علوم انسانی

يک مقام نظامی ايران: هنوز در پاک‌سازی علوم انسانی موفق نشده‌ايم

Maryam — Sun, 24 Mar 2013 10:09:02 +0000

سردار محمدرضا نقدی، رئيس سازمان بسيج جمهوری اسلامی ايران گفت اين کشور هنوز موفق به پاک‌سازی علوم انسانی نشده است.

به گزارش خبرگزاری فارس، نقدی روز شنبه سوم فروردين ۱۳۹۲ در جمه "طلاب بسيجی" گفت: "علوم انسانی غربی است که هنوز موفق به پاک‌سازی اين علوم نشده‌ايم."

وزارت علوم، تحقيقات و فناوری ايران نيز سال قبل اعلام کرد کتاب‌های درسی علوم انسانی بايد بر اساس ارزش‌های اسلامی بازنگری شود.

کامران دانشجو، وزير علوم نيز گفته است بازنگری در علوم انسانی "بی برو برگرد" انجام می‌شود.

در چند سال گذشته علاوه بر انتقاد از شمار دانشجويان علوم انسانی، کتاب‌های درسی اين رشته‌ها نيز مورد انتقاد قرار گرفته است.

محمدرضا نقدی:"علوم انسانی غربی است که هنوز موفق به پاک‌سازی اين علوم نشده‌ايم "

آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ايران نيز دو سال پيش از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی انتقاد کرده بود.

اما صادق آملی لاريجانی، رئيس قوه قضائيه ايران امروز در واکنش به طرح "اسلامی کردن و بازنگری علوم انسانی در دانشگاه‌ها از سوی وزارت علوم" بر اين باور است: "بحث تحول در علوم انسانی کاری نيست که بتوان با دو يا پنج ماه کار، آن را انجام داد، از هرگونه تعجيل در اسلامی کردن علوم انسانی اجتناب کنيم."

وی با بيان اينکه تعطيل کردن علوم انسانی را "معقول" نمی‌داند، می‌گويد: "اکنون نبايد به دنبال حذف اين علوم برويم بنابراين بايد پيش‌فرض‌های آن‌ها را در آوريم."

چند ماه پيش اخباری مبنی بر حذف رشته "روزنامه‌نگاری" از رشته‌های دانشگاه علامه طباطبايی در سال تحصيلی ۹۱-۹۲ منتشر شده بود.

علاوه بر رشته ‌ "روزنامه‌نگاری" ۱۲ رشته ديگر از جمله "علوم سياسی، جامعه‌شناسی، تاريخ، فلسفه، روان‌شناسی، ارتباطات، علوم تربيتی، حسابداری، مديريت، مديريت برنامه‌ريزی آموزشی، آموزش و پرروش کودکان عقب‌مانده ذهنی و پيش‌دبستانی و دبستان و علوم اقتصادی" نيز به دستور مسئولان وزارت علوم ايران از فهرست رشته‌های اين دانشگاه در سال تحصيلی ۹۱-۹۲ حذف شدند.

اسلامی‌سازی انجمن حکمت و فلسفه

politics — Thu, 07 Mar 2013 23:33:10 +0000

میثم بادامچی

میثم بادامچی − موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، یا آن گونه که بطور شفاهی معروفتر است "انجمن حکمت و فلسفه"، یکی از مهم‌ترین نهادهای آموزش علوم انسانی در سطوح تحصیلات تکمیلی در ایران است. حدود دو سال قبل به حکم وزیر علوم دولت احمدی‌نژاد کامران دانشجو، ریاست انجمن حکمت و فلسفه عوض شد، و جای دکتر غلامرضا اعوانی، مدیر محبوب و خوشنام این موسسه را یکی از شاگردان و نزدیکان آیت الله مصباح یزدی، حجه الاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه گرفت.

در این مدت، در کنار این، تعداد محسوسی از دیگر روحانیون نزدیک به آیت الله مصباح یزدی و موسسه امام خمینی ایشان در قم صاحب کرسهای تدریس و تحقیق درانجمن حکمت و فلسفه ایران شدند. این نوشتار واکنشی و تحلیلی در مورد این تغییرات اخیر در انجمن حکمت است.

به عنوان نمونه‌ای از تحولات حاصله از تغییر مدیریت، امروز در موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه حجه الاسلام عبدالحسین خسروپناه "تبیین مدل‌های مختلف از علم دینی" را تدریس می‌کنند، حجه الاسلام مبلغی درس "ظرفیت شناسی فقه اسلامی برای علوم انسانی" را ارائه می‌کنند، حجت‌الاسلام و المسلمین حمید پارسانیا درس‌گفتارهای "مبانی فلسفی علوم انسانی" ارائه می‌دهند و حجه الاسلام ربانی گلپایگانی "کلام جدید" و "بررسی تطبیقی مبانی کلامی امامت در فرق مذاهب اسلامی" تدریس می‌کنند. حجه اسلام احمد واعظی هم در انجمن حکمت فلسفه سیاسی تدریس می‌کنند. این درس‌گفتارها و این اساتید جدیدند و در گذشته انجمن حکمت و فلسفه چندان خبری و اثری از آنها نبود.

شکل سایت انجمن حکمت هم عوض شده است. مقدار معتنا‌بهی مطلب وخبر در مورد فقهایی که به نوعی ایدئولوگ رسمی جمهوری اسلامی محسوب می‌شوند، یعنی آقایان مصباح یزدی، جوادی آملی، حسن زاده آملی، جعفری سبحانی، مجتبی تهرانی، فیاضی، و غیره، درسایت موسسه دیده می‌شود که نشان از تغییر رویکرد مدیریتی در دوران آقای خسروپناه دارد. جالب آنکه ربطی برخی از این مطالب با فلسفه (که انجمن حکمت اساساً برای رواج آن تاسیس شده است) اصلاً معلوم نیست و خواننده‌ای که خبر از گذشته موسسه نداشته باشد، ممکن است تصور کند با سایت مدرسه‌ای در قم مواجه است. از جمله مطالب جدید سایت موسسه می‌توان به "عیادت حضرت آیت الله خامنه‌ای از علامه حسن زاده"، ۲۵ فایل صوتی در "پاسخ به شبهات کلامی وهابیت" توسط سید جعفر سبحانی، یا پستهایی در مورد "ارکان حکومت اسلامی"، یا فریب‌های بهائیت در بحث تاویل، اشاره کرد. به نظر می‌رسد در دو سال گذشته سیاست مدیریتی اینگونه بوده که برای اینکه زهر سکولار و غیردینی فلسفه‌های غربی که در دوران مدیریتهای قبلی در موسسه تدریس می‌شده از فضای انجمن حکمت گرفته شود، مقدار معتنا بهی دروس حوزوی، توسط روحانیونی که تربیت یافته موسسات مورد تایید در قم هستند، در موسسه تدریس شود. قسمت مهمی از فعالیت‌های انجمن حکمت در دوره جدید گویا صرف نقد آرا روشنفکران دینی شده است. (به‌عنوان بنگرید به نقد مصطفی ملکیان).

در کنار به کارگیری کادر جدیدی ازروحانیون، یکی دیگر از سیاستهای انجمن حکمت در دوران مدیریت آقای خسروپناه گویا اخراج اساتید چون محسن کدیور، عبدالکریم سروش، و سروش دباغ از موسسه بوده است. جای شکر دارد که هنوز قسمت مهمی از قدیمیها در موسسه حضور دارند و به تدریسها و تحقیقهای خویش، علی‌رغم این شرایط جدید، مشغولند.

سروش دباغ اخیرا در نوشته‌ای با عنوان "هر آنکه کشته نشد از قبیله ما نیست" به ماجرای اخراج خویش از انجمن حکمت و فلسفه اشاره کرده است. آنطور که او می‌نویسد، در حکم صادر شده برای اخراج که نسخه الکترونیکی آن برایش ارسال شده است، علت اخراج "غیبت غیر موجه" ذکر شده. واضح است که در پس این عذر به ظاهر اداری، دلیلی سیاسی برای اخراج سروش از انجمن حکمت خوابیده است.

در نوشته سروش دباغ می‌خوانیم:

"به رغم شوق وافری که به تعلیم و تعلم و نوشتن در فضای فلسفی و فرهنگی ایران و مصاحبت و مباحثه با دانشجویان فهیم و فلسفه پژوهان عزیز ایرانی داشته و دارم؛ حدود دو سال پیش، به سبب فشارهای سیاسی پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸، تنها به علت پیوند پدری- فرزندی با عبدالکریم سروش، تلخکامانه مجبور به ترک دیار و کاشانه شدم و در این سوی دنیا سکنی گزیدم. من غیبت کرده ام، اما نه غیبت غیر موجه؛ درخواست تمدید مرخصی - با توجه به اینکه پس از خروج از کشور به تدریس و تحقیق در دانشگاه تورنتو مشغول شده بودم- و تعیین وضعیت اداری و استخدامی من از جانب خودم و وکیلم به صورت کتبی و حضوری از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری چند بار پیگیری شد و البته راه به جایی نبرد. بعید می‌دانم اگر آنچه بر من رفت، بر جناب خسروپناه رفته بود و ایشان قدری از آن بی‌پناهی‌ها، دلهره‌ها، تهدید‌ها و ناامنی‌ها را می‌چشید و نیروهای امنیتی به او می‌گفتند «آماده شهادت باش» و « عوامل اسرائیلی ترا هم مثل خواهر زاده میر حسین موسوی ترور می‌کنند»، زودتر از من محل کار و کاشانه خود را رها نمی‌کرد...البته من در این میان تنها نبودم؛ پیش از من نیز احکام اخراج عبدالکریم سروش و محسن کدیور، دیگر اعضاء هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در دو سال اخیر صادر شده؛ حکم محسن کدیور هم نظیر من در دوران صدارت یک و نیم ساله خسروپناه امضاء شده است. در حکم عبدالکریم سروش تصریح شده که سخنان «ارتداد آمیز» او درباره وحی و نبوت از دلایل اخراج او بوده است."[1]

به اعتقاد نگارنده این سطور تمام این تحولات در انجمن حکمت و فلسفه، از اخراج اساتید دگراندیش تا اضافه کردن روحانیون اسلامگرا به کادر آموزشی را، می‌توان با منطق پروژه شکست خورده اسلامی‌سازی علوم انسانی، که از دوران تکیه احمدی‌نژاد بر ریاست جمهوری در سال ۸۴ رونقی جدید گرفت، فهمید. پروژه اسلامی کردن دانشگاهها البته نه با ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، که خیلی قبلتر با واقعه‌ی بدیمن انقلاب فرهنگی استارت خورده بود. محمدتقی مصباح یزدی امروز مهم‌ترین نظریه‌پرداز نظریه اسلامی سازی علوم انسانی در میان نزدیکان و منصوبان آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران است. برای فهم منطق و سویه تغییرات جدید در انجمن حکمت و فلسفه و انتساب دکتر خسروپناه به ریاست این موسسه، که از قضا چنانکه اشاره کردیم بسیاری از مدرسین روحانی جدید انجمن حکمت و فلسفه مانند ایشان از از شاگردان آقای مصباح اند، بد نیست به بررسی نظرات سخنرانی آقای مصباح یزدی در مورد اسلامی کردن علوم انسانی، بر اساس یک سخنرانی از ایشان ایراد شده با عنوان "جستاری در ماهیت اسلامی‌سازی علوم"، که از قضا در سایت جدید انجمن حکمت و فلسفه در آبان ۱۳۹۱باز نقل شده است، بپردازیم.[2]

مصباح یزدی و پروژه اسلامی سازی علوم انسانی

مصباح یزدی در آن سخنرانی می‌گوید پروژه انقلاب اسلامی، پروژه اسلامی کردن تمام عناصر فرهنگ ایران است، برای نیل به موفقیت در این هدف لاجرم باید دانشگاه را به عنوان یکی از مهمترین ارکان فرهنگ در هر جامعه اسلامی کرد. بدون اسلامی کردن دانشگاه انقلاب اسلامی به اهداف خویش دست پیدا نخواهد کرد. از همان اوایل که به دستور آقای خمینی ستاد انقلاب فرهنگی تشکیل گردید (ستادی که بعدا به شورای عالی انقلاب فرهنگی مبدل گشت)، واژه اسلامی شدن دانشگاه‌ها مطرح شد. یکی از کارهایی از همان زمان انقلاب فرهنگی به نام اسلامی کردن دانشگاهها در دانشگاههای ایران رواج داده شده است، ساختن مساجد جدید در دانشگاهها، تاکید بر برگزاری نمازهای جماعت در دانشگاهها و برگزاری مراسم عزاداری در دانشگاه بود. برگزاری هفتگی نماز جمعه در دانشگاه تهران از همان زمان گویا باب شد. از نظر آقای مصباح یزدی منظور از اسلامی شدن دانشگاه نه این قبیل اقدامات صوری، که آن بود که آموزه‌های دانشگاه بر اساس باورها و ارزش‌های اسلامی باشد. او می‌پرسد "در مقام علت‌یابی باید در این زمینه آسیب‌شناسی شود که چرا حرکت‌هایی که از اول انقلاب برای اسلامی کردن دانشگاه‌ها شروع شده بود پیشرفتی نداشت و دوام پیدا نکرد؟ " در پاسخ به این سئوال مصباح دوعامل "بسیار دشوار، پر هزینه، و نیازمند به زمان" بودن اسلامی‌‌سازی دانشگاه‌‌ها، "مصادف شدن این جریانات با دفاع مقدس...که هشت سال وقت و توان دست‌اندرکاران را به خود مشغول کرد" را مطرح می‌کند.

مصباح یزدی تاکید دارد که پروژه اسلامی کردن دانشگاهها از پروژه‌هایی است که آیت الله خامنه‌ای به شدت آنرا پیگیری کرده است: "در خلال سه دهه گذشته و این چند سال از دهه چهارم کسی که دلسوزانه در مراحل مختلف بر این مسئله تأکید کرده و هشدار و رهنمود داده است، مقام معظم رهبری ایده الله تعالی است. ایشان... بارها راجع به نهضت نرم‌افزاری، تولید علم مطالبی فرموده‌اند." گویا در مطالبات آقای خامنه‌ای در زمینه علوم، آنچه مربوط به شاخه‌های علوم طبیعی و محض و نیز تکنولوژی بوده است بنا بر تصور متولیان امر تاحدودی به نتایج خوبی رسیده، اما در زمینه علوم انسانی، احتمالاً تا قبل از احمدینژاد، پیشرفت زیادی نداشته است. مصباح شادمان از تسلط کامران دانشجو بر وزارت علوم، و عزمی که وی در سالهای گذشته در زمینه اسلامی کردن دانشگاهها از خود نشان داده است، می‌گوید: "امروز -خدا را شکر- کسانی احساس مسئولیت کردند و به ندای مقام معظم رهبری لبیک گفتند و حرکتی را شروع کردند." می‌توان حدس زد تغییر مدیریت انجمن حکمت و فلسفه در دو سال اخیر یکی از ابعاد این حرکت است.

سه روش برای اسلامی‌‌سازی علوم

مصباح معتقد است که از زمان انقلاب فرهنگی تا امروز عمدتاً سه روش برای اسلامی کردن علوم انسانی بکار گرفته شده است. او بیش از همه خود را مقید به روش سوم می‌داند.

روش اول تکیه بر منابع نقلی، چون قرآن و حدیث، بجای تکیه بر تجربه، چنانکه در علوم رایج است، می‌باشد. براساس توضیح مصباح، در این روش:

"منظور از اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها، تغییر متد تحقیق است، یعنی مثلا به جای تجربه و تحقیق در آزمایشگاه، به قرآن و حدیث مراجعه کنیم تا بدانیم درباره این مطالب چه وارد شده است و ما نیز همان‌ها را مطرح کنیم، مخصوصا در علوم انسانی که ارتباط زیادی با مسائل دینی داشته و احیاناً بعضی از نظریات علوم انسانی با نظریات دینی اصطکاک زیادی دارند. این افراد معتقد بودند که باید روش تجربی را حذف کرده و به جای آن از روش علوم نقلی و به قول ما طلبه‌ها از روش فقاهتی استفاده کنیم." مصباح یزدی اعتراف می‌کند این روش "تصور بسیار خامی بود"، تقریباً به شکست آن اعتراف می‌کند.

روش دومی که در توصیف مصباح برای اسلامی کردن علوم انسانی در حالت خاص، و علوم در حالت عام، پیگیری شده آن است که کتابهای درسی بازنگری شوند، قسمتهایی که با آیات و روایات ناسازگارند حذف شوند، و سایر بخشها، احیانا با مقداری حواشی و توضیحات، باز آورده شوند. این روش خصوصا از سوی کسانی پیشنهاد داده شده بوده که معتقد بوده‌اند نمی‌توان علوم انسانی را با تکیه بر آیات قرآن و اخبار و دلیل تعبدی موجود درمتون فقهی یا حدیثی، جواب داد. بسیاری از مسائل علوم در آیات و روایات مطرح نشده و در نتیجه در متون دینی پاسخی مستقیم به آن‌ها داده نشده است. در این رویکرد:

"منظور از اسلامی کردن علوم این است که علوم به نحوی تبیین و تدریس شوند که تضادی با اسلام نداشته باشند. آن دسته از علومی که اصلاً اصطکاکی با اسلام ندارند و موضوع آن‌ها به مسائل اسلامی ربطی ندارد به حال خود باقی بمانند، اما مواردی که با نظریات اسلامی اصطکاک پیدا می‌‌کند و احیاناً در آن‌ها نظریات مخالف اسلام مطرح می‌شود، حذف شده و به جای آن نظریات اسلامی تبیین شود." (مصباح، همان)

به دنبال این روش شورای عالی انقلاب فرهنگی عهده دار آن شد که کتاب‌های دانشگاهی را در اختیار عده‌ای از روحانیون یا به تعبیر مصباح "فضلای متدین" قرار دهد تا ایشان بعد از مطالعه کتب مزبور، نقص‌ها و موارد متضاد با نظریات اسلامی را در آنها مشخص کنند، آن موارد را حذف کنند، و یا نظریه‌ای جایگزین در مقابل آن‌ها بیان کنند. در توصیف مصباح:

"چندین سال زمان، بودجه و نیرو برای پرداختن به این امور صرف شد و عده زیادی از طلاب حوزه هم مشغول همین کارها بودند، البته فعالیت آن‌ها در راستای همان جمع‌آوری اشکالات پس از مطالعه کتاب‌‌های دانشگاهی بود و کار به نقد و بررسی نکشید و همان هفت-هشت سال کافی بود که به همین امور پرداخته شود."

مصباح اعتراف می‌کند که این کار هم "نه به جایی می‌رسید و نه روش معقولی برای اسلامی‌‌سازی دانشگاه‌‌ها به شمار می‌‌رفت." (همان) رویکرد دوم در مورد اسلامی سازی علوم انسانی به این ترتیب امروز شکست خورده است.

رویکرد سوم، کماکان در چنبره درک ساده‌اندیشانه و بسیط از مبانی علوم انسانی

پس از ذکر این دو رویکرد، مصباح به رویکرد سوم در مورد اسلامی کردن علوم انسانی، که گویا امروز بیشتر مورد پسند خود او و رهبر جمهوری اسلامی آقای خامنه‌ای است، اشاره دارد: "مقام معظم رهبری بر این مطلب تأکید کرده‌‌اند و اشاره فرموده‌‌اند که علوم انسانی موجود در دانشگاه‌ها بر مبانی ماتریالیستی مبتنی است." در این رویکرد قرار است علوم انسانی از مبانی ماتریالیستی پاک شوند. این رویکرد بر نقد مبانی ماتریالیستی علوم انسانی جدید استواراست. این پروژه‌ای است که گویا تیم جدیدی که اخیراً به انجمن حکمت و فلسفه اضافه شده اند، یعنی حجج اسلام خسروپناه، پارسانیا، مبلغی، واعظی، ربانی گلپایگانی، و غیره در پی تحقق آنند. مصباح، یا کسی که پروژه را گویا او تعریف کرده است، معتقد است همه علوم برای اثبات مسائلشان به اصولی نیاز دارند که "یا بدیهی و از اصول متعارفه‌‌اند، یا از اصول موضوعه‌ای هستند که قبلاً در علم دیگر و نهایتاً در فلسفه اثبات شده‌‌اند". بر این اساس علوم باید دارای مبنای درست و پایه اساسی باشند، بدون تبیین اصول موضوعه یک علم یا بدون پذیرش اصول موضوعه‌‌ای که در جای دیگر تبیین شده است نمی‌‌توان چیزی را ادعا کرد که آن علوم نفی می‌کنند."

علوم انسانی باید بر مبانی معرفت‌‌شناختی، هستی‌شناختی و انسان‌‌شناختی درست مبتنی باشند، نه هرنوعی از معرفت‌‌شناختی، هستی‌شناختی و انسان‌‌شناختی. مصباح یزدی مسئله اثبات وجود روح را بخش خیلی مهمی از پروژه اسلامی سازی علوم انسانی می‌داند و می‌نویسد:

"ادعای ما این است که می‌توان منظومه‌ای از علوم و معارف را ارائه داد که منطقی‌ترین بحث‌ها در آن مطرح شده و به اثبات رسیده باشد، یعنی از اساسی‌ترین و بنیادی‌ترین نقطه‌ها –معرفت‌‌شناسی- شروع شود و به دنبال آن، هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، و علوم انسانی مطرح شود. باید با معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی –فلسفه- و انسان‌شناسیِ صحیح وارد بحث‌‌های علمی شد؛...شناخت انسان و ساحت‌های وجودی‌اش نقش مهمی در بحث‌‌ها دارد....می‌‌توان از نقطه‌ای شروع کرد که ریشه‌ای‌ترین مسائل حل شود و به لحاظ منطقی باید همین کار را انجام داد تا بر اساسش مسائل منطقی پله پله پیش برود تا به شناخت حقیقت انسان برسد.... باید بررسی کرد که روح در انسان چه موقعیتی دارد و پدیده‌های روحی چگونه است؟... نمی‌توان بدون دلیل با مشاهده عکس‌‌العمل‌‌هایی از مغز، روح را همان خواص مغز دانست....هم روح در بدن اثر دارد، هم بدن در روح. روح موجودی است که خواص، آثار، و فعالیت خودش را دارد. چگونه می‌‌توان این حقایق را انکار کرد و کار روان‌شناسی را [بسان متجددین] فقط بررسی رفتارهای ظاهری و قابل آزمایش انسان دانست؟.... وجود روح، اساس همه اعتقادات به معاد و عوالم مافوق این عالم جسمانی است. انکار روح و پذیرش صِرف انفعالات مغزی به معنای دروغ دانستن معاد، وحی، عالم برزخ، قیامت، جبرئیل، و... است." مصباح می‌گوید "همین مطلب در سطح بالاتری نسبت به خدا هم مطرح می‌شود."

