دست از سجودش در مقابل خدای خود بردارد و نمازش را بشکند تا جان خودش را نجات دهد. اگر کسی تا بدان حد مفسد فی الارض بود که خلیفه برگزیده پیامبر و دوست خدا را در سر نماز به شهادت برساند، زهی خوشبختی شهید که روحش جابجا به‌سوی بهشت پرواز می‌کرد.

سرهنگ به‌یاد آورد که خود او، با تمام زهد و تقوایش، متوجه نشده بود که وقت نماز عصر در حال قضا شدن است، در حالی که این زندانی، در آستانه شکنجه شدن یا شاید مرگ، وظیفه خود را نسبت به خدای خودش از یاد نبرده بود. و همین حالا هم، بی‌هیچ دغدغه‌ای درباره آنچه که در انتظارش نشسته بود، تمرکز حواس و تسلط بر نفس خود را حفظ می‌کرد، در حالی که خود او، حاجی آقایی که تازه از سفر سومش به خانه خدا برگشته بود، بجای آنکه خواهش زندانی را تذکری برای انجام وظیفه دینی خود پیش از قضا شدن نماز عصر ببیند، اینجا نشسته بود و مثل عقاب او را می‌پائید، بامید آنکه خطائی از او ببیند و بر سرش بپرد و سخت تراز پیش شکنجه‌اش بدهد.

عمو جلال و شاگرد خطاکار وسط کلاس روبروی یکدیگر می‌ایستادند و عمو جلال با گفتن «ولا‌الضالین،» و شاگرد خطاکار با گفتن «ولا الزالین،» آب دهن‌هایشان را به صورت همدیگر تف می‌کردند، و بقیه شاگردان کلاس تلفظ کلمه را زیر لب تمرین می‌کردند تا وقتی که نوبت چوب خوردنشان برسد.

حالا گیرم که زندانی خطائی هم می‌کرد، کلمه‌ای را اینجا و آنجا جا می‌نداخت، یادر تعداد رکعت‌ها اشتباه می‌کرد! آیا این تعجبی داشت؟ با آن ترس و وحشتی که لابد احساس می‌کرد! چشم‌هایش را بسته باشند، چپانده باشندش توی یک جیپ نظامی، برده باشندش یک جای نا‌شناس، توی یک دخمه بی‌پنجره، بی‌آنکه بداند آیا بار دیگر آفتاب را خواهد دید یا نه، بی‌آنکه بداند آیا شکنجه‌اش خواهند کرد یا نه، آیا جسد تکه پاره شده‌اش را توی یک رودخانه خواهند انداخت یا نه.

سرهنگ به تعلیمی دستش نگاه کرده بود که خنجری در آن پنهان بود. آیا او شمر بود، یزید بود، قاتل امام حسین بود؟ آیا او قاتلی بود که پشت سر مولای متقیان، علی ابن‌ابیطالب، ایستاده بود، آماده برای آنکه به محض اتمام نمازش به او ضربت بزند، اما نه یک ثانیه زود‌تر، تا او را از شربت شهادت و روحش را از رفتن به بهشت محروم کند؟ و اگر زندانی تقاضای نماز خواندن نکرده بود چه؟ اگر شکنجه را در سکوت تحمل کرده بود و تا به آخر، تا دم مرگ، تا گفتن اشهد و ان لا اله الا الله، مسلمان معتقد بودن خودش را بروز نداده بود؟ تمام این سال‌ها سرهنگ وجدان خودش را باین بهانه آرام کرده بود که او تنها کمونیست‌های خدانشناس را که دشمن خدا و شاه و میهن بودند شکنجه می‌داد یا می‌کشت. آیا مسلمان معتقد دیگری مانند این مرد را هم ندانسته شهید کرده بود، مردی که الان در برابر پروردگار خودش سجده می‌کرد، بیخبر از آنکه چشمان قاتلی میان او و خدای او حائل شده و چهار چشمی او را می‌پاید؟

سرهنگ ناگهان بی‌اختیار به هق و هق افتاد و اشک ندامت از چشمانش باریدن گرفت. او آنجا کارش چه بود، در یک سیاهچال میان بر و بیابان؟ دیگر برای این جور کار‌ها پیر شده بود. مدت‌ها در انتظار بازنشستگی نشسته بود، به این امید که پیش از بازنشستگی ستاره سرتیپی‌اش را بگیرد. اما آن جاکش‌های توی کارگزینی و دفتر ریاست ستاد هی او را سر می‌دواندند. این سال سومی بود که ستاره سرتیپی را بهش قول داده بودند و بعد زیرش زده بودند. آن جاکش‌های توی کارگزینی، سه سال پشت سر هم، هر سال پنجاه هزار تومن تلکه‌اش کرده بودند. می‌گفتند سه بار اسمش را روی لیست ترفیع برای توشیح همایونی گذاشته بودند و هر بار اعلیحضرت آن را خط زده بودند. و کی می‌دانست راست می‌گویند یا دروغ؟ فقط می‌خواستند پیش از تحویل جنس ما را حسابی بدوشند. چقدر فکر می‌کنند یک سرهنگ حقوق می‌گیرد که سالی پنجاه هزار تومن به آن‌ها رشوه بدهد؟ باید بدانند که ما افسرهای اداره دوم از دله‌دزدی چیزی گیرمان نمی‌آید. کی به ما رشوه می‌دهد، این کمونیست‌های خدان‌شناس گدا گشنه که ترجیح می‌دهند زیر شکنجه بمیرند تا اینکه با ما معامله کنند؟

می‌گویند، اما ما قدرت داریم. می‌گویند، همه از ما می‌ترسند. و این چه تاجی به‌سر من زده؟ اسم ما را اس اس و گشتاپو و از این چیز‌ها گذاشته‌اند. بعله که از ما می‌ترسند. دور ما آسه آسه راه می‌روند که شاخشان نزنیم. اما این چه کمکی به ترفیع من کرده؟ ماتحت تیمسار‌ها را می‌بوسند و ما سرهنگ‌ها را سر می‌دوانند. تا آنجا که بتوانند ما را می‌دوشند. ما از آن جوجه افسرهای مزلف گارد سلطنتی نیستیم که دست به معامله پشت در اتاق خواب والاحضرت‌ها می‌ایستند و هر آنی آماده به خدمتند. مطمئن باش که آن‌ها ترفیعاتشان را تند تند می‌گیرند. دانشگاه جنگ ندیده ستاره‌های سرتیپی و سرلشگری و سپهبدیشان را پشت سر هم می‌گیرند. اما من بدبخت ده سال پیش دانشگاه جنگ را تمام کردم و در یک کلاس صد و ده نفری شاگرد اول شدم و هنوز با درجه سرهنگی دارم توی یک سیاه چال به اعلیحضرت خدمت می‌کنم و جوان‌های گمراه شده مردم را شکنجه می‌دهم. و برای چی؟

امیدوارم که اعلیحضرت قدر خدمت بنده را بدانند. اگر انقلابی بشود من اولین کسی هستم که مردم از یک درخت بدار می‌کشند، در حالیکه اعلیحضرت همایونی و همه خانواده سلطنتی به سویس یا لوس آنجلس یا یک جای دیگری فرار می‌کنند و بقیه عمرشان را به عیش و عشرت می‌گذرانند. خدا می‌داتد چقدر پول توی حساب‌های شماره دار بانک‌های سویس تل انبار کرده‌اند. امیر حسین می‌گفت وقتی تعداد صفر‌ها را روی آن چک‌ها می‌دید باورش نمی‌شد. دو سال توی سویس وابسته نظامی بود. باید کثافتکاری‌های آن‌ها را برایشان می‌کرد. باید بعضی از حساب‌ها را با کارت شناسائی قلابی برایشان باز می‌کرد.

همه کثافتکاری‌هایشان را ما‌ها باید برایشان بکنیم. به هیچکس به‌جز ما افسرهای ابله و وفادار اداره دوم اعتماد نمی‌کنند. و ثمره‌اش برای ما چیست؟ آن جوجه افسرهای مزلف که واکسیل‌های زرد قناری می‌بندند و همه وقتشان را در کاباره‌ها و فاحشه خانه‌ها می‌گذرانند ما را جاسوس و اس اس و گشتاپو صدا می‌کنند. و همه می‌گویند ما قدرت داریم، که آن میرزابنویس‌های اداره کارگزینی جرات نمی‌کنند ترفیع ما را عقب بیندازند، که هیچکس، حتی شخص اعلیحضرت، اسم ما را روی لیست خط نمی‌زند. شاید این بعد از سرلشگر شدنمان درست باشد. اما من شک دارم که رنگ ستاره دومم را ببینم. شک دارم حتی ستاره سرتیپیم را هم ببینم. برای ابد باید سرهنگ بمانم، قصاب عبد و عبید اعلیحضرت همایونی.

رشته افکار سرهنگ زمانی قطع شده بود که عمو جلال نمازش را تمام کرده بود، چهارزانو نشسته بود و یک دور تسبیح صلوات روی تسبیح سرهنگ فرستاده بود، مهر و تسبیح تربت امام حسین را سه بار بوسیده بود، آن‌ها را در سجاده پیچیده بود و با احترام و خلوص تمام روی طبقه بالای قفسه گذاشته بود. سرهنگ بار دیگر تحت تاثیر زهد و تقوای عمو جلال قرار گرفته بود و گمان کرده بود که او، به انتظار مرگ، داشت خودش را برای شهادت آماده می‌کرد. به میان اتاق دویده بود، عمو جلال را در آغوش گرفته بود، او را «پسرم» و «برادر مسلمانم» خطاب کرده بود، گونه‌هایش را غرق بوسه کرده بود، و در حالیکه کودکانه اشک می‌ریخت، از او خواسته بود تا او را، به نام جد مشترکشان، پیغمبر اکرم، الله هم صل علی محمد و آل محمد، ببخشد.

عمو جلال هم سخت به هیجان آمده بود و صمیمانه اشک ریخته بود و با محبتی راستین سرهنگ را در آغوش گرفته بود و بوسیده بود. سر نماز، موقتاً خودش را از یاد برده بود و فراموش کرده بود که نمازش دروغی است. به فکر پدر و مادر مرحومش افتاده بود که هر دو مسلمان معتقد، و هر دو نواده پیغمبر بودند. نخستین نمازی را که در سن شش سالگی خوانده بود به یاد آورده بود. پشت سر مادر چادر به سرش ایستاده بود، تنها جمله نماز را که می‌دانست، بسم الله الرحمن الرحیم، پشت سر هم تکرار کرده بود، و همزمان با رکوع و سجود مادرش رکوع و سجود کرده بود.

جریان اول به نظرش خنده‌دار آمده بود. اما پس از آنکه مادرش به او اطمینان داده بود که آن شیوه نماز خواندن برای یک پسر شش ساله قابل قبول است، و تا زمانی که سنش به جائی برسد که تمام نماز را یاد بگیرد، و بشرط آنکه دلش با نمازش باشد، همه ثواب نماز به او می‌رسد، کار را جدی‌تر گرفته بود. گذشته از آن، بودن با مادرش، مادرش را در نماز همراهی کردن، و دیدن اینکه این کار چقدر مادرش را خوشحال می‌کرد، کافی بود تا به این کار احساسی مانند حرمت بدهد، حرمتی که هرگز بعنوان یک مسلمان معتقداحساس نکرد. در واقع، عمو جلال درست پس از مرگ مادرش، زمانی که ده سال بیشتر نداشت، ایمانش را به خدا از دست داد. گوئی هر نوع احساس دینداری در او در رابطه مستقیم با پیوندی بود که با مادرش داشت. حتی می‌شد گفت که جوانمرگ شدن مادرش سبب روی بر گرداندن او از خدا شده بود، چون خدا را به نحوی مسئول آن می‌دانست.

زمانی که عمو جلال نماز دروغینش را شروع کرد، ناچار شد انگیزه شدیدی را در خود خفه کند که ترغیبش می‌کرد پشت سر هم بسم الله الرحمن الرحیم بگوید و حرکات شبح مادرش را، که در یک چادر سفید گلدار مواج، سه قدم جلو‌تر از او، در فواصل معین رکوع و سجود می‌کرد، تقلید کند. اما وقتی به دنیای واقعیت بر گشت که یادش آمد کجاست و چه کسی احتمالاً از پشت آینه یک‌طرفه مراقب اوست، و چه سرنوشتی در پایان نماز در انتظارش است. وقتی جریان خاطراتش دوباره به کودکی و پدر و مادرش برگشت، آنچه که کلامش را در مسیر خود هدایت کرد و او را از اشتباه در نمازش باز داشت انضباط سختی بود که در چند سال تحصیلش در ملاخانه تبریز، در زیر چشمهای ریزو تراخمی ملا مصطفی، کسب کرده بود، و چوب‌های زیادی که برای هر تلفظ غلط، بخصوص در تلفظ کلمه ولا الضالین نوش جان کرده بود.

بالاخره آنقدر در تلفظ آن کلمه استاد شده بود که ملا مصطفی همیشه او را صدا می‌کرد تا، برای ارشاد شاگردان دیگر کلاس، نقش شاگرد نمونه و کار‌شناس خبره راایفا کند. هر بار پس از آنکه شاگردی سر آن کلمه به لکنت افتاده بود و جیره چوبش را نوش جان کرده بود، ملا مصطفی رویش را به تخته و پشت ستبر و رشیدش را به کلاس می‌کرد و فریاد می‌زد «جلاآآآل!» عمو جلال از جا می‌پرید و با صدائی متحیر و وحشت‌زده داد می‌زد «بله، جناب ملا!» ملا با لحنی آرام می‌گفت «یادشون بده!» به دنبال این حرف یک صحنه خنده‌دار پشت سر ملا اجرا می‌شد که در آن عمو جلال و شاگرد خطاکار وسط کلاس روبروی یکدیگر می‌ایستادند و عمو جلال با گفتن «ولا‌الضالین،» و شاگرد خطاکار با گفتن «ولا الزالین،» آب دهن‌هایشان را به صورت همدیگر تف می‌کردند، و بقیه شاگردان کلاس تلفظ کلمه را زیر لب تمرین می‌کردند تا وقتی که نوبت چوب خوردنشان برسد.

ملا با شکیبایی همانطور رو به تخته می‌ایستاد و چوب را پشت سرش با هر دو دست در برابر چشمان وحشت‌زده شاگردان می‌فشرد. معمولاً تا زمانی که شاگرد تلفظ درست را یاد نگفته بود ملا رویش را بر نمی‌گرداند. اگر پس از سه دور تف کردن متقابل شاگرد درسش را یاد نگرفته بود، با هر تلفظ غلط ملا به‌سرعت برمی‌گشت و یک ضربه محکم با چوب به کپل شاگرد می‌زد. اگر پس از شش دور تف کردن شاگرد هنوز تلفظ را یاد نگرفته بود، پسرک ده تا چوب تازه نوش جان می‌کرد، پنج تا به دست راست و پنج تا به دست چپ، در حالیکه سوزش دست راست هنوز خوب نشده بود. سیستم ملا مصطفی چنان منظم بود که آدم می‌توانست ساعتش را از روی آن تنظیم کند. و شاید عمو جلال نظم و ترتیب زندگیش را، سیستمش را، آنجا یاد گرفته بود.

البته بسیاری از بچه‌های کلاس، از سر گناه هم‌نشینی، کم کم از عمو جلال هم منزجر شده بودند. شاید اگر او تلفظ ولاالضالین را به آن خوبی یاد نگرفته بود، ملا از آن‌ها آن همه توقع نداشت. اما به یاد هم داشتند که پیش از کار‌شناس خبره شدن، عمو جلال هم به سهم خودش به اندازه کافی چوب نوش جان کرده بود. بچه‌های دیگر اذیتش می‌کردند و هر بار که از کنارش رد می‌شدند یک ولاالضالین توی صورتش تف می‌کردند. و هر زمان که کسی با عمو جلال حرفش یا دعوایش می‌شد، «سوگلی ملا» راحت‌ترین ناسزایی بود که می‌توانست نثار او کند. گو اینکه عمو جلال بندرت با کسی حرفش یا دعوایش می‌شد و اگر درست حسابش را می‌کردی، همیشه بیشتر دوست داشت تا دشمن.

با تمام دینی که عمو جلال تا سال‌های سال به چوب ملا داشت، تمام موفقیت آن روزش را نمی‌شد به آن بزرگوار نسبت داد. و تنها شانس یا یک حدس زیرکانه هم نبود که جان او را نجات داده بود. حتی اینجا هم می‌شد نشانه‌ای از نقشه ریزی با حساب او در زندگی دید. آن چند سال آموزش در ملاخانه تبریز، سال‌ها سال پیش، نمی‌توانست به تنهائی نماز خواندن بی‌نقص او را در آن شکنجه‌گاه ساواک تضمین کند.

