باستانشناسی

کشف قدیمی‌ترین نقاشی‌های‌ اروپا

Fri, 15 Jun 2012 07:41:30 +0000

دیوید کیز (David Keys)

برگردان:

احسان سنایی

دیوید کیز- بر اساس یک پژوهش جدیدِ باستا‌ن‌شناختی، انسان نئاندرتال که تاکنون انسان‌واره‌ای ددمنش و بدوی شناخته می‌شد، احتمال دارد اصلاً واجد رگه‌های برجسته‌ای از ذوق هنری بوده باشد. در این پژوهش، قدمت مجموعه‌ای از غارنگاره‌های مربوط به عصر حجر در شمال اسپانیا که تاکنون گمان می‌رفت از ۲۵ هزار سال تجاوز نکند، تقریباً ۱۵ هزار سال دیگر عقب‌تر رفت و بدین‌ترتیب آن‌ها را قدیمی‌ترین نقاشی‌های سن‌سنجی‌شده اروپا کرد.

برآوردهای جدید از قدمت این آثار، حکایت از این دارد که باید احتمالاً آن‌ها را ماحصل کار نئاندرتال‌ها دانست تا اعضای تیره انسانی ِ خودمان که به اصطلاح هومو ساپینس نامیده می‌شوند. طبق نتایج سن‌سنجی، این غارنگاره‌ها بالغ بر ۴۱ هزار سال عمر دارند – که می‌تواند این نوسان، اقلاً حول و حوش چندین‌هزار سال باشد. علت نوسان از این بابت است که دانشمندان، داده‌های مربوط به سن‌سنجی را در لایه‌ای از کربنات کلسیم (مربوط به استلاگمیت‌های غار) استخراج کرده‌اند، که بلافاصله بعد از پیاده‌سازی نقاشی، روی سطحشان ایجاد شده بود.

اگر این آثار هنری- که شامل تصاویری از دست و خال‌های سرخ‌رنگ می‌شوند – حول و حوش ۵۰۰ سال قبل از تشکیل لایه کربنات کلسیم ایجاد شده باشند، آنوقت باید آن‌ها را یا به انسان نئاندرتال، یا به هومو ساپینس (که همان اجداد خودمان هستند) نسبت داد؛ چراکه اولین هومو ساپینس، حدود ۴۱ هزار و ۵۰۰ سال پیش ظاهر شد. اما اگر این نقاشی‌ها باز هم قدیمی‌تر از این باشند، دیگر آن‌ها را بایستی متعلق به انسان نئاندرتال دانست.

این کشف، خصوصاً از بابت تأثیری که بر درک روابط پیچیده بین نئاندرتال‌ها، یا نئاندرتال‌ها و هومو ساپینس دارد، حائز اهمیت است. جالب ‌آنکه هنر غارنگاری، تا قبل از ورود هومو ساپینس‌ها به اروپا، اصلاً از عادات این مردمان به شمار نمی‌رفته. در واقع هیچ اثر مشابهی در پهنه سرزمین اجدادی‌شان، در آفریقا پیدا نشده است. این نشان می‌دهد که یا غارنگاری‌های نخستین در اروپا محصول نوعی کنش اجتماعی ِ ناشی از رقابت احتمالی هومو ساپینس‌های اروپا با نئاندرتال‌ها بوده؛ یا طبق نظر جنجالی دوم، اصلاً نئاندرتال‌ها «مبدع» غارنگاری بوده‌اند و به‌نوعی بعدها به هومو ساپینس انتقالش داده‌اند. تصور اینکه اعضای هنرمند خانواده تکوینی انسان اساساً از دسته نئاندرتال‌ها بوده باشند تا اجداد ما؛ و اینکه نئاندرتال‌ها به اجدادمان شور هنری را «یاد داده‌اند»، بی‌تردید اساس دیدگاه عمومی راجع به نوع روابط نئاندرتال/هومو ساپینس را متحول خواهد کرد.