از نظر مصباح اثبات خداوند و روح یک بخش از نقد علوم انسانی رایج است. نقد کلی‌ او آنست که علوم انسانی جدید بر اصول موضوعه غیر الهی و ماتریالیستی مبتنی هستند. مصباح یزدی به این پرسش جواب نمی‌دهد، که نکات فوق، یعنی اینکه خدا یا روح وجود دارد یا ندارند، چندان ربطی به اخراج سیاسی اساتید دگراندیش علوم انسانی چون سروش و کدیور، به خاطر نقد صریح ایشان بر ولایت فقیه ندارد. عبدالکریم سروش و محسن کدیورهم به خدا و هم به روح باور دارند. با این حال تو گویی اینکه از نظر جناب مصباح و شاگردان ایشان هرکسی مخالف نظریه ولایت فقیه باشد، مادیگراست. هکذا پاپ و روحانیون پروتستان، یا خاخامهای یهودی، هم به وجود روح و خداوند باور دارند. آیا این سبب خواهد شد ایشان به نظریه‌ ولایت فقیه و حکومت اسلامی باور داشته باشند؟

آقای مصباح یزدی مدعی است که آنچه مورد توصیه ایشان و مورد تبعیت شاگردان ایشان در میان روحانیون است "فعالیتی صد در صد علمی و جدید برای اصلاح علوم در دنیا است" که در نتیجه آن "همه عالم ریزه‌خوار خوان شما خواهند شد". به علاوه "منظور از اسلامی کردن علوم، یک کار تعبدی و تعصب‌آمیز برای اثبات یک گرایش ایدئولوژیک یا کار سیاسی نیست.":

"اوایل انقلاب اگر چنین سخنانی گفته می‌‌شد مورد استهزاء قرار می‌‌گرفت و تلقی ادعای بسیار بزرگ و نشدنی می‌شد. یکی از اساتید دانشگاه در بحثی که پیرامون جریانات سیاسی کشور با هم داشتیم می‌‌گفت غرب در ساحت علم با سرعت نور در حال پیشروی است و ما هر چه سرعت بگیریم باز هم تناسبی برقرار نمی‌‌شود.... وی که از انقلابیون بود صادقانه می‌‌گفت ما برای استفاده از تکنولوژی پیشرفته چاره‌ای جز سازش با آمریکا نداریم... آن وقت جوابی به ایشان عرض کردم، ولی نتوانستم به ایشان عرض کنم که جوان‌های ما که غنی‌سازی اورانیوم را به اینجا رساندند تکنولوژی را از کجا گرفتند و با کجا ساختند تا اینها را دریافت کنند؟ "

یکی از مهم‌ترین خطاهای آقای مصباح یزدی (که در میان طیف نظامی-امنیتی تحت تاثیر افکار ایشان نیز دیده می‌شود) آنست که منطق موفقیت نظامی، و منطق موفقیت در زمینه علوم انسانی، را یکی می‌انگارد، و غافل از تفاوت میان ایندو از زمین تا آسمان است: "خداوند متعال در جبهه‌ها به ما نشان داد که با دست خالی هم می‌توان با پیشرفته‌ترین تکنولوژی نظامی دنیا مبارزه کرد، اما خیال کردیم مددهای الهی مختص به جبهه است. حالا باید بفهمیم که خدای جبهه با خدای دانشگاه یکی است." سوی دیگر این تصور البته ابزار جنگ نرم خواندن مدرسان علوم انسانی جدید در کیهان و فارس نیوز و رجا نیوز خواهد بود. بنا بر این اندیشه اگر جمهوری اسلامی توانسته است در زمینه تکنولوژی به پیشرفتهایی دست یابد، این پیشرفتها در زمینه علوم انسانی هم با همان منطق میسر است.

شکست پروژه اسلامی سازی علوم انسانی

باید تجربه فروپاشی کمونیسم و بلوک شرق را به دقت خواند. اتحاد جماهیر شوروی در زمینه نظامی و تکنولوژیکی یکی از پیشرفته-ترین کشورهای جهان بود. جمهوری اسلامی هرقدر هم بکوشد و پول صرف کند، خیلی بعید است بتواند به سطح قدرت شوروی سابق در این زمینه‌ها برسد. ولی همین شوروی (چنانکه از وضعیت علوم انسانی در جمهوریهای استقلال یافته از شوروی سابق هم معلوم است) در زمینه علوم انسانی حرفی برای گفتن نداشت. چنانکه سید جواد طباطبایی در بحث از وضعیت پژوهشهای علم تاریخ در اتحاد شوروی سابق اشاره کرده است، "با فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم از انبوه‌های پژوهش‌های تاریخی که در انستیتوهای مارکسیسم-لنینیسم با اتلاف منابع بسیار فراهم آمده بود، جز زباله‌دانی فراهم نیامد." (نظریه حکومت قانون در ایران، ص.۵۳۲) سخن طباطبایی را احتمالاً می‌توان به تحقیقات انجام شده در بسیاری دیگر از شاخه‌های علوم انسانی و فلسفه در "انستیتوهای مارکسیسم-لنینیسم" شوروی تعمیم داد.

جمهوری اسلامی از برخی جهات شباهتهای مهمی با اتحاد جماهیر شوروی سابق دارد. باید گفت پروژه اسلامی کردن علوم انسانی و فلسفه در ایران امروز پروژه‌ای شکست خورده است. پروژه اسلامی کردن علوم انسانی برخلاف تصور نظریه‌پردازان آن، و علیرغم بودجه‌های کلانی که صرف آن می‌شود (بودجه موسسه امام خمینی آقای مصباح در قم یا تحولات اخیر انجمن حکمت نمونه اش)، از مادر مرده به دنیا آمده است. اگر کسی که تاریخ دنیا و خصوصا تاریخ اتحاد جماهیر شوروی سابق و فروپاشی آن نظام ایدئولوژیک را به دقت بخواند، در خواهد یافت که همانقدر که موسسات تحقیقاتی مارکسیستی-لنینیستی در شوروی موفق شدند علوم انسانی ضد بورژوازی، و طرفدار انقلاب پرولتاریا بدست دهند، جمهوری اسلامی هم قادر خواهد بود در پروژه اسلامی کردن موسساتی چون انجمن حکمت و فلسفه موفق شود.

رهبران جمهوری اسلامی و نظریه‌پردازان آنها چون آقای مصباح در جهل در مورد منطق پیشرفت علوم انسانی جدید و تفاوت آن با موفقیت محدود در زمینه‌های تکنولوژیکی، در این بپندارند که با تکیه نصفه و نیمه بر علوم سنتی حوزوی که در دوران پیشامدرن در حوزه‌های علمیه شیعی تدریس می‌شده‌اند، و بدون خوانش انتقادی و پالایش جدی این علوم در سایه دستاوردهای علوم انسانی جدید، خواهند توانست علوم انسانی اسلامی به دست دهند.

علوم انسانی و فلسفه با فهم انسانی سروکار دارند. پژوهشگر فلسفه یا علوم انسانی باید به قول کانت (در مقاله "روشنگری چیست؟ ") جرئت فهمیدن داشته باشد. نسل جدید جوانان علوم انسانی خوان در ایران و خارج از ایران، علی رغم میل و کوشش و هزینه‌های هنگفت متولیان امور و اسلامگرایان، امروز جرئت فهمیدن یافته است، و نه زور بازوی نیروهای نظامی امنیتی و نه پشیبانی مالی هنگفت برای استیلای دانش آموختگان حوزوی تربیت شده توسط موسسه‌های دینی مورد تایید حکومت بر سر مهم‌ترین مراکز آموزش علوم انسانی نتوانسته است مانع از این امر شود. این موفقیت روشنفکرانه را می‌توان از ناامیدی آیت الله مصباح یزدی ازاسلامی سازی دانشگاهها، دید و مشاهده کرد (گرچه باید منتظر زمان بیشتری بود تا ایشان و تابعین ایشان متوجه بی حاصل بودن رویکرد سوم هم شوند.)

پانویس‌ها:

[1] در دوران ریاست قبلی پژوهشگاه علوم انسانی و در دهه هفتاد، حکم اخراج سروش از انجمن حکمت و فلسفه، که در آنزمان زیرشاخه‌ای از پژوهشگاه علوم انسانی بود، از سوی وزارت علوم صادر شد. این حکم در دوران صدارت مصطفی معین بروزارت علوم، یعنی در دوران اصلاحات، نقض شد، ولی در دوران تصدی مدیریت وزارت علوم توسط کامران دانشجو، و همزمان با صاحب منصبی آقای خسروپناه در موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، دوباره با بهانه‌ای احیا واجرا گردید.

[2] مشروح سخنان مصباح یزدی در سایت انجمن در دسترسی است: لینک.

هزارتویِ نسبی‌گرایی اخلاقی

politics — Mon, 04 Feb 2013 16:15:08 +0000

پل بوغوسیان

برگردان:

یاسر میردامادی

یاسر میردامادی − صادق لاریجانی، رییس قوه‌ی قضائیه، که از معدود آیت‌الله‌های حکومتی در ایران است که با فلسفه‌ی غرب آشنایی‌ای کمابیش دارد، در مراسمی با عنوان «کنگره‌ی بین‌المللی علوم انسانیِ اسلامی» با اشاره به آرای ویتگنشتاین متأخر، در توجیه «اسلامی‌سازی علوم انسانی» چنین گفت: «این فیلسوف در کتاب‌هایش به این موضوع اشاره می‌کند که کل فهم‌های ما در بازی‌های زبانی شکل می‌گیرند. او در نهایت به این نتیجه می‌رسد که نحوه حیات بشر در تفکر و فهم او موثرند. با استناد به آرای این فلاسفه غربی می‌توان دریافت که علوم انسانی غربی که ما با آن سر و کار داریم متاثر از این مجراها هستند.»

ایدئولوژی حاکم بر ایران، گرچه ادعاهای مطلق‌گرایانه‌ی بسیاری دارد (که اخیرترینِ آن ادعای مدیریت جهانی است) و ایدئولوژی‌های رقیب خود (مثل لیبرالیسم) را بارها به نسبی‌گرایی متهم کرده است، اما ابایی نداشته است که دست‌کم گاهی به انحای نسبی‌گرایی، و شبه نسبی‌گرایی، برای دفاع از تمامیت ایدئولوژیک خود در مقابل انتقادها (خصوصاً انتقاد نقض حقوق بشر) تمسک جوید، حتی اگر چنین کاری این ایدئولوژی را به تناقض‌گویی بکشاند: دفاع از ضدنسبی‌گرایی با تمسک به نسبی‌گرایی. مشابه چنین استدلال‌های شبه نسبی‌گرایانه‌ای به سود «اسلامی کردن علوم انسانی» و به طور کل دفاع از ایدئولوژی حاکمیت را می‌توان در گفته‌ها و نوشته‌های دیگر طرفداران «اسلامی‌ کردن علوم انسانی» مانند کچوییان، سعید زیبا کلام، فیاض و غیره سراغ گرفت. توسل به نسبی‌گرایی (معرفتی-فرهنگی-اخلاقی) اما تنها سلاحِ گهگاهیِ مدافعان ایدئولوژی حاکم بر ایران نیست، که از سوی برخی از مخالفان و منتقدان ایدئولوژی حاکم بر ایران نیز به کار گرفته می‌شود. به نظر این عده از آن‌جا که مطلق‌گرایی نظری به استبداد عملی می‌انجامد باید به نسبی‌گرایی تمام عیار تن در داد تا از خطر توجیه نظری استبداد رهایی یافت. همین گستردگی ایده‌های نسبی‌گرایانه است که اهمیت نقد آن را دو چندان می‌کند.

نوشته‌ی زیرمی‌کوشد یکی از پرکاربردترین صورت‌های نسبی‌گرایی، یعنی نسبی‌گرایی اخلاقی را، به زبانی غیر فنی و به اختصار، به نقد بکشد. پل بوغوسیان، نویسنده‌ی این متن، استاد فلسفه‌ی دانشگاه نیویورک است. از میان آثار وی، کتاب

«معرفت‌هراسی، علیه نسبی‌گرایی و برساخته‌انگاری»

Fear of Knowledge: Against Relativism and Constructivism

از همه مشهورتر است و توجه‌ بسیاری از اهل فلسفه را به خود جلب کرده و راهِ خود را به گزیده متون فلسفیِ مربوط به نقد نسبی‌گرایی گشوده است.

صاحب این قلم، این اثر را در دستِ ترجمه دارد و امید است انتشار ترجمه‌ی فارسیِ آن به زودی، به نقد سویه‌ی نسبی‌گرایانه‌ی «اسلامی‌ کردن علوم انسانی» در ایران یاری رساند.

افزودنی است که پانوشت‌ها در این ترجمه، از متن اصلی است.

پل بوغوسیان:

نسبی‌گرایی در باب اخلاق، نقشِ به طرز فزاینده مهمی در فرهنگ معاصر ایفا می‌کند. به نظر بسیاری از مردم اندیشور، و به ویژه آن‌ها که متمایل نیستند اخلاقیات خود را از دینی برگیرند، چنین گرایشی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. چنین افرادی استدلال می‌کنند که: اگر وجود متعالی‌ای در کار نباشد که واقعیات مطلق در باب روا و ناروا را مقرر دارد، این واقعیات از کجا نشأت گرفته‌اند؟ ما باید مطلق‌های اخلاقی را ردّ کنیم، حتی اگر اعتقادات راسخ اخلاقی خود را حفظ می‌کنیم، و به روا و ناروا به عنوان امری نسبی، به نسبت با این یا آن نظام اخلاقی، و نه امری به خودیِ خود راه دهیم. (به عنوان نمونه بنگرید به مقاله‌ی میهمانِ استنلی فیش در سال ۲۰۰۱ با عنوان «محکوم کردن، بی توسل به مطلقیّات»)[1]

آیا معقول است که واقعیات مطلق اخلاقی را با توسل به نظرگاهی نسبی‌گرایانه در باب اخلاق رد کنیم؟ چرا نظرگاهی افراطی‌تر برنگیریم؟ یعنی هیچ‌انگاری، که بر اساس آن از کاربستِ واژگانی هنجاری مانند «روا» و «ناروا»، چه در لباس مطلق‌گرا و چه در لباس نسبی‌گرایش، سراسر دست می‌شوییم.

نسبی‌گرایی همیشه جانشین منسجمی برای ردّ یک رشته‌ واقعیات نیست. وقتی در این داوریِ‌ خود مصمم هستیم که چیزی به عنوان جادوگر وجود ندارد، در باب جادوگران نسبی‌گرا نمی‌شویم، بلکه گفتمانی که جادوگر بخشی از آن است را سراسر کنار می‌نهیم، مگر هنگامی که در صدد توصیف رویکرد مردمانی هستیم (مثل رویکرد قبیله‌ی سلیم [در جنوب هند]) که به خطا باور دارند جهان شامل جادوگران است، و یا هنگامی که در صدد توصیف این هستیم که بچه‌ها در جشن هالووین خود را برای سرگرمی به صورت جادوگر در می‌آورند. می‌توان گفت ما در باب جادوگران حذف‌گرا (eliminativist) می‌شویم.

از سوی دیگر، هنگامی که اینشتین در «نظریه‌ی نسبیت خاصّ» خود به ما آموخت که هم‌زمانیِ مطلق دو رویداد وجود ندارد، بروندادی که این نظریه توصیه می‌کرد این بود که ما در باب هم‌زمانی نسبی‌گرا شویم، و به «هم‌زمانی به نسبت با چارچوبِ مرجعی (زمانی-مکانی)»، و نه هم زمانی به خودیِ خود، راه دهیم.

چه تفاوتی میان مورد جادوگر با مورد هم‌زمانی وجود دارد؟ چرا مورد هم‌زمانی به نسبی‌گرایی منجر می‌شود، اما مورد جادوگر به حذف‌گرایی؟

در مورد هم‌زمانی می‌توان گفت که اینشتین نشان داد در حالی که جهان حاوی هم‌زمانی به خودی خود نیست، حاوی نظیر نسبی‌گرایانه‌ی آن هست - که عبارت است از هم‌زمانی به نسبت با یک چارچوبِ مرجع- ویژگی‌ای که نقشی شبیه نقش هم‌زمانیِ کلاسیک در جهان‌شناسی ما ایفا می‌کند.

در مقابل اما، در موردِ جادوگر می‌توان گفت وقتی ما جادوگرباوری را کنار می‌نهیم، نظیر نسبی‌گرایانه‌ای برای آن وجود ندارد که نقشی شبیه نقش فرضی جادوگر ایفا کند. این ویژگی، که دو رویداد ممکن است «به نسبت با چارچوبِ مرجعِ F هم‌زمان باشند» به گونه‌ای بازشناختنی، خود مصداقی از هم‌زمانی است. اما ویژگی «جادوگر بودن بر اساس نظام باور T» خود مصداقی از جادوگر نیست، بلکه نوعی محتوا است (محتوای نظام باورِ T): نحوه‌ای از توصیف آن چیزی است که نظام باور T می‌گوید، و نه نحوه‌ای از توصیف جهان.

حال، پرسش این‌جا است که آیا موردِ‌ اخلاق بیشتر شبیه مورد هم‌زمانی است یا شبیه مورد جادوگر؟ وقتی ما واقعیات مطلق اخلاقی را ردّ می‌کنیم، نسبی‌گرایی اخلاقی برون‌داد صحیحی است یا حذف‌گرایی (هیچ‌انگاری) اخلاقی؟

چنان‌چه در بالا دیدیم، پاسخ به این پرسش بسته به آن است که آیا نظیر نسبی‌گرایانه‌ای برای «روا» و «ناروا» در میان باشد که بتواند نقشی شبیه نقش فرضی «روا» و «ناروا»ی مطلق ایفا کند.

مشکل می‌توان پیش چشم آورد که چنین نظیر نسبی‌گرایانه‌ای چگونه چیزی می‌تواند باشد.

آن‌چه که در «روا»‌ و «ناروا» اساسی است، هنجاری بودن این واژگان است، این نوع واژگان به کار می‌روند تا بگویند چیزها چگونه باید باشند، در مقابلِ واژگانی که به کار می‌روند تا بگویند چیزها واقعاً چگونه هستند. اما کدام نظیر نسبی‌گرایانه‌ای برای «روا» و «ناروا» می‌تواند نقشی این‌چنین هنجاری ایفا کند؟ اغلب نسبی‌گرایان اخلاقی می‌گویند روا و ناروای اخلاقی باید بر اساس «نظام اخلاقی» یک جامعه نسبی‌سازی شوند. بر اساس برخی از این نظام‌ها، خوردن گوشت گاو مجاز است؛ بر اساس برخی دیگر، چنین کاری پلید است و هیچ‌گاه مجاز نیست. پیشنهاد نسبی‌گرا این است که ما هرگز نباید صرفاً از آن‌چه روا و ناروا است سخن بگوییم، بلکه تنها باید از آن‌چه «به نسبت با نظام اخلاقی خاصی روا یا ناروا استٰ» سخن بگوییم.

مشکلِ این موضع در این‌جا است: در حالی که عبارت «خوردن گوشت گاو ناروا است»، آشکارا عبارتی هنجاری است، عبارت «خوردن گوشت گاو بر اساس نظام اخلاقی هندوها ناروا است» تنها اظهارنظری توصیفی است که به هیچ وجه دلالت هنجاری ندارد، بلکه تنها نوعی توصیف مدعیات نظام اخلاقی خاصی (نظام اخلاقی هندوها) است. این نکته را می‌توان از روی این واقعیت دریافت که هر کسی، جدا از نظر خودش در باب خوردن گوشت گاو، می‌تواند با این عبارت که خوردن گوشت گاو به نسبت با نظام اخلاقی هندوها ناروا است، موافق باشد. بنابراین، انگاری مورد اخلاق بیشتر شبیه مورد جادوگر است تا مورد هم‌زمانی: نظیر نسبی‌گرایانه‌ای برای «روا» و «ناروا» در دست نیست. ردّ مطلق‌گرایی اخلاقی به نسبی‌گرایی نمی‌انجامد، به هیچ‌انگاری می‌انجامد.[2]

منزل‌گاه میانه‌ای که «نسبی‌گرایی اخلاقی» نامیده می‌شود وجود ندارد، که در آن منزل‌گاه ما هم‌چنان واژگان هنجاری را به کار بریم منتهی با این فرض که این واژگان باید به نسبت با نظام‌های اخلاقی خاصی فهمیده شوند. اگر واقعیات مطلقی در باب اخلاق وجود نداشته نباشد، «روا» و «ناروا» باید به واژه‌ی «جادو»، در زباله‌دانی واژگانِ از کار افتاده، بپیوندند.

این استدلال دارای اهمیت است، زیرا نشان می‌دهد که نباید در کنار نهادن واقعیات مطلق اخلاقی -هرچه قدر هم که این واقعیات گاهی رازآمیز به نظر برسند- راهِ شتاب در پیش گیریم، زیرا جهان ممکن است بدون هر گونه واژگان هنجاری حتی رازآمیزتر به نظر برسد.

ممکن است کسی نسبت به استدلال من علیه نسبی‌گرایی اخلاقی بدگمان باشد. آیا ما با حیطه‌های هنجارینی -مانند آداب معاشرت- آشنا نیستیم که در آن حیطه همه‌ی ما نسبی‌گرا هستیم؟ مطمئناً هیچ عقل سلیمی چنین نمی‌اندیشد که واقعیتِ امر مطلقی وجود دارد در این باب که آیا هنگام خوردن ماکارونی باید صدایِ‌ مکیدن از خود درآوریم.