از زمانیکه او ده ساله بود ایمان خود را به اسلام و به خدا از دست داده بود و کوشش می‌کرد نگذارد ذهنش به گذشته باز گردد. در مدرسه متوسطه در تهران بخودش فشار می‌اورد که در کلاس عربی کارش جلوه زیادی نداشته باشد. در واقع، بطور نیمه خود آگاه، کوشش می‌کرد که در عربی نمره بد بگیرد تا از بر چسب «بچه ملا» بودن در امان باشد. بسیاری از شاگردان متوسطه در پایان رژیم شاه سابق از این بر چسب نفرت داشتند. آن‌ها بخشی از آن موج فکری نو بودند که به ترتیب با فرهنگ غربی، پوچگرائی، و مارکسیسم آشنا می‌شدند. چون بیشتر آن‌ها که شهرستانی یا روستائی بودند، زمانی در گذشته، حتی اگر شده برای مدتی کوتاه، در ملاخانه آموزش دیده بودند، و چون بیشتر آن‌ها دست کم یکی دو تا عکس از پدران یا پدر بزرگ‌هاشان با عبا و عمامه دیده بودند، نسبت به این برچسب حساسیت داشتند.

در سن سی و پنج شش سالگی، با وجود آنکه سال‌ها نماز نخوانده بود، هر زمان که عمو جلال از کنار مسجد یا مناره‌ای رد می‌شد و صدای موزون موذن را می‌شنید، متوجه می‌شد که بی‌اختیار دارد کلمات موذن را در ذهن خود تکرار می‌کند. می‌ایستاد و خود را بسختی سرزنش می‌کرد که چرا نتوانسته خود را کاملا از چنگال عقب ماندگی فکری گذشته‌اش رهائی دهد. خود را ملامت می‌کرد که چرا بازمانده نسل‌ها نسل اجداد خرده بورژوای ملا زده است و هنوز یک انقلابی مارکسیست دو آتشه نیست. اما در زمان بخصوصی در گذشته، و خود او هم نمی‌دانست چه زمان، نفرت خود را نسبت به زبان عربی و صدای اذان موذن و صدای قاری در سوگواری‌ها از دست داد و دوباره به تکرار کلمات قرآن در ذهن خود، هر کجا که آن‌ها را می‌شنید، پرداخت. و چندی پس از آن تصمیم سنجیده‌ای گرفت که نمازهای روزانه‌اش را دوباره از بر کند.

کی می‌دانست، شاید یک روزی به درد می‌خورد. مگر نه اینکه هشتاد در صد ملت، بخصوص در شهرستان‌ها و روستا‌ها هنوز بی‌سواد ولی مذهبی بودند؟ کی می‌دانست قسمت او چه بود؟ یک روزی ممکن بود برای فرار از دست ساواک عبا به دوش و عمامه بر سر کند و خودش را ملا جا بزند. حتی می‌توانست نانش را هم آنطور بدست بیاورد، توی خانه‌ها روضه خوانی کند، و در کفن و دفن‌ها قاری شود، یا حتی در روزهای قتل تعزیه بخواند. از آن راه می‌توانست زندگی راحتی بکند. اگر روضه خوان‌ها با کوره سوادشان می‌توانستند این کار را بکنند، مطمئنا او می‌توانست در این کار موفق‌تر باشد. می‌توانست چنان وعظ بکند که مایه رشک واعظ‌ها شود. شاید کمی هم مارکسیسم و الهیات آزادی بخش برای توده هادر آن‌ها بگنجاند، از فلاکت فقرا و پلیدی اغنیا سخن براند. گذشته از همه چیز، تمام تاریخ شهادت امام‌های شیعیان چیزی جز یک مبارزه انقلابی در برابر ظلم و فساد و حرص و آز نبود. چه افیون توده‌ها بود یا نبود، مارکس و لنین فرصت این را از دست داده بودند که از نماد مبارزه مذهبی در برابر پلیدی بعنوان حربه‌ای در انقلابات امروزه استفاده کنند.

البته اعتقاد مکتبی عمو جلال بیش از آن بود که او بتواند بطور جدی از خط حزبی و اصول‌الدین سیاسیش عدول کند. در کلاس‌های «آموزش مکتبی» و «انتقاد از خود» او همیشه شاگرد اول، شاگرد نمونه و‌‌ همان «سوگلی ملا» بود که می‌توانست «ولا الضالین» را بهتر از همه تلفظ کند. حتی وقتی خودش ملا، معلم، و دبیر اول کمیته ایالتی حزب شد، مشکل به ذهنش خطور می‌کرد که از اصول‌الدین سیاسی خود منحرف شود. اما شاید چون اصول‌الدین قدیمی تری هنوز در عمق ضمیر ناخودآگاهش فعال بود، خودش را بدلایلی راضی کرد که دوباره نمازش را یاد بگیرد و عبارات متداول قرآن را از بر کند. و اگر این کار را برای چنین روز مبادائی نکرده بود، روزی که نیاز مبرم به نماز خواندن داشت، زندگیش در آن روز در آن شکنجه‌گاه ساواک به مفت نمی‌رزید.

آن نماز عصر نه تنها جانش را در آن روز نجات داد، بلکه سبب شد که یک قلم در پرونده ساواک او ثبت شود، حاکی از اینکه او مسلمانی معتقد بود و از این رو شایعه اینکه او کمونیست معتقدی بوده است احتمالاً نمی‌توانست درست باشد. سال‌ها بعد، وقتی رنگ عوض کرد و به رژیم شاه پیوست، این قلم بیش از هر چیز دیگری در پرونده قطور ساواکش مایه اعتبار او شد. حتی وقتی رژیم شاه ساقط شد و رژیم جمهوری اسلامی بر سر کار آمد، پرونده قدیمی ساواک او به کمکش شتافت، همچنان که دوست قدیمیش، «سرهنگ» ساواک سابق، حاجی سه بار مکه رفته، که حالا به عنوان یک مسلمان معتقد واقعی سردار شده بود و با تمام دم و دستگاهش به اداره اطلاعات جمهوری اسلامی انتقال یافته بود. اگر ساواک شاه او را کمونیست نشناخته بود اداره اطلاعات جمهوری اسلامی هم نمی‌توانست او را کمونیست به حساب بیاورد. اما این صحبت بماند برای بعد. برگردیم سر آن عصر نمازخوانی. پس از آن روز عمو جلال و سرهنگ ساواک دوست «جون‌جونی» شدند، که دشمنان حزبیش را بیش از پیش به این بدگمان کردکه او مأمور مخفی ساواک بوده است.

البته آن نوع شایعه را نمی‌شد زیر سبیلی در کرد. اگر حزب به‌راستی فکر می‌کرد که او مامور مخفی ساواک است، ممکن بود سرش را زیر آب کنند. چنین مواردی پیش آمده بود. عمو جلال از چنین مواردی آگاهی شخصی داشت. اما عمو جلال این را هم می‌دانست که چنین موردی بدون دستور صریح از بالا‌ترین مقامات رهبری حزبی نمی‌توانست پیش بیاید، بخصوص اگر صحبت از دستور قتل یک دبیر اول کمیته ایالتی در میان بود. و حزب آنقدر عضو در ارتش و در ساواک داشت که بتوانند پرونده‌ها را بر رسی کنند و دریابند که او مامور ساواک نیست. مگر آنکه کسی در ساواک می‌خواست کلک او را بدست عمال خود حزب بکند، که در این صورت می‌توانستند اطلاعات دروغ در پرونده ساواک او وارد کنند. اما از جهت دیگر، اگر ساواک راستی گمان می‌کرد که او آنقدر مهم است، خودشان این عمل پلید را خیلی راحت‌تر و سریع‌تر انجام می‌دادند، به این امید که زیر شکنجه اطلاعات زیادی هم از او کسب کنند.

اول نوامبر ۱۹۶۹

Wed, 24 Aug 2011 07:58:14 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، دفتر خاطرات فرهنگ، تهران، اول نوامبر ۱۹۶۹- هفته گذشته یک نامه سفارشی از کنسولگری آمریکا دریافت کردم که به اطلاعم می‌رسانید که امروز قرار ملاقاتی با کنسول دارم. بابا گفت “بارک‌الله پسرم!” روی سخنش با سیروس بود.

“امتحان فروشندگیشو خوب پس داد. حالا نوبت با ماست. حالا دست‌کم می‌فهمیم سگ دروغگو کدومشونه، جناب سرهنگ یا جناب کنسول.” چنان به هیجان آمده بود که می‌خواست مرا تا کنسولگری همراهی کند. با زحمت زیاد توانستم او را از این کار منصرف کنم. باو قول دادم که حد اعلای فصاحت و بلاغت و سماجت را با کنسول به خرج بدهم.

وقتی به در خانه رسیده بودم داد زد “می‌خوام که همه چی رو بهش بگی. و وقتی می‌گم همه چی منظورم همه چیه. اگه از همه چی خبر داره که ضرری به کسی نمی‌خوره. اگه خبر نداره، وقتشه که یکی خبردارش کنه. حالا دیگه مجبوره یه جوابی به یه کسی بده، اگه نه به تو، پس به اون سگائی که سیروس به طرفش کیش کرده.”

ساعت ده صبح به کنسولگری رسیدم و بلافاصله مرا به دفتر کنسول راهنمائی کردند. مرد چهل و چند ساله‌ای بود با قد بلند، اندام لاغر، خوشرو و مؤدب. وقتی خودش را به زبان فارسی سلیس به من معرفی کرد دچار حیرت شدم. گفت اسمش آلن دوگان است. پرسید آیا ترجیح می‌دهم به زبان انگلیسی صحبت کنیم یا به زبان فارسی. گفتم به زبان انگلیسی،؛ اما به او به خاطر فارسی بی‌نقصش تبریک گفتم. او به خاطر انگلیسی بی‌نقص من به من تبریک گفت. پرسید چرا با وجود شاعر بودن و آن حرف‌ها ترجیح می‌دادم به جای زبان مادری خودم به زبان انگلیسی صحبت کنم. گفتم به زبان انگلیسی راحت‌تر می‌شد بدون تکلف صحبت کرد و یکدیگر را تو خطاب کرد. گفتم زبان فارسی رسمی خیلی شق و رق است. لبخندی زد و گفت منظورم را می‌فهمد.

پیشنهاد کرد که اگر من مخالفتی نداشتم بلافاصله برویم سر اصل مطلب. گفت پرسش‌نامه‌هایی از برخی اتباع آمریکا دریافت کرده بود که سبب شده بود شخصاً به پرونده من رسیدگی کند و ببیند آیا ویزای من به دلیل درستی رد شده یا نه. و بعد موقعیت مرا بسیار جالب یافته بود. آماده بود که مدتی وقت با من صرف کند. تمام پیش از ظهرش را برای رسیدن به پرونده من باز گذاشته بود. من چقدر وقت داشتم؟ گفتم چیزی که زیاد داشتم وقت بود. پرسید بعد از ملاقاتم با کنسول‌یار او چه اقدامی در مورد رد تقاضای ویزایم کرده بودم.

جنگل به همه جا گسترش داره. تنها فرقش اینه که توی آمریکا جنگل یک لحاف چهل تکه است که در میون وصله‌هاش جزایری از آدم‌های رستگار شده پراکنده است. آدم‌هایی مثل ثورو، هاثورن، ملویل ، و ویتمن از این جزایر سر در می‌آرن. ملویل به این آدم‌ها می‌گفت انفرادی‌ها، و هنوز هم همون انفرادی‌ها هستیم.

گفتم “رفتم ساواک که بپرسم چرا در مورد من به کنسولگری گزارش نادرست داده‌ن.”
“و نتیجه؟”
“گفتن اون‌ها چنین کاری نکرده بودن. گفتن این کنسولگریه که نمی‌خواد به من ویزای آمریکا بده و ساواک رو بهانه قرار می‌ده.”
کنسول با لبخندی تفریحی گفت “که اینطور؟ و اون‌ها که اینو گفتن چه کسانی هستن؟”
“سرهنگی که معمولاً اونجا می‌بینم.”
“سرهنگ صبحانی؟”
“رسماً هیچکس اسم او رو به من نگفته. اما یک‌بار شنیدم که کسی از او به این اسم نام برد.”
“و تو حرف سرهنگ صبحانی رو باور کردی؟”
گفتم “من دیگه نمی‌دونم چی رو باور کنم یا حرف کی رو باور کنم.”
گفت “می‌دونم چه احساسی داری. اگر من جای تو بودم من هم همین احساس رو می‌داشتم.” و بعد از کمی سکوت “چرا می‌خوای بری آمریکا؟”
گفتم “خواست پدرمه.”
پرسید “خواست خودت نیست؟”
“چه اینجا بمونم، چه برم آمریکا، برای من فرقی نمی‌کنه. در واقع خودم ترجیح می‌دم اینجا بمونم و از پدرم مراقبت کنم. اما در عین حال می‌خوام هر کاری رو که اون می‌خواد بکنم. پیرمرد علیلیه و من می‌خوام هر کاری رو که مایه خوشنودی اون می‌شه انجام بدم. و رفتن من به آمریکا مایه خوشنودی اون می‌شه.”
کنسول پرسید “چرا رفتن تو به آمریکا مایه خوشنودی اون می‌شه؟”
“نمی‌دونم چیه، یه چیزی راجع به آمریکا داره. می‌گه آمریکا بهترین امید نهایی بشریته. می‌گه آخرین نبرد اونجا می‌شه.”
“چه نبردی؟”
“نمی‌دونم. نگفته. منم نپرسیده‌م. البته دلیل واقعیش این نیست. می‌خواد که من پیش برادر بزرگم باشم. نگران چیزیه که بعد از مرگش ممکنه اینجا به سر من بیاد.”
“نگران چیه؟”
“نمی‌دونم. می‌ترسه که من اینجا نتونم زنده بمونم. می‌گه من خوی پلنگی و غریزه جنگل ندارم. اینجا رو جنگل می‌دونه. می‌گه من خیلی معصومم.”
“تا اونجا که من اطلاع دارم تو شاعری، نمایشنامه‌نویسی، و هنرپیشه تآتری. شکسپیر رو ترجمه کرده‌ی. توی نمایشنامه‌های شکسپیر بازی می‌کنی. این‌ها واقعیت داره؟”
“به خاطر همین بابام فکر می‌کنه که من خوی پلنگی و غریزه جنگل ندارم، چیزی که اینجا برای زنده موندن لازمه.”
“اما اینجا سرزمین شعر و شاعریه. همیشه سرزمین شعر و شاعری بوده. من برای این درخواست کردم که به اینجا بیام. به خاطر این فارسی یاد گرفتم. من عاشق حافظ و مولوی هستم.”
با شگفتی به او نگاه کردم. بی‌خود نبود که فارسی را به آن خوبی صحبت می‌کرد. اول فکر کرده بودم از آن نابغه‌های سمعی بصری شش هفته‌ای وزارت خارجه آمریکاست، که زبان را در حد تعارفات روزمره و بذله‌گویی خوب می‌دانند. ولی حافظ؟ مولوی؟
گفت “می‌بینم که مایع اعجابت شده‌م.” دستش را دراز کرد و از قفسه کتاب پشت سرش یک مجموعه کوچک غزل‌های حافظ را به زبان انگلیسی، همراه با دیوان حافظ قزوینی و اشعار صوفیانه مولوی به ترجمه آربری بیرون کشید.
گفت “این‌ها کتاب‌های محبوب منن. من اولین بار وقتی در دانشگاه کلمبیا دانشجوی ادبیات آلمانی بودم، با حافظ به خاطر ستایش گوته از او آشنا شدم. اونوقت شروع کردم فارسی یاد گرفتن. ترجمه حافظ رو خوندم، بعد با کلی کمک و زحمت سه چهار تا غزلش رو به فارسی خوندم و عاشقش شدم. بعداً وقتی وارد کادر سیاسی شدم همه‌ش به فکر این بودم که یک روزی بیام اینجا، به سرزمین گل و بلبل. بالاخره چند سال پیش تقاضای انتقال به اینجا رو کردم. حالا دیگه ترک کردن اینجا برام مشکله.”
مرا نگاه کرد که هنوز مات و مبهوت نشسته بودم. “هنوز از حالت شوک در نیومده‌ی؟”
گفتم “چرا. اما وقتی فکرشو می‌کنم از اون عجیب‌تر نیست که منم چهارده‌سالگی عاشق شکسپیر شدم. شب‌ها تا صبح بیدار می‌نشستم، معنی لغت هارو توی کتاب لغت مختصر اکسفورد پیدا می‌کردم و با شور و اشتیاق می‌خوندم. بعد تمام روز سر کلاس چرت می‌زدم. در واقع همون وقت بود، در سن چهارده سالگی، که ترجمه هاملت رو شروع کردم، گو اینکه تا وقتی هفده ساله بودم چاپ نشد.”
گفت “آره، وقتی به سرگذشت زندگیت علاقمند شدم دادم برام آوردنش که بخونم. ترجمه هاملتت رو می‌گم. دیشب با علاقه زیادی خوندمش. خیلی خوب ترجمه کردیش. کاش من می‌تونستم حافظ رو به این خوبی به انگلیسی ترجمه کنم.”
گفتم “اما ترجمه حافظ خیلی از شکسپیر مشکل‌تره. اغلب غزل‌هاش، خیلی از استعاره‌های به اصطلاح متافیزیکیش غیر قابل ترجمه‌ن.”
گفت “حرفتو قبول دارم. وای که چقدر دلم می‌خواست به جای گذرنامه و ویزا درباره حافظ و شکسپیر حرف بزنیم، بهتر نبود؟”
گفتم “صد در صد! واسه این گفتم برای من فرقی نمی‌کنه کجا باشم، تا وقتی که حافظ و شکسپیرم همراهم باشن.”
گفت “اما شاید بابات حق داشته باشه. شاید با شاعر بودن نتونی زنده بمونی. داستان فقط مسئله نون درآوردن نیست. شاید از یک جائی سر در بیاری که به هیچ وجه نگذارن شعر بگی یا شعر بخونی. من چنین جاهایی بوده‌م. جهنمه، حتی اگه فقط برای بازدید اونجا رفته باشی.”
گفتم “همین جا یکی از اون جاهاس. یک کلمه بدون اجازه ساواک چاپ نمی‌شه. واسه اینه که پدرم می‌خواد که من برم آمریکا. فکر می‌کنه اونجا شاید بتونم یک جایی برای خودم پیدا کنم که توش محبور نباشم از انسان بودن خودم خجالت بکشم. این اصطلاحی است که اون به کار می‌بره.”
کنسول نگاه اندوهگینی به من کرد و گفت “می‌دونم. من خودم هم شعر می‌گم. شاید بعد فرصت بیشتری داشته باشیم که صحبت از شعر بکنیم. اما امروز من باید به مسئله ویزای تو بپردازم. نه تنها به خاطر خود تو، بلکه علاوه بر اون به خاطر اینکه باید به دو تا تلگراف جواب بدم، یکی از یک نماینده کنگره و یکی از یک سناتور. برادرت توی آمریکا کارچاق‌کن خیلی مؤثریه.”
گفتم “بایدم باشه. بهترین بیمه‌فروش آمریکاست.”
هر دو خندیدیم.
پرسید “می‌تونیم باهم روراست و با کمال صداقت صحبت کنیم؟”
گفتم “صد در صد!”
“برات راحته منو آلن صدا کنی؟ منو تو خطاب کنی”
“اگه دل شما بخواد.”
“می‌تونیم دوست باشیم؟”
من بدون هیچ ابهامی گفتم “بله!”
آلن گفت “خوبه! توی درخواست ویزات نوشته‌ی که هیچوقت کمونیست، یا خرابکار، یا متمایل به چپ نبوده‌ی؟ این کاملاً واقعیت داره؟”
“بله، داره!”
“و هرگز هیچ نوع فعالیت یا وابستگی یا تمایل سیاسی نداشته‌ی؟”
گفتم “هیچ نوع. تنها چیزی که کسی ممکنه حمل بر فعالیت سیاسی من بکنه کارهائی‌ست که در دو سال گذشته مجبور بودم برای ساواک بکنم، نه به خواست خودم، بلکه چون به من گفته بودند که چاره‌ای جز کردنشون ندارم، و چون پدرم هم بهم گفته بود که باهاشون همکاری کنم.”
“چه نوع کارهایی؟”
“اسم منو تو دانشگاه نمی‌نوشتن مگر اینکه قبول می‌کردم که میان دانشجو‌ها و استاد‌ها جاسوسی و خبرچینی کنم، و گزارش هر کسی رو که به هر دلیلی با من تماس می‌گرفت به ساواک بدم. می‌خواستن که من در سازمان‌های مخفی دانشجویی جورواجور رخنه کنم”
پرسید “و تو این کار‌ها رو کردی؟”
“سعی کردم. وانمود کردم که دارم می‌کنم. متأسفانه تنها کسانی که انقدر بی‌شعور بودن که به من نزدیک بشن مأمورین دیگه ساواک بودن، که من گزارششونو دادم. گذشته از اون، هر سازمانی که من می‌تونستم توش رخنه کنم ساواک لازم نبود نگرانش باشه.”
“پس اگه تمام کارهایی رو که ساواک می‌خواست بکنی کردی چرا بهت عدم سوء‌سابقه سیاسی نمی‌دن.”
“اما اون‌ها این مطلب رو تکذیب می‌کنن. می‌گن که به کنسولگری برای من عدم سوءسابقه سیاسی داده‌ن. می‌گن کنسولگریه که نمی‌خواد من به آمریکا برم.”
“سرهنگ گفت که چرا کنسولگری نمی‌خواد که تو به آمریکا بری؟”
“ به خاطر شایعاتی که درباره مرگ برادرم اسکندر وجود داره. گفت ممکنه من منبع و شاهدی برای تأئید این شایعات بشم.”

