حسین نوش آذر

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

hosseinn — Mon, 14 Jan 2013 23:22:08 +0000

برنامه رادیویی «مجله ادبی زمانه» ویژه سرود شادی در دویست و سی‌امین سالگرد نمایش «سارقان» از فریدیش شیللر

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر- آیا در ادبیات داستانی و در شعر می‌توانیم از «شادی» سخن بگوییم؟ یا این‌که مهم‌ترین وظیفه ادبیات اصیل و ماندگار این است که از نقصان‌ها، از ناتوانی و درماندگی انسان و از تباه شدن آرزوها و آرمان‌های او سخن بگوید؟

آیا نویسندگان و شاعران هم حق دارند شاد باشند؟ یا اینکه آن‌ها از چنان شاخک‌های عاطفی حساسی برخوردارند که نمی‌توانند نسبت به فلاکت و رنج و درماندگی انسان بی‌تفاوت بمانند و لاجرم همواره غمگین‌اند؟ اگر چنین نیست، «شادی» چگونه در ادبیات خلاق می‌تواند زبان و بیان ادبی بیابد؟

«سرود شادی» از اشعار فریدریش شیللر، شاعر سرشناس آلمانی در دوران کلاسیک از هر نظر ستایشگر شادی‌ست.

«سرود شادی» از مشهور‌ترین سروده‌های فردریش شیللر است. او این شعر را در اوج جوانی در تابستان ۱۷۸۵ سروده و بتهوون هم بعد‌ها تقطیعش کرده و بر اساس آن سمفونی نهم‌اش را ساخته است.

●فریدریش شیللر در سال ۱۷۵۹ متولد شد و در سال ۱۸۰۵ هم درگذشت.

●شیللر «سرود شادی» از مشهورترین اشعارش را در اوج جوانی در تابستان ۱۷۸۵ سروده است.

●«سرود شادی» بیانگر این معناست که نباید هرگز امید به صلح و دوستی و پیوند انسان‌ها با یکدیگر را از دست داد.

●روایت رادیویی «سرود شادی» در مجله ادبی زمانه را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

این شعر به اعتبار سمفونی نهم بتهوون و به‌خاطر پیام امیدبخش و شادی‌بخشش در اروپا بسیار خواهان دارد.

شیللر در «سرود شادی» یک جامعه ایده‌آل یا به اصطلاح کمال مطلوب را وصف می‌کند که در آن انسان‌ها به واسطه شادی و دوستی واقعی - و نه از روی منفعت‌طلبی و نیرنگ - با هم در یک پیوند برادرانه قرار دارند. این شعر بیانگر این معناست که نباید هرگز امید به صلح و دوستی و پیوند انسان‌ها را از دست داد. شیللر امیدوار است که روزی انسان‌ها به‌راستی شادی‌هاشان را با هم تقسیم کنند و اعتقاد دارد که اگر چنین بشود، آنگاه می‌توان به خداوند هم نزدیک شد. یعنی در واقع شیللر از مفهوم شادی به معنای آزادی دست پیدا می‌کند.

می‌نویسد:

آه یاران، نه این نواهای محزون
خوش‌تر نوایی سر دهیم
نوایی شادی‌بخش
شادی!
شادی!
شادی، این اخگرِ الاهی
دختری از اِلیسیوم
سرمست پای می‌نهیم به بارگاه آسمانی‌ات
و به سِحرِ تو
هر آنچه که به رسم روزگار از هم گسیخته
یگانه می‌شود
و آنجا که تو بال‌های لطیف‌ات را بگسترانی
انسان‌ها با هم برادر می‌شوند

در نظر شیللر «دوستی» چنان اهمیت دارد که اگر انسان بتواند با دوستِ کسی دوستی کند، مثل این است که بخت‌یار بوده و لاجرم «شاد» هم خواهد بود. با این تفاصیل می‌توان گفت «شادی» و «دوستی» و «آزادی» در نظر شیللر با هم در پیوندی تنگاتنگ قرار دارند.