اگر در کاخ باکینگهام به نهار دعوت شده‌ایم، باید صدای مکیدن در نیاوریم، زیرا میزبان‌های ما چنین کاری را توهین‌آمیز تلقی می‌کنند، و ما، در حالتِ عادی، نباید به میزبان خود توهین کنیم. از دیگر سو، اگر در شهر شیانِ چین به نهار دعوت شده‌ایم، ما باید صدای مکیدن در آوریم، زیرا در شیان، مکیدن غذا موقع خوردنِ آن، نشانه‌ی این تلقی می‌شود که میهمان از خوردن غذا لذت می‌برد و اگر صدای مکیدن در نیاوریم، میزبان‌های ما آن را توهین‌آمیز تلقی می‌کنند و ما، در حالت عادی، نباید به میزبان خود توهین کنیم. اما اگر نسبی‌گرایی، در مورد آداب و رسوم منسجم و سازگار از کار در می‌آید، چرا نتوانیم ادعا کنیم که اخلاق نیز به همین شیوه نسبی است؟

دلیل این‌که اخلاق به این شیوه نسبی نیست این است که نسبی‌گرایی ما در باب آداب معاشرت، ما را از واقعیات مطلق اخلاقی بی‌نیاز نمی‌سازد. بلکه به عکس، ما در آداب معاشرت نسبی‌گرا هستیم به این معنا که ناظر به طیف محدودی از موضوعات (مانند آداب غذا خوردن و سلام و احوال‌پرسی) هنجار مطلقِ صحیح را این‌چنین فرض می‌کنیم که «در حالت عادی، ما نباید به میزبان‌های خود توهین کنیم». این هنجار مطلق است و بر هر کسی و در هر زمانی پیاده می‌شود. طعم نسبی‌گرایانه‌ی آن از این واقعیت ناشی می‌شود که ناظر به طیف محدودی از رفتارها (مانند آداب غذا خوردن و سلام و احوال‌پرسی، اما نه تجاوز به کودک از رویِ سرگرمی)، این اصلِ هنجاری، از رفتارهای مختلفی بر اساس عرف‌های محلی جانبداری می‌کند.

به عبارت دیگر، نسبی‌گرایی در آداب معاشرت وابسته به وجود هنجارهای مطلق اخلاقی است. از آن‌جا که آداب معاشرت از واقعیات مطلق اخلاقی بی‌نیاز نمی‌شود، نمی‌توان امید داشت که کسی آداب معاشرت را به عنوان نمونه‌ای برای نسبی‌گرایی اخلاقی مورد استفاده قرار دهد.

اما بیایید فرض کنیم که ما این نکته را پذیرفتیم و به وجود برخی واقعیات مطلق اخلاقی اذعان کردیم. چرا این واقعیات همگی شبیه واقعیات مربوط به آدابِ معاشرت نباشند؟ چرا همه‌ی این واقعیات نتوانند بگویند که، ناظر به هر پرسش اخلاقیِ مرتبطی، آن‌چه که باید انجام دهیم بسته به عرف‌های محلی است؟

مشکلِ پیشاروی این رویکرد، این است که وقتی ما به وجود برخی واقعیات مطلق اخلاقی اذعان کردیم، مشکل می‌توان دریافت چرا نیندیشیم که واقعیات مطلق پرشماری وجود دارند— به همان مقدار پرشمار که درک عمومی (common sense) و استنباط عرفی مجاز می‌دارد. ما که ضدمطلق‌گراییِ خالص و تمام عیار را کنار نهاده‌ایم، حال دست به تلاش برای کشف این نکته می‌زنیم که چه واقعیات اخلاقی‌ای وجود دارند. برای این کار، ما نیاز داریم آمیزه‌ی متعارفی از استدلال، شهود و تجربه را به کار بریم. و استدلال، شهود و تجربه به ما می‌گوید این‌که آیا باید موقع خوردنِ ماکارونی صدای مکیدن از خود درآوریم یا نه، بسته به عرف‌های محلی است، اما این‌که آیا باید به کودکی از روی سرگرمی تجاوز کنیم یا نه، بسته به عرف نیست.

فرد مدعی نسبی‌گرایی در باب اخلاق باید تصمیم بگیرد که آیا وجود واقعیات مطلق اخلاقی را می‌پذیرد یا این‌که معتقد به نسبی‌گرایی خالص و رها از تقید به امور مطلق است. من استدلال کردم که موضع اخیر، هیچ‌انگاریِ خالص است؛ در حالی‌که موضع نخست ما را، سرراست، از نسبی‌گرایی بیرون می‌برد و به تلاش برای کشف امور مطلق اخلاقی بازمی‌گرداند.

هیچ کدام از این نکات به معنای انکار موارد دشواری نیست که دریافتن پاسخ صحیح به یک پرسش اخلاقی در آن‌ها ساده نیست. بلکه تنها تأکید بر این نکته است که به نظر می‌رسد جانشین خوبی برای این فکر وجود ندارد که:

وقتی ما گرفتار تشویش ذهنی در باب پاسخ به یک پرسش دشوار اخلاقی هستیم، ما دچار تشویش ذهنی در این باب هستیم که پاسخِ مطلقاً صحیح چیست.

پانویس‌ها:

[1] کار دشواری است که موضع یک شخص، خصوصاً شخصی غیر فیلسوف، را به یک موضع دقیق فلسفی سنجاق کرد، زیرا مردم متمایل‌اند از مواضعی که به نظرشان یکسان می‌رسد، صورت‌بندی‌های غیر یکسانی به دست دهند. مثلا فیش پس از گفتن این‌که نظر وی بر آن است که «استانداردهای مستقلی نمی‌تواند وجود داشته باشد برای تعیین این‌که کدام یک از بسا تفسیرهای رقیب از یک رویداد، تفسیری درست است،» - که چنین اظهارنظری در خور عنوان نسبی‌گرایانه است- سرآخر مدعایش از این‌جا سردرمی‌آورد که نهایت چیزی که او می‌خواهد از آن دفاع کند «تمرین این نکته است که آدمی خود را به جای مخالف‌اش بگذارد نه به این منظور که موضع مخالف را از آنِ خود کند، بلکه به این منظور که فهمی از این نکته به دست بیاورد (و نه این‌که موضع او را تأیید کند) که چرا دیگری ممکن است چنین موضعی گرفته باشد.» ادعای اخیر البته تنها توصیه به فهم هم‌دلانه است و مطمئناً اندرز خوبی است و نیز کاملاً با صحه نهادن بر امور مطلق اخلاقی سازگار است.

نظر دیگری که گاهی با نسبی‌گرایی اخلاقی خلط می‌شود این نظر است که انجام کار درست بسته به شرایط است. حتی از منظر مطلق‌انگار، تردیدی در این نیست که انجام کار درست ممکن است بسته به شرایط باشد. این‌که شما باید به فرد نیازمند کمک کنید، می‌تواند بسته به شرایط شما و شرایط فرد نیازمند و مانند آن باشد. آن‌چه که نظری را نسبی‌گرایانه می‌کند باور به این است که انجام کار درست نه فقط بسته به شرایط است، بلکه هم‌چنین بسته به آن چیزی است که یک شخص (یا یک جماعت) بر اساس نظام‌ اخلاقی‌‌اش، کارِ درست می‌داند.

این نوشته‌ی من تنها معطوف به کسانی است که به انکار وجود هر گونه حقایق مطلق اخلاقی به این معنا می‌پردازند. اگر این نظری نیست که شما از آن پیروی می‌کنید، پس شما هدف این بحث خاص نیستید.

[2] ممکن است برخی از فیلسوفان اندیشه کنند که می‌توان از این مشکل به این شیوه گریخت که نسبی‌گرایی را در قالب [گزاره‌ای با] محمولِ صدق نسبی‌سازی شده، به جای [گزاره‌ای با] محمولِ اخلاقی نسبی‌سازی شده ریخت. اما همان‌طور که در جای دیگری توضیح داده‌ام، مشکل فقدان محتوای هنجاری، در آن قالب‌بندی نیز رخ می‌نماید.

سرکه‌ای که گندید

politics — Wed, 09 Jan 2013 08:16:25 +0000

حمید مافی

حمید مافی − «ما سرکه ریختیم، شراب شد» روایت سیدمحمد طباطبایی از روحانیان دوران مشروطه است در واکنش به منازعه مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان و روایتی از تجربه‌های ناکام ایرانیان برای حکومت قانون و تاسیس عدالت‌خانه و در ‌‌نهایت رسیدن به دموکراسی. آن هنگام که مشروطه‌خواهان خواستار حکومت قانون بودند و مشروعه‌گرایان قید و بند اسلام بر قانون را در کنار آن می‌خواستند.

به روایت حاکمان جمهوری اسلامی ایران، مشروطه ایرانی آن هنگام به بن‌بست رسید که روشنفکران به دنبال کاهش نفوذ روحانیان رفتند و خواستار نادیده گرفتن «فقه شیعی» در قوانین شدند. آن‌ها روحانیان را تنها برای آغاز مشروطه می‌خواستند و پس از آن‌که توانستند خواسته خود را بر دستگاه سلطنت تحمیل کنند، راه دیگر در پیش گرفتند.

میل به حکومتی سکولار که اساس آن نظام‌های غربی بود، روحانیت سنت‌گرای ایران را هراسان کرد. روشنفکران از آزادی بیان مطلق دفاع کردند و روحانیان سنت‌گرا هم‌چون شیخ فضل‌الله نوری، آزادی بیان مطلق را مصداق عینی کفر گویی می‌دانستند.

مشروطه‌خواهان به «برابری همگان از هر مذهب و مسلکی در برابر قانون» معتقد بودند و مشروعه‌خواهان آن را «خلاف موازین شرع» می‌دانستند. شیخ نوری در اطلاعیه‌ای که پس از رفتن به ری منتشر کرد، نوشت: «با مجلس و مشروطیت همراه و همگام بودم تا وقتی که قصه حریت و آزادی در میان گذاشتند و رسم مساوات و برابری با سایر ملل و ادیان عنوان نمودند که خلاف ضرورت کتاب و سنت و آئین حضرت رسالت و اجماع فقهای امت است.»

همین نزاع‌ها سرانجام راه را برای مشروطه‌خواهان ناهموار کرد و سرانجام این دربار بود که با حمایت نیروی خارجی، مجلس را به توپ بست تا نخستین کنش جمعی ایرانیان برای حاکمیت قانون و استقرار عدالت‌خانه سرانجامی خوش نیابد.

ترس همیشگی سنت‌گرایان

اگر شیخ فضل‌الله نوری را نماد عینی مشروعه‌خواهان بدانیم که در دوره‌های بعدی نیز تکرار شده و اندیشه و راه او، الگوی پیش روی رهبر فقید جمهوری اسلامی و سنت‌گرایان حوزه‌های علمیه بوده است، آن‌گاه می‌توانیم ریشه‌های هراس همیشگی این گروه از تکرار مشروطیت در ایران را بیابیم. از نگاه آیت‌الله خمینی، شیخ فضل‌الله نوری تنها کسی بود که «ایستاد مشروطه باید مشروعه باشد، قوانین باید قوانین‌اسلام باشد در‌‌همان وقت که ایشان این امر را فرمود و متمم قانون اساسی هم از کوشش ایشان بود.»

او علت ناکامی مشروطه را در این می‌بیند که روشنفکران در کارشان خدعه کردند: «از اول که مشروطه را این‌ها درست کردند این شیاطین که متوجه مسایل بودند روحانیون و مؤمنینی که تبع آن‌ها بودند بازی دادند اینها را، خدعه کردند، متمم قانون اساسی را قبول کردند و این‌ها، لیکن وقت عمل‌، عمل نکردند به متمم قانون اساسی یعنی پنج نفرمجتهد در مجلس نیاوردند.» و در جایی دیگر می‌گوید: «ما باید از این تاریخ درس عبرت بگیریم که‌ مبادا یک وقتی در بین شما آقایان روحانیون‌، بیفتند اشخاصی یا در بین مردم وسوسه کنند و خدای نخواسته آن امری که در مشروطه ‌اتفاق افتاده در ایران اتفاق بیفتد.» و در ‌‌نهایت خطر اصلی که ممکن است آنچه که در مشروطه رخ داده را تکرار کند، کنار گذاشتن روحانیت می‌داند: «ببینید چه جمعیت‌هایی هستند که روحانیون را می‌خواهند کنار بگذارند‌‌همان طوری که در صدر مشروطه با روحانی این کار راکردند و این‌ها زدند و کشتند و ترور کردند‌‌همان نقشه است‌.»

روحانیت سنت‌گرا، سر سازگاری با علوم و قوانین غربی ندارد. می‌ترسد از اینکه سرکه قانون‌گرایی، ناگهان شراب سکولاریسم به بار آورد. برای همین همیشه هشدار می‌دهد که خطر تکرار مشروطیت در راه است. یک بار در دوره‌ای که سید محمد خاتمی سکاندار قوه مجریه شد و وعده اصلاحات و استقرار جامعه مدنی داد. از آزادی بیان سخن گفت و رسانه‌های عمومی، شیوه نقد در پیش گرفتند.

این هراس را می‌توان در خاطرات مهدوی کنی به خوبی مشاهده کرد: «در مورد انتخابات ریاست جمهوری دوره هفتم باید بگویم که بنده قبل از انتخابات دوره ششم احساس خطر می‌کردم و گفتم احساس می‌کنم که مشروطه دارد تکرار می‌شود.» چرا که به اعتقاد او؛ «برخی از مدیران و مسئولان که در متن نظام و در دولت هستند و بودند، گاهی به طرفداری از دولت آقای هاشمی، رهبری را زیر سوال می‌بردند و رهبری را مزاحم می‌دیدند. من در این جریان که روز به روز پیش می‌رفت احساس می‌کردم که جریان، جریانی معمولی نیست از این رو در بعضی از سخنرانی‌هایم گفتم که من واقعا احساس خطر می‌کنم‌‌‌همان احساس خطری که در مشروعیت می‌شد بنابراین با صراحت گفتم که مشروطیت دارد برمی‌گردد.»

اصلاح‌طلبان میانه‌رو نیز در مجلس ششم تلاش کردند تا از دایره دخالت‌های غیرقانونی رهبری و نهادهای مذهبی و نظامی در امور اجرایی و قانون‌گذاری بکاهند. بحث بر سر قانون اصلاح مطبوعات و حکم حکومتی رهبر جمهوری اسلامی به مجلس نمونه بارزی از کوشش مجلس برای مصون ماندن از فرامین فراقانونی سلطان در قامت ولایت فقیه بود. علی اکبر موسوی خوئینی‌ها، از نمایندگان مجلس ششم، در نطقی که به بازداشت او انجامید، خواستار پاسخگویی رهبر در برابر مجلس خبرگان شد. نمایندگان هم‌چنین خواستار تحقیق و تفحص از نهادهای زیر نظر رهبری شدند.

شورای نگهبان؛ نگهبان خُم

رفتار مجلس ششم و دولت هفتم و هشتم، روحانیت سنت‌گرای ایران را سخت نگران کرد که نکند تجربه مشروطیت بازگردد و این بارحکومت قانون به پایان دوران قدرت مطلقه روحانیت و ولایت فقیه بیانجامد. اگر در جنبش مشروطه، فقیهان عالیقدر امکان این را نیافته بودند که ناظر بر تطبیق قوانین با شرع باشند و سرکه شراب شده بود، این بار اما خم، نگهبانی نیرومند‌تر داشت.

در جمهوری اسلامی ایران، شورای نگهبان به خوبی از عهده این وظیفه برآمده است. شورای نگهبان که از نگاه رهبر جمهوری اسلامی ایران، «ضامن جلوگیری از تکرارتجربه انحراف در مشروطیت» است، در انتخابات مجلس هفتم، نظارت استصوابی سخت‌گیرانه‌ای اعمال کرد و دستگاه حاکمیت نیز همه تلاش خود را به کار گرفت تا قوه مجریه در اختیار افراد مطیع و گوش به فرمانی قرار بگیرد که به دنبال ایجاد شکاف بیشتر میان نهادهای «انتخابی» و «انتصابی» نباشند.

به گونه‌ای که رهبر جمهوری اسلامی ایران در باره دلایل حمایت‌های ویژه خود از دولت احمدی‌نژاد گفته است: «این دولت با دولت‌های گذشته تفاوت دارد و فرق اساسی در این است که تلاش نمی‌کنند حاکمیت دوگانه درست کند. در گذشته حرف دشمن القای حاکمیت دوگانه بود و در برخی ادوار هم برخی افراد دنبال القای این وضعیت در کشور بودند که دولت و مجلس در مقابل ولایت فقیه که محور نظام است، قرار دارد ولی الان این‌گونه نیست. در شرایط کنونی اختلاف‌نظر هست و من هم برخی مسائل را قبول ندارم اما الان اگر رهبری چیزی بگوید، رئیس جمهور می‌پذیرد و به آن عمل می‌‌کند.»

اما نمایان شدن شکاف میان قوه مجریه و نهاد رهبری و مراجع مذهبی زمان زیادی نبرد. هر چه که مجلس‌نشینان گوش به فرمان بودند و پیش از صدور حکم حکومتی به دنبال کشف نیت و اراده رهبری رفتند، دولت راه دیگری در پیش گرفت. نافرمانی در مقابل حکم حکومتی و خانه‌نشینی یازده روزه بهانه خوبی بود تا حامیان سرسخت دولت، سنگر عوض کنند و رئیس دولت را منحرف و تحت تاثیر دیگران بخوانند که‌‌همان راهی را می‌رود که پیش از او دیگران رفته‌اند و به نتیجه نرسیده‌اند.

اگر روزنامه جمهوری اسلامی پیش از انتخابات خرداد ۸۸ هشدار داد که خطر تکرار مشروطه در راه است، دیگران یک سال بعد متوجه شدند که این خم هم سرکه به بار نیاورده است. مخالفت‌های‌گاه و بی‌گاه دولت با دیدگاه مراجع سنت‌گرا، دستور رئیس دولت برای حضور بانوان در ورزشگاه‌ها، حمایت‌های رئیس دولت از اسفندیار رحیم مشایی که زبان به ستایش مکتب ایرانی گشوده بود، برای روحانیت سنت‌گرای ایرانی آن قدر سخت بود که زبان به انتقاد باز کند.

اما این بار هاشمی رفسنجانی بود که در باره خطر تکرار تاریخ هشدار داد: «حوادث تلخ و شیرین مشروطه آموزه‌های فراوانی برای احتمال تکرار دارد که رگه‌های آن را امروزه در برنامه پیچیده روحانیت‌ستیزی و کانون‌گریزی و مردم‌فریبی می‌بینیم. برنامه‌ای که حتی متصلبین اصول‌گرا و اصلاح‌طلب را به اعتراف و هشدار واداشته که مبادا مشروطه تکرار شود. مگر غیر از این است که دشمنان ایران از نردبان محبوبیت روحانیت و دانشگاهیان در نزد مردم بالا رفته‌اند و در مشروطه مصادر قدرت را فتح کرده‌اند و آن‌گاه پرچم حاکمیت را به دست شاگردان غرب‌زده مکتب خویش داده‌اند؟ و مگر نه این است که امروزه نیز در انقلاب اسلامی که با پیشتازی روحانیت و رهبری بی‌نظیر یک مرجع عام به پیروزی رسیده‌ایم، بی‌محابا و بدون انصاف ناکارآمدی روحانیت را فریاد می‌زنند؟»

و سپس نوبت به مهدوی کنی رسید که پس از سال‌ها یک بار دیگر در باره خطر تکرار مشروطه هشدار بدهد: «روحانیت و ولی فقیه اساس کار است و آن‌ها اجازه نمی‌دهند ماجرای مشروطه تکرار شود. اگر احمدی‌نژاد کنار رود هیچ اتفاقی نمی‌افتد، اما اگر قرار بر رفتن روحانیت باشد، همه چیز فرو می‌پاشد.»

بازگشت به تاریخ

سی و چهار سال از استقرار جمهوری اسلامی و بیش از یک قرن از تجربه مشروطیت می‌گذرد، اما روحانیت سنت‌گرای ایران هم‌چنان نگران تکرار مشروطه است و هراس دارد از اینکه به نام «حریت» و «مساوات»، هر چه را که این سال‌ها اندوخته است از دست بدهد.

حاکمان جمهوری اسلامی از اینکه علوم غربی در دانشگاه‌های ایران تدریس می‌شود، هراسان هستند و برای همین، اسلامی کردن علوم انسانی پروژه همیشگی دستگاه حکومتی است. دستگاه قضایی هم‌چنان به‌خلاف آنچه که در قانون اساسی آمده، مستقل نیست و پس از این‌که صادق لاریجانی بر مسند ریاست قوه قضائیه نشسته است، احکام اسلامی بیشتری به اجراء گذاشته می‌شود.

روحانیت اگر چه در ظاهر، نقش کمتری در حکومت دارد، اما نهاد روحانیت همچنان قدرت پشت پرده سیاست در ایران به شمار می‌آید که این بار پیوندی مستحکم با نهاد‌های نظامی نیز برقرار کرده است. سنت‌گرایان نگران هستند که علوم غربی و گردش آزاد اطلاعات، به برقراری یک فرهنگ و رفتار غیردینی در ایران بیانجامد و روحانیت که در سال‌های گذشته بخشی از اعتبار عمومی خود را از دست داده، از قدرت کنار گذاشته شود.

برای همین اگر مشروعه‌خواهان در جنبش مشروطیت، «سستی» کردند و نایستادند، این بار روحانیت نباید کوتاه بیاید. به گونه‌ای که رهبر فقید جمهوری اسلامی گفته است: «اگر روحانیون‌، ملت‌، خطبا، علما، نویسندگان‌، روشنفکران متعهد سستی بکنند و از قضایای صدر مشروطه عبرت نگیرند به سر این‌انقلاب آن خواهد آمد که به سر انقلاب مشروطه آمد.»

اگر طرفداران حاکمیت قانون در ایران از تجربه مشروطیت درس نگرفتند، روحانیت سنت‌گرای ایرانی آموخت که نباید اجازه دهد آنچه که روشنفکران در مشروطه کردند، تکرار شود. در این راه نیز راه‌کاری بهتر از حکومت دینی نیافته است. حکومتی که در آن روحانیت نقشی برجسته‌تر از دیگران دارد و نهادهای مذهبی فرا‌تر از قانون، حکم نانوشته را به اجرا می‌گذارند.

در ساختار حکومت جمهوری اسلامی، برای این‌که تجربه مشروطه تکرار نشود، نقش اولی به نهادهای مذهبی و شورای نگهبان سپرده شده، تا چشم از خم برندارند و نگذارند سرکه، شراب شود. اگرچه تجربه احمدی‌نژاد نشان داد که همه مراقبت‌های آنان این بار خمی دیگر به جای گذاشته که اگر میل به شراب شدن ندارد، سرکه هم نیست. انباشته‌ای «نمک‌آلود» می‌ماند که گویی چاره‌ای جز دور ریختنش وجود ندارد. برای همین، شاید ضروری است که حاکمان یک بار دیگر تاریخ مشروطیت را از دریچه‌ای دیگر بنگرند و به این فکر کنند که چرا هم‌چنان، قانون‌گرایی، عدالت‌خانه، حریت و مساوات خواسته ملتی است که تجربه‌های ناکام کم ندارد.