هر وقتی، هر جائی کسانی رو که برادرم رو شکنجه کرده‌ن ببینم می‌شناسمشون. با اون سبیل دوچرخه‌ایشون، دندونای طلاشون، دندونای افتاده‌شون، چشمک‌های هرزه‌شون، و لبخندهای شهوت‌آمیزشون. تا وقتی شروع به استفراغ کردم، وقتمو صرف بررسی دقیق چهره‌هاشون کردم. خیلی سعی کردم ببینم در نردبان تکامل بشری من چه پیوندی با این موجودات دارم

کنسول پرسید “برادرت اسکندر چطوری مرد؟”
“راستشو می‌خوای بهت بگم؟”
“آره. اگه ممکنه.”
“به عنوان دوستم آلن دوگان، یا به عنوان جناب آلن دوگان کنسول محترم ایالات متحده آمریکا؟”
گفت “به عنوان دوستت آلن دوگان.”
“بنا بر گزارش‌های رسمی برادر من در یک تصادف اتومبیل مرد.”
“و بنا بر گزارش‌های غیر رسمی؟”
“بنا بر گزارش‌های غیر رسمی، توی یک رودخونه، بطور مجازی غرق شد.”
“چطوری می‌شه به طور مجازی غرق شد؟”
“وقتی پرید توی رودخونه، یادش رفت دستاش و پاهاشو با خودش ببره که بتونه شنا کنه. و به هر حال پیش از اونکه بپره تو آب مرده بود.”
“بذار ببینم حرفتو درست فهمیدم یا نه. می‌خوای بگی یک کسی برادرت رو زیر شکنجه کشت، دست و پاشو قطع کرد، و بعد جسدشو انداخت توی آب که وانمود کنه که غرق شده؟”
“نه، که وانمود کنه که توی تصادف اتومبیل کشته شده.”
“اما چطوری می‌شه وانمود کرد که آدمی که غرق‌شده توی تصادف اتومبیل کشته شده؟”
“پزشک قانونی این سئوال رو مطلقاً مطرح نکرد. اماً رسما گواهی کرد که برادر من در یک تصادف اتومبیل کشته شده.”
“جسد چی نشون می‌داد؟”
“جسدی در کار نبود. به ما دستور دادن که رسماً اعلام و آگهی کنیم که علت مرگ تصادف اتومبیل بوده، و بعد هم یک تابوت خالی رو با ساز و دهل، و با حضور خبرنگاران کلیه رسانه‌های خبری دفن کنیم.”
“پس اگه جسدی در کار نبود، چطور تو می‌تونی بگی که اونو زیر شکنجه کشته بودن و جسدشو ناقص کرده بودن و جسد ناقص‌شده رو توی رودخونه انداخته بودن؟”
“روزنامه‌های مخفی اینطوری گزارش کردن.”
“اما ساواک می‌گه این‌ها شایعاتی است که کمونیست‌ها درست کرده‌ن و توی روزنامه‌های غیر قانونی کمونیستی چاپ کرده‌ن.”
گفتم “برای من هم این‌ها می‌تونستن شایعه باشن، تا اینکه یک روز، سه سال پیش، منو از خونه بابام ورداشتن، نشوندن توی یک جیپ ارتشی، چشم‌هام رو بستن، و بردندم به یک سیاهچال ساواک برای بازجویی. اونجا من سه ساعت توی یک زیرزمین دم‌کرده ساواک نشستم و گذاشتم یک سرهنگ دوم با اونیفرم نظامی و سه تا شکنجه‌گر ساواک با آب و تاب و با غرور کامل برام تعریف کنن که چطوری برادرم رو شکنجه داده بودن و بدنش رو ناقص کرده بودن تا اینکه مرده بود. گزارش اون‌ها مو به‌مو گزارشِ چاپ شده در روزنامه‌های مخفی رو تأئید می‌کرد و اضافه هم داشت.”
“ساواک چرا بخواد اون جزئیات رو برای تو شرح بده؟”
“که منو بترسونه، تا اینکه هر چی درباره رفقای برادرم می‌دونستم لو بدم، تا کمکشون کنم که اون‌هایی رو که هنوز فکر می‌کردن توی مخفیگاه‌ها هستن بگیرن.”
آلن پرسید “خیلی برات دردناکه که جزئیات شکنجه و ناقص کردن برادرتو برای من شرح بدی؟”
گفتم “در حال حاضر، احتمالاً برای تو دردناک‌تر خواهد بود تا برای من. من نزدیک به سه ساله که دارم با این جزئیات زندگی می‌کنم. اما بگذار بهت هشدار بدم، وقتی برای اولین بار شنیدمشون بالا آوردم. و مدت‌ها همینجور بالا آوردم.”
“می‌تونی خلاصه‌ای ازشون برام بگی؟”
گفتم “آره. گشنگیش داده بودن، حسابی زده بودنش، آرواره شو شیکسته بودن، دندوناشو خورد کرده بودن، بار‌ها بهش تجاوز کرده بودن، بطری بهش چپونده بودن، با آتیش سیگار تنشو سوراخ سوراخ کرده بودن، بعد دست‌ها و پاهاش رو با اره بریده بودن تا مرده بود. اینجا بود که خوشبختانه دلشون رحم اومد و گزارش رو قطع کردن، چونکه من داشتم بالا می‌آوردم. بقیه داستان از شایعات به من رسیده، از دهن این و اون، از گزارش روزنامه‌های مخفی، که صورتش رو بی‌صورت کردن که شناخته نشه و جسد رو توی رودخونه انداختن، و بعد، طبق روایات، سازمان‌های مخفی جسد رو از آب گرفتن و عکسشو در روزنامه‌هاشون چاپ کردن.”
حالا آلن بود که مات و مبهوت بود و رنگش را باخته بود.
پرسیدم “حالا من تو رو دچار شوک کرده‌م؟ اگه کرده‌م متاسفم.”
آلن دستش را دراز کرد و به دست من زد. گفت “نگران نباش. منم نیاز داشتم که بدونم. آماده بودم که ریسک بالا آوردن رو هم بکنم، گرچه برادر من نبود.”
“پس بد نیست بدونی که تهدید کردند که تمام این کار‌ها رو نه تنها با من، بلکه با پدرم هم بکنند، با رئیس دیوان عالی کشور.”
پرسید “اسم سرهنگ دومه چی بود؟”
گفتم “هیچوقت اسمشو ندونستم. سه تا وردست‌هاش رو، آدم‌هایی که شخصاً اونو شکنجه داده بودن، با نام‌های دکتر فرزان، دکتر منوچهریان، و دکتر عزیزی به من معرفی کرد. اما مطمئنم که این‌ها اسم‌های واقعیشون نبود.”
“اگه دوباره ببینیون می‌شناسیشون؟”
گفتم “هر وقتی، هر جائی. با اون سبیل دوچرخه‌ایشون، دندونای طلاشون، دندونای افتاده‌شون، چشمک‌های هرزه‌شون، و لبخندهای شهوت‌آمیزشون. تا وقتی شروع به استفراغ کردم، وقتمو صرف بررسی دقیق چهره‌هاشون کردم. خیلی سعی کردم ببینم در نردبان تکامل بشری من چه پیوندی با این موجودات دارم.”
پرسید “برادرت کمونیست بود؟”
گفتم “نمی‌دونم. هیچوقت نشنیدم که اسمی روی مرام سیاسیش بذاره. می‌دونم که اعتقادی به حزب توده یا به روسیه استالینی نداشت. از رؤیایی که از یک دنیای عادلانه داشت حرف می‌زد، دنیایی که توش کسی گشنه نمونه، توی سرما نمونه، بهش تعدی نشه. مخالف استبداد بود، به هر نوعش، و در هر کجا. من هیچ خبری از گروه مسلحی که ساواک می‌گه اون سرکرده‌ش بود ندارم. تا اونجا که من می‌دونم هیچوقت اسلحه‌ای نداشت و هیچوقت هم اسلحه‌ای به کار نبرده بود. حالا البته تمام گروه‌ها اونو به خودشون چسبونده‌ن. کمونیست‌ها، سوسیالیست‌ها، جبهه ملی‌ها، فدائیان خلق، مجاهدین خلق. تا اونجا که من می‌دونم اون به هیچ کدوم از این گروه‌هایی که اونو به خودشون نسبت داده‌ن تعلق نداشت.” پرسید “تو با کارهاش موافق بودی؟”

گفتم «خب، به نظر می‌آد که سرانجام من هم می‌تونم واترلوی خودمو داشته باشم. اما با بودن تو در کئوکاک و من در واترلو، فکر می‌کنی آیوا جا برای تمام این گیاهخوارایی که روونه اونجان داشته باشه؟»
گفت «چرا که نه؟ آیوا تا دلت بخواد ذرت داره. همه نون دنیا رو ما می‌دیم! »
پس از چند لحظه، درحالی که گذرنامه مرا مهر می‌کرد گفت «خنده داره که با تمام دردی که از انسان بودن خودمون می‌کشیم، بازم موفق می‌شیم خنده‌هامونو بکنیم. »