● ویدئو: سمفونی نهم بتهوون بر اساس «سرود شادی» از شیللر

می‌نویسد:

او که بخت‌ یارش بوده
و دوستِ دوستی بوده
او که به زنی زیبارو دست یافته
هلهله‌کشان به ما بپیوندد

باید دانست که دوران کلاسیک که در آلمان با سفر گوته به ایتالیا در سال ۱۷۸۶ آغاز شد و با درگذشت شیللر در سال ۱۸۰۵ به پایان رسید، واکنشی بود به عصر روشنگری و خردگرایی محض در آن دوره. شیللر و گوته بر آن بودند که از زیبایی و نیکی و از انسانیت ستایش کنند. از این دوران به عنوان دوره «تهاجم و طوفان» هم یاد کرده‌اند.

در دوران «تهاجم و طوفان» از نظر سیاسی و اجتماعی، شاعران و روشنفکران و اندیشمندان آلمان خواهان همه‌ آنچه بودند که امروز ما در ایران با آن درگیر هستیم. آن‌ها خواستار پایان گرفتن حکم‌فرمایی اقتدارگرایان در ایالات آلمان و دربار شاهزادگان بودند، اعتقاد داشتند که زندگی طبقه‌ متوسط یک زندگی کسالت‌بار است و همچنین تصور رایج این گروه اجتماعی از «اخلاق» و «عرف» را نمی‌پذیرفتند و نیز سنت‌های ادبی مسلط در جامعه را به چالش کشیده بودند. «سرود شادی» در این عصر طلایی و در جوانی و شوریدگی یکی از بااستعداد‌ترین شاعران جهان پدید آمده است.

فریدریش شیللر در سال ۱۷۵۹ متولد شد و در سال ۱۸۰۵ هم درگذشت. او با نمایش «سارقان» ( Die Raeuber) به شهرت رسید. این نمایش در ۱۳ ژانویه ۱۷۸۲ در چنین روزی در تآتر ملی و درباری مانهایم به نمایش درآمد. استقبال از این نمایش تا آن حد بود که از قبل ۱۲۰۰ صندلی این تماشاخانه مجلل به فروش رفته بود.

شیللر در آن زمان به عنوان پزشک در ارتش خدمت می‌کرد. او بدون اجازه مافوقش و بدون برگ مرخصی از پادگان فرار کرد که در این نمایش شرکت کند. او که در آن زمان فقط ۲۳ سال داشت، یک‌شبه به شهرت بی‌سابقه‌ای دست یافت.

نمایش «سارقان» اثر شیللر
● نمایش «سارقان» اثر فریدریش شیللر در ۱۳ ژانویه ۱۷۸۲ در تآتر ملی و درباری مانهایم به نمایش درآمد.

● در این نمایش دو برادر به نام‌های فرانتس و کارل که عضو گروه سارقان تبهکار هستند، بر ضد حکمفرمایی بی‌چون و چرای پدرانشان شورش می‌کنند.

● شیللر در بیست‌و‌سه‌سالگی با نمایش «سارقان» که از یک درونمایه شورشی برخوردار است، به شهرت رسید.

●شیللر «سروده شادی» را در همان ایام و در همان حال و هوای شورشی سروده است.

روایت می‌کنند که مردم از دیدن این نمایش چنان به شوق آمده بودند که تماشاخانه به دیوانه‌خانه شباهت پیدا کرده بود. موضوع نمایش هم در این اقبال بی‌سابقه بی‌تأثیر نبود: دو برادر به نام‌های فرانتس و کارل که عضو گروه سارقان تبهکار هستند، بر ضد حکفرمایی بی‌چون و چرای پدرانشان شورش می‌کنند. پس طبعاً این نمایش در آن زمان مورد اقبال جوانان واقع شده بود. از نظر این رویکرد شورشی و همچنین به لحاظ تأکید شیللر در جوانی بر شادی و اصالت دوستی، دوران امیدبخش «تهاجم و طوفان» به خیزش اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نسل بیت در سال‌های دهه ۱۹۶۰ شباهت دارد. هم در دوران «تهاجم و طوفان» و هم در دوران نسل بیت نویسندگان و شاعران خواهان آرمان‌شهری بودند که بر مبنای دوستی و عشق و شادی شکل گرفته باشد.

باید گفت اصولاً هرگاه ادبیات خلاق به واقعیت‌ها و به زندگی روزانه انسان‌ها نزدیک شده از شادی فاصله گرفته است و هرگاه که با تکیه بر فلسفه، کمال مطلوب و یک جامعه آرمانی را در نظر داشته، پیامش هم برای بشریت امیدبخش‌ بوده است.