عکس:

شیخ فضل الله نوری

روان‌کاوی و فرهنگ (۱)

politics — Fri, 04 Jan 2013 10:01:15 +0000

حسن مکارمی

حسن مکارمی - در سه نوشتاری که زیر عنوان "روان‌کاوی و فرهنگ" خواهید خواند، بر آنم تا حوزه‌های روان‌شناختی شامل روان‌کاوی، روان‌پزشکی، روان‌شناسی و روان‌درمانی و نقش فرهنگ در ابعاد نظری و بالینی آنها را بشکافم.

این سه گفتار شامل این بخش‌ها هستند: پیشگفتار، چهار میدان روان‌شناختی روانکاوی، ره‌آورد زیگموند فروید، ره‌آورد ژاک لکان و روانکاوی کاربردی. در سلسله مقالات آینده نیز تلاش خواهم کرد که به نقش و تاٽیرات متقابل پژوهش‌های حوزه علوم انسانی و روان‌شناختی و روانکاوی در ایران و جهان، رابطه با دولت‌ها و ساختار اداری بپردازم.

پیشگفتار: بدون پرداختن به مفهوم روان‌شناختی و فرهنگ، سخن از روان‌کاوی عملا ناممکن است. به همین دلیل پس از بحث کوتاهی در مورد میدان‌های گوناگون شناخت روان آن‌هم به گونه‌ای فشرده به روانکاوی نظری و بالینی می‌پردازم و در انتها رابطه روان‌کاوی و فرهنگ را می‌شکافم. در گشایش سخن و برای روشن ساختن گفته‌ام، شایسته است به نامه‌نگاری بین اینشتین وفروید بپردازیم.

در سال ۱۹۳۲ آلبرت اینشتین که تجربه جنگ جهانی اول را پشت سر خود داشت در نامه‌ای به زیگموند فروید نگرانی خود را از وضع جهان بیان می‌کند: «آقای فروید عزیز آیا در مقابل فاجعه شوم جنگ راه نجاتی برای بشریت وجود دارد؟ چرا باید انسان‌ها این طور بی‌رحمانه همدیگر را بکشند؟ چرا تمام کوشش‌ها برای یک صلح پایدار به شکست منجر شده است؟ چرا انسان‌ها این قدر خون‌خوار وبی‌رحم هستند؟ چرا مردم اجازه می‌دهند دیکتاتورهای جانی ودیوانه از احساسات آنان سوءاستفاده کنند وآنان را تا مرز جنون و کشتن همسایگان خود به کار گیرند؟ آیا هدایت رشد روان انسان در جهتی که توان مقابله با جنون نفرت و نابودی را داشته باشد امکان‌پذیر است؟»

فروید پس از بحثی پیرامون تاریخچه جنگ به تحلیل نظریه خود می‌پردازد و می‌نویسد: «غرایز انسانی به دو گونه‌اند؛ غرایزی که خواهان صیانت نفس و وحدت زندگی هستند. این غرایز را عشقی یا تمایلات جنسی می‌نامند و غرایزی که خواهان نابودی و مرگ هستند. ما آن‌ها را در غریزه پرخاش‌گری و غریزه تخریب خلاصه می‌کنیم. به نظر می‌رسد که هیچ‌یک از این غرایز به تنهایی فعالیت نمی‌کنند. به طور مثال شخصی که عاشق می‌شود غریزه تصاحب و مالکیت و پرخاش‌گری هم در او تشدید می‌شود اما غریزه تخریب یا مرگ و ویران‌گری در درون هر موجود زنده‌ای فعال است و می‌کوشد موجود زنده را به تدریج ویران و متلاشی کند و حیات را به حالت بی‌جان برگرداند. درحالی‌که غریزه عشق وشهوت که قطب مخالف آن است، معرف کوشش‌های زندگی هستند. هدف ما محو کامل تمایلات پرخاش‌گرانه انسان‌ها نیست فقط باید سعی کرد این گرایش به گونه‌ای هدایت شود که به صورت جنگ بروز نکند. البته وضعیت مطلوب و دلخواه، اجتماعی است که در آن مردمانی هستند که زندگی غریزی خود را مطیع و مقهور حاکمیت خرد و عقل کرده باشند.

نمی‌توان تمام جنگ‌ها را در اساس محکوم کرد. تا زمانی که قدرتهایی وجود دارند که بی‌رحمانه آماده نابودی دیگرانند، دیگران نیز باید خود را برای جنگ مسلح کنند. از میان ویژگی‌های روان‌شناختی تکامل فرهنگی، دو وی‍ژگی از اهمیت زیادی برخوردارند. یکی قدرت‌یابی عقل که بر زندگی غریزی غلبه نموده است و دیگری درونی شدن تمایلات پرخاش‌گرانه با همه پیامدهای سودمند و تمام عواقب خطرناکش. تا کی باید انتظار داشت که مردم دنیا صلح طلب شوند؟ نمی‌دانم. تنها امید من به نگرش فرهنگی و دیگری ترس موجه از تاثیرات و پیامدهای جنگ است. هر چیزی که به تکامل فرهنگی یاری رساند وآن را تقویت و تسریع کند، بی‌گمان کاربردی مثبت علیه جنگ دارد...»

در همین مختصر عمق وسعت نگرش فروید روشن می‌شود . در پاسخ پرسش اینشتین، فروید به بررسی ژرف حیات می‌پردازد و تاریخ و پیدایش و رشد آدمی را با حضور لایه‌ای به نام تبلور فرهنگی انسان هم زمان می‌بیند. فروید به بازگشته‌های آدمی در روان او اشاره می‌کند که خود آن را ناخودآگاه می‌نامد. بیهوده نیست که در سال ۱۹۳۰ بالاخره جامعه بیدار می‌شود و فروید جایزه رسمی با ارزش گوته را برای مجموعه آثارش دریافت می‌دارد. جایزه‌ای که سالی یک‌بار به افرادی داده می‌شود که به افزایش فرهنگ یاری رسانده‌اند. ولی بزودی آثار فروید در آلمان به سرنوشت آتشناک کتاب‌های مارکس، برتولت برشت و دیگران دچار می‌شود.

فروید بر این باور است که با افزایش فرهنگ آدمی، می‌توان به جنگ با جنگ برخاست. او در نظریه خود از مفهوم سوبلیماسیون یا "بالا برشدن فرهنگی" سود می‌جوید. بالابر شدن را در برابر واژه تصاعد به کار گرفتم. زیرا واژه sublimation به‌مفهوم بالابر شدن هم در کاربرد علمی خود در میدان‌های شیمی و علوم وابسته و هم در زمینه کار روان‌کاوی بالینی به‌کار برده می‌شود.

از سويی خود واژه فرهنگ در زبان پارسی به‌تنهایی مفهوم بالابر شدن شناخت را می‌رساند. فرهنگ از پیشوند فر به معنی شکوه و شان و رفعت و هنگ به معنی سنگینی و وقار و قدرت و توانایی و توش و قوت، چون قدرت و توانایی رفیع و بالا.

نخستین بار فروید از این واژه برای آن سود برد، تا نشان دهد که در مراحل گوناگون راه‌پیمایی روان‌کاوی، فرد به مرحله «بالابر شدن» می‌رسد، به‌گونه‌ای که نیازهای جسمی او - جنسی، خوراکی...- جای خود را به نیازهای بالاتر (روانی) یا به‌گونه‌ای فرهنگی ؛ با همه ابعادش می‌دهند. اما نقش بالابر شدن فرهنگی در زمینه هنر چه می‌تواند باشد؟

گوش روان‌کاو بالینی، از نگاه شیفته چه می‌شنود؟ هنرمند می‌پرسد: «خوش‌تان می‌آید؟ کار من است». چه رابطه‌ای میان یک کار هنری و بالابر شدن فرهنگی وجود دارد؟ تکانه‌هایی که زندگی روانی ما را تنظیم می‌کنند، از مرجعی برخاسته و به‌سوی هدفی روان می‌گردند و تا ارضای ریشه‌های تولیدی خود ادامه می‌یابند. این تکانه‌های جسمی که از کالبد ما به سوی روان ما بر می‌خیزند، آنگاه که به پختگی برسند، هدف خود را تغییر می‌دهند. هدف در مرحله‌ای بالاتر از کالبد قرار می‌گیرد و ارضاء نیاز از زندگی روزانه کالبدی فراتر می‌رود. این پیام‌ها به دنبال «جای» تازه‌ای می‌گردند تا پیامی تازه را ارائه کنند و شاید یافته تازه‌ای را. به‌گونه دیگر این «هدف فراتر» واژه‌ها و مفاهیم دیگری را می‌طلبد.

نمونه‌ها فراوان‌اند. پیکاسو در کارهای خود به‌گونه‌ای نگاه آدمیان نخستین را بر خود و بر هستی دوباره‌سازی می‌کند. پیکاسو در صورت‌هایی که از آدمیان می‌سازد، چه در طرح و چه در تندیس، گویی آن نگاه نیاکان را بر خود و دیگر مردمان زنده می‌کند. گویی آن «جای تازه» را یافته است. سالوادور دالی جادوی خواب‌های رنگارنگ و زیبا را در کارهای خود به‌نمایش می‌گذارد. گویی پیش از او نمی‌شد باور داشت که آدمی می‌تواند در خواب‌های خود تا به این پایه جادوگر باشد. خواب‌هایی که زمان و مکان را آن‌گونه که در خواب می‌گذرد، چون خود خواب برپیش روی می‌گذارد. گویی پس از بازدید از نمایشگاه کارهای او، از خواب ناز و شیرینی بیدار می‌شویم.

وان گوگ آن نیروی درونی جهان واقع را بر کارهای خود می‌کشاند. همه‌چیز، میز و گل و درخت و پیراهن، همه‌چیز از خود نیروی زندگی می‌پراکنند. در کارهای او پیوند ماده و انرژی به‌چشم می‌نشیند. "گویا" نقاش اسپانیایی با آن همه ‌کار درخشان، از زندگی دربار و شکارهای گروهی و زیبایی تصاویر طبیعت آغاز می‌کند و در کار برجسته خود «تیرباران»، بی‌آنکه چشم‌های مرد تیرباران شده را ترسیم کند، «نگاه» او را به ما نشان می‌دهد. خوب که بشکافیم، به‌جای چشمان این مرد، "گویا" تنها دو لکه سیاه گذاشته است. هنر والای او در همین «جای‌گذاری» است. نگاهی در فاصله مرگ و زندگی از ورای دو لکه سیاه.

زیگموند فروید در شکافتن پدیده «بالابر شدن فرهنگی « می‌گوید که این فعالیتی است که ریشه در جنسیت دارد ولی از آن خالی شده است. این نیرو ازخودشیفتگی گذشته و به‌سوی ایده‌آل من یا نهایت من می‌رود. نیازهای کالبدی به بالاتر می‌روند، و به‌سوی آن نهایتی که «من» در تخیل خود پرورده است، ره می‌سپرند. این من در آرزوی ماست. دور از دسترس که در حالت کمال من به او خواهم رسید و بی‌گمان چنین موجودی در تخیل است نه در واقع. گویی کالبد و نیازهای آن جای خود را در دو مرحله، به خودشیفتگی و سپس به شیفتگی والاتر و نهایی می‌دهد، چون تجربه نرگس (نارسیس) که شیفته تصویر خود در آب می‌شود. این تصویر من در آینه به‌گونه‌ای هنرمند را در مقام دستگاه عکس‌برداری می‌نهد و کار او چون عکس، محصول این دوربین است. چنان‌که کیفیت عکس خبر از کیفیت دستگاه عکس‌برداری می‌دهد. چنین است که خودشیفتگی یعنی برتر شدن و والا شدن تولیدات این «من».

این‌ست شاید آن‌چه به‌گونه‌ای «استعاره‌ای» در لبخند ژوکوند داوینچی نقش بسته است. آن خودشیفتگی هنرمند بر بالابر شدن شاید پیش از برآمدن هنرمندان، در دوران هنرهای تجسمی پیش از زمان ما، تکامل هنر، در هر چه بیش‌تر واقعی نشان دادن دنیای بیرون بوده است. به‌گونه‌ای به کمال رساندن دستگاه عکس‌برداری. در این‌جا تصویر ناخودآگاه هنرمند از کالبد خود به‌گونه‌ای مستقیم در معرض تماشا است. پاسخی که هنرمند به این پرسش پایان ناپذیر می‌دهد: «من چگونه‌ام!»

چهار میدان روان‌شناختی

پیچیدگی‌های روان‌شناختی و حوزه‌های عملکرد آن به گونه‌ای بسیار مختصر و گذرا روان‌کاوی ، روان‌پزشکی، روان‌شناسی و روان‌درمانی. آنچه را به میدان روان‌شناختی مربوط می‌شود، می‌توان چنین نشان داد : کاربردِ کلمه «روان» در زبان پارسی معادل «PSY» در زبان‌های اروپایی را می‌توان نعمت زبان پارسی دانست. چه این کلمه، هم می‌تواند در قبال مفهوم «دستگاه روان» - یا ساختار عملکرد روان - مورد استفاده قرار گیرد و هم به عنوان پسوند و یا پیشوند برای کلیه مفاهیمی که به شکلی با روان سروکار دارند. از آن جمله‌اند روان‌کاوی، روان‌شناسی، روان‌پزشکی، روان‌درمانی یا روان‌شناختی. چرا که کلمه «روان» و در عین حال اسم مصدر فعل «رفتن»، این رابطه را به شکلی در جاری بودن مفهوم «روان» می‌رساند. به شکلی که «روان» هم در ما است، هم با ما است و هم در جایی دیگر. این مکان در اسطوره‌های ایرانی به شکلی زمین آسمانی است و در فرضیه‌های نوین روان‌کاوی مکتب لکان همان دیگر یا دیگری یا دیگران است.

اگرچه پیچیدگی‌های روان آدمی، مورد بحث تنها علوم به مفهوم امروزی آن نیست، ولی می‌توان آن‌چه که به شکل رسمی در محدوده علوم در دایره روان‌شناختی تعریف شده است را بر چهار گروه تقسیم کرد: روان‌پزشکی، روان‌شناسی، روان‌درمانی و روان‌کاوی. این تقسیم‌بندی به‌طور موقت به‌ما امکان می‌دهد تا در این مختصر میدان عمل‌کرد روان‌شناختی را بیش‌تر بشناسیم. شناخت آن‌چه که به روان مربوط می‌شود را روان‌شناختی بنامیم با این فرض که میدان کارمان را به زندگی روزمره و منطقه لمس محدود کنیم. چه محدوده شناخت روان، از طرفی به شناخت کلیه دستاوردهای انسانی، از اختراع کلام و خط تا عرصه اسطوره‌شناسی، هنر، ادبیات، از دورترین زمان‌ها تا به امروز بازمی‌گردد. در این میانه، فلسفه، عرفان، مذهب، باورهای مردمی، دعانویسی و جادو نیز جای دارند. از طرف دیگر، اگر بخواهیم چندان دور نرویم، روان‌شناختی تا دامنه زبان‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی گسترده است و چون روان بر تن استوار است، روان‌شناختی تا عصب‌شناسی پیش می‌رود. در واقع روان انسان در میانه سه شاخص عمده گرفتار است: گذشته آدمی، آدمی در جمع دیگران و بدن آدمی و ساختار عصبی آن.

سعی می‌کنیم با تعریف چهار مفهوم کاربرد عملی روان‌شناختی و چند مثال مطلب را روشن‌تر کنیم:

۱- روان‌پزشکی، که به‌شکل تاریخی و در محدوده عمل‌کرد پزشکی است و شاخه‌ای است در دنباله پزشکی مغز و اعصاب. در روان‌پزشکی با تقسیم‌بندی بیماری‌ها بر اساس تظاهرات خارجی آن‌ها سر و کار داریم. هدف، تشخیص بیماری و درمان بیماری است. بیماری‌های روانی در محدوده روان‌پزشکی می‌توانند ریشه‌های خود را به نحوی از بدن، از سلسله اعصاب یا عملکرد ناقص مغز به همراه بیاورند. بیماری‌هایی که ریشه در عوامل مادرزادی دارند یا مشکلاتی که پس از تولد ایجاد شده است، چون ضایعه‌های مغزی، عدم کارکرد صحیح سیستم حافظه، سیستم تشخیص یا ساختار شناخت. در روان‌پزشکی امروزه برای درمان ناهنجاری‌ها، به ریشه‌یابی مشکلات جسمی- عصبی پرداخته از روان‌درمانی تا تغییر محیط ‌زیست، هنردرمانی و... استفاده کرده، به داروهای شیمیایی نیز جای ویژه‌ای در آرام کردن فضای ذهن بیمار می‌دهند. در اوایل قرن بیستم، هنوز بخش‌های بیماری‌های اعصاب و مغز و روان از هم جدا نبودند.

2- در روان‌شناسی، رفتار فرد مورد تحلیل است. رفتار فرد در خانواده، محیط آموزشی، محیط کار، با دوستان و آشنایان. لذا از این علم در هرجا که «رفتار فرد» به‌شکلی نقش دارد استفاده می‌شود، چون استخدام در مؤسسات، روابط عمومی، علوم آموزشی یا تنظیم رابطه فرد با دیگران یا در محیط اجتماعی. روان‌شناسی در حالت‌های بالینی فرد را در مقابل آینه‌ای از رفتارش با جامعه و دیگران قرار می‌دهد. روان‌شناسی در بازآموزی افرادی که یا به‌دلیل نقص مادرزاد یا حوادث و بیماری‌ها، دچار اختلالات رفتاری یا ذهنی هستند، نقش عمده‌ای دارد. فعالیت عمده دیگر روان‌شناسی در کلیه مسائل تحقیقی است که به علوم شناخت و علوم رفتاری وابسته است و از طرف دیگر، مطالعه مسائل اجتماعی بدون در نظر گرفتن رفتار فرد در مقابل اجتماع عملی نیست، (روان‌شناسی اجتماعی) – روان‌شناسی با کار گروهی بر دوباره فعال‌سازی فعالیت‌های ذهنی بیماران بسیار مؤثر است.

۳- روان‌درمانی. روان‌درمانی با پشتوانه تجربه و با استفاده از گفتگو تلاش دارد که فرد را به‌طور موضعی در مقابل ناهنجاری موضعی خود قرار داده و او را به راه‌حل قابل قبول هدایت کند. در پاره‌ای از موارد (و گاه که ضرور است)، روان‌پزشکان برای برطرف کردن ناهنجاری‌هایی از قبیل اضطراب‌ها، سرگردانی‌های موقت یا پریشانی‌های موقت، از روان‌درمانی سود می‌جویند.

۴- روان‌کاوی عملکرد جدیدی است با سابقه کم‌تر از صد سال. روان‌کاوی به گفتار فرد بر روی دیوان توجه دارد. روانکاو در رابطه فرد با ناخودآگاه او عمل می‌کند و حوزه عملکردش چون قرار دادن آینه‌ای است در مقابل گفتار فرد تا از این طریق و در طولانی مدت (معمولا بین ۵ تا ۱۰ سال) فرد از طریق بازگویی آن‌چه به ذهنش می‌رسد (تداعی آزاد)، بر شیوه کارکردِ ناخودآگاه آگاهی یافته و در این میان به ریشه ناهنجاری‌های احتمالی رفتار خود دست یابد. بسیاری از ناهنجاری‌ها در شناختِ ریشه خود «حل» می‌شوند. روان‌کاوی از طرف دیگر به شناخت قدرت‌های درونی خفته فرد یاری می‌رساند و امروزه یکی از مهم‌ترین موارد استفاده روان‌کاوی در جوامع غربی است. چون نوعی آماده سازی برای حرکت به سمت و سویی دیگر با شناخت عمیق‌تر از نقاط ضعف و قدرتِ خود، چون ملوانی که با افزودن قدرتِ دید خود، کشتی خویش را در توفان‌ بهتر هدایت می‌کند.

آموزش روان‌کاوی را بیش‌تر به آموزش استاد- شاگردی تعبیر می‌کنند. چرا که اگر روان‌کاو خود از مرحله دیوان و اقدام به کاوش روان- یا ریشه‌کاوی «ناخودآگاه» خود نگذشته باشد، چگونه می‌تواند راهنمای فرد دیگر باشد. در روان‌کاوی، با دو پدیده روبرو هستیم: روان‌کاوی بالینی و روان‌کاوی کاربردی. می‌توان براساس نظریه‌های روان‌کاوی نوشته‌ها، گفتار و آثار هنری را کاویده و زاویه جدیدی در مقابل شیوه تحلیل و تعبیر هنر و ادبیات گشود. از این روست که امروزه در بسیاری از موسسات آموزشی، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقی، روان‌کاوان در گروه‌های تحقیقی عضویت دارند.

مثالی بزنیم: زندگی روزمره یک خانواده را در نظر بگیریم، آقا و خانم «میم» و دو فرزندشان اول و دوم. پدر آقای میم دچار فراموشی است. تحت نظر یک روان‌شناس متخصص، هفته‌ای سه روز با تمرین تلاش دارد با این مشکل مبارزه کند.

خانم میم، از چهار سال پیش به این طرف پس از مشاهده عوارض روان‌نژندی - ترس بیهوده و دائم- تحت مداوای روان‌کاوی است؛ هفته‌ای سه بار روان‌کاو خود را می‌بیند و عملا وقت او بر روی دیوان و گفتار آن‌چه بر ذهنش می‌آید می‌گذرد. فرزند اول، بیست ساله و با سن عقلی ۸ ساله، دچار عقب افتادگی ذهنی است. روان‌شناس او را تحت نظر دارد و با مربیان او در تماس است. آقای میم، برای ترک اعتیاد به الکل، هفته‌ای دو بار روان درمان خود را می‌بیند، تا با گفتگو و کمک «کلامی» مرحله مشکل ترک اعتیاد را بگذراند.

فرزند دوم پانزده ساله، در نوشتن کلمه‌ها دچار مشکل است. روان‌شناس مدرسه‌اش در حال مطالعه است تا او را برای آزمایشات جدی‌تر به بخش اعصاب و روان اعزام کند تا مطمئن شود که ریشه مشکل او از ارگان‌های عصبی نیست. می‌بینیم که چگونه، فرد، جسم، روان و محیط پیرامون او مجموعه پیچیده‌ای را می‌سازد که در هر مرحله از ناهنجاری‌ها و مشکلات به تخصص ویژه‌ای نیازمندیم.