اما مدارک دیگری هم هست که گرایش نئاندرتال‌ها را به ابراز احساسات هنری‌ نشان می‌دهد. اگرچه «دست‌نگاره‌ها» و خال‌های سرخ‌رنگِ غار واقع در اسپانیا را باید احتمالاً اولین نقاشی‌های سن‌سنجی‌شده‌ی منسوب به نئاندرتال‌ها دانست؛ اما پیش‌تر هم اشیای مزین به رنگ‌دانه‌های معدنی (شبیه به همان رنگ‌هایی که در غارنگاره‌ها به کار رفته)، در حدود ۶۸۰ کیلومتریِ جنوب این غار پیدا شده بودند. استفاده انسان نئاندرتال از این رنگ‌دانه‌ها در منطقه‌ای دیگر از اروپا، در نواحی مرکزی فرانسه هم احتمالاً وجود داشته – و همچنین استفاده‌های بدوی‌تری از رنگ سرخ اخرایی در مناطقی از هلند.

هنرمندان باستان، این دست‌نگاره‌ها و خال‌های سرخ‌رنگ را با کمک دهان‌شان – به‌عنوان یک اسپری – ایجاد می‌کرده‌اند. اول گِل اُخرا را با مایعی – که ترجیحاً آب بوده – به هم می‌زدند. بعدش هنرمند عصر حجر، دهانش را با معجون سرخ حاصله پر می‌کرد و درحالی‌که دست چپ‌اش نقش شابلون را داشت، آن مایع را رو به دیوار یا سقف غار می‌پاشید. در غار تحت بررسی، حدود بیست و پنج نقش «منفی» اینچنینی که دست چپ هنرمند را با هاله‌ای از رنگ سرخ اخرایی نشان می‌دهد، پیدا شده است.

پروژه مشترک دانشمندان اسپانیایی/ پرتغالی/انگلیسی برای سن‌سنجی از این غارنگاره‌ها را دکتر آلیستر پایک (Alistair Pike) از دانشگاه بریستول سرپرستی می‌کرد و هزینه‌اش را هم انجمن پژوهش‌های زیست‌محیطی بریتانیا متقبل شده بود. این یافته‌ها، در شماره فعلی نشریه Science انتشار داده شده‌اند. غارنگاره‌های مزبور هم مربوط به غار اِل‌کاسیلو، واقع در شمال اسپانیا هستند.

سن‌سنجی لایه‌‌ای از کربنات کلسیم که بر روی نقاشی‌ها رسوب کرده، با بررسی بقایایی از عناصر اورانیوم و توریوم انجام پذیرفت. اورانیوم، به مرور زمان با سرعت مشخصی به عنصر توریوم فرومی‌پاشد. از این‌رو دانشمندان با تعیین نسبت ایزوتوپی ِ اورانیوم به توریوم در رسوبات کربنات کلیسمی، می‌توانند از سن و لذا حداقل قدمت نقاشی ِ زیرشان خبر بگیرند. دقت این روشْ حدوداً 1 درصد است – و برای سن‌سنجی موادی به قدمت حداکثر نیم‌میلیون سال مناسب است.

در همین زمینه:
رمزگشایی از اسب خالدار غارنگاره‌ها

توضیح تصویر:
«دست‌نگاره‌»های ۴۱ هزار ساله غار ال‌کاسیلو / عکس از Pedro Saura

منبع: Independent

باستان‌شناسان ایتالیایی در شهر استخر

Mon, 23 Apr 2012 22:55:48 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - گروهی از باستان‌شناسان ایتالیایی قرار است برای انجام کاوش به شهر باستانی استخر در استان فارس ایران بروند. سفر این گروه در روز پنجم اردیبهشت آغاز می‌شود و کاوش‌ها و تحقیقات میدانی آنها ۴۵ روز به طول خواهد انجامید.