شیللر سال‌ها بعد در ۲۱ اکتبر ۱۸۰۰، یعنی پنج سال پیش از آنکه از دنیا برود در نامه‌ای به دوستش، کریستیان گوتفرید کولنر نوشت: «علاقه‌ات به "سرود شادی" احتمالاً به دورانی معطوف است که در آن این شعر پدید آمده. اما این تنها ارزشی‌ست که این شعر دارد و آن هم فقط در نظر ما و نه برای جهانیان یک ارزش به‌شمار می‌آید.» (منبع)

شیللر در سطری از «سرود شادی» می‌نویسد: برادران! به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان.

تصویر نخست: یکی از اجراهای «سارقان» اثر شیللر در آلمان

در همین زمینه:

پرونده «حق شادی» در گروه جامعه زمانه، زیر نظر سپیده شایان و با مشارکت و همکاری اسماعیل جلیلوند (در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، حسن مکارمی، حسن یوسفی اشکوری، مژگان کاهن و بهروز شیدا)، آیدا قجر(در گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، شهلا شفیق و سعید پیوندی)، بهنام دارایی‌زاده (در گفت‌وگو با جلال ایجادی و مانا نیستانی)، نعیمه دوستدار (در گفت‌وگو با احمد علوی)، حسین نوش‌آذر (مقاله شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان)، سارا روشن (در گفت‌و گو با محمدرضا نیکفر) و اکبر فلاحیان (ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر) تهیه شده است.

گفت و گوهای حق شادی را می توانید از طریق لینک های زیر بخوانید:

ده پرسش اساسی در مورد حقوق بشر

حقوق بشر و افق دید ما- در گفت‌وگو با محمدرضا نیکفر، نویسنده و پژوهشگر- بخش نخست

حق شادی- در گفت‌وگوبا محمدرضا نیکفر، بخش دوم و پایانی

اندوهباری نظام آموزشی در ایران – گفت‌وگو با سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

شیللر: «به راه خود بروید، شادمانه، همچون یک قهرمان»

مرگ‌پرستی حکومت ایران – گفت‌وگو با شهلا شفیق، جامعه‌شناس، پژوهشگر و فعال حقوق زنان

پیوند شادی با محیط زیست سالم – گفت‌وگو با جلال ایجادی، استاد دانشگاه وکارشناس

محیط زیست

شادی در سکوت ممکن نیست- گفت‌وگو با بهروز شیدا، منتقد، نویسنده و پژوهشگر ادبی

حق شادی و زخم‌های تاریخی - در گفت‌وگو با ناصر مهاجر، پژوهشگر تاریخ ایران

سکس، شادی و حقوق بشر- گفت‌وگو با مژگان کاهن، روان‌شناس

حق شادی، حق انتقاد - در گفت‌وگو با مانا نیستانی، کاریکاتوریست ساکن فرانسه

جامعه ایران و زخم‌های روحی - در گفت‌وگو با حسن مکارمی، روانشناس، پژوهشگر و فعال اجتماعی

افسردگی، تورم و بحران اقتصادی - گفت‌وگو با احمد علوی، اقتصاد‌دان و پژوهشگر علوم اجتماعی

رقص، شادی و اعتراض- گفت‌وگو با شاهرخ مشکین‌قلم، رقصنده باله

حق شادی، دین و دینداری- گفت‌وگو با حسن یوسفی اشکوری، پژوهشگر امور دینی و فعال ملی مذهبی

ابوتراب خسروی: «تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و قداست‌سازی»

hosseinn — Wed, 31 Oct 2012 21:53:16 +0000

گفت‌و‌گو با ابوتراب خسروی نویسنده رمان «ملکان عذاب»

دفتر خاک

دفتر خاک - «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی آخرین رمان از سه‌گانه‌ای‌ست که با «اسفار کاتبان» آغاز شد و با «رود راوی» ادامه یافت و اکنون به پایان رسید.