چگونه می‌توان امروزه در زمینه‌های فوق به تخصص دست یافت؟ برای پاسخ به این سوال مناسب است که حوزه‌های روان‌شناختی را به زیرحوزه‌های تحقیقاتی- نظری، بالینی (کلینیکی) و رفتاری تقسیم کنیم. روان‌پزشک در دو حوزه تحقیقی و بالینی فعال است. روان‌شناس در هرسه حوزه فعال است، با این اختلاف که در مرحله بالینی نیازمند همکاری روان‌پزشک است. روان‌درمان در حوزه‌های تحقیقی و رفتاری بی‌نقش است و تنها به‌طور موضعی به ناهنجاری‌های روانی می‌پردازد. روانکاو عملا در حوزه بالینی فعال است و نقش او در حوزه‌های رفتاری و تحقیقی بیش‌تر بر اساس انتقال تجربیات بالینی است. روانکاو به ساختار ناخودآگاه فرد می‌پردازد، با نتیجه‌ای در طولانی مدت.

روانکاوان را بیش‌تر با حفاران باستان‌شناسی مقایسه کرده‌اند که علاوه بر شناخت نظری و علمی، نیازمند نوعی صبر، حوصله، پشتکار و نیز فرهنگ غنی و عمومی‌اند. رابطه روان‌کاوی، روان‌پزشکان، روان‌شناسان و روان‌درمانان با سازمان‌ها و موسسات اداری و درمانی در جوامع گوناگون یکسان نیست. به‌عنوان نمونه، روان‌کاوی در آلمان جزو خدمات بیمه‌های درمانی است. در آمریکا موسسات فراوانی در کنار موسسات رسمی آموزشی- تحقیقی پزشکی به تحقیقات روان‌کاوی می‌پردازند. در صورتی که مثلا در فرانسه، نه تنها روان‌کاوی در محدوده بیمه‌های درمانی قرار ندارد، بلکه موسسات تحقیقی موجود نیز از تعداد انگشتان دست فراتر نمی‌روند.

روان‌شناسی تحلیلی: پیروان یونگ که با تکیه بر مفهوم انسان و سمبل‌هایش و با اعتقاد به حضور نوعی نا خودآگاه جمعی ، تلاش دارند با استفاده از یادآوری خواب‌ها و تعبیر سمبل‌های وابسته به آدمی به گونه‌ای درون درون را بشکافد.

سکسولوژی: سکسولوژی که در عمل آن را سکسوتراپی می‌نامیم به اختلالات رفتار جنسی می‌پردازد و گذشته از جنبه فیزیولوژیک ، بخش عمده کارکرد را به روان و فرهنگ مربوط می‌داند، با این پیش‌فرض که رفتار جنسی آدمی از نظر بیولوژیکی همان رفتار عموزادگان پیشین آدمیان است و همه این گوناگونی و تنوع و غنای روابط جنسی ، حاصل صدها هزار سال کار فرهنگی آدمیان است. لذا عمده مشکلات و اختلالات، ریشه در روان و فرهنگ دارد. گاه زیگموند فروید را یکی ازبنیان‌گذاران سکسولوژی می‌شناسند.

دکتر حسن مکارمی

پاریس، پاییز ١٣٩١

ایران و بحران تحصیلکرده‌های بیکار

society — Tue, 16 Oct 2012 08:40:36 +0000

نعیمه دوستدار

نعیمه دوستدار - ادعای ایجاد فرصت‌های شغلی تازه و کم شدن آمار بیکاری توسط مسئولان ادعای تازه‌ای نیست، اما یک جست و جوی ساده نشان می‌دهد فاصله این آمارها و ادعاها با واقعیت بیشتر از آن است که بیان می‌شود.

هرچند مسئولان دولتی ایران تلاش می‌کنند با تغییر تعریف بیکاری، آمار بیکاران را کم کنند و در نشست‌ها و همایش‌های مختلف گزارش‌های مفصلی از ایجاد زمینه‌های اشتغال ارائه کنند، اما خبر تعطیلی واحدهای صنعتی و تولیدی، تعدیل نیرو در شرکت‌های خصوصی و غیر خصوصی، توقیف روزنامه‌ها و توقف و کندی فعالیت ناشران و سرمایه‌گذاران بخش‌های مختلف، هر روز انتشار می‌یابد و تعداد افراد از کار بیکار شده به کسانی که هنوز کاری پیدا نکرده‌اند، افزوده می‌شود.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده در ایران، اغلب کارجویان فارغ‌التحصیل دانشگاهی برای ورود به بازار کار بین دو تا چهار سال در جست‌وجوی کار هستند. این موضوع دست‌کم یک دهه است که فارغ‌التحصیلان دانشگاهی را گرفتار خود کرده و به گفته مقامات دولتی، نرخ بیکاری آنها را تا ده برابر سایر گروه‌های متقاضی شغل افزایش داده است. همه اینها در حالی است که روز به روز بر تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی افزوده می‌شود و همه این فارغ‌التحصیلان امیدوارند وارد چرخه اشتغال شوند.

بیکاری ۴۰ درصدی فارغ‌التحصیلان

بر اساس گزارشی که در سایت تابناک منتشر شده، تغییرات نرخ بیکاری ۹. ۱۲ درصدی بهار امسال نشان می‌دهد که تعداد بیکاران در فاصله بهار ۹۰ تا بهار امسال به میزان شش دهم درصد افزایش یافته است، اما نسبت به ۱. ۱۴ درصد زمستان سال گذشته، به میزان ۲. ۱ درصد کاهش یافته است.

تکیه صرف بر آموزش‌های تئوریک بدون توجه به مهارت‌های عملی، باعث می‌شود که فارغ‌التحصیلان بسیاری از رشته‌ها، نیاز بازار کار را نشناسند. نداشتن تجربه عملی، کارفرمایان را از استخدام افراد تازه فارغ‌التحصیل شده منصرف می‌کند.

بر اساس آمار، بیش از سه میلیون و صدهزار نفر در کشور بیکار هستند که از این تعداد یک میلیون نفر زن و دو میلیون و ۲۰۰ هزار نفر نیز مرد هستند که بیشترین این افراد در گروه سنی جوانان قرار دارند. بهار امسال نرخ بیکاری جوانان ۶. ۲۸ درصد اعلام شده که مردان تا ۲۴ سال در فصل اول سال، ۸. ۲۵ درصد و زنان ۵. ۳۹ درصد بیکاری را تجربه کرده‌اند.

در میان افراد فارغ‌التحصیل از دانشگاه‌های کشور، شانس برخی رشته‌ها در یافتن شغل کمتر هم هست. به گزارش تابناک، «آمار‌ها نشان می‌دهند که تحصیلکردگان رشته‌های صنعت و فرآوری ۳۹ هزار و ۷۹۵ نفرند که از این تعداد ۲۳ هزار و ۲۲۳ نفر مشغول کار بوده و ۱۶ هزار و ۵۷۲ نفر بیکارند. بر این اساس فارغ التحصیلان این رشته‌ها با ۶. ۴۱ درصد بیکاری بیشترین آمار فارغ‌التحصیلان دانشگاهی بیکار کشور را دارا هستند. پس از این رشته‌ها، فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم کامپیو‌تر با سه هزار و ۳۸۸ بیکار از مجموع ۱۱ هزار و ۱۲۹ نفر فارغ التحصیل، ۴. ۳۰ درصد بیکاران را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین فارغ‌التحصیلان روزنامه‌نگاری و اطلاع‌رسانی ۳۶ هزار و ۹۶۷ نفر عنوان شده‌اند که مطابق این ارقام ۳. ۳۰ درصد یعنی ۱۱ هزار و ۲۰۰ نفر از آن‌ها بیکارند. پس از آن رشته‌های علوم حیاتی با ۶. ۲۶ درصد، هنر ۴. ۲۶ درصد و حقوق ۴. ۲۵ درصد بیکار در رتبه‌های بعدی قرار دارند.»

تنها در رشته‌هایی مانند خدمات امنیتی، بهداشت، تربیت معلم و خدمات حمل و نقل تعداد بیکاران تحصیل‌کرده كمتر از هشت درصد بوده است.

تحصیلکرده، اما بدون مهارت

فرض بر این است که تحصیلات دانشگاهی باعث بالارفتن مهارت نیروهای کار خواهد شد؛ اما نظام آموزش عالی ایران به دلیل ضعف‌های ساختاری در عمل توان پرورش نیروی کار ماهر را ندارد.

نظام جذب و استخدام نیروهای حرفه‌ای در ایران نیز دچار مشکلات عدیده است؛ به این معنی که به دلیل حاکم بودن روابط بر ضوابط و محدود بودن فرصت‌های شغلی، بسیاری از کسانی که جذب می‌شوند، وارد رشته‌هایی غیر از رشته خود می‌شوند و نه تنها دانش کسب شده در رشته‌های تخصصی به کارشان نمی‌آید که امکان ورود نیروهای متخصص را هم می‌گیرند.

تکیه صرف بر آموزش‌های تئوریک بدون توجه به مهارت‌های عملی، باعث می‌شود که فارغ‌التحصیلان بسیاری از رشته‌ها، نیاز بازار کار را نشناسند. برای ورود به بازار کار حرفه‌ای، نداشتن تجربه عملی، کارفرمایان را از استخدام افراد تازه فارغ‌التحصیل شده منصرف می‌کند، اما این تنها دلیل بیکاری فارغ‌الحصیلان نیست.

نظام جذب و استخدام نیروهای حرفه‌ای در ایران نیز دچار مشکلات عدیده است؛ به این معنی که به دلیل حاکم بودن روابط بر ضوابط و محدود بودن فرصت‌های شغلی، بسیاری از کسانی که جذب می‌شوند، وارد رشته‌هایی غیر از رشته خود می‌شوند و نه تنها دانش کسب شده در رشته‌های تخصصی به کارشان نمی‌آید که امکان ورود نیروهای متخصص را هم می‌گیرند.

در کنار این مسائل، بحران‌های اقتصادی حاکم بر صنعت و اقتصاد کشور، باعث شده که نه تنها فرصت‌های جدید شغلی ایجاد نشود که بسیاری از واحدهای صنعتی و تولیدی تعطیل شوند و نیروهای قبلی نیز از کار بیکار شوند.

کامران، مهندس ۲۸ ساله عمران، از تجربه خود در جست‌و‌جوی شغل می‌گوید: «۲۲ ساله بودم که درسم تمام شد، اما ۲۵ ساله بودم که در شرکتی برای کار در رشته خودم استخدام شدم. تا پیش از آن فقط درس‌های عمومی رشته ریاضی را تدریس می کردم. کار در این شرکت را هم با توصیه عمویم که خودش هم مهندس است پیدا کردم. هرجا که خودم مراجعه می‌کردم سابقه کار پنج سال و ده سال می‌خواستند که من نداشتم. در این سه سال تنها یک پروژه داشته‌ایم که آن هم به دلیل تامین نشدن هزینه‌ها ناتمام مانده است. تعداد زیادی از افراد کارگاه اخراج شده‌اند و من هم اگر هنوز مانده‌ام، به خاطر عمویم است."

رشته‌های بدون مصرف

همان‌طور که مسائل و مشکلات اقتصادی و نابسامانی‌های سیاسی در بی‌رونقی بازار کار برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های صنعتی و تولیدی موثر است، رشته‌های گروه علوم انسانی و هنر، هم تابع سیاست‌های فرهنگی و هم متاثر از وضعیت اقتصادی، با بحران اشتغال مواجه‌اند.

در بسیاری از رشته‌های علوم انسانی و هنر، فارغ‌التحصیلان تنها مجبور به جذب در زمینه آموزش‌اند و چاره‌ای جز تدریس ندارند. مرضیه، لیسانس تاریخ، از دانشگاه تاریخ است. او اکنون معلم یک مدرسه راهنمایی است: "وقتی می‌خواستم انتخاب رشته کنم، همه به من می‌گفتند برای این رشته کاری وجود ندارد. من عاشق این رشته بودم، اما بعد از تمام شدن درسم هیچ جا را پیدا نکردم که به متخصص این رشته نیاز داشته باشد. رفتم سراغ مدرسه‌ها اما الان هم تاریخ درس نمی‌دهم؛ ادبیات و اجتماعی درس می‌دهم."

بی‌توجهی به زمینه‌های پژوهشی و نبودن بودجه‌های ویژه برای امور دانشگاهی و علمی، باعث شده بسیاری از این رشته‌ها که اساسا با توسعه پژوهش رونق می‌گیرند، به رشته‌های دکوری و بی‌مصرف تبدیل شوند.

در بسیاری از رشته‌های علوم انسانی و هنر، فارغ‌التحصیلان تنها مجبور به جذب در زمینه آموزش‌اند و چاره‌ای جز تدریس ندارند. مرضیه، لیسانس تاریخ، از دانشگاه تاریخ است. او اکنون معلم یک مدرسه راهنمایی است: "وقتی می‌خواستم انتخاب رشته کنم، همه به من می‌گفتند برای این رشته کاری وجود ندارد. من عاشق این رشته بودم، اما بعد از تمام شدن درسم هیچ جا را پیدا نکردم که به متخصص این رشته نیاز داشته باشد. رفتم سراغ مدرسه‌ها اما الان هم تاریخ درس نمی‌دهم؛ ادبیات و اجتماعی درس می‌دهم."

سعیده هم از رشته حقوق فارغ‌التحصیل شده، اما پنج سال است دنبال کار می‌گردد: "همه جا پر از لیسانس حقوق است. با لیسانس خالی که نمی‌شود وکالت کرد. باید آزمون وکالت بدهی و کارآموزی کنی. با مدرک ما نهایتاً بشود توی دفترخانه‌ای جایی، منشی شد. برای کار بهتر توی دادگاه‌ها و... هم باید پارتی داشته باشی."

در میان آمارهای منشتر شده، آمار روزنامه‌نگاران بیکار در ایران، آمار بالایی است. اکنون ۳۰ درصد‌ فارغ‌التحصیلان این رشته بیکارند. میثم 24 ساله است و تازه از این رشته فارغ‌التحصیل شده. او به زمانه می‌گوید: "برای کار به چند تا از روزنامه‌های معتبر و مجلات مشهور مراجعه کردم، اما کسی مرا نمی‌پذیرد. من تجربه عملی در این رشته ندارم، فقط درسش را خوانده‌ام، اما خیلی‌ها هم که در روزنامه‌ها کار می‌کنند، اصلا فارغ‌التحصیل این رشته نیستند و از رشته‌های دیگر آمده‌اند. از همه اینها مهم‌تر اینکه آنقدر روزنامه‌نگار حرفه‌ای بیکار داریم که اگر جایی خالی شود، اولویت با آنهاست نه ما که تازه کاریم."

او به تعطیلی روزنامه‌ها و نبودن امنیت شغلی در این رشته اشاره می‌کند و معتقد است که بسیاری از هم‌رشته‌ای‌های او ترجیح می‌دهند وارد کار روابط‌ عمومی شوند تا دست‌کم امنیت شغلی داشته باشند، اما این حوزه هم از نیروی کار اشباع شده است و روابط در آن حرف اول را می‌زند.

به نظر می‌رسد بحران بیکاری فارغ‌التحصیلان جوان ایرانی که با ارائه آمارهای کاذب روی آن سرپوش گذاشته می‌شود، این روزها مفهوم گسترده‌تری پیدا کرده است و اکنون تحصیل برای جوانان ایرانی بیش از آنکه عاملی برای رسیدن به موفقیت‌های شغلی و تامین آینده باشد، به یک دغدغه و نگرانی بدل شده است.

بازنگری ٧٠ درصد از ٢٧٠ رشته تحصيلی دانشگاه اصفهان

Wed, 08 Aug 2012 12:36:47 +0000

مدير مرکز مطالعات و برنامه‌ريزی دانشگاه اصفهان از بازنگری ٧٠ درصد رشته‌های تحصيلی اين دانشگاه خبر داد.

احمدرضا نصر، مدير مرکز مطالعات و برنامه‌ريزی دانشگاه اصفهان امروز چهارشنبه ۱۸ مردادماه در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) گفت: "٢٧٠ رشته تحصيلی در دانشگاه اصفهان وجود دارند که نزديک به ٧٠ درصد از آن‌ها مورد بازنگری قرار گرفته‌اند."

وی "توجه به اسلامی کردن دروس به‌ويژه در رشته‌های علوم انسانی، به‌روز شدن محتوای کتاب‌های درسی، توانمندسازی دانشجويان در کارآفرينی و بالابردن اطلاعات رايانه‌ای دانشجويان" را از جمله مهم‌ترين اهداف بازنگری در دروس دانشگاهی اين دانشگاه عنوان کرد.

پيش ازاين، رسول بيدرام، مسئول بازنگری رشته‌های هنری دانشگاه هنر اصفهان ١٧ تيرماه سال گذشته گفته بود: "۵۳ رشته هنر بازنگری و يا تدوين می‌شوند."

وی افزوده بود: " بيشتر رشته‌های هنری مبتنی بر تفکرات، نظريه‌ها و اصول غربی هستند و بازنگری می‌شوند."

آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ايران، دو سال پيش از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی انتقاد کرده بود

عبدالله شفيع آبادی، معاون آمورشی دانشگاه علامه طباطبايی نيز ۲۳خردادماه سال جاری از حذف گرايش‌های رشته‌های علوم انسانی در مقطع کارشناسی خبر داده و گفته بود: "در بازنگری علوم انسانی آن‌چه مطرح شده حذف گرايش‌های رشته های علوم انسانی در مقطع کارشناسی و ارائه دروس در اين مقطع به‌صورت عمومی است."

غلام‌علی حداد عادل، رئيس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی خردادماه سال جاری در نشست اعضای کارگروه تحول علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی برنامه‌ريزی با تأکيد بر اين‌که "۱۵ رشته علوم انسانی در اولويت تحول، قرار می‌گيرند" گفته بود: "توجه به مبانی و برنامه درسی ، محتوا، استاد، دانشجو و پايان‌نامه و مجلات پژوهشی در بررسی تحولات مربوط به علوم انسانی، مورد تأکيد قرار گرفته است."

وی با بيان اين‌که "هيچ فايده‌ای در علوم انسانی غربی نمی‌بينيم" گفته بود: "مباحث موجود در علوم انسانی غربی را داروين از طريق تکامل، فرويد از طريق روان‌شناسی، دورکيم از طريق علوم اجتماعی و مارکس از طريق اقتصاد ارائه کرده‌اند."

آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ايران، دو سال پيش از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی انتقاد کرده بود.

در چند سال گذشته علاوه بر انتقاد از شمار دانشجويان علوم انسانی، کتاب‌های درسی اين رشته‌ها نيز مورد انتقاد قرار گرفته است. وزارت علوم می‌گويد کتاب‌های درسی علوم انسانی بايد بر اساس ارزش‌های اسلامی بازنگری شود.

مطالعات زنان، از رویکرد فمینیستی تا رویکرد اسلامی

Mon, 25 Jun 2012 12:47:45 +0000

نعیمه دوستدار

نعیمه دوستدار - حتی نام رشته مطالعات زنان همواره برای دولت ایران حساسیت‌زا بوده است. کارشناسان آموزشی دولت ایران سر فصل‌های این رشته را مناسب جامعه نمی‌بینند و تعیین سرفصل‌های جدیدی که مطابق رویکرد دینی و برآمده از قرآن، احادیث و متون دینی باشند، یکی از دغدغه‌های اصلی آنان در سال‌های گذشته بوده است.

با مصوبه جدید شورای عالی انقلاب فرهنگی، این رشته در مقطع کارشناسی ارشد به مطالعات خانواده و حقوق زن در اسلام تغییر خواهد کرد و در مقطع دکترا نیز با همین گرایش‌ها تدریس خواهد شد.

با آغاز بحت و نظرها درباره اسلامی کردن دانشگاه‌ها و ضرورت بازنگری در رشته‌های علوم انسانی، مطالعات زنان به عنوان یکی از رشته‌های مورد بحث علوم انسانی مورد حمله بسیاری از سیاستگذاران آموزشی ایران قرار گرفته است.

مسئول اصلی ایجاد تحول در رشته‌های علوم انسانی، شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورایعالی انقلاب فرهنگی است. این شورا از ۲۰ عضو حقیقی و حقوقی تشکیل شده است كه ۱۲ نفر از آنان را روحانیون و فعالان حوزه‌های علمیه تشكیل می‌دهند. مصوبات این شورا براساس قانون شورای عالی انقلاب فرهنگی از "اسرع وقت لازم‌الاجراست". اکنون این شورا که ریاست آن بر عهده "غلامعلی حداد عادل" است، چگونگی تدوین و اصلاح سرفصل‌های دوره دكترای تخصصی رشته مطالعات زنان با گرایش حقوق زن در اسلام را تهیه کرده است.

غلامعلی حدادعادل، در جلسه شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی تاکید کرده که موضوع مطالعات زنان با رویكردی كه هم‌اكنون در جهان رایج است با اسلام تعارض و تباین جدی دارد. او این رشته را هجمه دشمن به اسلام توصیف کرده و فعالیت‌هایی را که در گذشته در این حوزه انجام شده مقلدانه و بدون نقد و بررسی دانسته است.

او این سوال را مطرح کرده كه اصلاً دكترای رشته مطالعات زنان با چه هدفی تاسیس می‌شود و از دانش‌آموختگان این مقطع چه می‌خواهیم؟ به عقیده وی، "نقد و بررسی اجتهادی و به دور از خودباختگی در دانشگاه‌ها ضروری است".

از مطالعات زنان تا حقوق زن در اسلام

سال ‌۱۳۷۵، موسسه مطالعات مسائل زنان، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه الزهرا و شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، در شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت علوم، تاسیس رشته مطالعات زنان را پیشنهاد دادند و نوزدهم دی‌ماه سال ‌۱۳۷۹، تاسیس آن در مقطع کارشناسی ارشد تصویب شد، هرچند همان زمان هم مشکلات و انتقادهای زیادی برای تاسیس آن وجود داشت. سال‌۱۳۸۰، اولین دوره مطالعات زنان در دانشگاه تربیت مدرس، علامه طباطبایی و الزهرا تشکیل شد.

غلامعلی حدادعادل، در جلسه شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی تاکید کرده که موضوع مطالعات زنان با رویكردی كه هم‌اكنون در جهان رایج است با اسلام تعارض و تباین جدی دارد.