به گفته‌ی رئیس پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی ایران، قرار است یک گروه دیگر از باستان‌شناسان ایتالیایی مطالعاتی را روی شبکه آبیاری در شهر باستانی بیشاپور در نزدیکی کازرون انجام دهند. او همچنین از برنامه باستان‌شناسان ژاپنی برای مطالعات باستانی در شهر تاریخی ارسنجان خبر داد. به گفته‌ی محمود میراسکندری، این سفرها در چارچوب تفاهم‌نامه‌های همکاری که ایران پیش‌تر با این کشورها امضاء کرده است، انجام می‌شود. با این حال قرار است در هر کاوش یک باستان‌شناس ایرانی نیز به عنوان سرپرست گروه معرفی شود تا مطالعات باستان‌شناسی با حضور باستان‌شناسان و پژوهشگران ایرانی صورت بگیرد.

حضور هیئت‌های باستان‌شناسی خارجی همواره با نظرهای متفاوتی همراه بوده است. برخی از باستان‌شناسان بر این اعتقاد هستند که با توجه به توانایی‌های فعلی باستان‌شناسان ایرانی نیازی به کمک گرفتن از گروه‌های خارجی و دعوت آنها نیست. به اعتقاد این گروه، مشخص نیست حاصل مطالعات باستان‌شناسان خارجی تا چه حد در اختیار ایران قرار بگیرد. اما در برابر این نظر، برخی دیگر با اشاره به توانایی‌های فنی و بهره‌مندی گروه‌های خارجی از ابزار‌های پیشرفته‌تر، حضور آن‌ها را به نفع شناسایی هرچه بهتر محوطه‌‌های باستانی در ایران می‌دانند و اشاره دارند که حضور باستان‌شناسان ایرانی در کنار آن‌ها می‌تواند باعث انتقال تجربه به پژوهشگران ایرانی شود.

یک ستون باستانی در استخر

رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی ایران سفر این گروه‌ها را به ایران فرصتی برای کشور دانسته زیرا به گفته‌ی او آن‌ها با تجهیزات جدید و پیشرفته به ایران سفر می‌کنند و کاوشگران ایرانی نیز می‌توانند از تجهیزات و مطالعات آنان استفاده کنند. به گفته‌ی آقای میراسکندری یافته‌ها و مطالعات آنان در اختیار میراث فرهنگی ایران قرار می‌گیرد.

مطالعات در مورد مسجد تاریخی استخر

رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی ایران هدف سفر باستان‌شناسان ایتالیایی را مطالعه در خصوص یک مسجد تاریخی در شهر استخر اعلام کرده است. به گفته‌ی بسیاری از مورخان مسجد شهر استخر یکی از نخستین مسجدهایی است که در ایران ساخته شده. در برخی از منابع تاریخی نیز نام این مسجد آمده است.

شهر باستانی استخر در حدود پنج کیلومتری شمال تخت جمشید قرار گرفته. این شهر به‌خصوص در دوران ساسانی و ابتدای دوره اسلامی از اهمیت فراوان سیاسی و مذهبی در منطقه پارس برخوردار بوده است. با آنکه اطلاع زیادی از تاریخ استخر در پیش از دوران ساسانی در دست نیست، اما آثار و مواد و مصالحی از دوران هخامنشی نیز در این شهر پیدا شده‌اند.

برخی از باستان‌شناسان معتقدند در دوران هخامنشی استخر بخش عامه‌نشین تخت جمشید یا پارسه بوده‌ است. در دوران ساسانی استخر به شهری معتبر و مهم تبدیل شد و محل زندگی خاندان و دودمان اردشیر بابکان بنیانگذار پادشاهی ساسانی در آنجا قرار داشته است. تعدادی از پادشاهان ساسانی نیز مراسم تاج‌گذاری یا دیگر مراسم آیینی را در استخر انجام داده‌اند. طبری استخر را محل نگهداری اوستا ذکر کرده و برخی دیگر نیز این شهر را محل گنجینه‌ی سلطنتی دانسته‌‌اند.