داستان از منظر اول شخص و از دریچه چشم یک خان‌زاده بسیار متمول به نام زکریا روایت می‌شود که در یک خانواده مادرسالار و در متن روابط ارباب و رعیتی پرورش پیدا کرده، از همه نعمت‌های روزگار برخوردار است، به تحصیل حقوق در دانشگاه می‌پردازد و سرانجام به راه پدر که زمانی یک افسر بی‌رحم بوده می‌افتد، به تصوف گرایش پیدا می‌کند، قطب صوفیان می‌شود و عاقبت هم به حقیقت و ماهیت زندگی‌اش پی می‌برد: او متوجه می‌شود که نیاکانی تبهکار داشته و همگی به دلیل تبهکاریشان به تنهایی و تبعید گرفتار آمده‌اند. پس او نیز طبعاً وارث این عذاب اجدادی‌ست.

«ملکان عذاب» سه سال در انتظار مجوز به‌سر برد و سرانجام ممنوع از انتشار تشخیص داده شد. در این رمان سویه‌های خفیفی از رئالیسم جادویی دیده می‌شود و بر خلاف آثار دیگر ابوتراب خسروی که بیشتر مورد پسند خوانندگان خاص قرار می‌گرفت، به خوانندگان عام نظر دارد.

برنامه «جنگ ادبی» این هفته که دوشنبه‌ها از رادیو زمانه پخش می‌شود به «ملکان عذاب» نوشته آقای خسروی و در گفت‌و‌گوی کوتاه تلفنی با او اختصاص دارد. مشروح این گفت‌و‌گو را می‌توانید اکنون در سایت زمانه هم بخوانید. برنامه «جنگ ادبی» ویژه «ملکان عذاب» (از حسین نوش‌آذر) را از طریق فایل صوتی زیر می‌توانید بشنوید:

●گفت‌و گو با ابوتراب خسروی

آقای خسروی چه اتفاقی در زندگی شما، در ذهن شما افتاد که تصمیم گرفتید گوشه‌ای از فرهنگ ایران را از دریچه چشم یک خان‌زاده که بعد به حلقه‌هایی از حزب توده‌ نزدیک می‌شود و بعد‌تر به صوفیه تمایل پیدا می‌کند و حتی قطب صوفیه می‌شود روایت کنید؟

موضوع تصوف یکی ار مشغله‌های تاریخی فرهنگی جامعه ماست که به‌نظرم یکی از تأثیرگذار‌ترین جریان‌های فرهنگی اجتماعی جامعه ما بوده است. و من هم به اعتبار کارهایی که به عنوان یک نویسنده نوشته‌ام همیشه به مضامینی از این دست علاقمند بوده‌ام. تاریخ معاصر ما پر است از این شخصیت‌ها. شخصیت‌هایی که بین لاهوت و ناسوت نوسان داشته‌اند و سیر کرده‌اند کم نیستند. به‌عنوان کسی که می‌نویسد این مضمون برایم جذاب بود. در خان‌زاده بودن شخصیت راوی عمدی نبود. می‌توانست نباشد. شاید به این دلیل بود که بی‌آنکه خان‌زاده یا رعیت‌زاده باشم این فضا‌ها را درک کرده‌ام. مدت شش سال که کم و بیش با این رمان سرکرده‌ام بیشتر در جست‌وجوی فرم فراگیری بودم که مابین وقایع رمان تعادل ایجاد کند. موفق بوده‌ام یا نه، نمی‌دانم.

ابوتراب خسروی: «در ملکان عذاب اصرارم بر جذب بیشتر خوانندگان متعارف بود.»

جان‌مایه پرسش ما این است: در این داستان چه حقیقتی را می‌خواهید بیان کنید؟

اگر حقیقتی در دستم بود نیاز به نوشتن رمان نبود. رمان شرح و جزئی‌نگاری یک وضعیت است. شاید یک پرسش باشد که اگر نویسنده بتواند نظر خواننده را جلب کند، خواننده را در سؤالش شریک کند. ادبیات و در بحث ما رمان فلسفه نیست که بخواهد به پرسشی پاسخ دهد.