از همان زمان، گرایش‌های اصلی این رشته، حقوق زن در اسلام و زن در خانواده تعیین شده بودند، اما مدیران گروه مطالعات زنان در دانشگاه‌های مختلف بر اساس گرایش‌های شخصی و دیدگاه خود نسبت به این رشته سرفصل‌های خاصی را در آن گنجاندند. ژاله شادی طلب، جامعه‌شناس و مدیر گروه اسبق مطالعات زنان دانشگاه تهران، در گفت گویی که در روزنامه شرق منتشر شده گفته است که حتی زهرا شجاعی، رئیس مركز امور زنان ریاست‌جمهوری و معصومه ابتكار، معاون رئیس‌جمهوری در دوران اصلاحات، که در تدوین این رشته نقش داشتند، به اسلامی بودن آن گرایش داشتند و این همان چیزی است که امروز در دانشگاه تربیت مدرس در دستور كار قرار گرفته است. اما آن زمان، به دلیل حضور شهلا اعزازی در دانشگاه علامه طباطبایی، مطالعات زنان با گرایش خانواده تدریس شد و در دانشگاه تهران نیز همکاران ژاله شادی طلب، کوشیدند تا مطالعات زنان را بدون هیچ گرایشی ندریس کنند. دانشگاه الزهرا نیز چون در مقطع كارشناسی خانواده دانشجو می‏پذیرفت، همین گرایش را به كارشناسی ارشد منتقل كرد.

با این‌که انواع سرفصل‌های مرتبط با حقوق زن در اسلام در این رشته تدریس شده است و مسائل خانواده هم از نظر دور نمانده است با این حال، تحمل آن برای حاکمیت ایران آسان نبوده و آن را یک رشته برآمده از غرب توصیف کرده‌‌اند.

بسیج همگانی برای تغییر

برای ایجاد تغییر در رشته مطالعات زنان، تنها شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی دست به عمل نزده است.

چند ماه قبل، سعید قدیمی، مدیرکل دفتر پشتیبانی و حمایت آموزش عالی وزارت‌ علوم، در حاشیه دومین نشست آمایش آموزش عالی هم درباره این که چرا با اینکه تنها پنج ‌سال از بازنگری سرفصل‌های رشته مطالعات زنان می‌گذرد، باز هم این رشته باید بازنگری شود، گفنه بود: «در برخی از سرفصل‌های این رشته به روز رسانی وجود نداشت، برخی غنای لازم را نداشت و از مراجع قوی استفاده نشده بود. از سوی دیگر، ارزش‌مداری برای ما یک رکن اساسی است و دانش‌آموخته این رشته کاملاً باید با ارزش‌های اسلامی، بومی و فرهنگی ما رشد پیدا کند.»

چندی پیش نیز، زهرا سجادی، معاون مرکز زنان و خانواده ریاست جمهوری، یکی از علت‌های نامناسب بودن سرفصل‌های این رشته را تدوین آن در زمان اصلاحات دانست و ضمن تاکید بر اینکه دولت نهم هنوز موفق به اعمال تغییرات دلخواهش نشده است، گفت: «مرکز امور زنان و خانواده در بخش آموزش و پژوهش برای تغییر این سر فصل‌ها و متون اقداماتی را انجام داده و با یک موسسه علمی و پژوهشی برای تدوین این سرفصل‌ها و متون صحبت‌ کرده است.»

به جز اینها، ‌پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز امور زنان و خانواده نیز اعلام کرده بود که "با توجه به وضعیت کنونی رشته مطالعات زنان، نبودن منابع آموزشی مبتنی بر رویکرد دینی مورد نیاز دانشجویان و حاکمیت فضای فمینیستی بر این رشته، مرکز امور زنان و خانواده که از دوران اصلاحات، مسئولیت تأسیس این رشته را در دانشگاه‌ها به عهده داشته، در اقدامی هماهنگ با وزارت علوم، متون و سرفصل‌های رشته مطالعات زنان را تدوین می‌کند".

پرسشگری، روح حیات مطالعات زنان

یک سال قبل، منیره نوبخت، رئیس شورای فرهنگی اجتماعی زنان در گفت و گو با خبرگزاری ایلنا، مهم‌ترین نقص رشته‌های علوم انسانی را گرایش بیش از حد به مبانی و دیدگاه‌های غربی دانسته و تاکید کرده بود که این اشكال به طور خاص در رشته مطالعات زنان وجود دارد.

فعالان حقوق زنان و متخصصان رشته مطالعات زنان معتقدند وجود روحیه پرسشگری حیات این رشته را تضمین خواهد کرد. به گفته خانم شادی‌طلب، "وقتی دانشجو باشد، یعنی روحیه پرسشگری وجود دارد و وقتی پرسشگری و روحیه انتقاد در دانشجو به وجود آید آن وقت دیگر سرفصل‎ها تعیین‌كننده نیست و سواد دانشجو می‌تواند بر سرفصل‏های تعیین شده، پیشی‌ بگیرد".

منیره نوبخت، گفته بود ‌که ترسی از رواج دیدگاه‌های فمینیستی از طریق رشته مطالعات زنان در كشور وجود ندارد و وزارت علوم در دولت نهم، این رشته را بازنگری کرده و اصلاحات لازم را انجام داده است. او همان زمان پیشنهاد داده بود که مقطع دكتری رشته مطالعات زنان در دانشگاه تربیت مدرس راه‌اندازی شود كه وظیفه اصلی این دانشگاه، تربیت‌ مدرس و استاد است و به طور تلویحی به راه‌اندازی این رشته در حوزه‌های علمیه هم اشاره کرده بود.

نگرانی درباره ترویج نظریه‌های فمنیستی، ریشه‌دارتر و عمیق‌تر از آن است که مسئولان از کنار آن ساده بگذرند. در نهایت در کنار تغییر سرفصل‌های رشته مطالعات زنان و تغییر دادن نام آن به عنوان "حقوق زن در اسلام"، حاکمیت ایران همچنان با شیوه‌های مختلف تلاش می‌کند این رشته را در کنترل بگیرد. تغییر در شیوه طراحی سئوال‌ برای آزمون ورودی، راه‌اندازی رشته مطالعات زنان در چند مركز حوزوی در قم، محدود کردن فعالیت چهر‌ه‌های شاخص این رشته و بازنشستگی و برکناری بنیانگذاران و استادان برجسته این حوزه روش‌هایی بوده‌اند که تاکنون حکومت ایران برای کنترل بیشتر این رشته دنبال کرده است.

این در حالی است که فعالان حقوق زنان و متخصصان رشته مطالعات زنان معتقدند وجود روحیه پرسشگری حیات این رشته را تضمین خواهد کرد. به گفته خانم شادی‌طلب، "وقتی دانشجو باشد، یعنی روحیه پرسشگری وجود دارد و وقتی پرسشگری و روحیه انتقاد در دانشجو به وجود آید آن وقت دیگر سرفصل‎ها تعیین‌كننده نیست و سواد دانشجو می‌تواند بر سرفصل‏های تعیین شده، پیشی‌ بگیرد".

فعالان حقوق زنان تاکید می‌کنند که حساسیت بالای مسئولان به مباحث مطرح شده در این رشته نشانه بالا رفتن آگاهی جنسیتی در زنان است و فارغ‌التحصیلان این رشته حتی اگر تنها با مباحث مطرح شده در اسلام درباره زن مواجه شوند، در نهایت با پرسش‌ها و ابهاماتی روبه‌رو خواهند شد که زمینه پرداختن به مسائل زنان را پررنگ‌تر می‌کند و سیاستگذاران و قانونگذاران را مجبور به پاسخگویی خواهد کرد. این نقطه حساسی است که گویا شوراهای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی از آن غافل مانده‌اند.

حداد عادل: هيچ فايده‌ای در علوم انسانی غربی نمی‌بينيم

Fri, 15 Jun 2012 14:56:06 +0000

غلام‌علی حداد عادل گفت اگر تحول علوم انسانی صورت نگيرد يعنی انقلاب اسلامی موفق نشده است.

به گزارش منابع خبری ايران، غلام‌علی حداد عادل، رئيس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی، روز گذشته، پنج‌شنبه، ۲۵ خردادماه، در نشست اعضای کارگروه تحول علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی برنامه‌ريزی گفت: "چگونه ممکن است مدعی تمدنی متفاوت از تمدن غربی باشيم، درحالی‌که در دانشگاه‌های ما همان مطالبی که مبانی آن را قبول نداريم تدريس شود و فارغ‌التحصيلان آن رشته در جامعه مسئوليت بگيرند، بايد اين تناقض را حل کنيم."

وی اصلاح و تحول در رشته‌های علوم انسانی را همانند "تعمير هواپيمايی در حال پرواز" دانست و گفت: "دانشگاه‌های ايران، صورت تحول‌يافته مدارس علميه قديم ما نيستند و برپايه الگوی دانشگاه‌های فرنگی ايجاد شده‌اند."

اين نماينده مجلس نهم گفت: "با توجه به الگوبرداری دانشگاه‌های ايران از دانشگاه‌های فرنگی، بدون ترديد، رشته‌های مهندسی، علوم پايه و علوم انسانی موجود در دانشگاه‌های ايران، از کشورهای غربی آمده‌اند و به تمدن ديگری وابسته‌اند."

رئيس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی ز "عتاب" آيت‌الله علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ايران، از تأخير در اجرای تحول علوم انسانی خبر داد

حدادعادل با بيان اين‌که "هيچ فايده‌ای در علوم انسانی غربی نمی‌بينيم" اضافه کرد: "مباحث موجود در علوم انسانی غربی را داروين از طريق تکامل، فرويد از طريق روان‌شناسی، دورکيم از طريق علوم اجتماعی و مارکس از طريق اقتصاد را ارائه کرده‌اند."

وی تأکيد کرد: "افرادی که از حقيقت تحول علوم انسانی آگاه هستند، دشمنی خواهند کرد تا فضا را با انواع جوسازی‌ها و تهمت‌ها تيره کنند و اجازه اجرای اين تحول را ندهند."

رئيس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی همچنين از "عتاب" آيت‌الله علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ايران، از تأخير در اجرای تحول علوم انسانی خبر داد.

وی با تأکيد بر اين‌که "۱۵ رشته علوم انسانی در اولويت تحول، قرار می‌گيرد" افزود: "توجه به مبانی و برنامه درسی ، محتوا، استاد، دانشجو و پايان‌نامه و مجلات پژوهشی در بررسی تحولات مربوط به علوم انسانی، مورد تاکيد قرار گرفته است. "

چندی پيش، برپايه مصوبه پنجاهمين جلسه شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، رشته "مطالعات زنان" در دانشگاه‌های ايران به رشته "حقوق زن در اسلام" تبديل ‌شد.

حذف شش واحد از نظريه‌های فمينيستی مطالعات زنان در دانشگاه تهران

Tue, 12 Jun 2012 16:11:25 +0000

مدير گروه سابق مطالعات زنان دانشگاه تهران، از حذف شش واحد از نظريه‌های فمينيستی در رشته مطالعات زنان دانشگاه تهران خبر داد.

ژاله شادی‌طلب، جامعه‌شناس و مدير گروه سابق مطالعات زنان دانشگاه تهران امروز سه‌شنبه ۲۳ خردادماه در گفت‌وگو با روزنامه شرق ضمن تأکيد بر لزوم آشنايی دانشجويان رشته مطالعات زن با نظريه‌های فمينيستی معاصر در کنار تاريخ اديان، اساطير و هنر، گفت: "اگر رويکرد ما مبتنی بر نقد نظريه‌های فمينيستی باشد، نخست بايد محورهای آن در مطالعات زنان تدريس شود."

مدير گروه سابق مطالعات زنان دانشگاه تهران گفت: "اگر بخواهيم، به هر شکل، قرائتی اسلامی از زن ارائه کنيم بايد دست‌کم خودمان گفتمانی داشته باشيم. بنابراين مشکلات زنان برای جامعه ما از صرف مشکل به مسئله ارتقا يافته و قابل حذف نيستند."

وی با بيان اين‌که موضوع به‌کارگيری فارغ‌التحصيلان مطالعات زنان در قوه ‌قضائيه به فراموشی سپرده شده است، افزود: "هم‌اکنون، بسياری از فارغ‌التحصيلان اين رشته در حوزه‌های غيرمرتبط مشغول به کار شده‌اند."

به گفته ژاله شادی‌طلب، سهيلا صادقی فسايی، رئيس مرکز مطالعات زنان و عضو هيئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در همان روزهای نخست رياست بر گروه مطالعات زنان با ادامه فعاليت اين رشته مخالفت کرد و اين رشته را رشته‌ای غربی دانست

به گفته اين جامعه‌شناس، "اگرچه رشته مطالعات زنان به رشته مطالعات زن در اسلام تغيير نام داده شده اما تا وقتی که ماهيت پرسشگرانه آن وجود داشته باشد اين رشته در ايران، کارآيی خواهد داشت."

وی با اشاره به اين‌که عنوان رشته يادشده (مطالعات زنان) در زمان اصلاحات با عنوان "مطالعات زن در اسلام" بود، افزود: "اگرچه در آن زمان شيوه‌های تدريس اين رشته در دانشکده‌های مختلف، متفاوت بود اما نسلی تربيت شدند که اگر از توان آن‌ها در قوه‌ قضائيه و ديگر نهادهای وابسته استفاده می‌شد، بر سياست‌گذاری‌های حوزه زنان در ايران، تأثير شگرفی داشتند."

شادی‌طلب، با بيان اين که سهيلا صادقی فسايی، رئيس مرکز مطالعات زنان و عضو هيئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در همان روزهای نخست رياست بر گروه مطالعات زنان با ادامه فعاليت رشته مطالعات زنان در اين دانشگاه مخالفت کرد، گفت: "صادقی، مطالعات زنان را رشته‌ای غربی می‌دانست که به ما تزريق شده از اين رو مطالعات زنان در دانشگاه تهران، به زير‌مجموعه‌ای از دانشکده علوم اجتماعی در آمد."

مدير گروه سابق مطالعات زنان دانشگاه تهران ادامه داد: "همين که امروز با وجود مخالفت‌ها، اين رشته هنوز در ايران دانشجو می‌پذيرد به از حذف آن است."

در روز سوم خردادماه جاری اعلام شد که برپايه مصوبه پنجاهمين جلسه شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، رشته مطالعات زنان در دانشگاه‌های ايران به رشته "حقوق زن در اسلام" تبديل می‌شود.

سال گذشته، حجت‌الاسلام صدرالدين شريعتی، رئيس دانشگاه علامه طباطبايی بازنگری در رشته "مطالعات زنان" را به دانشگاه تربيت مدرس تهران واگذار کرد.

به گزارش تارنمای دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربيت مدرس، "دفاع از اسلام در برابر پرسش‌ها و شبهات مطرح درباره زن و خانواده با استناد به منابع دينی و علوم روز"، از اهداف ايجاد رشته "حقوق زن در اسلام" اعلام شده است.

وطن‌فروشی روشنفکران و وطن‌خواهی فقیهان!

Sun, 10 Jun 2012 21:36:09 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی − صادق لاریجانی (متولد ۱۳۳۹ نجف) پله‌های ترقی در ساختار سیاسی را خیلی سریع طی کرده است. در سال ۱۳۷۷ به عنوان نماینده‌ی دوره‌ی سوم مجلس خبرگان رهبری از استان مازندان به مجلس راه یافت.

در سال ۱۳۸۰ توسط آیت الله خامنه‌ای به عنوان یکی از فقهای شورای نگهبان منصوب شد. در ۲۴ مرداد ۱۳۸۸ از سوی رهبر جمهوری اسلامی بر کرسی ریاست قوه‌ی قضائیه نشست.

به تبع آن، در این مدت عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای عالی انقلاب فرهنگی بوده است.

علاوه‌ بر اینها، وی اینک یکی از اعضای هیأت رئیسه‌ی مجلس خبرگان رهبری است.

لاریجانی و علوم انسانی

لاریجانی در زندگینامه‌ی خودنوشت‌اش آورده که از سال‌ها پیش نسبت به موضوع تهاجم فرهنگی غرب- طرح شده از سوی آیت الله خامنه ای- حساس بوده است. او می‌نویسد:

"پس از چندی حس کردم تهاجم فرهنگی غرب کمی از تهاجم نظامی آن ندارد و لذا در حد وسع خویش و با بضاعتی مزجاه همّ خویش را در مقابله‌ی با این تهاجم فرهنگی قرار دادم. تهاجمی که ایمان مردم را هدف گرفته و قطعاً در راستای اهداف شوم استعماری است. چون نیک می‌‌دانند این کشور اسلامی با ایمان مردم زنده مانده است نه تجهیزات مادی و اقدامات نظامی" (منبع).

محل نزاع نوشتار کنونی مدعای ستبری است که لاریجانی اخیراً علیه روشنفکران مطرح کرده است.

او در ۱۰/۳/۹۱ در جلسه‌ی مسئولان عالی قضائی گفته است:
"مصلحت امت اسلام در تبعیت از ولایت فقیه است و در طول تاریخ تا کنون هیچ فقیهی کشور را نفروخته است اما از میان روشنفکرانی که همواره خواهان کمرنگ شدن و حذف اسلام از زندگی و راه و حرکت مردم ایران بوده‌اند کسانی کشور را فروخته‌اند."
این مدعا در ۴ اردیبهشت ۱۳۴۹ از سوی علی شریعتی بیان شده بود. لاریجانی ۴۲ سال بعد مدعای شریعتی را تکرار کرده است.

لاریجانی از ناقدان علوم انسانی است. او یکی از مدافعان نظریه‌ی اسلامی کردن علوم انسانی است. وی بیش از ۱۶ کتاب منتشر کرده و با فلسفه‌ی غرب آشناست. سخن او این است که از منظرهای گوناگون می‌توان به انسان نگریست و بدین ترتیب علوم انسانی مختلفی زاده خواهد شد. کتاب و سنت نیز "نگاه خاص" به انسان دارند، این نگاه متفاوت از نگاه غربیان به انسان است. او مخالف تعطیل کردن "علوم انسانی غربی" است. راهبرد او این است. اول- کشف پیش فرض‌های علوم انسانی چون فلسفه، جامعه شناسی، روان شناسی، و غیره. دوم- کشف دیدگاه کتاب و سنت درباره‌ی انسان. سوم- تطبیق این دو دیدگاه با یکدیگر.

او برای نشان دادن تفاوت دیدگاه به موضوع همجنس گرایی- به تعبیر او همجنس بازی- اشاره کرده و می‌گوید:

"اخیرا شنیده‌‌ام که از یکی از روشنفکران نظرش را درباره‌ی هم‌ جنس‌بازی پرسیده‌اند که وی مطرح کرده من نمی‌‌دانم چه باید گفت. چرا ما زیربناهایی را می‌‌پذیریم که ما را به اینجاها بکشاند؟ وقتی یک مسئول دستگاه قضایی این کتاب را به بنده می‌دهد معلوم می‌‌شود که اینها اثر خود را گذاشته است...‌این اندیشمند امروز به جایی رسیده که وقتی از وی درباره‌ی همجنس‌بازی سوال می‌شود می‌گوید من نمی‌توانم درباره‌ی این موضوع و درستی و غلط بودن آن اظهار نظر کنم. این اندیشمند می‌گوید دوره‌ی تکلیف‌ها گذشته است و امروز زمانی است که باید به حقوق انسانها توجه شود. که این موضوع جای تاسف دارد." (منبع)

این سخنان ناظر به سخنرانی عبدالکریم سروش در شهر تورنتوی کاناداست. به گمان لاریجانی بدیهی است که یک مسلمان باید مخالف همجنس گرایی باشد، اما گویی روشنفکری مقتضای تأسف باری دارد.

تکرار مدعای شریعتی

لاریجانی یکی از مدافعان نظریه‌ی ولایت فقیه است. سهل است او با احکام ولی فقیه مناصب سیاسی را در اختیار گرفته است. شاید برخلاف انتظار نباشد که او به عنوان یک فقیه، مدافع فقیهان و ناقد روشنفکران باشد. اما دوری از جاده‌ی انصاف خلاف انتظار است. شاید همین هم خلاف انتظار نباشد، برای این که لاریجانی نزدیک سه سال است که ریاست دستگاه سرکوب جمهوری را برعهده دارد و دستگاه تحت امر او مخالفان و ناقدان را بازداشت و شکنجه و محکوم کرده و می‌کند. بازداشتگاه ها، بازجویی‌ها و شکنجه‌ها بهترین تجلی گاه فقه و فقاهت این فقیه‌اند.

محل نزاع نوشتار کنونی مدعای ستبری است که لاریجانی اخیراً علیه روشنفکران مطرح کرده است. او در ۱۰/۳/۹۱ در جلسه‌ی مسئولان عالی قضائی گفته است:

"مصلحت امت اسلام در تبعیت از ولایت فقیه است و در طول تاریخ تا کنون هیچ فقیهی کشور را نفروخته است اما از میان روشنفکرانی که همواره خواهان کمرنگ شدن و حذف اسلام از زندگی و راه و حرکت مردم ایران بوده‌اند کسانی کشور را فروخته‌اند." (منبع).

این مدعا در ۴ اردیبهشت ۱۳۴۹ از سوی علی شریعتی بیان شده بود. لاریجانی ۴۲ سال بعد مدعای شریعتی را تکرار کرده است.

به مدعای علی شریعتی بنگرید:

"در تمام جامعه‌های اسلامی که در صد سال اخیر با تمدن جدید آشنا شدند و با مسائل اقتصادی و سیاسی و نظامی اروپا سر و کار پیدا کردند نگاه کنید، پای یکی از این قراردادهای سیاهی را که در این یک قرن و بیش از یک قرن تدوین شده و این قراردادهای شوم استعماری که در میان کشورهای اسلامی افریقا و آسیا با امپریالیسم منعقد گردیده، یعنی تحمیل گردید، زیر یکی از این قراردادها امضای یک عالم اسلامی وجود ندارد. متأسفانه و با کمال شرمندگی همه‌ی امضاها از تحصیلکرده‌های مدرن و روشنفکر و امروزی و غیر متعصب و دارای جهان بینی باز و اومانیستی و مترقی و غیر مذهبی است! حتی اگر یکی از میان این عوامل می‌خواسته خود را بفروشد و پای قرارداد استعماری را امضاء کند، اول عمامه و قبا و عبا را می‌کنده و ریش می‌تراشیده و فکل می‌بسته و یک سفری به فرنگ می‌رفته است و در رودخانه‌ی تایمز غسل تعمیدش می‌داده‌اند و بعد بر می‌گشته و تصحیف حر می‌شده و آلت فعل و بالاخره به نام یک شخصیت متجدد و مترقی اروپایی مآب غیر مذهبی امضأ می‌کرده است (تقی زاده)" (علی شریعتی، مجموعه‌ی آثار، جلد ۵ ، صص ۹۲- ۹۱. تمام کلمات سیاه شده‌ی این جمله از خود شریعتی است).