در خصوص مسجد تاریخی استخر نیز گمانه‌های فراوانی وجود دارد. برخی این احتمال را نیز مطرح کرده‌ا‌ند که ممکن است این مسجد نخستین مسجد ایران باشد. شواهد نشان می‌دهد در ساختن این مسجد از ستون‌های و سرستون‌های باستانی که متعلق به بناهای دیگر بوده استفاده شده است. توصیفات موجود از مسجد و همچنین شواهدی که در محل موجود است بیانگر آن است که این مواد و مصالح مربوط به دوران هخامنشی است

برخی از منابع نیز این احتمال را مطرح کرده‌اند که این مسجد روی یک نیایشگاه یا آتشکده‌ی کهن‌تر ساخته شده باشد. محمد بن احمد مقدسی، تاریخ‌نگار سده‌ی چهارم هجری در کتاب مشهور خود به نام «احسن التقاسیم» در این مورد این مسجد نوشته است:«جامع استخر مانند جامع‌های شام در بازار است. ستون‌های گرد دارد و سرستونش همانند سر گاو است و گویند در قدیم آتشکده بوده است. بازارها از سه سو آن را فرا‌گرفته است».

مطابق متون تاریخی، نخستین باری که پای اعراب مسلمان به شهر استخر رسید در سال ۱۸ هجری بوده است.اما در آن زمان فرماندار استخر با پذیرش شرایط صلح و پرداخت خراج مانع از اشغال و ویرانی شهر شد. اما با گذشت چند سال و پس از شانه خالی کردن از پرداخت خراج، یکی دیگر از سرداران عرب به شهر حمله و آنجا را تسخیر کرد و پرستشگا‌های باستانی را مسجد ساخت.

سرستونی به شکل گاو از استخر در موزه هنر متروپلیتن نیویورک

مسعودی هم در کتاب تاریخ خود در خصوص این مسجد چنین نوشته است:«من این مسجد را دیده‌ام. تقریباً در یک فرسخی شهر استخر قرار گرفته، بنایی زیبا و پرستشگاهی باشکوه است. در آنجا ستون‌هایی از سنگ یک‌پارچه با قطر و ارتفاع حیرت‌بخشی دیدم که بر فراز آن اشکال عجیب از اسب و سایر حیوانات غریبه نصب بود و هم از حیث شکل و هم از لحاظ عظمت شخص را به تعجب می‌افکند. در گرد بنا خندقی وسیع و بارویی از سنگ‌های عظیم کشیده بودند، مستور از نقوش برجسته بسیار ماهرانه. اهالی آن ناحیه این صورت‌ها را به پیمبران نسبت می‌دهند».

از سده‌ی نوزدهم تاکنون افراد، جهانگردان و باستان‌شناسان مختلفی از استخر بازدید کرده یا در آنجا مطالعات باستان‌شناسی انجام داده‌اند. بسیاری از آن‌ها نیز در خصوص این مسجد تاریخی مهم اظهار نظر کرده‌اند. به طور عمده دو نظریه متفاوت در خصوص این مسجد موجود است. برخی با بررسی مصالح و عناصر ساختمانی به کار رفته در مسجد که مربوط به دوره هخامنشی است، معتقدند در این منطقه یک استقرار هخامنشی نیز وجود داشته و این مسجد را تغییر شکل یافته یک بنای پیش از اسلام می‌دانند.

اما برخی دیگر می‌گویند احتمال دارد این مواد و مصالح هخامنشی از محل دیگری به شهر استخر حمل شده باشد و بنابراین احتمال آن را که مسجد استخر روی یک بنای پیش از اسلام شکل گرفته باشد بعید می‌دانند. با این‌‌حال مقایسه این مواد و مصالح هخامنشی نشان داده است آن‌ها تا حد زیادی از نظر سبک و ابعاد و اندازه با نمونه‌های دیگر از معماری هخامنشی متفاوت هستند. بنابراین احتمال آنکه نشان‌دهنده استقرار و سکونت دوران هخامنشی در شهر استخر باشند بسیار زیاد است.