اما شما طرح پرسش نمی‌کنید. روایتی از یک زندگی را به‌دست می‌دهید که ممکن است برای دیگران هم ارجاع‌پذیر باشد. آیا زندگی زکریا و رنج و عذابی که او وارثش است، به نظر شما تعمیم‌پذیر است؟

به‌نظرم داستان‌نویس داستانی را می‌نویسد، وضعیتی را تصویر می‌کند با شرح وضعیتی که می‌اندیشد فی‌الواقع تناقضی را که با جهانش دارد عینی می‌کند، سؤال در شرح وضعیت پدید می‌آید. به تعداد خوانندگان یک اثر ممکن است سؤال پدید بیاید و نیز درباره تعمیم‌پذیری، ممکن است یک رمان مستقیماً با اجتماعیات تعمیم نیابد، گو آنکه در هنر ودر بحث ما ادبیات متشکل از اجزاء رئالیته‌هاست، منتها ممکن است فرماسیونی که ایجاد می‌شود با وجوه اجتماعی تعمیم نیابد یا بیابد. بعد از نوشتن، نویسنده در موضع یک خواننده صرف قرار می‌گیرد. به گمانم اگر سمت و سویی هدایت‌شده داشته باشد صنعتگری است،‌‌ همان کاری که در ادبیات رئال سوسیالیسم شد.

این رمان را چند بار نوشتید و بازنوشتید؟

این رمان را سه بار گمانم بازنویسی کردم. منتها تکه‌های مختلفش را بار‌ها نوشتم. اصرارم روی ایجاد تعادل و ایجاد کشش بود. اصرارم ارتباط با خواننده متعارف بود نه اینکه بخواهم رمانی نخبه‌گرا بنویسم. کارهای قبلی‌ام چنین مُهری خورده بود.

در هر بار بازنویسی چه اتفاقی برای داستان افتاد؟

نوشتن کشف است. در هر بار نوشتن فضاها و جزئیات تازه خودشان را نشان می‌دادند.

آیا اکنون که این اثر منتشر شده، در مقایسه با آثار دیگرتان خودتان آن را می‌پسندید؟

طبیعتاً هر نویسنده‌ای کاری که می‌نویسد، مورد نظرش هست به نوعی سلیقه‌اش هست. رمان را آنطور می‌بیند که می‌نویسد. شک نکنید که اگر به کاری که می‌نویسم معتقد نبودم، به دست انتشارش نمی‌دادم.

تصوف اکنون سال‌هاست که در فترت افتاده و فرهنگ غالب ما نیست، اگر هم اهمیت داشته باشد، در هر حال پیش‌رونده نیست، می‌توان گفت بیشتر جایگزینی‌ست برای مذهب رسمی، در حالی‌که فرهنگ شهری که تحت فشار هم قرار دارد، میل به تجدد و رفاه، مدرنیته و مانند آن اکنون مطرح است.

اتفاقاً من اینطور فکر نمی‌کنم. طنز هست که برایتان بگویم به اصطلاح روشنفکران زیادی خصوصاً چپ دیده‌ام که به عرفان و تصوف روی آورده‌اند و به خانقاه‌ها پناه می‌آورند. اعتراف می‌کنم که رفتار چنین روشنفکرانی برای من به عنوان نویسنده الهام‌برانگیز بوده.

زبان و بیان شما در ملکان عذاب با «اسفار کاتبان» و «رود راوی» متفاوت است.

از نظر شما خوشحالم. به‌نظرم مضامین مختلف زبان خاص خودشان را می‌طلبند. اگر همه این کار‌ها یک زبان داشتند، من تعییر نکرده و ساکن یک وضعیت بودم، هر کار تجربه تازه‌ای‌ست و زبان خودش را ایجاب می‌کند.

این سه کتاب، «رود راوی»، «اسفار کاتبان» و «ملکان عذاب» یک سه‌گانه‌اند. آن اندیشه‌ای که این سه کتاب را به هم پیوند می‌دهد، در گمان شما چیست؟

مضامینی مثل قداست و فرقه‌گرایی و خرافه سه وجه یک هرم هستند. تاریخ ما پر است از فرقه‌گرایی و خرافه و قداست‌سازی.

آقای خسروی ظاهراً در «ملکان عذاب» به مخاطب‌ عام‌تر نظر دارید.

درباره کارهای قبلی‌ام بعضی خرده می‌گرفتند که آن کار‌ها مخاطب نخبه را جذب می‌کنند و قادر به ارتباط با مخاطب متعارف ادبیات نیستند. به همین دلیل خیلی از خواننده‌های متعارف رمان را راضی نمی‌کند. اعتراف می‌کنم که تقطیع‌های زمانی و نیز فضاهای تجریدی در عین اینکه خودم و بعضی از خوانندگان خاص را راضی می‌کرد باعث نوعی سوءتفاهم با بعضی از خوانندگان می‌گردید. در ملکان عذاب اصرارم بر جذب بیشتر خوانندگان متعارف بود.