گفتم “من نمی‌دونم چی‌کار می‌کرد. ساواک می‌گه که گروهشون به پاسگاه‌های ژاندارمری حمله می‌کرد. من از این خبری ندارم. این حرفی است که اونا می‌زنن. هیچکس در هیچ دادگاهی مدرکی در این مورد ارائه نداد. هیچ قاضی یا هیئت منصفه‌ای چنین چیزی نگفت. برادری که من می‌شناسم یک جوون ایده‌آلیست بود که به یک مدینه فاضله شاید محال اعتقاد داشت، و برای رسیدن به هدفش کوشش می‌کرد. شاید متعصب و اصولگرا بود. اما با این همه ایده‌آلیست بود.”
“تو با مرام سیاسیش موافق بودی؟”
“من درست نمی‌دونستم چه مرامی داره. احتمالاً با روش‌هاش موافق نبودم. توی مدینه فاضله‌ش جایی برای شعر نبود. همه فکر و ذکرش سیر کردن شکم مردم بود. و نسبت به رسیدن به مدینه فاضله‌ش هم شاید زیادی خوشبین بود. عوامل روحی، ضعف آدمی، استعداد انسان رو برای حیوانیت دست کم می‌گرفت. سعی کردم به خوندن نمایشنامه‌های تاریخی شکسپیر تشویقش کنم، تا ببینه که چطور وسایل رسیدن به هدف‌ها خود هدف‌ها رو فاسد می‌کنن، که چطور قهرمانان نبرد برای آزادی به نوبه خودشون ستمگر می‌شن. اما او می‌گفت این‌ها ادبیاته و برای او ادبیات زیاد ربطی با دنیای واقعیت نداشت.”
پرسید “مارکسیست بود؟”
گفتم “مطمئن نیستم. اول‌هاش شاید. اما بعداً احتمالاً نبود. مارکس رو خونده بود. کتاب‌هاش رو داشت. اگر مارکسیست بود احتمالاً مارکسیست خیلی تعدیل‌شده‌ای بود. از مارکسیست‌هایی که من می‌شناختم تعصب خیلی کمتری داشت. احتمالاً یک نوع سوسیالیست بود.”
پرسید “با خودش موافق بودی؟”
گفتم “عاشقش بودم. و یک چیز رو مسلم می‌دونم. هر گناهی که به گردن داشت، هر چقدر هم که منحرف شده بود، به هیچ‌وجه و عنوانی سزاوار اون چهار تا حیوونی که چهار هفته آخر عمرش رو با اون‌ها گذروند نبود. این رو به یقین می‌دونم. هر حکمی که یک دادگاه قانونی براش صادر می‌کرد از نظر من ایرادی نداشت. اگر بعد از یک محاکمه درست و حسابی، و بدون هیچ شکنجه، یک قاضی اونو پای چوبه‌دار فرستاده بود یا دستور تیربارونشو داده بود، از نظر من ایرادی نداشت. این برای پدرم هم قابل قبول بود.”
آلن پرسید “با کسی راجع به این مطلب صحبت کرده‌ی؟”
گفتم “نه. چه فایده‌ای داره؟ با هیچ کسی جز بابام صحبت نکرده‌م. حتی مادرم هم نمی‌دونه چی به سر اسکندر اومده. حتی برادرم سیروس که آمریکاست نمی‌دونه چی بسر اسکندر اومده.”
پرسید “با هیچ کدوم از مقامات قضایی کشورتون صحبت کرده‌ی؟”
“شوخیت گرفته؟ پدرم رئیس دیوان عالی کشوره. با اون صحبت کرده م. یا بهتر بگم، اون با من صحبت کرده. اون می‌دونه. اون زود‌تر از من می‌دونست.”
“اون چیکار کرده؟ با کسی صحبت کرده؟”
“سعی کرد جون اسکندرو، وقتی داشتن شکنجه‌اش می‌دادن، نجات بده. اما بی‌فایده بود. می‌دونست که وقتی پای ساواک و ارتش به میون می‌آد، رئیس دیوان عالی کشور مسخره اس، وزارت دادگستری مسخره‌ اس، خود دادگستری مسخره اس. از اون موقع تا حالا هم با کسی صحبت نکرده، نه تنها چون دستور رسمی داره که این کارو نکنه، بلکه چون فایده‌ای در این کار نمی‌بینه. تنها آرزوش الان اینه که بمیره. و تنها چیزی که تا حالا زنده نگهش داشته آرزوی اینه که پیش از مرگش ببینه که من سالم از این مملکت خارج بشم.”
آلن ایستاد و رویش را به طرف پنجره کرد. مدتی دراز ساکت ایستاد.
بالاخره با لحنی مهربان و غمگین پرسید “با نمایشنامه شب ایگوانای تنسی ویلیامز آشنائی داری؟”
گفتم “بله. کاملا.”
“اسم اون کشیشی که ازش خلع کسوت شده بود، که داشت برای نامردمی انسان نسبت به خدا مدرک جمع می‌کرد، چی بود؟”
“شانون. ال تی شانون. و طبق ادعای خودش ازش خلع کسوت نشده بود. فقط امت کلیسای خودش در کلیسا را روش قفل کرده بودن.”
“آره. اونم دلش می‌خواست بمیره، نه؟ خب، این الان احساسی است که من دارم. تو هیچ‌وقت چنین احساسی داری؟”
گفتم “بیشتر اوقات. این دقیقاً احساسی بود که بعد از شنیدن کارهایی که با اسکندر کرده بودن داشتم، البته بعد از اونکه استفراغم بند اومد. اما می‌دونی چیه، نیم بیماری از وجود من هم هست که نمی‌خواد بمیره، که می‌خواد یک چند هزار سالی این دور و ور بپلکه تا ببینه آیا اوضاع دنیا چه جوری می‌شه.”
آلن برگشت و با لبخند مهربان و غمگینی به من نگاه کرد.
پرسید “فکر می‌کنی هیچ بهتر بشه؟”
گفتم “نمی‌دونم. اون چیزی است که می‌خوام بدونم. فکر می‌کنی بتونه بد‌تر بشه؟”
گفت “می‌دونی، پیش از اینکه بیام اینجا، پستم توی یک کشور آمریکای لاتین بود. اسمش رو بهت نمی‌گم. یک روز شاهد این بودم که یک نفر رو از طبقه سوم ساختمان سازمان امنیتشون پرت کردن روی سیم برق زنده. بذار بهت بگم که من هم مدتی هی استفراغ می‌کردم. بعدش تقاضای انتقال کردم چون دیگه نمی‌تونستم اونجا رو تحمل کنم. تقاضا کردم به اینجا منتقل بشم چون که از روی سادگی امیدوار بودم که اینجا کمی بهتر باشه. ما مأمورین کنسولی اغلب از تمام کثافت‌کاری‌های دور و ور خودمون باخبر نیستیم. و فکرشو بکن که ما از این دولت‌ها به‌نام دمکراسی، به‌نام جنگ با کمونیسم حمایت می‌کنیم. یعنی می‌شه که آدم‌هایی که باهاشون می‌جنگیم بد‌تر از اونایی باشن که ازشون حمایت می‌کنیم؟”
گفتم “اگه پدر من این حرفتو می‌شنید کیف می‌کرد. این حرفی است که اون همیشه می‌زنه. می‌دونی، اون طرفدار پر و پا قرص دمکراسی مبنی بر قانون اساسیه. شیفته قانون اساسی شماست. مرتب داره درباره متمم اول و متمم پنجم قانون اساسی آمریکا صحبت می‌کنه. وقتی پای حرفش می‌شینی از خودت می‌پرسی این آدم رئیس دیوان عالی کشور اینجاست یا اونجا.”
آلن گفت “من هم به قانون اساسی خودمون ایمان دارم! اما در این لحظه می‌تونم توماس جفرسون رو ببینم که داره در گور به خودش می‌پیچه. و صدای توین بی‌رو می‌شنوم که می‌گه که وقتی ما شیوه‌های دشمن رو به کار می‌بریم، دشمن به ما پیروز شده.”
پرسیدم “آمریکایی‌ها می‌دونن که دولتشون در خارج از چه کسانی حمایت می‌کنه؟”
“سئوال جالبیه. بعضی‌ها می‌دونن و چشم‌پوشی می‌کنن. بعضی‌ها نمی‌دونن و چشم‌پوشی می‌کنن. بعضی‌ها می‌دونن و براشون فرقی نمی‌کنه. بعضی‌ها نمی‌دونن و براشون فرقی نمی‌کنه. بعضی‌ها هم می‌دونن و سعی می‌کنند بر علیه‌ش مبارزه کنن و موفق نمی‌شن. این آخری‌ها هنوز رؤیاهای جفرسن رو در سر می‌پرورن. هیچ چیزی از جفرسن خونده‌ی؟”
گفتم “نه. ولی پدرم یک قفسه پر از کتاب‌های جفرسن داره. آمریکایی که می‌خواد منو بهش بفرسته آمریکای توماس جفرسونه.”
گفت “پدرت آدم خیلی روشنیه! باید جفرسن رو بخونی. گاهی از اینکه چقدر از خواب و خیال‌هایی که او برای آمریکا داشت دور شده‌یم احساس حیرت می‌کنم.”
پرسیدم “پس جنگل پشت مرزهای آمریکا متوقف نمی‌شه؟”
آلن گفت “نه، متأسفانه نه! جنگل به همه جا گسترش داره. تنها فرقش اینه که توی آمریکا جنگل یک لحاف چهل تکه است که در میون وصله‌هاش جزایری از آدم‌های رستگار شده پراکنده است. آدم‌هایی مثل ثورو Thoreau، هاثورن Hawthorne، ملویلMelville، و ویتمن Whitman از این جزایر سر در می‌آرن. ملویل به این آدم‌ها می‌گفت انفرادی‌ها، و هنوز هم همون انفرادی‌ها هستیم. در آمریکا می‌گذارن که از جنگل بیرون بیای و بیرون بمونی، اگه براستی خوی پلنگی نداشته باشی، اگه براستی بخوای گیاهخوار باشی. اما تنها بشرط اینکه سعی نکنی جلوی جنگل رو بگیری، کاری نکنی که بخواد جلوی جنگل رو بگیره. از اون راه هیچ شکار بزرگ گیرت نمی‌آد. ولی اگه براستی گیاهخوار باشی نیازی به شکار بزرگ نداری.”
پرسیدم “و اگه سعی کنی جلوی جنگل رو بگیری چی؟”
گفت “اونوقت خوردت می‌کنن.”
پرسیدم “تو چی آلن؟ تو هم گیاهخواری؟ یا اینکه دنبال شکار بزرگی؟”
گفت “جالبه که این سئوال رو از من می‌کنی. من مدت‌ها به دنبال شکار بزرگ بودم، بدون اینکه حتی خودم متوجه باشم. سال‌ها در یک رؤیا زندگی می‌کنی و بعد در یک کابوس بیدار می‌شی. خواب آرمان‌های دمکراسی جفرسنی رو می‌بینی و در کابوس داروینیسم اجتماعی بیدار می‌شی. بالاخره متوجه می‌شی که زندگیت یک سری تناقض بوده، که همیشه خواسته‌ی که هم گیاهخوار باشی و هم دنبال شکار بزرگ بری، سفیر بشی، وزیر امور خارجه بشی، رئیس جمهور بشی. اما برای دنبال شکار بزرگ رفتن باید خوی پلنگی داشته باشی. توی شکار بزرگ جایی برای گیاهخوارا وجود نداره.
“ مشکل‌ترین کشفی که می‌کنی اینه که با این واقعیت روبرو می‌شی که اگر چه شکار رو خودت نکشته‌ی، کشته دیگران را می‌خورده‌ای، که برات‌تر و تمیز بسته‌بندی شده بود و روی رف‌های خواربارفروشی‌ها چیده شده بود؛ وقتی می‌فهمی که تا زمانی که اون بسته‌های‌ تر و تمیز و راحت گوشت رو ترک نکرده‌ای، هنوز متعلق به دنیای درنده‌خو‌ها هستی. سال‌ها فکر می‌کردم که تا زمانی که قید شغل‌های بزرگ رو زدم، تا زمانی که تو کثافت‌کاری‌هایی که دور تا دورم اتفاق می‌افته نقشی نداشتم، آلوده نیستم، قصر جسته‌م. به خودم می‌گفتم من یه کنسولم، ته دلم شاعرم، گیاهخوارم. آمریکای لاتین چشم‌هام رو باز کرد. اینجا کاملاً بیدار شدم. ممکنه من فقط اون بابایی باشم که توی شکار بزرگ افسار قاطرا رو نگه می‌داره. اما این منو به همون اندازه شکارچی می‌کنه که اون بابایی که ماشه رو می‌کشه. “
گفتم” پس در واقع حرف سرهنگ ساواک دروغ نبود. “
آلن گفت” بگذار بگیم کاملاً دروغ نبود. درسته که ما و ساواک با هم قایم موشک‌بازی می‌کنیم. سفیر کبیر من هم به همون اندازه سرهنگ‌ها و تیمسارهای ساواک ترس اینو داره که تو از توی سنای آمریکا سر در بیاری و درباره مرگ برادرت شهادت بدی. اگه این قضیه پیش بیاد یک کسی توی آمریکا گردن سفیر منو می‌زنه، و شاه اینجا گردن اون سرهنگ‌ها و تیمسار‌ها رو. “
پرسیدم” خب، حالا تکلیف چیه؟ “
آلن گفت” هیچی. همه دروغ خودشونو می‌گن. همه قایم موشک‌بازی می‌کنن. هر کسی گناه رو گردن یه کس دیگه می‌ندازه. همه تو رو گناهکار می‌کنیم. برادر تو زیر شکنجه عمال این دولت دمکراتیک که تحت حمایت ماست کشته نشده. اینا همش تبلیغات کمونیستیه. و تو هم جزئی از اون تبلیغات کمونیستی هستی. تمام گناهان برادر تو، هر چی که می‌خواد باشه، بار تو می‌کنیم. اینجوری هیچ آزاری به کسی نمی‌رسه. “
گفتم” عالیه! بزن بریم! کاسه شوکران رو رد کن بیاد! “
آلن گفت” فقط قضیه یک گره تازه خورده. سر و کار ما با برادرت در آمریکا افتاده، که تبعه آمریکاست و می‌تونه اونجا سر و صدا راه بندازه. همین حالا یه سر و صدایی راه انداخته، گو اینکه خودشم نمی‌دونه قضیه چقدر بیخ داره. تا همین حالا موفق شده که یک سناتو رو یک عضو کنگره رو، نه از ایالت دلاویر بلکه از ایالت نیویورک، وا بداره که دوتا تلگراف به سفیر من بزنن. تلگراف‌ها هم فرمول‌های اداری نیستن، تلگراف شخصین، یعنی اینکه این‌ها علاقه شخصی به مسئله ویزای تو دارن. “
من با هیجان، انگار دکتر واتسنم که دارم با شرلاک هلم نقش ببو رو بازی می‌کنم، گفتم” خب، حالا چی کار کنیم؟ “
آلن گفت” یا اینکه همه‌مون، از جمله سناتور و عضو کنگره، تا خرخره دروغ می‌گیم، از تو یک خرابکار شریر و خطرناک می‌سازیم، تا بتونیم به آمریکا راهت ندیم، و ریسک این رو نکنیم که گروه‌های ضد دولتی به تو دسترسی پیدا کنن و از تو در تبلیغاتشون بر علیه دولت شما در اینجا و دولت ما در اونجا استفاده کنن. “
من با شیطنت گفتم” و یا اینکه... “
آلن صدای من را منعکس کرد” و یا اینکه عمال ساواک کلک تو رو اینجا می‌کنن، شاید با یه تصادف اتومبیل دیگه، که باین معناست که باید کلک رئیس دیوان عالی کشور رو هم بکنن، چون ممکنه نخواد سر به نیست شدن یک پسر دیگرش رو هم تحمل بکنه. این البته یک مسئله داخلی برای دولت شماست و به ما ربطی نداره. اما اونوقت برادرت و دوستانش سر و صدای بیشتری در آمریکا راه می‌ندازن و اون به ما ربط داره.
“یا اینکه بهت یه ویزا می‌دیم و ازت قول می‌گیریم که در آمریکا یک کلمه حرفی درباره تمام این مطلب نزنی.”
من به شوخی گفتم “بقول سرهنگ صبحانی قول برادر یک خیانتکار چه فایده‌ای براتون می‌تونه داشته باشه؟”
آلن، گویی که حرف مرا نشنیده باشد، گفت “یا اینکه بهت یه ویزا می‌دیم و خودمون رو آماج حمله سناتور‌ها و اعضاء لیبرال مجلس آمریکا و سازمان عفو بین‌المللی و گروه‌های لیبرال و دست چپی آمریکایی، که می‌خوان که ما دست از حمایت از شاه برداریم، قرار می‌دیم.”
پرسیدم “خب، قرعه فال به نام کدوم زده شده؟”
“از من می‌پرسی یا از سفیرم؟”
گفتم “از کدومتون باید بپرسم؟”
“مسئله ویزای تو خیلی مهم شده. تصمیمش با سفیره، که دیگه مطمئنم از ابتدای کار از تمام کثافت‌کاریاش با خبر بوده. اون ترجیح می‌ده که تو رو اینجا نگهداره و به سناتور و عضو کنگره بگه که تو یک خرابکار کمونیست خطرناکی. و اگر اون هم بگذاره که ما به تو ویزا بدیم، ساواک بهانه‌های دیگه‌ای می‌تراشه که اینجا نگهت داره یا اینکه یکسره کلکتو بکنه، که البته باز اون یک مسئله داخلی برای دولت شما می‌شه و ربطی به ما نداره.”
گفتم “پس ظاهراً تنها فایده اومدن من اینجا این بود که من و تو یک چیزهایی از همدیگه یاد بگیریم.”
آلن گفت “یک کمی دست نگه دار!” مدت درازی آنجا ایستاد و در سکوت کامل از پنجره به بیرون نگاه کرد.
بالاخره گفت “تو رو نمی‌دونم، اما من نمی‌تونم. می‌دونی، سرخپوست‌های آمریکا وقتی به جنگ می‌رفتن یک بانگ نبرد داشتن. می‌گفتن، روز خوبیه برای مردن. و برای اون‌ها اغلب همینطور هم بود. می‌دونی، برای من شرم‌آور‌ترین صفحه تاریخ آمریکا کاری است که ما با سرخپوست‌های آمریکا کردیم. این حتی از کاری که با برده‌های سیاهپوست کردیم غم‌انگیز‌تر و شرم‌آورتره. من هر وقت احتیاج به شهامت دارم به اون سرخپوست‌ها فکر می‌کنم و به خودم می‌گم، برای مردن روز خوبیه.”
برگشت و با چشم‌های آبی روشن به من نگاه کرد. هرگز چشم‌هایی آنچنان آبی و آنچنان روشن ندیده بودم. نمی‌خواستم میان حرفش بدوم. می‌دانستم که هنوز حرفش تمام نشده.
حرفش را ادامه داد “زن من مال یک شهر کوچکه به نام کئوکاک در ایالت آیوا. کمتر از هزار تا جمعیت داره. از اون شهرهایی‌ست که شب‌ها خیابون‌ها قرق می‌شن. پدر زنم اونجا یک کارخونه قوطی کردن ذرت داره. همیشه به من می‌گه که وقتی از وزارت خارجه بازنشسته شدم، بعد از سفیر شدن و این حرف‌ها، می‌تونم برم اونجا و مدیر کارخونش بشم. فکر نمی‌کنم هیچوقت راستی خیال می‌کرد که ممکنه پیشنهادش رو قبول کنم. این یک شوخی خانوادگی بود. اما امروز صبح احساس می‌کنم دلم می‌خواد بگم، روز خوبیه برای بازنشسته شدن و رفتن به آیوا و مدیر کارخونه قوطی کردن ذرت شدن. و آخرین اقدام رسمی این کنسول آمریکا اینه که به تو یک ویزا بده، برای ورود به آمریکای توماس جفرسن.
“ ممکنه که من فقط اون بابایی باشم که افسار قاطرا رو نگه می‌داره، اما هنوزم کنسول ایالت متحده آمریکام. و من قانع شده‌ام که تو سزاوار یک ویزای آمریکا هستی تا فرصت داشته باشی توی آمریکای جفرسن دنبال یک جایی بگردی که توش آدم مجبور نباشه از انسان بودن خودش خجالت بکشه. و اگر سفیر من سعی کنه که تصمیم من رو نفی بکنه، یا اگر نگذارن که تو از این مملکت خارج بشی، یا اگه سعی کنن که تو رو سر به نیست بکنن، اونوقت منم که جلوی سنای آمریکا شهادت می‌دم. اونوقت بگذار یک تصادف اتومبیل هم برای من ترتیب بدن. “
گفتم” خب، به نظر می‌آد که سرانجام من هم می‌تونم واترلوی خودمو داشته باشم. اما با بودن تو در کئوکاک و من در واترلو، فکر می‌کنی آیوا جا برای تمام این گیاهخوارایی که روونه اونجان داشته باشه؟ “
گفت” چرا که نه؟ آیوا تا دلت بخواد ذرت داره. همه نون دنیا رو ما می‌دیم! “
پس از چند لحظه، درحالی که گذرنامه مرا مهر می‌کرد گفت” خنده داره که با تمام دردی که از انسان بودن خودمون می‌کشیم، بازم موفق می‌شیم خنده‌ها مونو بکنیم. “