باید دید مطالعات کاوشگران ایتالیایی تا چه حد به روشن شدن این بخش از تاریخ ایران کمک خواهد کرد.

در همین زمینه:
::ساختار شهر استخر، بیژن روحانی، رادیو زمانه::

مذاکره برای گذشته

Mon, 12 Dec 2011 09:37:21 +0000

بخش نخست مجموعه برنامه‌هایی پیرامون کتاب "مذاکره برای گذشته" و باستان‌شناسی و حفاظت و نگهداری از آثار تاریخی

بیژن روحانی

بیژن روحانی - باستان‌شناسی در خاورمیانه، حفاظت و نگهداری از آثار تاریخی و همچنین بحث بر سر تملک این آثار یکی از مباحث پیچیده‌ای است که به‌خصوص در اواخر سده‌ نوزدهم و ابتدای سده‌ بیستم با سیاست، ملی‌گرایی، نفوذ دولت‌های خارجی، سر برآوردن کشورهای جدید و مسائل مختلف قومی و منطقه‌ای عجین بوده است.

در حالی که برای مدت‌ها گروه‌ها و هیئت‌های اروپایی و سپس آمریکایی در منطقه خاورمیانه از مصر گرفته تا سوریه و عراق و ترکیه و فلسطین و ایران به کاوش در محوطه‌های باستانی می‌پرداختند و طبق توافق با دولت‌های محلی به راحتی آثار کشف شده را به کشورهای خود انتقال می‌دادند، آرام آرام از اوایل سده بیستم و به خصوص در فاصله میان جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم، سیاستمداران، نیروهای ملی‌گرا، اهل فرهنگ و ادب و باستان‌شناسان در کشورهای خاورمیانه تلاش جدیدی برای تصاحب و نگاه داشتن آثار باستانی کشف شده در سرزمین خود به خرج دادند.

در این داستان طولانی، نفوذ دیپلمات‌ها، رایزنی‌های سیاسی و فرهنگی و همچنین به‌کارگیری ابزارهای مختلف قانونی و حقوقی به‌خوبی مشهود است. این تلاش‌‌ها ابتدا در مصر و پس از کشف مقبره "توت‌عنخ آمون" آغاز شد و سپس در ترکیه بر سر میراث هیتی‌ها و در ایران در مورد شوش و تخت جمشید ادامه یافت. این اتفاق به آن دلیل بود که سال‌های بین دو جنگ جهانی، یک موقعیت انتقالی را در خاورمیانه به وجود آورده بود که با سربرآوردن ملی‌گرایان در این کشورها، تقابلی عمیق میان دو گروه آغاز شد.

جیمز اف گوود، استاد تاریخ در دانشگاه گراند والی در میشیگان و نویسنده کتاب "مذاکره برای گذشته"

پیروزی این نیروها در مصر و ترکیه سبب شد تا در ایران و عراق نیز چنین روش‌ها و الگوهایی برای تصاحب و نگاه داشتن آثار تاریخی در کشورهای خاستگاه آن آثار آغاز شود و بر اثر همین تلاش‌ها روز به روز از دامنه اختیارات بی‌حد و حصر هیئت‌های خارجی در این کشورها کاسته شد. هيئت‌هایی که در ابتدا به طور مستقیم به دولت‌ها و قدرت‌های محلی متصل بودند و بی‌واسطه خواسته‌های خود را برای کاوش و انتقال آثار کشف شده مطرح می‌کردند و با اجازه‌نامه‌ و امتیاز‌های سخاوت‌مندانه مأموریت‌های خود را پیش می‌بردند.