بینامتنیت همواره از دغدغه‌های شما بوده. در «ملکان عذاب» با کدام متون در گفت‌و‌گو قرار گرفته‌اید؟

متون صوفیانه، خصوصاً فرهنگ مکتوب صوفیان بخش مهمی از فرهنگ آیینی جامعه ماست که متأسفانه ناخوانده مانده. بخشی از رمان به‌خصوص پایان‌بندی «ملکان عذاب» ملهم از وقایعی در تاریخ صوفیان است.

در همین زمینه:
ملکان عذاب و کالبد مکتوب ابوتراب خسروی، مسعود کدخدایی، کتاب زمانه
ملکان عذاب، حکایت حال و یک کلمه هم نگفت، کتاب زمانه

کاشف واژگان کهن، مجتبا صولت پور، نقد «دیوان سومنات» نوشته ابوتراب خسروی

گلایه نویسندگان، شاعران و مترجمان از ممیزی کتاب

فیلیپ راث، و تلاش انسان برای رهایی از خانواده

hosseinn — Mon, 08 Oct 2012 20:03:17 +0000

بخش پایانی ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، فیلیپ راث (۱۹۳۳) و تلاش او برای رهایی انسان از خانواده با پناه آوردن به سکسوالیته

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر- نشریه بررسی کتاب در نیویورک از گروهی از نویسندگان آمریکایی خواسته بود که محبوب‌ترین کتابشان در دو دهه آخر قرن بیستم را اعلام کنند. از میان کتاب‌هایی که فهرست شد، شش اثر از آن فیلیپ راث بود.

به این ترتیب فیلیپ راث که در آثارش تصویری از اخلاقیات و روحیات یهودیان آمریکا به‌دست می‌دهد، به عنوان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نویسندگان معاصر آمریکا شناخته شد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلیپ راث و برتری او نسبت به دیگر نویسندگان آمریکایی این است که آثار او مطلقاً عام‌پسند نیست، اما مخاطبان انبوه دارد. او در آثارش نشان می‌دهد که انسان هر چقدر هم تلاش کند محال است به خوشبختی و سعادت مطلق دست یابد.

مهم‌ترین مضمون آثاری که فیلیپ راث در جوانی پدید آورده، سکسوالیته و مهم‌ترین مضمون آثاری که در سالخوردگی نوشته، جدال با پیری و سکسوالیته است. حتی در آمریکا هم عده‌ای از منتقدان اعتقاد دارند که برخی از آثار راث از قلمرو پورنوگرافی می‌آید. برای مثال هنگامی که در سال ۲۰۰۰ رمان «ضعف‌های انسانی» از فیلیپ راث منتشر شد، عده‌ای از این نظر بر او خرده گرفتند. راث در این رمان یک استاد ادبیات را نشان می‌دهد که زبان گزنده‌ای دارد و به همین دلیل هم به ناحق او را به راسیسم متهم می‌کنند. او این رمان را در سایه ماجرای بیل کلینتون با مونیکا لوینسکی نوشت و قصد داشت به این بهانه از نظام سیاسی آمریکا که رییس جمهورش را منزه می‌خواهد انتقاد کند. در این میان سکسوالیته و خواهش‌های تن در نظر راث فقط در حد یکی از خصوصیات انسانی مطرح است.

مشکلات یا «شکوه‌های» پورتنوی: داستان در اتاق یک روانکاو شکل می‌گیرد.

ژرژ باتای، فیلسوف فرانسوی می‌گوید: «وقتی که انسان به‌گونه‌ای رفتار کند که رفتارش با عرف و هنجارهای اجتماعی در تقابل قرار داشته باشد، می‌توانیم از اروتیک سخن بگوییم.»

او همچنین می‌گوید: «اروتیک نمایی را به نمایش می‌گذارد که ظاهر آن را هرگز به چالش نمی‌کشند. در پشت این نماست که احساسات، جسم و عادت‌هایی که از آن‌ها شرمگین هستیم، آشکار می‌شوند.»

فیلیپ راث به پشت این نما نظر دارد و احساسات و عادت‌هایی جسمانی‌ را که ما از آن معمولاً به خاطر مذاهب ابراهیمی شرم داریم بیان می‌کند.