تهران، پانزدهم اوت ۱۹۶۷

Fri, 12 Aug 2011 09:13:25 +0000

رمان «بی‌لنگر» در رادیو زمانه به شکل داستان دنباله‌دار

بهمن شلعه‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل هفتم، دفتر خاطرات فرهنگ، تهران، پانزدهم اوت ۱۹۶۷ - تابستان امسال از دبیرستان فارغ‌التحصیل شدم، و بنا بخواست پدرم تقاضای گذرنامه کردم. در کنکور دانشگاه شرکت کردم، نه به خواست خودم، بلکه به خواست بابا. دلش می‌خواهد اگر نگذارند از مملکت خارج بشوم شانس این را داشته باشم که اینجا به دانشگاه بروم.

می‌گوید در غیر این صورت می‌برندم به سربازی، و وقتی لباس نظام تنم کردند می‌توانند هر کاری را با من بکنند، بدون آنکه او یا هیچ کس دیگری حتی از آن خبردار شود.

نمی‌خواهم هیچ جور بر خلاف میلش رفتار کنم. خیلی نگرانش هستم. با تمام دوا و درمان‌ها، فشار خونش روز به روز بالا‌تر می‌رود. دکتر‌ها می‌گویند اگر به خودش نرسد دیر یا زود سکته می‌کند. خودش باکی از آن ندارد. می‌گوید تنها می‌خواهد آنقدر زنده بماند تا من از مملکت خارج بشوم و به گفته او از دست این «قصاب‌ها و بچه‌باز‌ها» در امان باشم. مطمئن نیست که تا او زنده است بگذارند که من خارج شوم. و نمی‌داند بعد از مرگش با من چه خواهند کرد.

می‌داند راه‌های دیگری برای ساکت نگه داشتن او دارند، مثلا زندانیش کنند یا کلک او را بکنند. با پوزخندی می‌گوید «شاید یه تصادف اتومبیل دیگه.» اما فکر نمی‌کند تا مدتی برایشان صرف کند که چنین کاری بکنند. با تمام شایعاتی که درباره مرگ اسکندر در داخل و خارج مملکت رواج دارد، برایشان صرف نمی‌کند که پدر اسکندر، رئیس دیوان عالی کشور را هم سر به نیست کنند. خیلی مایه آبروریزیشان می‌شود، درست وقتی که اعلیحضرت می‌خواهد به دنیا نشان بدهد که تا چه اندازه کشورش برای سرمایه‌گذاری جای مطمئنی است. نمی‌خواهند چیزی به ابعاد جهانی این رسوایی بیفزایند. و نمی‌خواهند اسکندر را برای تمامی گروه‌های ملی و چپ قهرمانی بزرگ‌تر از آنچه که شده بسازند.

برای خاموش کردن و بی‌اعتبار کردن شایعات درباره اسکندر، و تمام داستان‌های دیگر شکنجه توسط ساواک که دور جهان پخش شده، به شرکت در جرم بابا نیاز دارند. بابا حالا با شرمساری و سوز جگر به یاد می‌آورد که یک بار دیگر هم، به هنگام دیدار یک هیئت بازرسی بین‌المللی، به شرکت در یک سرپوش‌گذاری روی شکنجه دسته‌جمعی و قتل زندانیان سیاسی رضایت داده بود. با اطلاع کامل از اینکه اجساد زندانیان سیاسی را که زیر شکنجه کشته شده بودند با اجساد گمنامی جابجا کرده بودند و برایشان گواهی‌نامه‌های جعلی مرگ صادر کرده بودند، بابا در سمت رئیس دیوان عالی کشور، هیئت بین‌المللی را در بازرسی اجساد گمنام و دیدار از «بارگاه‌های داد» وزارت دادگستری همراهی کرده بود. این قضیه، البته پیش از مرگ اسکندر پیش آمده بود.

بابا دستور اکید دارد که هیچ نوع مصاحبه‌ای نکند و هیچ دیدارکننده‌ای را که از طرف ساواک تأئید نشده باشد نپذیرد. خیلی‌ها می‌خواهند با او ملاقات کنند. خبرنگاران روزنامه‌ها و تلویزیون‌های انگلیسی، فرانسوی، اسکاندیناوی، و حتی آمریکایی همه مشتاق دیدار با او هستند. خبرنگاران بی. بی. سی از همه سمج‌ترند. نمایندگان گروه عفو بین‌الملل هم همینطور. گویا شایعه مرگ اسکندر هیاهویی به پا کرده. پسر رئیس دیوان عالی کشور زیر شکنجه کشته شده باشد! بهترین دفاع دولت البته این است که اگر این شایعات صحت داشت، آیا رئیس دیوان عالی کشور خاموش می‌نشست؟ اما صرف نظر از تمامی خدمات «صادقانه» گذشته ایشان به دولت اعلیحضرت همایونی، جرأت ندارند بگذارند حتی یک خبرنگار خارجی از او دیدن کند.

او حتی دستور اکید دارد که از خانه خارج نشود، مگر آنکه دو مأمور ساواک او را همراهی کنند. به هر حال خودش نمی‌خواهد از خانه بیرون برود. پزشکان در خانه از او دیدار می‌کنند. بندرت، وقتی لازم است که به بیمارستان برود، تنها می‌تواند در یک اتومبیل ساواک مزین به نشان رسمی وزارت دادگستری، برانندگی یک راننده ساواک و به همراهی دو مامور مسلح، سفر کند. البته بهانه رسمی دفاع از جان رئیس دیوان عالی کشور است. ولی ما سوادمان بیشتر از اینهاست.

خانه ما بیست و چهار ساعته تحت نظر است. جلوی همه بستگان و دوستان را می‌گیرند و هنگام ورود و هنگام خروج آن‌ها بازرسی بدنی می‌کنند. ازشان به تفصیل درباره دلیل ملاقاتشان بازجوئی می‌کنند. حتی جلوی مادرجون را هم می‌گیرند و ازش می‌پرسند می‌خواهد چه کسی را و برای چه کاری ملاقات کند. وقتی می‌گوید که به دیدن پسرش آمده است از او می‌پرسند آیا رئیس دیوان عالی کشور را هم دیده است یا نه و چه پیغامی از او و برای چه کسی حمل می‌کند؟

بابا حق ندارد با هیچ بیگانه‌ای با تلفن صحبت کند. مرتباً ماموری از ساواک به دیدن ما می‌آید، پیرزن خدمتکار را سئوال‌پیچ می‌کند، و سعی می‌کند ما را بترساند و وادارد که هر نوع مکالمه تلفنی را گزارش بدهیم. با اینکه می‌دانند که ما می‌دانیم که تلفنمان تحت کنترل است. پاسخ معمولی ما به همه تلفن‌کننده‌ها این است که رئیس دیوان کشور بیمار‌تر از آن است که بتواند با کسی صحبت کند. بابا ترجیح می‌دهد این را بگوئیم، تا اینکه خودش با‌هاشان صحبت کند، یا بد‌تر از آن، مجبور شود دروغ بگوید و با تائید توضیح رسمی مرگ اسکندر، از قاتلین او حمایت کند.

مرا هر وقت پا از خانه بیرون می‌گذارم می‌پایند و دنبال می‌کنند، همانطور که در مدرسه مرا می‌پائیدند. رئیس مدرسه دستور داشت که مدام مرا بپاید و هر تأخیر یا غیبت یا ملاقات با هر بیگانه‌ای را گزارش بدهد. هیچ به من اعتماد ندارند، با اینکه بنا به خواست بابا، تعهد کرده‌ام با‌هاشان همکاری کنم، جاسوسی کنم، اطلاع بدهم، گزارش بدهم، لو بدهم، و هر کار دیگری که بخواهند بکنم. هر کاری از من خواسته‌اند کرده‌ام. اطلاع داده‌ام، گزارش داده‌ام، جاسوسی کرده‌ام. خوشبختانه هر کسی که تا حالا با من تماس گرفته چنان آشکارا مأمور ساواک بوده که توانسته‌ام به قولم به بابا عمل کنم، بدون آنکه دچار کمترین ناراحتی وجدان شوم.

تمام نامه‌های ما را سانسور می‌کنند، چه آن‌ها که می‌فرستیم و چه آن‌ها که دریافت می‌کنیم. به‌خصوص مشتاق‌اند نامه‌های ما را به امریکا، یعنی به سیروس، و نامه‌های سیروس را به ما، سانسور کنند. گاهی حتی کوششی برای بستن دوباره نامه‌ها نکرده‌اند. در کنترل گفتگوهای تلفنی ما چنان احمق و بی‌شرم‌اند که گاهی پیش از قطع تلفن می‌پرسند آیا گفتگومان تمام شده یا نه. بما اخطار کرده‌اند که مبادا در تلفن‌هایمان، حتی به سیروس، چیزی بگوئیم که بتواند به حرف رمز تعبیر شود. سیروس هنوز داستان واقعی مرگ اسکندر را نمی‌داند. هنوز خیال می‌کند که اسکندر در تصادف اتومبیل کشته شده، مگر اینکه شایعات را شنیده باشد. اما سیروس روزنامه هائی را که این نوع شایعات را چاپ می‌کنند نمی‌خواند. لابد فقط صفحات مربوط به سهام بورس را می‌خواند.

تابستان خوبی داشتم. خودم را در کلیات شکسپیر غرق کردم. نمایشنامه تایمون اهل آتن را ترجمه کردم و آن را در تا‌تر هنرهای زیبا به روی صحنه آوردیم. من نقش تایمون را بازی کردم و از بازیم خیلی استقبال شد. بدم نمی‌آید بقیه عمرم همین کار را بکنم. بابا می‌گوید هنرپیشگی سرگرمی خوبی است اما به من هشدار می‌دهد که آن را به عنوان حرفه انتخاب نکنم. می‌گوید حرفه سبک و بی‌ارزشی است و گرسنه خواهم مرد. نمی‌خواهم روی حرفش حرف بزنم. نمی‌خواهم چیزی بگویم که ناراحتش کند. تمام خواست‌هایش را انجام می‌دهم.

اگر بتوانم گذرنامه بگیرم، اگر بتوانم ویزا بگیرم، بر خلاف میل خودم به امریکا می‌روم تا او را خوشحال کنم. ترجیح می‌دهم اینجا بمانم و از او نگهداری کنم. می‌گوید ممکن است به من گذرنامه بدهند ولی گرفتن ویزای امریکا را برایم غیر ممکن کنند. می‌گوید آنوقت می‌توانیم از سیروس کمی کمک بگیریم. چون تبعه آمریکاست، می‌تواند از آن سو کمک کند. اما این به شرطی است که من اول بتوانم گذرنامه بگیرم. برای این است که می‌خواهد من با ساواک در هر کاری که بخواهند همکاری کنم. می‌گوید می‌توانم شرف خودم را دوباره باز بیابم، در امریکا.

«ببین می‌تونی یک مکانی پیدا کنی که در اونجا بتونی انسان باشی، بدون اینکه مجبور باشی از انسان بودنت خجالت بکشی. امیدوارم یک چنین فرصتی رو داشته باشی، در آمریکا. فرصتی که من هرگز نداشتم، نه چهل سال پیش، نه حالا.»

می‌گوید «پسرم، من نمی‌تونم وجدان تو باشم، همونطور که نمی‌تونستم وجدان اسکندر باشم. نمی‌تونم از تو بخوام که یک پسر یا دختر بیگناه رو تحویل این قصابا و بچه‌بازا بدی. دیگه نمی‌تونم. نه بعد از کاری که با اسکندر کردن. اما اگه تماسی رو گزارش ندی، حتم داشته باش که یارو صاف و صادقه. بعدم بهش هشدار بده که گورشو گم کنه و از تو فاصله بگیره و به دوستاش هم بگه که از تو فاصله بگیرن. نمی‌تونم تصور کنم که هنوز چنین طفل معصومائی توی دنیا پیدا می‌شن. اگه در حدست اشتباه کنی، یادت باشه چه خطری رو داری برای خودت می‌خری. دیگه فقط مسئله مسئله گذرنامه نگرفتن نخواهد بود. از زبون خودشون شنیدی که باهات چکار خواهند کرد. و هیچ کاری از من برای نجاتت بر نخواهد اومد، همچنان که برای نجات اسکندر بر نیومد.»

می‌گوید «اعلیحضرت خیلی مرحمت دارن که می‌ذارن سگ‌هاشون سکوت منو به قیمت خون پسرم بخرن. لطف می‌کنن که یک قاضی سالخورده رو از درد حبس و شکنجه و مرگ معاف می‌فرمایند. گو اینکه الان آرزوی هیچی رو بیشتر از مرگ ندارم. اما همه‌شم لطف و مرحمت نیست. می‌دونن که اگه کلک منو بکنن، شایعات بیشتری ایجاد می‌کنن. چیزی که زنجیر این سگ‌ها رو نگه داشته ترس از افکار عمومی دنیاست. اعلیحضرت میل ندارن که دنیا ایشون رو یک آدم وحشی بدونه. می‌خوان خودشونو وارث شکوه شش هزار ساله امپراطوری پارس اعلام کنن. میل دارن که دنیا ایشون رو یک دیکتاتور روشنفکر خیرخواه بشناسه. بعد از مرگ من، اگر تو هنوز اینجا باشی، نمیدوم با تو چکار خواهند کرد. حتی از فکرش تنم می‌لرزه. چرا بخوان یک شاهد زنده برای قصابی و حیوانیت خودشون نگه دارن؟»

پس از چند سال سکوت، بابا به سیروس نامه نوشته و از او خواسته که هر چه می‌تواند برای گرفتن یک ویزای توریستی برای من بکند، حتی اگر شده برای یک سفر کوتاه. به من می‌گوید، اگر بتوانیم قانعشان کنیم که یک سفر کوتاه یعنی یک سفر کوتاه، شاید بگذارند من خارج شوم. برایش مهم نیست اگر مجبور باشد خانه‌مان را، که تنها دارائیش است، برای بازگشت من به ضمانت بگذارد و آن را از دست بدهد. اما نمی‌خواهد اگر من پایم را از مملکت بیرون گذاشتم، دیگر هرگز برگردم، مهم نیست که برای برنگشتن چه کاری مجبور باشم بکنم. سیروس یک دعوتنامه رسمی برای یک سفر سه ماهه برای من فرستاده. اما تعطیلات تابستانی دارد تمام می‌شود و من هنوز گذرنامه ندارم. پس سفر امریکا باید صبر کند.