نقد مدعای دیروز شریعتی و مدعای امروز لاریجانی

این مدعا از جهات عدیده مخدوش است و شواهد و قرائن تاریخی مبطل بسیار دارد. به نکات زیر توجه کنید:

یکم- فقیهان در دوران استعمار ریاست کشور را در دست نداشته‌اند تا پای قراردادهای استعماری را امضا کنند یا کشور را بفروشند. فرض کنید که من مدعی شوم: "خاندان اکبر گنجی هیچ گاه پای هیچ قرارداد استعماری را امضا نکرده و لذا وطن‌فروشی نکرده است". خوب ناقدان می‌پرسند: مگر خاندان تو کاره‌ای بوده‌اند تا وطن‌فروشی کنند؟ از این جهت این امر هیچ فضیلتی برای خاندان گنجی یا فقیهان به شمار نمی‌رود.

دوم- فروش کشور چه معنایی دارد؟ مگر کشور را می‌توان فروخت تا روشنفکران آن را فروخته باشند؟ این چه نوع اتهامی است که شخص اول دستگاه قضایی کشور متوجه روشنفکران می‌کند؟

سوم- شاید منظور جداکردن بخشی از سرزمین‌های ملی و بخشش آن به کشورهای دیگر باشد؟ اگر چنین است، کدام روشنفکران چنین کرده اند؟ مگر آن که لاریجانی مدعی شود که هرکس روحانی و فقیه نیست، روشنفکر است. روشن است که روشنفکر نامیدن کلیه‌ی غیرروحانیون، مدعایی باطل است. به دوران‌هایی که ایران درگیر جنگ شده و سپس مجبور به بخشش بخش‌هایی از سرزمین خود شده است، بنگرید. آیا زمامداران حاکم گروه فاقد طبقه‌ی روشنفکران بوده اند؟ روشنفکر نامیدن پادشاهان قاجار (فتح علی شاه) مدعای نامعقولی است که حتی بعید است از زبان یک فقیه برون آید. هرکس فقیه یا از صنف روحانیت نیست، غیر فقیه و غیر روحانی است، نه روشنفکر. تنها تعداد محدودی از غیر فقیهان و غیر روحانیون روشنفکر به شمار می‌روند. محمد رضا شاه پهلوی بحرین را بخشید. آیا چون او فقیه و آخوند نبود، پس روشنفکر بود؟

چهارم- عهدنامه‌های گلستان و ترکمان چای شاید بدنام‌ترین قراردادهای تاریخ ایران باشند. این قرارداد‌ها که نتیجه‌ی شکست ایران در جنگ‌های ایران و روس بود، به جدا شدن بخش‌های وسیعی از خاک ایران منتهی شد. ایرانیان هرگاه می‌خواهند یک توافق به دولت‌های خارجی را مذمت کنند، آن را با عهد نامه‌ی "ننگین ترکمان چای" مقایسه می‌کنند. به عنوان نمونه آیت الله خامنه‌ای در سخنرانی ۱۴/۳/۹۱ گفت:

"حتّى در زمینه‌ى حفظ تمامیت ارضى کشور، حفظ حاکمیت دولتها، ضعف خجالت‌آورى را در این دورانِ دویست ساله مشاهده و تجربه کردیم. در همین دورانِ دویست ساله است که معاهده‌ى ذلتبار ترکمانچاى و قبل از آن، معاهده‌ى گلستان اتفاق افتاد؛ هفده شهر قفقاز را از ایران جدا کردند." (منبع)

جنگ دوم ایران و روس با احکام جهادی فقیهانی چون ملا احمد نراقی- صاحب عواید الایام و نظریه پرداز ولایت فقیه- آغاز شد. فقیهان در محل اقامت فتح علی شاه گرد آمده و حکم جهاد صادر کردند. اگر آنها چنان نکرده بودند، بخش وسیعی از سرزمین‌های ایران از دست نمی‌رفت. آیت الله سید محمد طباطبایی (۱۲۴۲- ۱۱۸۰ قمری) و شیخ جعفر کاشف الغطأ با نوشتن رساله‌های جهادیه و صدور فتوای جهاد حکومت را وادار به جنگ با روسیه کردند. آیت الله طباطبایی به فتح علی شاه نوشت که اگر اقدام به جهاد با روسیه نکند، خود برای آن قیام خواهد کرد. شاه از ترس فقیهان اقدام به جنگ با روسیه کرد. سپهر درباره‌ی اجتماع فقیهان در حضور فتح علی شاه نوشته است:"این جمله‌ی مجتهدان که انجمن بودند به اتفاق فتوا دادند که هر کس از جهاد با روسیان باز نشیند از اطاعت یزدان سر بر تافته و متابعت شیطان کرده است" (ناسخ التواریخ ، محمّد تقی لسان الملک سپهر ج ۱ ـ ۳۶۵/۲ اساطیر تهران).

سپس فقیهانی چون آیت الله طباطبایی، آیت الله محمد جعفر استر آبادی ، ملا محمد تقی برغانی ، میرزا عبدالوهاب قزوینی ، ملا احمد نراقی ، سید نصرالله استر آبادی ، سید محمد قزوینی ، سید عزیزالله مجتهد طالشی و آخوند ملا محمد مامقانی جهت پشتیبانی از جنگ به تبریز رفتند. پس از شکست در جنگ، بسیاری از مردم به فقیهان توهین و آنها را مسخره می‌کردند. آیا فقیهان عامل اصلی این وطن‌فروشی نبودند؟ اساساً فقیهان حکومت را حق خود می‌دانستند و فتح علی شاه به نیابت از آنها حکومت می‌کرد. اما مضحک تر از همه روشنفکر قلمداد کردن فتح علی شاه توسط "فقیه زندانبان" است.

پنجم- فقیهان رضا شاه را عامل انگلستان به شمار می‌آورند. به گفته‌ی آنها بریتانیا رضا شاه را با کودتا بر سر کار آورد. به عنوان نمونه آیت الله خامنه‌ای در مراسم سالگرد آیت الله خمینی در ۱۴/۳/۹۱ در این باره گفت:

"در همین دوران بود که دولت انگلیس آمد حکومت پهلوى‌ها را در ایران به وجود آورد؛ رضاخان را انتخاب کردند، از یک مرکز فرودستى او را بالا کشیدند، به سلطنت کشور رساندند و سلطنت او را در کشور به صورت یک قانون درآوردند و همه‌ى امور را به دست او دادند و او هم در مشت خودشان و در اختیار خودشان بود." (منبع)

رضا شاه می‌خواست نظام پادشاهی را به نظام ریاست جمهوری مبدل سازد. نامدارترین فقیهان در مقابل او ایستادند و وی را قانع ساختند که پادشاه ایران شود. فقیهان در مراسم تاج گذاری او شرکت داشتند. پس فقیهان به جای آن که کاری کنند که رضا شاه یک دوره رئیس جمهور باشد و برود، عامل انگلستان و فرزند آمریکایی اش- باز هم به گفته‌ی فقیهان- را برای مدت ۵۷ سال بر ایران حاکم کردند. آیا به پادشاهی رساندن عامل بریتانیا- مدعای فقیهان- وطن‌فروشی نبود؟

ششم- در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ علیه مصدق، آیت الله کاشانی و آیت الله بهبهانی با کودتاگران همکاری کردند. بیت آیت الله کاشانی از آمریکایی‌ها پول دریافت کرد. به نوشته‌ی مارک گازیوروسکی: "صبح روز ۱۹ اوت (۲۸ مرداد) دو تن از مامورین سیا به نام‌های بیل هرمن و فرد زیمرمن با آرامش ملاقات کردند و مبلغ ۱۰ هزار دلار در اختیار او گذاشتند تا به کاشانی بدهد. چنین به‌نظر می‌آید که کاشانی ترتیب آن‌ را داد که یک گروه ضد مصدق از ناحیه‌ی بازار به مرکز تهران روانه شود" (مارک گازیوروسکی، کودتای اوت ۱۹۵۳، ترجمه‌ی غلامرضا نجاتی، شرکت انتشار، ص ۳۷؛ هم‌ چنین: مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت، ج۲، ص ۱۱۸).

آیت الله کاشانی در پاسخ به پرسش اخبار الیوم مبنی بر این که به‌نظر شما بزرگ‌ترین اشتباه مصدق کدام است؟ گفت: "پایمال کردن قانون اساسی و و عدم اطاعت از اوامر شاه" (کیهان، ۱۷/۶/۱۳۳۲). به گفته‌ی او بزرگترین اشتباه مصدق پروژه‌ی جمهوری کردن نظام سیاسی ایران بود:"مصدق برای برقراری جمهوریت می‌کوشید. او شاه را مجبور کرد ایران را ترک کند؛ اما شاه با عزت و محبوبیت چند روز بعد برگشت. ملت شاه را دوست دارد" (کیهان ، ۱۷/۶/۱۳۳۲). آیت الله کاشانی آن گاه مصدق را به خیانت به کشور و مجازات مرگ محکوم می‌کند. می‌گوید:

"این مصدق راه را گم کرده و مستحق چنین عاقبتی بوده‌است.تمام هم و غم او این شده بود که مردم فریاد بزنند زنده باد مصدق. مصدق به من و کشورش خیانت کرد.طبق شرع شریف اسلامی مجازات کسی که در فرماندهی و نمایندگی کشورش خیانت کند مرگ است" (کیهان، ۱۷/۶/۱۳۳۲).

آیا مشارکت در کودتای ۲۸ مرداد و دریافت پول از آمریکا وطن‌فروشی نبود؟

آیت الله بروجردی روابط خوبی با شاه و دربار داشت و پس از کودتای ۲۸ مرداد نیز از رئیس دولت کودتا و شاه حمایت می‌کرد. سپهبد زاهدی نخست وزیر دولت کودتا طی تلگرافی در ۶/۶/۱۳۳۲ به آیت االله بروجردی نوشت:

"حضور محترم حضرت آیت‌الله العظمی آقای بروجردی دام ظله. به عرض عالی می‌‌رساند به‌مناسبت حلول عیدسعید غدیرخم ـ که بزرگ‌ترین اعیاد مذهبی می‌باشد ـ تبریکات خالصانه‌ی خود را تقدیم و در انجام خدمتی که به مبادی مقدس دین حنیف اسلام و حفظ میهن و رفاه مردم برحسب امر مطاع شاهانه برعهده‌ دارد از انفاس قدسیه آن پیشوای روحانی بزرگ یاری می‌طلبد. ارادتمند سپهبد فضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر. ششم شهریور ماه ۱۳۳۲" (

پاسخ آیت الله بروجردی به پیام زاهدی به شرح زیر بود:

"بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. جناب آقای سپهبدفضل‌الله زاهدی نخست‌وزیر دام اجلاله. به عرض می‌‌رساند مرقوم محترم که متضمن تبریک عیدغدیرخم که اعظم اعیاد مذهبیه است بوده واصل گردید. مرجو آن‌که خداوند عز شأنه جنابعالی را در انجام وظایف دینیه که در این موقع خطیر به عهده گرفته‌اید اعانت فرموده و عامه‌ی مسلمین را از برکات عیدسعید بهره‌مند فرماید. والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته ۱۹ ذیحجه ۱۳۷۲ حسین الطباطبایی البروجردی".

به گفته‌ی اردشیر زاهدی در خاطراتش ، در آستانه‌ی کودتای ۲۸ مرداد، فقیهان برجسته‌ای چون آیت‌الله بروجردی، حکیم، کاشانی و شهرستانی با مصدق مخالف شده بودند و از شاه می‌خواستند که او را عزل کند. منابع تاریخی از دیدار آیت‌الله هبه‌الدین شهرستانی با شاه در دوره‌ی کوتاه اقامت وی در بغداد ـ بعد از شکست کودتای ۲۵ مرداد ـ سخن به میان آمده است (حسین مکی، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و رویدادهای متعاقب آن، ص ۲۶۳). شاه پس از ترک بغداد و عزیمت به رم، یک تلگراف برای آیت الله بروجردی ارسال می‌کند. آیت الله بروجردی در پاسخ او می‌نویسد:

"حضور مبارک اعلیحضرت همایون خلدالله تعالی ملکه ـ تهران. تلگراف مبارک که از رم مخابره فرموده بودید و مبشر سلامت اعلیحضرت همایونی بود موجب مسرّت گردید. نظر به آن‌که تصمیم مراجعت (شاه از رم به ایران) فوری بود، جواب تأخیر شد. امید است ورود مسعود اعلیحضرت به ایران مبارک و موجب اصلاح مقاصد دینیه و عظمت اسلام و‌ آسایش مسلمین باشد. حسین طباطبایی البروجردی".

حال می‌توان پرسید: از نظر فقیهان شاه وطن‌فروش بود یا مصدق؟ فقیهان از کدامیک حمایت به عمل آوردند؟ در این که فقیهان شاه را وطن‌فروش قلمداد کرده و می‌کنند، هیچ شک و تردیدی وجود ندارد.

هفتم- صدام حسین به ایران تجاوز کرد و شورای امنیت سازمان ملل نیز عراق را به عنوان متجاوز رسماً اعلام کرد. اما آیت الله خمینی با بیان سخنان تحریک آمیز در اقدام او مشارکت داشت (در مقاله‌ی "نقش آیت الله خمینی در آغاز جنگ" به این مسئله پرداخته ایم. رجوع شود به کتاب: بود و نمود خمینی، وعده‌ی بهشت، برپایی دوزخ، صص ۵۶۰- ۵۴۳). پس از فتح خرمشهر کشورهای عربی حاضر به پرداخت حدود ۶۰ میلیارد دلار خسارت به ایران شدند، اما آیت الله خمینی و دیگر فقیهان این پیشنهاد را رد کردند. شعار آیت الله خمینی این بود:"جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم". صدها هزار جوان ایرانی در جنگ کشته شد، تعداد بیشتری زخمی گردیدند، یک هزار میلیارد دلار خسارات مادی به کشور وارد آمد، کار که به شکست انجامید، آیت الله خمینی جام زهر را نوشید و نامه‌ی محرمانه‌ی به مسئولان نظام را نوشت که بعدها توسط هاشمی رفسنجانی منتشر شد. تا ۱۳ روز پیش از پذیرش قطعنامه‌ی ۵۹۸ شورای امنیت، آیت الله خمینی پذیرش صلح را خیانت به پیامبر اسلام قلمداد می‌کرد. بهترین جوان‌های ایران زمین دلیرانه از کشور خود در جنگ دفاع کردند. اما تصمیم گیری‌های فقیهان چیز دیگری بود. نقش اصلی برعهده‌ی آیت الله خمینی، آیت الله خامنه‌ای و آیت الله هاشمی رفسنجانی بود.

هشتم- در ماجرای خلع آیت الله شریعتمداری از مرجعیت توسط جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم، آیت الله هاشمی رفسنجانی در نمازجمعه‌ی ۳/۲/۱۳۶۱ تهران گفت:

"ایشان[آیت الله شریعتمداری] از آمریکا تقاضای پول کرده برای حرکت در مقابل جمهوری اسلامی و آمریکاییان، اول برنامه‌ی او را خواستند و گفتند ما باید برنامه را ببینیم تا پول بدهیم که چکار می‌خواهید بکنید".

آیت الله مهدوی کنی نیز در سخنرانی قبل از خطبه‌های نماز جمعه‌ی هاشمی گفت که آیت الله شریعتمداری به دنبال تجزیه‌ی آذربایجان از ایران بوده است. هاشمی رفسنجانی نیز در همین نماز جمعه مدعای آیت الله مهدوی کنی را تأیید کرد. آیا آیت الله شریعتمداری فقیه نبود؟ آیا پول گرفتن از دولت آمریکا و تجزیه‌ی بخشی از خاک ایران وطن‌فروشی نیست؟ البته آیت الله شریعتمداری طی نامه‌ای به آیت الله خمینی سخنان این دو فقیه عضو مجلس خبرگان رهبری را تکذیب کرد و "دروغ محض" و "حرف‌های بی حقیقت" خواند. فقیهان دروغ گو چگونه این مدعیات را به خورد مردم می‌دادند؟ وقتی با خود چنین می‌کنید، معلوم است که با روشنفکران چه خواهید کرد. آیت الله موسوی خوئینی‌ها نیز در ۹/۲/۱۳۶۱ طی مصاحبه‌ای به روابط آیت الله شریعتمداری و دولت آمریکا پرداخت و گفت:

"این مرجعی که آمریکا می‌خواست بر ایران و کشورهای مجاور تحمیل کند، کارش به رسوایی کشید. مرجعیت اسلام ثابت کرده که این قله‌ی رفیع جایی نیست که هر مگسی بتواند دست به آن جا پیدا کند و آمریکا بتواند در آن فضولی بکند و می‌بینیم که این مرجع آمریکایی به چه رسوایی کشیده می‌شود".

آیا "مرجع آمریکایی" وطن‌فروشی نیست؟

نهم- پس از اعتراض‌های مردمی به تقلب در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ ، رسانه‌های رژیم، آیت الله احمد جنتی و وزیر اطلاعات مدعی شدند که سید محمد خاتمی حدود یک میلیارد دلار از دولت عربستان سعودی دریافت کرده و قرار است که ۱۷ میلیارد دلار دیگر نیز دریافت کند. ابتدأ آیت الله جنتی در ۵/۵/۱۳۸۸ گفت:

"من سندی را به دست آوردم که آمریکایی‌ها یک میلیارد دلار از طریق افراد سعودی که هم اکنون عامل آمریکا در کشور‌های منطقه هستند، به سران فتنه دادند و همین سعودی‌ها که به نمایندگی آمریکا صحبت می‌کردند، گفتند اگر توانستید نظام را منقرض کنید تا پنجاه میلیارد دلار دیگر را هم می‌دهیم، اما خداوند این فتنه را به دست بندگان صالحش خاموش کرد." (منبع)

سپس حجت الاسلام حمید رسایی- عضو جبهه‌ی پایداری و نماینده‌ی مجلس- اعلام کرد که مبالغ پرداختی بسیار بیش از اینهاست و یک میلیارد دلار مد نظر آیت الله جنتی فقط به خاتمی پرداخت شده است. (منبع). به دنبال اعتراض مهدی کروبی و درخواست سند، سخنگوی شورای نگهبان در ۱۶/۵/۱۳۸۸ اعلام کرد "در تلاش‌های دشمن علیه نظام اسلامی اساسا تردیدی وجود ندارد و آیت الله جنتی نیز حتما اسنادی در این خصوص داشته است...هر زمان به جرم کسانی که مقابل نظام ایستادند رسیدگی شود، اسناد کمک‌های میلیاردی به آنها نیز ارائه می‌شود." (منبع). سپس نوبت به فقیه بعدی، حیدر مصلحی- وزیر اطلاعات- رسید که گفت: "بله این موضوع واقعیت دارد بلکه شما می‌توانید بالاتر از آن را نیز حساب کنید." (منبع)

آیا دریافت یک میلیارد دلار از دولت آمریکا وطن‌فروشی نیست؟ مگر سید محمد خاتمی فقیه نیست؟ البته این مدعا کاذب است و خاتمی پولی از آمریکا و عربستان سعودی دریافت نکرده است، اما در بحث کنونی مدعای فقیهان مهم است، نه حقیقت.

دهم- حسن روحانی یکی از فقهای عضو مجلس خبرگان رهبری است (فقاهت همه‌ی اعضای مجلس خبرگان رهبری را شورای نگهبان تأیید کرده است. از این نظر درباره‌ی میزان سواد فقهی حسن روحانی سحن نخواهیم گفت). او مسئول مذاکرات هسته‌ای با اروپائیان در دوران ریاست جمهوری خاتمی بود. وی بارها و بارها از سوی زمامداران جمهوری اسلامی به "خیانت" در آن مذاکرات و وطن‌فروشی متهم شده است. مگر علی لاریجانی- برادر صادق لاریجانی- مدعی نشد که که حسن روحانی "در غلطان" را داد و "آب نبات" گرفت؟

یازدهم- عظمت طلبی اتمی آیت الله خامنه‌ای چند قطعنامه‌ی شورای امنیت سازمان ملل و تحریم‌های اقتصادی یک جانبه‌ی آمریکا و اروپا را به دنبال آورده است. تحریم‌ها فشار بی امانی بر اقتصاد کشور و مردم وارد آورده و می‌آورد. در واقع مردم ایران دارند به جای فقیهان مجازات می‌شوند. مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه پنج به علاوه‌ی یک مجدداً در استانبول و بغداد آغاز شد و قرار است که دور سوم آن در آخر خرداد ماه در مسکو پی گرفته شود. این مذاکرات تحت هدایت مستقیم آیت الله خامنه‌ای صورت می‌گیرد. دولت‌های غربی به دنبال عقب نشینی ایران اند، اما حاضر به لغو تحریم‌های اقتصادی نیستند. اگر ایران در این مذاکرات نابرابر و زورگویانه عقب نشینی نکند، تحریم‌های تیرماه اتحادیه‌ی اروپا تقریباً فروش نفت ایران را ناممکن می‌سازد.

یک احتمال هم این است که هیچ گونه توافقی صورت نگیرد و قطار به مقصد جنگ در حال حرکت باشد. اگر ایران مورد تهاجم نظامی تجاوزکارانه قرار گیرد، ایران نیز واکشن نشان خواهد داد و در نتیجه این احتمال وجود دارد که جنگی همه جانبه درگیرد. یک جنگ همه جانبه، میلیون‌ها کشته و زخمی و آواره به دنبال خواهد داشت. ضمن این که احتمال تجزیه‌ی ایران در چنان شرایطی یک احتمال بالاست. فقیهان مسئولیت این فاجعه را دیگر نمی‌توانند به گردن روشنفکران بیندازند.

مدعای آیت الله صادق لاریجانی کاذب است. کارنامه‌ی فقیهان در طی ۳۳ سال اخیر موجب شده است تا بسیاری به جای حمله‌ی به فقیهان، به اسلام بتازند. این هم یکی دیگر از دستاوردهای فقیهان است.