قهرمان رمان بسیار مهم «مشکلات پورتنوی» همان هیولایی‌ست که ژرژ باتای از آن یاد می‌کند. او الکساندر نام دارد، در یک خانواده یهودی مرفه پرورش پیدا کرده، در درس و زندگی اجتماعی از هر نظر نمونه است و حتی موفق می‌شود که به عرصه سیاست هم وارد شود. اما از خواهش‌های بیمارگونه تن‌اش در رنج و عذاب است. پس طبعاً داستان در اتاق یک روانکاو، به شکل اعترافات آلکساندر شکل می‌گیرد.

سکسوالیته برای الکساندر پورتنوی راهی برای لذت‌جویی یا بقاء نیست. او از سکسوالیته به شکل یک عصیان بر ضد هنجارها و عرف اجتماعی استفاده می‌کند با این قصد که خودش را از رابطه تنگاتنگ با یک مادر متجاوز و یک پدر سختگیر برهاند. او که یک منحرف جنسی‌ست، پی همخوابگی‌های چند نفره است و از کودکی به خودارضایی عادت دارد. برای مثال اعتراف می‌کند که روزی در اتوبوسی که پر از مسافر است کنار زنی می‌نشیند و با تصور همخوابگی با او خودارضایی می‌کند. مثل این است که او با خودارضایی می‌خواهد آمریکای مذهب‌زده و اخلاقی در سال‌های دهه ۱۹۵۰ را در مایعات جسمش تطهیر کند. آیا خوانندگان و شنوندگان رادیو زمانه در ایران، در میان آشنایانشان چنین شخصیت‌هایی را سراغ ندارند؟

این نوع رفتار تخریبی و عصیانی با سکسوالیته دقیقاً آن روی دیگر سکه مذهب و شایست‌ها و نبایست‌های متشرعین است که به نام ما ضرب می‌کنند. فیلیپ راث که در یک خانواده یهودی پرورش پیدا کرده، با این مشکلات به‌خوبی آشنایی دارد. آلکساندر در همین رمان به روانکاوش می‌گوید که او را از اخلاق مذهبی و یهودی و از سایه هیولاوار پدر که بر سرش افتاده نجات دهد.

«مشکلات پورتنوی» سرآغاز مجموعه‌ای از رمان‌ها با شخصیت‌هایی به نام‌های دیوید کپش، پتر تاروپول، ناتان سوکرمن است که همگی همزادهای نویسنده‌اند و سویه‌ای از شخصیت چند وجهی او را نمایندگی می‌کنند. اصولاً رویارویی نویسنده با یک شخصیت خیالی به قصد برنمایی سویه‌ای از سویه‌های متعدد شخصیتی‌اش در یک متن اعترافی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار راث به‌شمار می‌آید. به همین جهت در اغلب مواقع شخصیت‌هایی که او تا سال‌های دهه ۱۹۸۰ می‌آفریند، شکل مخدوش‌شده‌ای از خود نویسنده هستند.

«آمریکای منزه»: روایتی از فروپاشی خانواده خودشیفته و متوسط و مرفه

در رمان دیگری به نام «آمریکای منزه» فیلیپ راث در نقش ناتان سوکرمن می‌رود. طبعاً سوکرمن هم مانند راث نویسنده است. او دوستی دارد به نام سیمور لووف که زمانی یک قهرمان ورزشکار بوده و سوکرمن به او احترام می‌گذاشته است. اکنون پدر سیمور که صاحب یک کارخانه کفش‌سازی بوده درگذشته و سوکرمن می‌بایست به این مناسبت چیزی بنویسد. این موضوع زمینه‌ساز ارتباط این دو دوست قدیمی با هم می‌شود و سوکرمن از ساختار خانوادگی لووف‌ها اطلاع پیدا می‌کند. داستان در زمان ریاست جمهوری نیکسون، در آمریکایی که در جنگ ویتنام منزه‌طلبی‌اش را به خون شست اتفاق می‌افتد. راث در چنین پیش‌زمینه‌ای روایتی از فروپاشی خانواده خودشیفته و متوسط و مرفه به‌دست می‌دهد. دختر این خانواده، مری، یک زن کاملاً عصیانگر است. او در اعتراض به جنگ ویتنام بمبی منفجر کرده و در این حادثه یک نفر هم جان خودش را از دست داده است. داستان دقیقاً در زمانی اتفاق می‌افتد که در ایران هم نهضت چریکی پا گرفته بود و به اوج می‌رسید. چریک‌های ایرانی هم اغلب از خانواده‌های متوسط و مرفه بودند و خاستگاه دانشگاهی داشتند.