در اداره گذرنامه برای من کلی درد سر درست کرده‌اند. اول تقاضانامه مرا به جریان نمی‌انداختند، چون که هنوز به سن قانونی نرسیده بودم، گو اینکه بابا به عنوان کفیل من، تمام اسناد لازم را پر کرده بود، امضاء کرده بود و به تصدیق رسانده بود. بعد گفتند بابا باید شخصاً به اداره بیاید. وقتی ما سعی کردیم از ساواک اجازه بردن او را بگیریم، یک نفر به‌شان تلفن کرد و گفت که امضای رئیس دیوان عالی کشور را بپذیرند. بعد گفتند که نمی‌توانم تقاضای گذرنامه کنم، چون که خدمت نظامم را نداده‌ام، گو اینکه قبول داشتند که هنوز به سن نظام وظیفه نرسیده‌ام. هنوز هفده سالم نشده. بعد تقاضانامه را پذیرفتند اما گفتند که برای خروج از کشور به عدم سوءسابقه از ساواک نیاز دارم.

از شنیدن اینکه باز باید به ساواک برگردم تنم لرزید. از بازگشتن به آن زیرزمین ترسناک و برخورد با آن آدم‌های خبیث وحشت داشتم. اما بابا بهم اعتماد داد که به آنجا برنخواهم گشت و با آن آدم‌ها روبرو نخواهم شد. نه برای گذرنامه. به خاطرم آورد که آن‌ها متخصصینشان بودند و خوشبختانه بیماری من هنوز تا آن اندازه حاد نشده بود.

مرا به یک ساختمان خیلی شیک در خیابان شاهرضا فرستادند. یک سرهنگ تمام خوش‌لباس و مؤدب با اونیفورم ‌تر و تمیز ارتشی مرا پذیرفت. از من پرسید چرا می‌خواهم از کشور خارج شوم و چرا می‌خواهم به امریکا بروم. گفتم می‌خواهم از برادرم که در آنجا زندگی می‌کند، و از زن برادر و برادرزاده‌هایم که هرگز ندیده‌ام دیدار کنم. پرسید چرا در این زمان به خصوص؟ گفتم زود‌تر نمی‌توانستم چون که در دبیرستان بودم. و بعداً هم نمی‌توانم چون یا در دانشگاه خواهم بود یا در خدمت نظام. پرسید اگر دیگر برنگردم چه؟ گفتم پدرم خانه‌اش را برای بازگشت من به ضمانت خواهد گذاشت.

با شگفتی فریاد زد «خونه؟ رئیس دیوان کشور فکر می‌کنه داریم راجع به یه خونه صحبت می‌کنیم؟»
گفتم «فکر کردم قانون این رو اقتضاء می‌کنه.»

دوباره با شگفتی فریاد زد «قانون؟ رئیس دیوان کشور فکر می‌کنه داریم راجع به قانون صحبت می‌کنیم؟»
آنوقت تنها چیزی را که به فکرم می‌رسید گفتم. گفتم پدرم حاضر است شخص خودش را برای بازگشت من به ضمانت بگذارد.

سرهنگ گفت «رئیس دیوان کشور پاش دم گوره. هر روزی ممکنه اجل خرشو بگیره. و وقتی اون مرد اونوقت کی ضمانت می‌کنه که تو از امریکا برگردی؟»
فکر اینکه به راستی بابا ممکن بود هر روزی بمیرد اشک به چشمانم و سوزشی به بینی‌ام آورد. سرهنگ حق داشت، گرچه خیلی بی‌عاطفگی می‌خواست که درباره مرگ بابا آنطور صحبت کند. برای اولین بار به نشان روی یقه اونیفورمش توجه کردم. به اداره حقوقی ارتش تعلق داشت، که به معنای آن بود که دانشکده حقوق دانشگاه را تمام کرده بود. حتماً در یک زمانی شاگرد یکی از کلاس‌های بابا می‌بود. ممکن نبود به دانشکده حقوق رفته باشد و یکی دو تا از کلاس‌های بابا را نگذرانده باشد. و آنوقت اینطور از مرگ بابا صحبت می‌کرد، انگار که تنها ارزشی که زندگی بابا داشت این بود که بازگشت مرا به دام تضمین کند!

با لحنی که حاکی از سرزنش او به خاطر سنگدلی‌اش بود، گفتم «جناب سرهنگ، فکر نمی‌کنین اگه بابای من بمیره من برای کفن و دفنش برگردم؟»

گفت «اون یه مقوله دیگه‌س. اما در حال حاضر این بحث رو می‌ذاریم کنار.»

ظاهراً مسیر آن مقوله مایه رضایتش نبود. این بود که جهت دیگری را در بحث پیش گرفت. پرسید آیا رفتن به امریکا خواست من بود یا خواست بابا. گفتم خواست من بود و بابا با اکراه به آن رضایت داده بود. البته واقعیت درست بر عکس این بود. اما من می‌دانستم سرهنگ از کجا می‌آید و کجا خیال دارد برود. پرسید برای چه کسی از رئیس دیوان کشور پیغام می‌بردم؟ گفتم برای هیچ کس. آیا راهم از طریق لندن بود؟ گفتم فکر نمی‌کنم. گفتم مستقیماً به امریکا پرواز می‌کنم، مگر آنکه امریکا پرواز مستقیم نداشته باشد. با چه کسی در بی. بی. سی قرار ملاقات داشتم؟ گفتم منظور حرفش را نمی‌فهمم. با چه کسی در سازمان عفو بین‌المللی قرار ملاقات داشتم؟ باز گفتم که منظورش را نمی‌فهمم. گفت معلوم بود که پدرم خوب مرا برای جوابگویی آماده کرده بود. گفتم پدرم هیچ چنین کاری نکرده بود.

سرهنگ بعد یک نطق بلندبالا کرد و به من گوشزد کرد که چه دین بزرگی خانواده من به کشور و به اعلیحضرت همایونی داشت، و تا چه حد ما نسبت به مراحمی که ایشان نثار ما کرده بودند ناسپاسی نشان داده بودیم. بعد شروع به شمارش آن مراحم کرد. اول از همه اعلیحضرت پدر مرا به بالا‌ترین سمت قضائی کشور منصوب فرموده بودند، و با وجود اعمال خائنانه آشکار و مسلم خانوادۀ من اجازه داده بودند که پدرم در این سمت باقی بماند. بعد عمویم را که کمونیست معترف خائن بود شامل عفو ملوکانه فرموده بودند و به او سمت قائم مقام نخست وزیر داده بودند. بعد برادرم خائن از آب در آمده بود و اگر شانسش نزده بود و در تصادف اتومبیل کشته نشده بود به زندان می‌ا‌فتاد و با او به شدت رفتار می‌شد. و حالا پدرم و من و بقیه خانواده منتهای کوشش خود را نمی‌کردیم تا شایعات نادرستی را که توسط یک توطئه کمونیستی بین‌المللی بر علیه دولت اعلیحضرت همایونی انتشار یافته بود خنثی کنیم.

مجذوب رجزخوانی جناب سرهنگ شده بودم که دست‌هایش را پشتش قفل کرده بود، سرش را شق به یک طرف کج کرده بود، چشمش را به یک نقطه نامرئی جلوی دماغش دوخته بود، و در حالیکه میان صندلی‌های خالی مانوور می‌داد بین میزش و دیوار پس و پیش می‌رفت. احساس می‌کردم که دارم یک هنرپیشه روحوضی، یک هنرپیشه دست سوم را، آزمایش می‌کنم و او دارد صحنه‌ای از نمایشنامه‌ای را اجرا می‌کند که آشنائی مختصری با آن دارم ولی عنوانش را فراموش کرده‌ام. مردک به راستی از بازی خودش ممنون و متشکر بود. گاهی با خودم می‌گفتم نکند راستی حرف‌های خودش را باور می‌کند. وقتی بازیش تمام شد و راست ایستاد چیزی نمانده بود که بی‌اختیار کف بزنم. خوشبختانه به موقع به جهان واقعیات برگشتم و جلوی اشتیاق خودم را گرفتم و خودم را خیلی جدی و تحت تاثیر نشان دادم.

به جناب سرهنگ خاطر نشان کردم که پدرم و من هر کاری را که به ما دستور داده بودند و از ما خواسته بودند کرده بودیم. او مراسم کفن و دفن را، مو به مو مطابق دستور اجرا کرده بود. آگهی‌ها را مطابق دستور در روزنامه‌ها چاپ کرده بود، و تمام شایعات مربوط به چگونگی مرگ برادرم را تکذیب کرده بود. من هر کاری را که به من گفته بودند کرده بودم. با ساواک همکاری کرده بودم و هر که را که با من تماس گرفته بود گزارش و لو داده بودم. و به نظر من جناب سرهنگ در متهم کردن من و پدرم به عدم همکاری و خیانت بی‌انصافی به خرج می‌داد.

سرهنک، گوئی که بالاخره مچ مرا در یک نکته حقوقی گرفته باشد، فریاد زد «گفتی هر کاری را که به شما دستور داده بودند کرده‌اید؟ جان مطلب همین جاست. چرا باید به شما دستور بدن که وظیفه خودتونو انجام بدین؟ بعد از سی سال خدمت قضائی رئیس دیوان عالی کشور هنوز وظائفی رو که نسبت به کشور و شخص اعلیحضرت همایونی داره نمی‌دونه، که این کار‌ها رو خود به خود انجام بده، بدون اینکه منتظر دستور بشینه؟ و چرا تو رو درست و حسابی بار نیاورده، تا بدونی که این وظیفه وطن‌پرستانه توئه که خائنین رو گزارش و لو بدی، بدون اینکه کسی بهت دستور بده؟ و در وهله اول، چرا پدرت مانع عملیات خائنانه برادرت نشد، پیش از اینکه دستگیر بشه و در تصادف اتومبیل کشته بشه؟ آیا خانواده تو به خائن پروردن افتخار می‌کنه؟»

تقریباً وسوسه شده بودم که به جناب سرهنگ تذکر بدهم که با حرفی که از دهنش پریده بود بند را آب داده بود. ولی فقط گفتم «قربان، پدر من از کارهای برادرم اطلاع نداشت. برادرم مدتی بود از خونه رفته بود و ناپدید شده بود. ما نمی‌دونستیم کجاست.»

سرهنگ گفت «این بهانه کافی نیست. پدرت بیست و سه سال وقت داشت که برادرت رو درست تربیت کنه و وظائف وطن‌پرستانه‌شو بهش بیاموزه، و در این کار کوتاهی کرد.»
حرفی نداشتم بزنم. حرفی هم نزدم.

بعد از مکثی دراز، سرهنگ راهروی بین میز و دیوار، و مانوور دور صندلی‌های خالی را از سر گرفت و بحث تازه‌ای را آغاز کرد.

ناگهان پشت یک صندلی خالی توقف کرد، دست راستش را بلند کرد، و در حالیکه با انگشت سبابه سقف را نشان می‌داد، فریاد زد «چه کسی؟» و دوباره تکرار کرد «چه کسی ضمانت می‌کنه که اگر ما اجازه خروج به تو بدیم، در خارج از کشور تو جلوی دهنت رو می‌گیری و درست رفتار می‌کنی؟ می‌دونی تو چه وسیله تبلیغ خوبی می‌تونی بشی برای کسانی که می‌خوان دولت اعلیحضرت همایونی رو بی‌اعتبار بکنن؟»

من گوسفندوار گفتم «پدرم ضمانت می‌کنه، قربان!»

سرهنگ پقی زد به خنده «هه هه هه! و چه کسی ضمانت می‌کنه که، بعد از خروج تو از کشور، پدرت جلوی دهنش رو می‌گیره و درست رفتار می‌کنه؟»

بی‌اراده، بی‌آنکه به مضحک بودن پاسخم فکر کنم، گفتم «بنده، قربان!»

سرهنگ سرش را با زاویه‌ای عجیب، که چشم‌هایش را لوچ نشان می‌داد، به سوی من برگرداند. گویی می‌خواست ببیند آیا من آن پاسخ را به قصد تمسخر او داده بودم.

من با شتاب، و برای آنکه به او اطمینان بدهم که بیش از آن از خطر جان پدرم آگاه بودم که بخواهم جناب سرهنگ را مسخره کنم، گفتم «قربان شما فکر می‌کنید من کاری می‌کنم که جون پدرم رو به خطر بندازه؟»

او گفت «اگه مجبور نشیم، هیچ کسی نمی‌خواد جون پدرت رو به خطر بندازه. اعلیحضرت اکراه دارند که بگذارند ما پدرت رو بکشونیم اینجا و کمی ادبش کنیم. و برای کشور هم صورت خوشی نداره که رئیس دیوان عالی کشور بی‌دلیل ناپدید بشه. این شایعات بیشتری ایجاد می‌کنه. و این اون چیزی نیست که ما می‌خوایم.»

من برای آنکه باز هم اطمینان بیشتری به او بدهم گفتم «جناب سرهنگ، من به شما قول می‌دم. من هیچ چیزی، چه در داخل و چه در خارج کشور نمی‌گم که مایه سرافکندگی کسی بشه و برای پدرم گرفتاری درست کنه.»

سرهنگ دوباره پقی خندید «هه هه هه! قول برادر یک خائن! چه فایده‌ای اون قول می‌تونه داشته باشه؟» ظاهراً، حالا با اطمینان از اینکه قصدم تمسخر او نبود، راهرویش را با اضطرار کمتری آغاز کرد.
من با نومیدی زیاد گفتم «قربان، ما چیز دیگه‌ای نداریم ضمانت بذاریم. فقط خونه مونو داریم، قول پدرمو داریم، و قول منو.»

سرهنگ با‌‌‌ همان نگاه لوچ دوباره مرا برانداز کرد. بعد، گویی که از فقر ما متأثر شده باشد، سرش را چند بار تکان داد.

گفت «ببینیم چیکار می‌تونیم بکنیم. همه چی حالا بستگی به این داره که تو به چه خوبی بتونی وظایفتو انجام بدی و وطن‌پرستیت رو به ما ثابت کنی. توجه داشته باش تو تنها یه وسیله تبلیغ خوب برای گروه‌های خرابکار نیستی! برای ما هم طعمه خوبی هستی. می‌تونی به ما کمک کنی تمام این گروه‌های خرابکار رو شناسائی کنیم و درشون رخنه کنیم. اگه این کارو خوب انجام بدی ممکنه بهت گذرنامه بدیم. توجه کن، گفتم ممکنه. هیچ قولی نمی‌دم.

فکر کردم، پس اینطور. بابا زیر و روی این حیوونا رو می‌شناخت.

به من گفت «نمی‌ذارن بری، پسرم! تا آلوده‌ات نکرده‌ن، تا خبر چین و جاسوست نکرده‌ن، تا ازت یه موجودی نساخته‌ن که لایق همنشینی آدمیزاد نباشه، نمی‌ذارن بری. این کاری بود که چهل سال پیش با من کردن.»

و من پرسیدم «بابا، این اون چیزیه که می‌خوای من بشم؟ خبر چین و جاسوس، کسی که لایق همنشینی آدمیزاد نباشه؟ واسه خاطر یه گذرنامه؟»

و او گفت «نه پسرم. فقط می‌خوام که یک مدت کوتاهی باهاشون راه بیای، تا اینکه از اینجا بری. می‌خوام که با هوش‌تر از اونا باشی. شکر خدا که این کار مشکلی نیست. اونا نه تنها بی‌‌‌نهایت پست هستن، بی‌‌‌نهایت احمق هم هستن. اگه انقدر احمق نبودن نمی‌تونستن انقدر پست باشن. می‌دونی، اگه فکر می‌کردم که تو دل اینو داری که مثل اسکندر تفنگ به دست بگیری و به کوه و جنگل بزنی، سعی نمی‌کردم جلوتو بگیرم. زیاد سعی نکردم جلوی اسکندر رو هم بگیرم. ولی اون دل این کارا رو داشت. من و تو نداریم. عمو جلالت هم نداره. سال‌ها پیش من به این اذعان کردم و اینی شدم که الان هستم. عمو جلالت هیچوقت اذعان نکرد کیه. هنوزم نمی‌کنه. دلش می‌خواد خیال کنه اون چیزیه که نیست. می‌ون ما همه فقط اسکندر اون چیزی بود که فکر می‌کرد هست. و دیدی که باهاش چه کردن! فقط با هوش‌تر از اون‌ها باش، پسرم! این کارو به خاطر من بکن، به خاطر یک پیر مرد علیل که چیز زیادی از عمرش باقی نمونده.»

گفتم «بابا، هیچوقت اینو بهت نگفته بودم. اما اونجا، وقتی ماجرای اسکندر رو برای من تعریف کردن من بالا آوردم.»

گفت «خجالت نکش، پسرم! من هم بالا آوردم. چهل سال پیش. صحنه بازی متفاوت بود و بازیگر‌ها هم متفاوت بودن، اما داستان همون داستان بود و موضوع داستان همون. گناه ما نیست اگه نمی‌تونیم چنین حیوانیتی رو تحمل کنیم. از انسان بودنت خجالت نکش!»