کتاب "مذاکره برای گذشته" داستان این تلاش‌ها در منطقه خاورمیانه و به طور مشخص در کشورهای ایران، مصر، ترکیه و عراق است. نویسنده کتاب، جیمز اف گوود، استاد تاریخ در دانشگاه گراند والی در میشیگان کتاب را پس از سال‌ها تحقیق در اسناد آرشیوهای مختلف از شیکاگو و پنسلیوانیا، تا لندن و پاریس و از قاهره و استانبول و آنکارا تا تهران نوشته است. او با تکیه بر آشنایی خودش به زبان‌های عربی، فارسی، آلمانی و فرانسه توانسته به بسیاری از نامه‌ها، اسناد اداری، روزنامه‌های آن دوران و منابع دست اول دیگر دسترسی پیدا کند و همین کار او را خواندنی کرده است.

گوود در دوران جوانی و در سال‌های پایانی دهه ۶۰ و ابتدای دهه ۷۰ میلادی به عنوان داوطلب در "سپاه صلح" در ایران خدمت کرده و به همین دلیل فرصت دیدن تخت جمشید را یافته است. او در مقدمه کتابش توضیح می‌دهد که بعداً زمانی که مشغول انجام یک تحقیق تاریخی در اسناد آرشیو ملی آمریکا و همچنین وزارت امور خارجه آن کشور بوده است، مدام به مدارکی در خصوص بحران و تنش در سال‌های ۱۹۳۰ بین ایران و آمریکا بر سر تخت جمشید و آثار تاریخی آن برخورد می‌کند و همین کنجکاوی او را برمی‌انگیزد تا پی ماجرا را بگیرد. او گرچه در ابتدا قصد داشته است تحقیق خود را به ایران محدود کند اما به زودی می‌فهمد که این مسأله به ایران ختم نمی‌شود و در کشورهای دیگر خاورمیانه نیز مثلثی متشکل از باستان‌شناسان، ملی‌گرایان و دیپلمات‌ها بر سر تصاحب گذشته و آثار تاریخی در حال جدال با یکدیگر بودند.

استفاده سیاسی و تبلیغاتی از میراث فرهنگی در ایران، ترکیه، مصر و عراق

این تحقیق به جز آنکه بر این جدال انگشت می‌گذارد، به استفاده‌های سیاسی و تبلغیاتی از میراث فرهنگی و گذشته‌ باستانی در ایران، عراق، ترکیه و مصر نیز می‌پردازد و نشان می‌دهند چگونه "گذشته" در خدمت پیشبرد برنامه‌های سیاسی، "ملت‌سازی" و حتی مدرنیزاسیون در این کشورها بوده است و چه پیوند‌هایی میان قدرت و آثار باستانی وجود داشته است.

از ۱۲بخش کتاب، سه بخش آن به ایران اختصاص دارد. بر همین اساس و نظر به دربرداشتن اطلاعاتی تاریخی که ممکن است برای علاقه‌مندان به میراث فرهنگی و باستان‌شناسی جالب باشد، طی چند برنامه و به مرور، قسمت‌هایی از بخش‌های مربوط به ایران به طور مختصر در برنامه‌ها و گفتارهای هفتگی میراث فرهنگی انتخاب و ارائه خواهد شد با این یادآوری مهم که این بخش‌ها تنها خلاصه‌ای از اصل کتاب هستند و نباید به عنوان ترجمه کامل بخش‌های کتاب در نظر گرفته شوند.

در گفتار آینده ابتدا به حضور باستان‌شناسان فرانسوی و سپس از دست رفتن قدرت انحصاری آن‌ها در باستان‌شناسی ایران می‌پردازیم.

مشخصات کتاب:
James .F. Goode. 2007. Negotiation for the Past: Archaeology, Nationalism, and Diplomacy in the Middle East, 1919-1941. University of Texas Press.