رشته مطالعات زنان هم اسلامی شد

Wed, 23 May 2012 13:04:19 +0000

رشته "مطالعات زنان" در دانشگاه‌های ايران به رشته "حقوق زن در اسلام" تبديل می‌شود.

روزنامه شرق امروز چهارشنبه سوم خردادماه گزارش داد، برپايه مصوبه پنجاهمين جلسه شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، رشته "مطالعات زنان" در دانشگاه‌های ايران به رشته "حقوق زن در اسلام" تبديل می‌شود.

اعضای اين شورا به رياست غلامعلی حدادعادل، عضو شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی، چگونگی تدوين و اصلاح سرفصل‌های دوره دکترای تخصصی رشته مطالعات زنان با گرايش حقوق زن در اسلام را ارائه کردند.

حداد عادل در اين جلسه موضوع مطالعات زنان با رويکرد فعلی رايج در جهان را "به‌شدت مخالف با مبانی اسلام" دانست و افزود: "اين مباحث مقلدانه در گذشته بدون نقد و بررسی در دانشگاه‌ها تدريس شدند از اين رو شورای عالی انقلاب فرهنگی اين موضوع را به‌صورت اساسی تجديدنظر می‌کند."

رئيس کميسيون فرهنگی مجلس به دولت اصلاحات اشاره دارد. رشته "مطالعات زنان" در سال ۱۳۸۰ تصويب شد، اين رشته ابتدا در دانشگاه تهران و سپس در دانشگاه‌های علامه طباطبايی، الزهرا و دانشگاه آزاد تدريس گرديد.

غلامعلی حدادعادل، عضو شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی موضوع مطالعات زنان با رويکرد فعلی رايج در جهان را "به‌شدت مخالف با مبانی اسلام" دانست

حداد عادل در ادامه بر لزوم "نقد و بررسی اجتهادی در کنار تدريس مباحث رايج در غرب" تأکيد کرد.

رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: "بايد مشخص شود در نظام حقوقی اسلام، زن به‌عنوان يک انسان، همپای مرد دارای حقوق فردی و اجتماعی است."

اعضای شورای يادشده از ۲۰ عضو از جمله ۱۲ نفر از روحانيان و فعالان حوزه‌های علميه تشکيل شده و همگی پيشينه‌های زيادی در زمينه علوم انسانی اسلامی داشته‌اند.

برپايه قانون شورای‌ عالی انقلاب فرهنگی، اجرای مصوبات اين شورا برای همه دستگاه‌های موضوع اين مصوبه، از جمله وزارتخانه‌های علوم، تحقيقات و فن‌آوری، آموزش‌وپرورش، پژوهشگاه و دانشگاه آزاد اسلامی الزامی است.

به گزارش تارنمای دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربيت مدرس، "درک ديدگاه‌های اسلام درباره زن و خانواده بر پايه منابع اصيل در جهت تبيين مبانی انديشه دينی و طرح نظام حقوقی اسلام، دفاع از اسلام در برابر پرسش‌ها و شبهات مطرح درباره زن و خانواده با استناد به منابع دينی و علوم روز، ارتقا و توسعه پژوهش در مسايل زن و خانواده با مطالعات عميق اسلامی و توليد علم بومی در حوزه مطالعات زنان، ارتقا جايگاه زنان و خانواده در جامعه بر اساس تعليمات اسلامی" از اهداف ايجاد رشته "حقوق زن در اسلام" اعلام شده است.

در حالی اسلامی‌سازی رشته‌های علوم انسانی در دانشگاه‌ها پيش می‌رود که چند روز پيش، صادق آملی لاريجانی، رئيس قوه قضائيه ايران، در واکنش به طرح اسلامی‌کردن و بازنگری علوم انسانی در دانشگاه‌ها از سوی وزارت علوم گفته بود: "بحث تحول در علوم انسانی کاری نيست که بتوان با دو يا پنج ماه کار، آن را انجام داد، از هرگونه تعجيل در اسلامی‌کردن علوم انسانی اجتناب کنيم."

۵۵۵ درس از ۳۸ رشته علوم‌ انسانی بازنگری شدند

Sat, 26 Nov 2011 15:43:06 +0000

رئيس پژوهشگاه علوم‌ انسانی و مطالعات فرهنگی وزارت علوم از بازنگری ۵۵۵ درس از ۳۸ رشته علوم‌انسانی در دانشگاه‌های ايران خبر داد.

به گزارش خبرگزاری فارس، حميدرضا آيت‌اللهی، رئيس پژوهشگاه علوم‌ انسانی و مطالعات فرهنگی وزارت علوم، تحقيقات و فن‌آوری، در نشست رسانه‌ای خود گفت سه هزار و ۲۱ نفر در اين بازنگری با وزارت علوم همکاری کرده‌اند.

وی رشته‌های علوم انسانی را دارای "کاستی‌های متعدد" دانست که مناسب "فرهنگ ايرانی اسلامی" نبودند.

آيت‌اللهی تأکيد کرد که اين بازنگری با توجه به دغدغه‌های آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی صورت گرفته است.

آيت‌الله خامنه‌ای دو سال پيش، از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی انتقاد کرده بود.

در چند سال گذشته علاوه بر انتقاد از شمار دانشجويان علوم انسانی، کتاب‌های درسی اين رشته‌ها نيز مورد انتقاد قرار گرفته بود و يکی از دلايل بروز اعتراضات گسترده پس از برگزاری دهمين دوره انتخابات رياست جمهوری در ايران و حضور وسيع جوانان و دانشجويان در اين اعتراضات، از سوی مقام‌های ايران "بدآموزی‌های غربی" در رشته‌های علوم انسانی قلمداد شده بود.

رشته‌های علوم‌ اجتماعی، فلسفه، اقتصاد و روزنامه‌نگاری به ترتيب بيشترين بازنگری‌ها را داشته‌اند

پس از آن وزارت علوم اعلام کرد کتاب‌های درسی علوم انسانی بايد بر اساس ارزش‌های اسلامی بازنگری شود و کامران دانشجو، وزير علوم نيز گفت بازنگری در علوم انسانی "بی‌برو برگرد" انجام می‌شود.

حميدرضا آيت‌اللهی در ادامه سخنان خود "ايجاد تمهيدات مورد نياز برای توانمندی‌های شناختی و مهارتی يادگيرنده، ارتقاء سطح اصول اخلاق حرفه‌ای، اخلاقيات و معنويت، مطالعات و استفاده از سرفصل‌های متداول و به‌روز جهانی با توجه به شاخص‌های ملی، مذهبی، فرهنگی و بومی کشور" را از ضرورت‌های بازنگری دروس علوم‌انسانی دانست.

وی گفت برای اين بازنگری هفت هزار و ۸۳۷ پرسش‌نامه در رابطه با ۵۵۵ درس منتخب برای سه هزار و ۲۱ نفر از استادان حدود ۱۰۰ دانشگاه و ساير مراکز آموزش عالی و تحقيقاتی ارسال شد.

در اين پرسش‌نامه‌ها سئوال‌هايی چون "به چه ميزان سرفصل فعلی نياز به بازبينی دارد، به چه ميزان سرفصل فعلی نگرش يادگيرنده را توسعه می‌بخشد و به چه ميزان در هر سرفصل فعلی به ارزش‌های دينی و مذهبی توجه شده است"، مطرح شدند.

آيت‌اللهی افزود: "بيش از ۵۵ جلسه کارگروه‌های تخصصی با زمان ميان دو تا هشت ساعت برای هر نشست با حضور ۹۰ نفر از استادان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور برای بررسی مطالعه و جمع‌بندی هر کدام از دروس براساس رشته و تخصص تشکيل شده است."

به گفته رئيس پژوهشگاه علوم‌انسانی درس‌های انتخاب‌شده برای بازنگری شامل اقتصاد با ۲۹ درس، تاريخ با ۱۳ درس، حقوق با ۲۱ درس روان‌شناسی با ۵۰ درس، زبان و ادبيات انگليسی با ۱۳ درس، زبان و ادبيات فارسی با ۱۳ درس، علوم‌ اجتماعی با ۲۳۶ درس، علوم تربيتی و مشاوره با ۲۳ درس، علوم‌سياسی با ۲۲ درس، فلسفه با ۹۰ درس، مديريت با ۱۷ درس و ارتباطات و روزنامه‌نگاری با ۲۸ درس، می‌باشند.

بدين ترتيب رشته علوم اجتماعی با ۲۳۶ درس و رشته‌های تاريخ زبان و ادبيات انگليسی و زبان و ادبيات فارسی با ۱۳ درصد به ترتيب بيشترين و کمترين درس‌های بازنگری شده را به خود اختصاص داده‌اند.

خردادماه گذشته محمد مهدی‌نژاد نوری، معاون پژوهش و فن‌آوری وزير علوم در ايران گفته بود تحول علوم انسانی به علوم انسانی اسلامی "دارای پيچيدگی و ابهام زياد" است.

وی افزوده بود: "بايد علوم انسانی را در کشور برگرفته از مکتب برحق اسلام و آموزه‌ها و ارزش‌های اساسی دين توسعه داد."

معاون پژوهش و فن‌آوری وزير علوم تأکيد کرده بود: "تحول علوم انسانی به علوم انسانی اسلامی حتی از اعزام انسان به فضا سخت‌تر است و چنان‌چه اين هدف برای کشور در نظر گرفته شود دسترسی به فضا امکان‌پذيرتر از تحول در علوم انسانی اسلامی است."

۴۰۰ سرفصل رشته‌های دانشگاهی ايران بازنگری شد

Mon, 29 Aug 2011 09:10:12 +0000

۴۰۰ سرفصل رشته‌های دانشگاهی ايران با هدف «اسلامی‌کردن» آن‌ها بازنگری شده است.

به گزارش خبرگزاری‌های ايران، کامران دانشجو، وزير علوم ايران دوشنبه هفتم شهريور ۱۳۹۰ در ديدار با اعضای تشکل‌های استادان دانشگاه‌ها گفت به دليل «اهميت و جايگاه» علوم انسانی، تغيير محتوا و منابع دروس اين رشته‌ها در اولويت قرار گرفته است.
به گفته وی، اسلامی‌کردن دانشگاه‌ها «دو رکن اساسی» دارد. وی از «رکن ظاهری و مناسبات انسانی» و «محتوای دروس و منابع درسی» به عنوان اين دو رکن نام برد و افزود: «هر دو رکن بايد هم‌زمان پيگيری شود زيرا بايد بين سيرت و صورت، تناسب و هماهنگی برقرار باشد.»

همچنين امروز، دوشنبه سعيد قديمی، مدير کل دفتر پشتيبانی آموزش عالی وزارت علوم از پايان بازنگری سرفصل‌ها و منابع آموزشی ۳۸ رشته علوم انسانی خبر داده و گفته نتايج اين بازنگری‌ها تا هفته آينده به وزارت علوم ارايه می‌شود.

آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ايران، سال ۱۳۸۸ از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی که به گفته وی در آن‌ها «آموزه‌های غرب» تدريس می شوند، انتقاد کرده بود

حميدرضا آيت‌اللهی، رئيس پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳ تير ۱۳۹۰ به خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا)، گفته بود: «۳۸ رشته و بيش از۴۰۰ سرفصل بازنگری‌شده علوم انسانی تا اول شهريور ماه ۱۳۹۰ در اختيار وزارت علوم قرار خواهد گرفت.»
به گفته رئيس پژوهشگاه علوم انسانی اين ۳۸ رشته در ۱۲ مقوله حقوق، علوم سياسی، اقتصاد، علوم تربيتی، مديريت، زبان ادبيات فارسی، زبان ادبيات انگليسی، تاريخ، فلسفه، روش‌شناسی، روزنامه‌نگاری، ارتباطات و علوم اجتماعی مورد بازنگری قرار می‌گيرند.
مقامات ايران از دو سال گذشته خواهان تغيير در محتوای علوم انسانی دانشگاه‌ها بر اساس «مبانی اسلام» شده‌اند.
کامران دانشجو سال گذشته در پاسخ به کسانی که معتقدند اين بازنگری‌ها در جهت يک انقلاب فرهنگی است، گفت: «انقلاب فرهنگی ديگری در کار نيست اما بازنگری در علوم انسانی بی برو برگرد در کار است.»
همچنين آيت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ايران، سال ۱۳۸۸ از تحصيل دو ميليون دانشجوی ايرانی در رشته‌های علوم انسانی که به گفته وی در آن‌ها «آموزه‌های غرب» تدريس می شوند، انتقاد کرده بود.
به گفته رضا عامری،، مديرکل دفتر نظارت و ارزيابی وزارت علوم ایران ۴۳ درصد دانشجويان فعلی کشور در رشته‌های علوم انسانی تحصيل می‌کنند. وی گفته وزارت علوم این آمار را باید به ۳۶ درصد کاهش دهد.

تیر خلاص ایدئولوژی به اندیشه

Babak M — Sun, 07 Aug 2011 14:50:23 +0000

حذف رشته‌های علوم انسانی

مرتضی اصلاحچی

یکم- چندی پیش در مصاحبه‌ای در خصوص اسلامی کردن علوم انسانی گفتم که این پروژه امکان‌ناپذیر است. چون این کار با بخشنامه و دستور عملی نمی‌شود و نیاز به تولید «علم بومی» دارد. حال این‌که تولید علم در کشور ما ناچیز و در حوزه علوم انسانی تقریباً هیچ است.

روز گذشته در خبر‌ها آمد که دانشگاه علامه طباطبایی برای سال جدید در اکثر رشته‌ها دانشجو نمی‌پذیرد. در حالی که رشته‌هایی چون فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مدیریت، حسابداری، روزنامه‌نگاری و ارتباطات از فهرست رشته‌های این دانشگاه حذف شده‌اند، «الهیات» که پیش‌تر در این دانشگاه تدریس نمی‌شد اضافه شده است تا شاید از این طریق گامی در مسیر «اسلامی کردن دانشگاه‌ها» برداشته شود!

عدم جذب دانشجو در ۱۳ رشته علوم انسانی بیانگر این است که پروژه «اسلامی کردن این رشته‌ها» با شکست مواجه شده است و عدم پیداکردن راهکار مناسب در این خصوص، مسئولان را به این نتیجه رسانده است که برای مدتی صورت مسئله را پاک کنند.

دانشگاه علامه طباطبایی به عنوان تنها دانشگاه تخصصی علوم انسانی ایران که حتی از آن با عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی خاورمیانه یاد می‌شد همواره برای حاکمیت مشکل‌ساز بوده است.
اگرچه اکنون بسیاری از رشته‌های کلیدی این دانشگاه حذف شده‌اند، اما پیش‌تر هم کنترل شدیدی روی این دانشگاه وجود داشت و بعد از روی‌کار آمدن محمود احمدی‌نژاد، دولت در عمل به دانشگاه علامه طباطبایی اعلام جنگ کرد.

گذشته از حذف انجمن اسلامی، مسئولان جدید دانشگاه بسیاری از استادان منتقد را یا بازنشسته و اخراج و یا ساعت‌های تدریس آن‌ها را محدود کردند. انجمن‌های علمی که به صورت تخصصی در حوزه‌های خود فعالیت می‌کردند نیز تحت فشار قرار گرفتند. نشریات دانشجویی به خاطر سانسور شدید و شرایط دشوار در عمل قادر به انتشار نبودند و کانون‌های فرهنگی به بهانه‌های واهی تعطیل شدند.

دانشگاه تبدیل به مدرسه‌ای شد که خاک مرده بر آن پاشیده شده است و دانشجویان فقط سر کلاس حاضر می‌شدند تا حرف‌های کانالیزه شده استادان تایید شده را بشنوند و دیگر هیچ. دانشگاه پویایی و سرزندگی خود را از دست داد و فضای پر شور و نشاطی که در زمان دولت اصلاحات تاحدودی وجود داشت از میان رفت.

دوم- نظام‌های سیاسی ایدئولوژیک-اقتدارگرا مدعی‌اند که در همه زمینه‌ها خودکفا هستند و در همه حوزه‌ها نسخه می‌پیچند. چه در شوروی که همه علوم به اصطلاح کمونیستی بودند و حزب در همه‌چیز اعمال نظر می‌کرد و چه در جمهوری اسلامی که معتقد است «نظام ولایتی تشیع» بهترین پاسخ برای هر سئوالی را در آستین دارد و نهادهای آکادمیک باید تحت سلطه نظام حاکم فعالیت کنند.

دغدغه «اسلامی کردن دانشگاه‌ها» در ایران امر نوپایی نیست. از ابتدای روی‌کار آمدن حاکمیت جمهوری اسلامی، مقامات دولتی تلاش کردند تا از طریق «انقلاب فرهنگی»، نهادهای آکادمیک کشور را از «تفکرات گمراه‌کننده» پاک‌ کنند؛ امری که البته تاکنون نتیجه‌ای هم در پی نداشته است.

رشته‌های علوم انسانی از یک منظر با رشته‌های تجربی و فنی-مهندسی تمایز دارند. اگر در رشته‌های فنی، تمرکز بر آموزش آخرین دستاوردهای فنی و نیز تربیت «تکنیسین» است، رشته‌های انسانی علاوه بر آموزش «اندیشه‌ها» باید «اندیشیدن» را نیز یه دانشجویان بیاموزند.

دانش‌آموختگان علوم انسانی باید ذهنی «پرسشگر» پیدا کنند تا همه چیز را به دیده «شک» بنگرند و آن را به چالش بکشند. این امر خود «سمی مهلک» برای نظام‌های ایدئولوژیک است. در این نظام‌ها، «شک و پرسش» محلی از اعراب ندارند، حرف اول و آخر‌‌ همان است که «دستگاه تبلیغ» اعلام می‌کند و در این میان هرگونه چون و چرا، «کارشکنی» تلقی می‌شود.

نظام‌های سیاسیِ ایدئولوژیک- اقتدارگرا مدعی‌اند که در همه زمینه‌ها خودکفا هستند و در همه حوزه‌ها نسخه می‌پیچند. چه در شوروی که همه علوم به اصطلاح کمونیستی بودند و حزب در همه‌چیز اعمال نظر می‌کرد و چه در جمهوری اسلامی که معتقد است نظام ولایتی تشیع بهترین پاسخ برای هر سئوالی را در آستین دارد، نهادهای آکادمیک باید تحت سلطه نظام حاکم فعالیت کنند.

«خرد خودبنیاد» می‌تواند پایه‌های نظام را به لرزه درآورد؛ چراکه ایدئولوژی حاکم، در وهله اول متکی بر جهل و ناآگاهی حکومت شوندگان است. برای چنین نظام‌هایی، فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و.... در ذات خود، «دشمن» تلقی می‌شوند چرا که این دانش‌ها، دست ایدئولوژی حاکم را رو می‌کنند و دروغ حاکمان را بر ملا می‌سازند.

دانشجویان این رشته‌ها، در‌‌ همان ترم‌های اول در می‌یابند که «ایدئولوژی رسمی» در مقایسه با سایر تفکرات، نه تنها بهترین گزینه موجود نیست، که حتی در بسیاری مواقع با بدیهیات منطقی نیز همخوانی ندارد. بدین سان است که در چهارچوب ایدئولوژی حاکم، «علوم انسانی» در محاق می‌رود و دانشجویان این رشته‌ها نیز «عناصری خطرناک» قلمداد می‌شوند.

دانشگاه در ذات خود نهادی مدرن است و مدرنیسم نیز سراسر ضد سلطه است. از‌‌ همان نخستین روزهایی که دانشگاه در ایران تکوین پیدا کرد، چالشی جدی با نظام سلطه نیز پدیدار شد. در برابر اما اقتدارگرایان به جای هم‌سو کردن خود با ارکان مدرنیسم، تلاش کردند از طریق پررنگ کردن «محصول مدرنیسم» آن را کنترل کنند.

چه در زمان پهلوی‌ها و چه در جمهوری اسلامی، تاکید ویژه‌ای بر «عقلانیت ابزاری» و «تکنوکراسی» که زاییده مدرنیسم هستند به چشم می‌خورد. «تکنولوژی» به عنوان «محصول مدرنیته» مورد استقبال قرار گرفت، اما بنیان‌های فکری آن با ممنوعیت و محدودیت مواجه شد.

محمدرضا نیکفر در مقاله «ایمان و تکنیک» می‌نویسد: «ائتلاف تاریخی‌ای که جنبش اسلامی را در دوره‌های اخیر پیش برده، از آغاز شیفته‌ی عقلانیت ابزاری مدرن بوده و رمز موفقیت خود را در آن می‌دانسته که به علوم و فنون قدرت‌زای مدرن مجهز شود»

او در قسمت دیگری از این مقاله می‌افزاید: «راهی که در جامعه‌های اسلامی به طور طبیعی در برخورد با بسیاری از مسئله‌های ناشی از مدرنیزاسیون گزیده می‌شود، بازی در شکاف صورت و محتوا و ظاهر و باطن است. اقتدارگرایان صورت را برگزیده‌اند و مردم نیز به اجبار حفظ ظاهر می‌کنند. در ظاهر دین و مدرنیت در آمیخته می‌شوند باطن اما تهی است: نه سنتی است نه مدرن است و انحطاط غلبه دارد»

وضعیتی که اکنون گرفتار آن هستیم، همان چیزی است که نیکفر به درستی بیان می‌کند: «انحطاط». نظام آموزشی علوم انسانی در ایران به معنای علمی مدرن نیست و حکومت هم هرچه تلاش کرد تا آن را با زاویه دید خود هماهنگ و در اصطلاح «اسلامی» کند، موفق نشد و در ‌‌نهایت هم بد‌ترین و «منحط»‌ ترین گزینه ممکن یعنی «حذف» رشته‌های کلیدی علوم انسانی را در پیش گرفت.

به زعم کار‌شناسان، جامعه ایران به شدت دچار «آنومی» است. به تعبیری هیچ چیزی سرجای خود نیست و انواع و اقسام ناهنجاری‌ها و معضلات در حاد‌ترین شکل خود در جامعه خودنمایی می‌کنند.

چه کسانی باید این مسائل را بررسی کنند و راه‌کار مناسب، برای برون‌رفت از این بحران را بیایند؟ پاسخ روشن است؛ کسانی که در حوزه‌های مختلف علوم انسانی ورزیده‌اند و کارکرده اند و قادرند با اتکا به جدید‌ترین تئوری‌های علوم انسانی، به تحلیل مسائل جامعه بنشینند.

حال این سوال پیش می‌آید: در شرایطی که حکومت، سیاست حذف «علوم انسانی» را در پیش گرفته است چه بر سر «جامعه» خواهد آمد؟