«و بعد از اینکه خودم رو با هوش‌تر از این‌ها نشون دادم، اونوقت باید چه کنم؟»

«ببین می‌تونی یک مکانی پیدا کنی که در اونجا بتونی انسان باشی، بدون اینکه مجبور باشی از انسان بودنت خجالت بکشی. امیدوارم یک چنین فرصتی رو داشته باشی، در آمریکا. فرصتی که من هرگز نداشتم، نه چهل سال پیش، نه حالا.»

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:
::بی‌لنگر در رادیو زمانه::

تهران، اول مارس ۱۹۶۷

Wed, 10 Aug 2011 04:45:26 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، بخش سوم، فصل ششم، دفتر خاطرات فرهنگ، تهران، اول مارس ۱۹۶۷ - امروز وقتی از ایستگاه اتوبوس به طرف مدرسه می‌رفتم یک مرد لاغر بلند قد بیست و چند ساله خودش را به من رساند و پا به پایم قدم برداشت.

با صدائی خفه و لحنی توطئه‌گرانه، بی‌آنکه حتی سرش را به طرف من بر گرداند، گفت «بدون اینکه جلب توجه کنی پا به پای من راه بیا و گوش بده.» من، در حالیکه سعی می‌کردم اضطراب و هیجانم را بپوشانم، به حرفش گوش کردم. گفت که یکی از رفقای اسکندر است و آن‌ها به کمک من نیاز دارند. گفت با ماجرایی که به سر اسکندر آمده بود، حالا من یک مظهر مهم برای تمام نهضت انقلابی بودم، پرچمی بودم که می‌توانستند دورم جمع شوند و نفرات تازه زیادی را جلب کنند. آیا حاضر بودم به خاطر اسکندر به‌شان کمک کنم یا نه؟ من اول به حرف‌های سرهنگ و بعد به حرف‌های بابا فکر کردم و جواب مثبت دادم. گفت توی اولین کوچه دست راست بپیچم، تا دم مسجد دست چپم بروم و آنجا منتظر بایستم. یک رفیق دیگر آنجا مرا ملاقات می‌کند.

گفتم «مدرسه‌ام دیر می‌شه.»

گفت «مدرسه می‌تونه صبر کنه. بعد از بلائی که به سر اسکندر اومده چطور می‌تونی غصه اینو بخوری که مدرسه‌ات دیر می‌شه؟» مثل اسکندر حرف می‌زد. قیافه‌اش به ساواکی‌ها نمی‌خورد. با خودم گفتم نکند بابا اشتباه فکر می‌کند. اما به قولی که به او داده بودم فکر کردم و به حرف یارو گوش کردم.

توی کوچه به راحتی مسجد را پیذا کردم. کسی آنجا منتظر نبود. چند دقیقه بعد مردی را دیدم که از طرف مقابل می‌آمد. خیلی با احتیاط قدم برمی‌داشت و مرتب پشت سرش را می‌پائید. وقتی نزدیک‌تر رسید و صورتش را دیدم یکه خوردم. آدمی بود که روزنامه را زیر در باغ انداخته بود. این به آن معنا بود که آن یکی هم روراست بود، که راستی از رفقای اسکندر بود. یکهو از دست بابا عصبانی شدم. پس بابا علامه دهر نبود.

مردک شروع کرد راه رفتن به طرف مقابل و به من گفت که دنبالش بروم. تا ته کوچه رفتیم تا به جائی رسیدیم که دیگر نشانی از دکان و خانه نبود. انگار می‌خواست مطمئن شود که کسی نمی‌تواند از پشت در بسته‌ای حرف‌های ما را بشنود. من گیج شده بودم. حالا باید چه کار می‌کردم؟ یا بایذ به اسکندر خیانت می‌کرذم یا باید قولی را که به بابا داده بودم می‌شکستم. شاید می‌توانستم شب با بابا راجع به مطلب صحبت کنم و بعد تصمیم بگیرم. انتظار نداشتند که من همه چیز را بلافاصله با تلفن عمومی گزارش بدهم، یا داشتند؟ به هر حال پول خرد برای تلفن نداشتم. اما باید به این بابا هشدار می‌دادم، بهش می‌گفتم که من مجبورم گزارش هر که را که با من تماس می‌گیرد بدهم. بعذ هم ازش بخواهم که به همه رفقایش بگوید که دور و ور من نیایند.

پرسید «منو می‌شناسی؟»
گفتم «آره. تو رفیق اسکندر بودی. تو اونی هستی که روزنامه رو انداخت زیر در باغ.»
پرسید «به من اعتماد داری؟»
گفتم «آره.»
«چرا؟»
«چون رفیق اسکندر بودی.»
«اون هیچی رو ثابت نمی‌کنه. اسکندر مرده. من زنده‌م. چه می‌دونی واسه زنده موندن مجبور بودم چه کار بکنم؟»
پرسیدم «چی می‌خوای به من بگی؟»
جواب سئوالم را نداد. پرسید «می‌دونی اسم من چیه؟»
گفتم «نه. اما می‌دونم که اونا عکستو دارن.»
«اونا کین؟»
«ساواک. منو بردن اونجا. برام تعریف کردن که چه بلاهائی سر اسکندر آورده بودن. هر چی تو اون روزنامه بود راسته. همه اون کارا رو کرده بودن. بد‌تر از اونم کرده بودن؟»
«به من داری می‌گی؟»
خیلی عصبانی بود، انگار که من کاری کرده باشم، یا چیزی گفته باشم.
«کلی عکس به من نشون دادن، از جمله عکس تو رو. می‌خواستن من رفقای اسکندرو لو بدم. می‌خواستن من تو رو لو بدم. اما من این کارو نکردم. بهشون راجع به روزنامه‌ای که زیر در انداخته بودی گفتم، اما هیچی راجع به تو نگفتم. هیچی بروز ندادم. وقتی عکس تو رو دیدم هیچ به روی خودم نیاوردم. گفتم صورت تو رو ندیده بودم. گفتم خیلی تاریک بود، تو نصف صورتتو با شال‌گردن پوشونده بودی، کلاهتو خیلی پائین کشیده بودی. گفتم من نمی‌دونم تو چه ریختی هستی. من لوت ندادم. به خدا ندادم.»
نگاهی غمگین به من انداخت و عصبانیتش شروع به خوابیدن کرد.

گفت «حماقت کردی. چرا لوم ندادی؟ می‌دونی اگه مچتو گرفته بودن چیکارت می‌کردن؟ می‌خوای یه قهرمان مرده دیگه مثل اسکندر بشی؟»

هنوز نمی‌فهمیدم چرا آنقدر از من عصبانی است؟ دلش می‌خواست گیر بیفتد؟ دلش می‌خواست لوش بدهم؟

گفت «و من به زبون اومدم» و اشکش سرازیر شد. با لحنی خشن و خشمگین گفت «می‌دونی، همه‌مون که نمی‌تونیم قهرمان مرده باشیم. بعضییامون معده‌مون ضعیفه. زود بالا می‌آریم. همه‌مون که نمی‌تونیم بمیریم. بالاخره یه بابایی باید زنده بمونه، وگرنه به زودی توی دنیا آدم نمیمونه.» همینطور اشک از چشم‌هایش سرازیر بود.
پرسیدم «تو رم شکنجه دادن؟»
کلاهش را برداشت و جای زخم‌های عمیقی را در وسط سرش به من نشان داد. بعد پیراهنش را بالا کشید و جای زخم‌های عجیب و غریبی را روی شکمش نشان داد. گفت «بیشتر می‌خوای ببینی؟»

«نمی‌تونستم این کارو بکنم. تو رفیق اسکندر بودی. اون تو رو دوست داشت. تو اونو دوست داشتی.»
پرسید «تو از کجا این همه می‌دونی؟»
«چونکه جونتو به خطر نمی‌نداختی که اون روزنامه رو واسه من بیاری.»
«از کجا می‌دونی جونمو به خطر انداختم؟ از کجا می‌دونی من مأمور ساواک نبودم؟ از کجا می‌دونی آوردن اون رورنامه یه نقشه نبود که اعتماد تو رو جلب کنم که بعد بتونم ازت استفاده کنم؟ به هر حال، فایده اون روزنامه چی بود؟ اسکندر که مرده بود. چی راحت‌تر از اینکه اون رورنامه رو بفرستن واسه تو، که تو رو خر کنن؟ کدوم ابلهی می‌ومد جون خودشو واسه آوردن اون روزنامه به خطر بندازه، وقتی هر خری می‌تونست حدس بزنه که خونه‌تون تحت نظره؟»

حرفش درست به نظر می‌آمد. ممکن هم بود راست باشد. تازه داشتم می‌فهمیدم چقدر در این مسائل ساده و خامم. و پیش خودم خیال کرده بودم که چون چند تا کتاب خوانده‌ام، می‌توانم سر سرهنگه و تمام تشکیلات ساواک شیره بمالم. یاد حرف بابا افتادم درباره شیوه‌هائی که این آدم‌ها داشتند که آدم را مجبور به کردن کاری کنند که نمی‌خواهد. آن‌وقت خیال کردم صحبت شکنجه را می‌کند. البته صحبت شکنجه را می‌کرد. اما منظورش می‌توانست این هم باشد.

اما بابا هم ظن نبرده بود که آدمی که روزنامه را آورد ممکن بود مأمور ساواک باشد. اگر این آدم مأمور ساواک بود خودش همه این چیز‌ها را به‌من می‌گفت؟ شاید فقط داشت مرا امتحان می‌کرد تا ببیند چقدر خامم. شاید این اولین درس من در تاکتیک‌های انقلابی بود. هیچی نشده داشتم خیلی چیز‌ها یاد می‌گرفتم. اما من یک برتری بر او داشتم که او خبر نداشت. او نمی‌دانست که من قبلاً هم صورتش را دیده بودم. نمی‌دانست که شبی که با اسکندر به خانه ما آمد، وقتی که داشت برای اسکندر دم در باغ کشیک می‌کشید، من از لای درز در نگاهش کرده بودم. خود این ثابت نمی‌کرد که اسکندر به او اعتماد داشت؟

گفتم «ولی من تو رو قبلاً دیده بودم. می‌دونستم که رفیق اسکندری. اون شب نصفه‌شب که از جنگل اومد به دیدن من، دوتائیتونو با هم دیدم. بهش قول دادم نیام تا دم در باغ. اما اومدم. دو تائیتونو با هم دیدم. معلوم بود که داری واسه اون کشیک می‌دی. معلوم بود که به تو اعتماد داره. دیدم پیش از اینکه از دو راه مختلف برین که با هم گیر نیفتین، همدیگه رو بغل کردین. وقتی به من گفتی می‌دونی که چقدر من و اسکندر همدیگه رو دوست داشتیم، می‌دونستم که درباره من با تو حرف زده، شاید ازت قول گرفته که اگه اون چیزیش شد به دیدن من بیای.» تقریباً سرش داد زدم «من نمی‌تونستم اون معامله رو با تو بکنم. نمی‌تونستم تو رو لو بدم. عین این بود که اسکندرو لو داده باشم.»

دیدم که قطره‌ای اشک روی گونه‌اش لغزید.
گفت «اگه از من خواسته بودن که تو رو لو بدم من لوت می‌دادم. جونمو واسه تو به خطر نمی‌نداختم.»
«واسه اسکندر چی؟»
«واسه اسکندرم جونمو به خطر نمی‌نداختم. ترجیح می‌دادم به زبون بیام تا اینکه بمیرم.»

ناگهان یاد حرف بابا افتادم. «اسکندر چیزی نگفت. این به این معنا نیست که هیشکی دیگه این کارو نکرد.» آیا او به زبان آمده بود؟ اسکندر را لو داده بود؟ آیا اسکندر اینطوری گیر افتاده بود؟ اما این ممکن نبود. وقتی آن روزنامه را آورد اسکندر مرده بود.

دوباره با عصبانیت پرسید «چرا دنبال اون یارو اومدی؟ چرا به حرفش گوش دادی؟»
«چون که گفت رفقای اسکندر به من احتیاج دارن. گفت که من حالا واسه تمام نهضت انقلابی یه مظهرم که دورم می‌تونن نفرات جمع کنن.»
«و تو‌ام حرفشو باور کردی؟»
گفتم «نه. اول نه. تا اینکه تو رو دیدم. «
دوباره با عصبانیت پرسید «چرا به دستورش عمل کردی؟»

خیلی احساس خجالت کردم. من به آنجا آمده بودم آماده برای جاسوسی کردن، آماده برای اینکه هر کسی را که آنجا ببینم لو بدهم، فقط چون که بابا فکر می‌کرد که همه‌شان مأمور ساواکند. اگر اتفاقاً او نبود که آنجا منتظرم ایستاده بود، همه‌شان را لو می‌دادم، همه رفقای اسکندر را. فقط به خاطر حرف بابا. بابا علامه دهر نبود. یا اینکه شاید عمداً به من دروغ گفته بود که من همه را لو بدم، که جان خود بدبختم را نجات بدم، تا بابا کمتر درد بکشد.

گفتم «خجالت می‌کشم اینو بهت بگم. من به اون سرهنگ ساواک قول داده بودم باهاشون همکاری کنم، که هر کدوم از رفقای اسکندرو که با من تماس می‌گرفتن گزارش بدم. گرچه خیال نداشتم این کارو بکنم. فکر کرده بودم که تا یه مدتی مأمور به سراغم می‌فرستن. خیال داشتم تشخیص خودمو به کار ببرم و فقط اونائی رو که فکر می‌کردم مأمورن گزارش بدم. البته اگه تشخیصم غلط از آب در می‌ومد هر تصمیمی که می‌گرفتم بدبختی بار می‌آورد، مگه نیست؟ بعد بابام گفت که همه رو گزارش بدم. گفت رفقای اسکندر الان محاله به من نزدیک بشن. گفت توی سه ماه آینده هرکی به سراغ من بیاد مأمور ساواکه. این بود که فکر کردم این یارو مأمور ساواکه. اومدم اینجا آماده که گزارش اونو بدم، با هر کی دیگه که اینجا منتظرم باشه.»
گفت «حالا چی؟»
«خب، معلومه که بابام اشتباه کرده بود. واضحه که تمام اونائی که به سراغ من بیان نمی‌تونن مأمور ساواک باشن. من احمق بودم که حرفشو باور کردم. شاید به من دروغ گفت که من همه رو گزارش بدم، که شکنجه نشم، که اون بیشتر درد نکشه. »
با تفریح و خنده گفت «یا شاید احمق بودی اگه حرفشو باور نمی‌کردی، وقتی که حرفش راسته. وای که چقدر اسکندر تو رو دوست داشت. چقدر سعی کرد که از تو حمایت کنه. و ببین که حالا به چه روزی افتاده‌ی.»
چند قطره اشک دیگر از چشمش سرازیر شد. دستش را دور شانه من گذاشت، طوری که اسکندر، اگر آنجا بود این کار را می‌کرد. دوباره شروع به راه رفتن کردیم.
«می‌خوای بگی اون یارو مأموره؟»
«دقیقاً.»
«پس می‌تونه بفرستدشون دنبال تو، مگه نه؟»
گفت «شاید اون فکر می‌کنه که منم مأمورم.»
پرسیدم «می‌خوای بگی تو مأمور دوجانبه‌ای؟» یاد حرف اسکندر افتادم که می‌گفت یک زمانی حزب توده تعداد زیادی مأمور دو جانبه در ساواک داشت.
با لبخند و تفریح بیشتری گفت «چرا که نه؟» چنان احساس خامی و ابلهی کردم. احساس کردم مثل گربه‌ای که با موش بازی می‌کند دارد با من بازی می‌کند. گرچه هنوز بهش اعتماد داشتم. آنطور که هر وقت اسم اسکندر را می‌برد اشکش سرازیر می‌شد معلوم بود که او را دوست می‌داشت.
گفت «خب، گزارششو می‌دی یا نه؟»
گفتم «نباید بدم؟ اگه می‌گی که مأموره؟»
گفت «مأمور که هست. باید گزارششو بدی. منو چی؟ منم گزارش می‌دی؟»
گفتم «البته که نه. بهشون می‌گم تو اینجا نبودی. می‌تونم بگم اصلا من نرفتم به مسجد. «
» وقتی دومرتبه بردنت اونجا توی اون زیرزمین، واسه «درمان»، حرفتو عوض نمی‌کنی؟ خیال می‌کنی جناب سرهنگ داستان اسکندر رو برات گفت که سرگرمت بکنه؟ خیال نمی‌کنی بتونن همون معامله رو با تو بکنن چونکه شونزده سالت بیشتر نیست؟»
من ساکت ماندم. چنان احساس خامی و ابلهی می‌کردم و چنان گیج بودم. هیچ نمی‌دانستم که زیر شکنجه چه می‌کنم. یادم افتاد چطور از شنیدن آن استفراغ کرده بودم. کاش بابا آنجا بود تا نظر او را بپرسم. اما جواب او را می‌دانستم. کاش اسگندر آنجا بود. نمی‌دانستم او چه جوابی می‌داد. و این مرد که هم سنگر اسکندر بود، او چه توصیه‌ای می‌کرد؟ همین الان بمن نگفته بود که او مرا لو می‌داد تا جان خودش را نجات بدهد؟ آیا براستی مامور دوجانبه بود؟ آیا توانسته بود که سر تمام تشکیلات ساواک شیره بمالد؟
انگار که دارم از اسکندر این سئوال را می‌کنم، پرسیدم «فکر می‌کنی باید گزارش تورم بدم؟»
پرسید «می‌تونی مثل اسکندر شکنجه رو تحمل کنی؟»
گفتم «فکر نمی‌کنم. من خیلی قوی نیستم.»
«حاضری به نهضت بپیوندی، مخفی بشی، تفنگ دستت بگیری و مثل اسکندر بزنی به کوه و جنگل؟»
گفتم «نه. اسکندر می‌دونست واسه چی داره می‌جنگه. من نمی‌دونم واسه چی دارم می‌جنگم. اسکندر یه هدفی داشت که بهش معتقد بود. من ندارم. لااقل هنوز ندارم. من فقط به اسکندر اعتقاد داشتم، و به هر کاری که اون می‌کرد، چون که خیلی دوستش داشتم.»
گفت «پس چاره‌ای نداری جز اینکه گزارش منو بدی. فکر نمی‌کنی دنبالت کردن ببینن می‌آی دم مسجد یا نه؟ فکر نمی‌کنی همین الان دارن سر راه انتظارتو می‌کشن، که ببینن چه مدت با من حرف زدی؟»
دوباره فهمیدم که چه خام بودم، و چه مشکل بود که بتوانم به ساواک حقه بزنم، بدون آنکه جان خودم یا بابا را به خطر بیندازم. این کار چنان کار کثیفی بود که اگر گرفتارش می‌شدی هیچ راه خلاصی برایت نبود، هر چند هم که بیگناه یا زیرک باشی. هیچکس در امان نبود. بابا با سیاست کاری نداشت، رئیس دیوان عالی کشور بود، و در امان نبود. عمو جلال دیگر انقلابی نبود، قائم مقام نخست‌وزیر بود، با شاه پکر بازی می‌کرد، و در امان نبود. من هیچ‌وقت نخود هیچ آشی نشده بودم و من که هیچ در امان نبودم.
پرسیدم «اگه من گزارش تو رو بدم، چی بسر تو می‌آد؟»
گفت «غصه من با منه، نه با تو. تو فقط فکر این باش که جون خودتو نجات بدی.»
از خودم می‌پرسیدم چگونه او می‌تواند با این همه گرفتاری خونسردیش را حفظ کند. چنان صحبت کند که انگار تا دلت بخواهد وقت دارد و هیچ باکیش هم نیست.