در همین زمینه:
::باستان‌شناسی و ایدئولوژی در خاورمیانه::

::تاریخ‌نگاران آمریکایی در ایران (بخش نخست)::

::تاریخ‌نگاران آمریکایی در ایران (بخش دوم)::

کهن‌ترین نیایشگاه جهان

Mon, 11 Jul 2011 09:24:32 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - قدمت کهن‌ترین اعتقادات بشر به چه زمانی بر‌می‌گردد و نخستین دین‌ها و آیین‌ها کی پا به عرصه زندگی اجتماعی انسان‌ها گذاشتند؟ آیا پرستشگا‌ه‌ها زمانی ساخته شدند که بر اثر دست يافتن انسان به کشاورزی و سپس انباشت مازاد تولید، شهرها، نگارش و هنر به‌وجود آمده بود؟ یا پیش از تولد شهر نیز انسان در تلاش برای ساختن معبد و پرستشگاه بوده است؟

دهه‌هاست که باستان‌شناسان در پی پاسخ‌هایی به این پرسش‌های مهم و بنیادین هستند و با هر کشف جدید در این زمینه، به بازبینی باورهای پیشین خود می‌پردازند.

اکتشافات سال‌های اخیر در «گوبکلی تپه» (Göbekli) در جنوب شرقی ترکیه تا حد زیادی به روند بازاندیشی و تجدید نظر در نظریه‌های قبلی کمک کرده است. تاکنون به طور غالب فرض بر این بوده است که کشاورزی سبب پیدایش یک‌جا-نشینی و سپس شهرنشینی شده است و بعد از به وجود آمدن شهرها، خط و نگارش به وجود آمد که این‌ها زمینه‌ساز بروز و ظهور دین‌های سازمان‌یافته در جوامع انسانی شدند. اما یافته‌های باستان‌شناسی در منطقه گوبکلی تپه شواهدی از وجود یک نیایشگاه یازده هزار و ششصد ساله را آشکار می‌کند که بسیار کهن‌تر از شواهد نخستین شهرهاست. باستان‌شناسان بقایای معماری در این منطقه را به‌عنوان نخستین و کهن‌ترین نیایشگاه جهان تفسیر می‌کنند، ساختارهایی بسیار بزرگ و سنگی که از تمام موارد مشابه خود عظیم‌تر و قدیمی‌تر است. نیایشگاهی با ستون‌های برافراشته سنگی که یادآور انسان‌ها یا خدایانی با شمایل انسانی هستند و روی بعضی از سنگ‌‌ها نیز نقش برجسته‌‌‌های جانوری وجود دارد.

در زمان ساخته شدن این نیایشگاه، هنوز انسان‌ها در دسته‌های نه چندان بزرگ به صورت غیر یک‌جا-‌نشین زندگی می‌کردند و خبری از شهرها و دیگر اجتماعات بزرگ و یک‌جا- نشینی نبود. همچنین منبع اصلی تأمین غذا در آن زمان، شکار و یا جمع‌آوری گیاهان بوده است و هنوز انسان به اهلی کردن گیاهان نپرداخته بود.

باستان‌شناسان می‌گویند ساختن چنین نیایشگاه بزرگی که در زمان خود بدون تردید یک انقلاب در معماری محسوب می‌شده نیاز به گرد آوردن تعداد زیادی از انسان‌ها در یک مکان واحد داشته است، اتفاقی که تا پیش از آن با توجه به شواهد باستان‌شناسی فعلی رخ نداده بوده است. سازندگان این نیایشگاه پیش از تاریخ به‌طرز شگفت‌آوری توانسته‌اند سنگ‌های بسیار بزرگ به وزن حدودا ۱۶ تن را از دل زمین استخراج کرده، برش داده و شکل دهند و سپس به طول صدها متر جا به جا کنند، بدون آن که از چرخ کمک بگیرند. بررسی‌های ژئومغناطیسی در این منطقه از ترکیه از وجود بیست نیایشگاه خبر می‌دهد که کهن‌ترین آنها مربوط به یازده هزار و ششصد سال پیش و آخرین آنها ده هزار و دویست سال قدمت دارد.