خواهرمو آوردن اونجا. جلوی چشم من بهش تجاوز کردن. جلوی چشم من شکنجه‌اش دادن. طاقت شنیدن جیغاشو نداشتم. به من التماس می‌کرد یه جوری کمکش کنم. به هر حال فکر نمی‌کردم اگه به زبونم بیام هیچکدوممون از اونجا زنده بیاد بیرون. این بود که باز چیزی رو لو ندادم. اما یه چیزی درون وجودم پاره شد. شروع کردم به استفراغ. همینجور بالا می‌آوردم. اما بازم چیزی نگفتم. بعد دیگه صدای نعره‌های اسکندر رو نمی‌شنیدم و فهمیدم که مرده. انقدر احساس تنهائی کردم

پرسیدم «راستی مامور دوجانبه‌ای؟»
«اگه بودم این چیزا رو بهت می‌گفتم؟»
گفتم» نه. اما چرا هیچ باکیت نیست؟ چرا حودتو مخفی نکرده‌ی؟ خودت گفتی اون یارو مأموره، و مسلم می‌دونه که همین الان تو اینجائی. می‌گیرنت. می‌شناسنت. عکستو دارن. خودم دیدمش.»
با لبخند تلخی پرسید «از کجا خیال می‌کنی عکسمو گیر آوردن؟ از توی یه جعبه شوکولات؟»
«می‌خوای بگی یه دفعه گیر افتاده‌ی؟»
سرش را به علامت مثبت تکان داد. ناگهان قیافه گناهکار و شرمزده‌ای به خود گرفت، انگار که از اینکه او زنده بود و اسکندر نبود احساس گناه می‌کرد.
«و تو به زبون اومدی؟»
گفت «و من به زبون اومدم» و اشکش سرازیر شد. با لحنی خشن و خشمگین گفت «ما همه جیگر اسکندرو نداشتیم. می‌دونی، همه‌مون که نمی‌تونیم قهرمان مرده باشیم. بعضییامون معده‌مون ضعیفه. زود بالا می‌آریم. همه‌مون که نمی‌تونیم بمیریم. بالاخره یه بابایی باید زنده بمونه، وگرنه به زودی توی دنیا آدم نمیمونه.» همینطور اشک از چشم‌هایش سرازیر بود.
پرسیدم «تو رم شکنجه دادن؟»
کلاهش را برداشت و جای زخم‌های عمیقی را در وسط سرش به من نشان داد. بعد پیراهنش را بالا کشید و جای زخم‌های عجیب و غریبی را روی شکمش نشان داد. گفت «بیشتر می‌خوای ببینی؟»
با خجالت گفتم «نه.» حالا اشک از چشم‌های من روان بود.
گفت «و بدترینش کاری نیست که با تو می‌کنن. بدترینش کاری‌ هست که با اونایی که خیلی دوست داری می‌کنن، یا می‌تونن بکنن.»
من فکر ترسی افتادم که من برای بابا داشتم، و بابا برای من داشت، و حرفش را فهمیدم. وقتی به شرح کارهائی که با اسکندر کرده بودند گوش می‌کردم، با خودم می‌گغتم که حاضر بودم همه آن‌ها را تحمل کنم اگر جان اسکندر را نجات می‌داد. من از ترس جان خودم بالا نیاورده بودم، بلکه به خاطر کاری که با اسکندر کرده بودند. گو اینکه هیچ نمی‌دانستم که اگر آن کار‌ها را با خود من می‌کردند من چه می‌کردم.
گفتم «می‌دونی، وقتی من داستان بلاهائی رو که به سر اسکندر آورده بودن شنیدم، بالا آوردم.»
گفت «ناراحت نشو، منم بالا آوردم.»
رسیدم «اون بلا‌ها رو به سر توام آوردن؟»
«به جز اره. اونوقت بود که همه چی رو لو دادم. گرچه خوشحال بودم که اسکندر مرده، که دیگه نمی‌تونم به اون صدمه‌ای بزنم. نعره‌هاش شب پیش بند اومده بود. دست‌کم به اون خیانت نکردم. به هرحال به نظر می‌ومد که بیشتر رفقامون گیر افتاده بودن. کلی چیزا درباره ما می‌دونستن. یه نفر به زبون اومده بود. به هر حال، امیدوارم هیشکی به خاطر حرفائی که من زدم گیر نیفتاده باشه یا کشته نشده باشه. من انقدر خودمو نیگه داشتم تا مطمئن شم که دیگه حرفای من نمی‌تونه براشون فایده‌ای داشته باشه.»
ناگهان دلم برای او سوخت.
پرسیدم «اون سرهنگ دوئه بود، با اون سه تا وردست بوزینه‌ش، یکی با دندون طلا و یکی که دندون وسطش افتاده بود؟»
«آره. اونا بد‌ترین متخصصینشونن. وقتی سر و کارت با اونا می‌فته دیگه هیچ امیدی برات نیست. فکر می‌کردم حتی بعد از اینکه به زبون اومدم بازم منو بکشن. دلیل اینکه نکشتنم اینه که چند تا از رفقامون هنوز تو مخفیگاهن. من طعمه‌ای هستم که باهاش می‌خوان اونا رو بگیرن. تو هم همینطور.»
«تو هم قول داده‌ی باهاشون همکاری کنی، نیست؟ و می‌دونستی که منم این کارو کرده‌م. اون همه سئوالا واسه این بود، نیست؟ که ببینی من باهات رو راستم یا نه؟»
فقط به من نگاه کرد.
گفت «هر جوری نیگاش کنی من به هر حال مرده‌ام. اما بریم سر تو. فکر اینو که حساب کنی کی رو راسته و کی نیست، از سرت به در کن. تو واسه این کار کثیف خیلی خامی. فکر کنی هر کی که یه روزی انقلابی بوده نمی‌تونه مأمور ساواک باشه. انقلابی‌های سابق بهترین مأمورای ساواک می‌شن. یه مشت از سرکرده‌های فعلی ساواک اعضای برجسته سابق حزب توده‌ن.»
به بابا و عمو جلال فکر کردم. آن‌ها هم زمانی انقلابی بودند. اما حالا یکیشان رئیس دیوان عالی کشور بود و آن یکی قائم مقام نخست وزیر.
پرسیدم «ولی تو چرا فرار نمی‌کنی؟»
گفت «یه چیزیم دستشونه.»
در حالیکه من سعی می‌کردم فکر کنم که چه چیزی می‌توانست انقدر مهم باشد که او به خاطرش نتواند فرار کند و جان خودش را نجات بدهد، او مدتی ساکت ماند.

«خواهر کوچکترم دستشونه. من اونو اونجوری دوست دارم که اسکندر تو رو دوست داشت. می‌گفتی اگه آدم اشتباه کنه، چقدر می‌تونه براش گرون تموم بشه. اگه من گزارش آدمی رو ندم که خیال می‌کنم روراسته و تشخیصم غلط باشه، فقط جون من نیست که در خطره. جون خواهرمم هست. گو اینکه دیگه نمی‌دونم اونم می‌خواد زنده باشه یا نه. واسه من فرقی نمی‌کنه. اصلاً اینجوری بود که تونستن منو خورد کنن. خواهرمو آوردن اونجا. جلوی چشم من بهش تجاوز کردن. جلوی چشم من شکنجه‌اش دادن. طاقت شنیدن جیغاشو نداشتم. به من التماس می‌کرد یه جوری کمکش کنم. به هر حال فکر نمی‌کردم اگه به زبونم بیام هیچکدوممون از اونجا زنده بیاد بیرون. این بود که باز چیزی رو لو ندادم. اما یه چیزی درون وجودم پاره شد. شروع کردم به استفراغ. همینجور بالا می‌آوردم. اما بازم چیزی نگفتم. بعد دیگه صدای نعره‌های اسکندر رو نمی‌شنیدم و فهمیدم که مرده. انقدر احساس تنهائی کردم. تا وقتی که صدای نعره‌های اونو می‌شنیدم و می‌دونستم که اونم صدای نعره‌های منو می‌شنوه، هنوز قابل تحمل بود. اما یکهو دیگه هیچی اهمیت نداشت. احساس می‌کردم که مرده‌ام. درون خودم مرده بودم. اونا اینو نمی‌دونستن، اما احتمالا بدون اره هم من به زبون می‌ومدم.»

حالا خیلی احساس گناه می‌کردم. احساس می‌کردم که من مفت و مجانی جان سالم به در برده‌ام، در حالیکه بقیه همه قیمت گزافی پرداخته‌اند. شاید اگر با من کاری را کرده بودند که با خواهر او کرده بودند، اسکندر هم الان زنده بود. آیابا من این کار را نکرده بودند چونکه پسر رئیس دیوان عالی کشور بودم؟ اما اسکندر هم پسر رئیس دیوان عالی کشور بود و این کمکی بهش نکرد.

انگار که افکار مرا خوانده باشد گفت «می‌دونی اسکندر شانس آورد. از خودم می‌پرسم اگه تورو جلوی چشم اون شکنجه داده بودن و بهت تجاوز کرده بودن اون چقدر می‌تونست طاقت بیاره؟ کی می‌دونه، شاید اونم خورد می‌شد. و اگه بابات رئیس دیوان عالی کشور نبود با توام همین کارو می‌کردن. به یه معنا اسکندر از همه ما خوش‌شانس‌تر بود. بعد از اینکه من به زبون اومدم، هیچ آرزویی بیشتر از مردن نداشتم. وقتی آزادم کردن تصمیم گرفته بودم خودمو بکشم. بعد فهمیدم که خواهرمو نگه داشته‌ن. حالا باید جون خواهرمو به قیمت جون رفقام نجات بدم. فکرم اگه اسکندر جای من بود چکار می‌کرد.»

راست و خدایی، من هم جواب آن سئوال را نمی‌دانستم. شاید او حق داشت. شاید میان هر سه تای ما، هر چهارتای ما، اگر بابا را هم حساب می‌کردیم، اسکندر از همه خوش شانس‌تر بود.
پرسیدم «تو کی گیر افتادی، پیش از اسکندر یا بعد از اون؟»
«هر دوی مارو در یک شب گرفتن. هر دو توی یه تیم بودیم. هر دو توی یه تله افتادیم. اون خواست فرار کنه، هر دو تا پاش تیر خورد. من حتی فرصت فرارم پیدا نکردم. شکنجه اونو زود‌تر شروع کردن و سخت‌تر. می‌دونستن که اون ماهی گنده‌تریه، گنده‌ترین ماهیه. یه نفر دیگه پیش از مردن همه چی رو لو داده بود.»
پرسیدم «آوردن اون روزنامه فکر تو بود یا فکر اونا؟»
«فکر من بود. به اسکندر قول داده بودم اگه اون طوریش شد و من زنده موندم، سعی کنم تو رو ببینم. اما وقتی که همه چیز امن و امان بود. اونم قول داده بود همین کارو واسه خواهر من بکنه، اگه من می‌مردم و اون زنده میموند. واسه من دیگه همه چی امن و امان بود. دیگه نمی‌تونستم جون هیچکدوم از رفقامم به خطر بندازم. یه داستانی سر هم کرده بودم که اگه مچمو گرفتن براشون بگم، که این یه ترفندی بود از طرف من که اعتماد تو رو جلب کنم.»

از شنیدن اینکه آوردن آن روزنامه و خبر مرگ اسکندر، همانطور که گمان کرده بودم، فکر خود او و فقط از سر عشق و علاقه‌اش به اسکندر بود، احساس راحتی کردم. حالا خوشحال بودم که او را برایشان شناسائی نکرده بودم، خواه برایش خطری داشته باشد خواه نه.

در حالیکه هنوز اشکم سرازیر بود پرسیدم «حالا چیکار بکنیم؟»

«دارن هر دوی مارو امتحان می‌کنن. باید امتحان رو قبول شیم. باید هر دو عیناً، مو به مو، یه چیزو، یه مکالمه رو گزارش بدیم. بذار بگیم من از تو خواستم که به ما بپیوندی و با ما بزنی به کوه و جنگل. و تو گفتی نمی‌تونی این کارو بکنی چون بابات راست راستی دق می‌کنه. می‌گیم که تو رفتنتو به ساواک و داستان شکنجه و مرگ اسکندرو واسه من تعریف کردی، اما تو بنا نیست هیچی راجع به گیر افتادن من، شکنجه من، لو دادن من و داستان خواهرم بدونی.
«می‌دونی، تو یه مزیتی داری. تو تنها وسیله‌ای هستی که برای ساکت نگهداشتن بابات دارن، یعنی اگه نخوان سر به نیستش کنن. اگه فرصت اینو پیدا کنه که با خبرنگارای خارجی، یا با سازمان ملل، یا با یه گروهی مثل عفو بین‌المللی تماس بگیره خیلی آبروشون می‌ره. هنوز رئیس دیوان عالی کشوره، حتی اگه فقط به اسم. واسه اینه که تا مدتی با تو کاری نمی‌کنن. و تو رو به خدا، از امروز به بعد، هر کسی رو که باهات تماس گرفت، و هر چی رو که هر کسی بهت گفت، کلمه به کلمه گزارش بده. تنها رفقای اسکندر که هنوز زنده‌ن مدت مدیدی زیر زمین قایم می‌شن. حتی منم نمی‌تونم پیداشون کنم. بابات راست می‌گفت. هر کسی که باهات تماس بگیره مأمور ساواکه.»

وقتی از هم جدا شدیم، دلم می‌خواست بغلش کنم و رویش را ببوسم، همانطور که با اسکندر می‌کردم. و عینا همین کار را کردیم. وقتی راه افتادم بروم متوجه شدم که هرگز اسمش را نپرسیده بودم.
پشت سرش داد زدم «اسمت چیه؟»
گفت «صوفی.»

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:
::بی‌لنگر در رادیو زمانه::