باستان‌شناسان آلمانی و ترک چند سال است هم‌چنان مشغول پژوهش و حفاری در این منطقه هستند تا بتوانند به تفسیر صحیح‌تری از یافته‌‌های معماری در این منطقه دست یابند. با این حال آن‌چه تا به حال از این محوطه به دست آمده، آنها را متقاعد ساخته است که با یک نیایشگاه پیش از تاریخ روبه‌رو هستند. تنها تا حدود بیست سال پیش، عموم باستان‌شناسان اعتقاد داشتند که مراحل «انقلاب نوسنگی» تقریباً به‌درستی شناسایی شده است. انقلاب نوسنگی به دورانی گفته‌ می‌شود که عمدتا به دلیل تغییرات آب و هوایی در کره زمین و پایان عصر یخ‌بندان، الگوی غذایی انسان تغییر کرد، کشاورزی ابداع شد و تکامل شگرفی در ابزارسازی و نحوه‌ی زندگی انسان پدید آمد که در نتیجه‌ی آن شهرها و سپس نیایشگاه‌ها زاده شدند و پادشاهان و کاهنان به کنترل و هدایت جوامع در ابعاد مختلف پرداختند و انسان برای ثبت و نگاهداشت آن‌چه که با اهمیت می‌پنداشت، خط و نگارش را اختراع کرد.
از سوی دیگر نظریات پیشین در خصوص «انقلاب نوسنگی» بر این امر تأکید داشتند که چنین تحول بزرگی در یک بازه‌ی زمانی نسبتاً کوتاه و ابتدا در هلال حاصلخیز رخ داده و سپس به مناطق دیگری در غرب و شرق، یعنی هند و اروپا، رسیده است.

اما در سال‌های اخیر چندین اکتشاف جدید، که گوبکلی تپه یکی از مهمترین آن‌هاست، باعث شده تا چنین نظریاتی با تردیدهای اساسی روبه‌رو شوند. از جمله این که تحولات در پایان دوران نوسنگی فقط به یک عامل، یعنی تغییرات اقلیمی، بستگی نداشته و مدت زمان لازم برای رخ دادن آن نیز طولانی‌تر از آن‌چه که تاکنون تصور می‌شده بوده است. اکنون به اعتقاد برخی باستان‌شناسان فعال در این محوطه، ممکن است پدید آوردن این نیایشگاه عظیم و همچنین پایه‌گذاری نوعی دین ابتدایی، سبب پیدایش تمدن و یک‌جا- نشینی شده باشد.

در حقیقت اکنون دو نظریه‌ی متفاوت در برابر یکدیگر هستند: در نظریه‌ی اول، ابتدا بر اثر دگرگونی‌‌های اقلیمی انسان‌ها توانستند کشاورزی و سپس شهرنشینی را به‌وجود آوردند و سپس دین و مذهب برای کنترل یا تقویت و به نظم درآوردن روابط اجتماعی پا به عرصه وجود گذاشت. اما در نظریه‌ی دوم، انسان‌ها در ابتدا برای انجام مراسم آیینی در کنار یکدیگر جمع شدند و همین پایه‌ی اجتماعات بزرگ را به وجود آورد و سپس برای تأمین نیازهای این اجتماعات، انسان مجبور شد به کشاورزی و تأمین غذا در همان محل اجتماع خود بپردازد. البته این نظریه‌ای است که تا اثبات آن راه درازی در پیش است. در حقیقت در غیاب خط و هرگونه سند مکتوب از این محوطه، تفسیر دقیق یافته‌های آن دشوار است.

در گفتار بعدی، از شواهد معماری و نقش‌برجسته‌‌های یافت شده در این محوطه توسط هیئت مشترک آلمان و ترکیه سخن خواهیم گفت.

منابع:

Hodder, I. (2010). Religion in the Emergence of Civilization: Çatalhöyük as a Case Study . New York: Cambridge University Press.

Mann, C. C. (2011). The Birth of Religion: The World's First Temple. National Geographic , 219 (6), 34-59.

Scham, S. (2008). The World's First Temple. Archaeology Magazine , 61 (6).

Schmidt, S. (2000). Göbekli Tepe, Southeastern Turkey. A preliminary Report on the 1995–1999 Excavations. Palèorient , 26 (1), pp. 45-54.