«آمریکای منزه» از رمان‌های فیلیپ راث است که در آن فرد و انحراف‌های جنسی و شخصیت ویژه‌اش دخالتی در اضمحلال و تباهی ندارد. بلکه مجموعه‌ای از شرایط سیاسی و اجتماعی ناگهان دگرگون می‌گردد و بنیان‌های خانواده را درهم می‌ریزد.

جایزه پولیتزر در سال ۱۹۹۸ به این رمان تعلق گرفت و بسیاری از منتقدان این اثر را به رغم برخی مشکلات ساختاری‌اش از مهم‌ترین آثار فیلیپ راث می‌دانند.

از قرن نوزدهم یهودیان به‌تدریج به ایالت متحده آمریکا مهاجرت کردند و اکنون شمار آنان از شش میلیون نفر هم گذشته است. آن‌ها به تربیت و آموزش فرزندانش بسیار اهمیت می‌دهند و عمدتاً به قشر متوسط مرفه آمریکا تعلق دارند. از مهم‌ترین نویسندگان یهودی‌تبار در آمریکا می‌توان از برنارد مالامه و سائول بلو نام برد.

فیلیپ راث خود را یک نویسنده یهودی‌تبار نمی‌داند. او همواره گفته است: من یک نویسنده یهودی نیستم، بلکه نویسنده‌ام و یهودی هم هستم.»

برخی از آثار فیلیپ راث به فارسی هم ترجمه شده. «یکی مثل همه» که از رمان‌های مهم او به شمار می‌آید را پیمان خاکسار ترجمه و منتشر کرده است.

مجموعه ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد، اکنون پس از دو سال به پایان می‌رسد. در این مجموعه تلاش کردیم نویسندگانی را معرفی کنیم که در تاریخ تمدن و فرهنگ غرب، در تحولات اجتماعی و ادبی و در تلاش برای رسیدن به آزادی‌های مدنی نقش داشته‌اند. از بسیاری از نویسندگان مانند گابریل گارسیا مارکز، اومبرتو اکو و گونتر گراس و ده‌ها نویسنده دیگر یاد نکردیم، به این دلیل که نمی‌خواستیم در این مجموعه فقط به دستاوردهای ادبی بپردازیم.

از اینکه در این مدت ما را همراهی کردید، از یکایک خوانندگان و شنوندگان رادیو زمانه سپاسگزارم. امیدوارم اگر در این مجموعه نتوانسته‌ام، همه انتظارات خوانندگان و شنوندگان فاضل زمانه را برآورده کنم، به بزرگواری‌تان ببخشید.

پس از یک وقفه کوتاه برنامه‌های بعدی مرا می‌توانید از رادیو زمانه بشنوید. این برنامه‌ها به دلیل خاستگاه رادیویی‌شان طبعاً در سایت زمانه منتشر نخواهند شد.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

نادین گوردیمر، مدافع حقوق مدنی انسان‌ها

hosseinn — Tue, 25 Sep 2012 23:31:10 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، نادین گوردیمر (۱۹۲۳ ) و مبارزه با تبعیض نژادی

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر - مهم‌ترین مضمون داستان‌های کوتاه و رمان‌های نادین گوردیمر تبعیض نژادی در آفریقای جنوبی و درگیری بین سیاه و سفید است. در سال ۱۹۷۴ جایزه بوکر را که مهم‌ترین جایزه ادبی در بریتانیاست به نادین گوردیمر دادند و در سال ۱۹۹۱ هم نوبل ادبی را از آن خودش کرد.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و هفته دیگر با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به نادین گوردیمر، نویسنده رمان‌های اجتماعی و مدافع حقوق بشر می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

نادین گوردیمر فرزند یک جواهرفروش یهودی است و به اقلیت سفیدپوست در آفریقای جنوبی تعلق دارد. او در کودکی هر روز به چشم می‌دید که چگونه یک اقلیت سفیدپوست، حقوق مدنی یک اکثریت سیاه‌پوست را پایمال می‌کند. این تبعیض‌ها او را بر آن داشت که از نوجوانی برای حقوق بشر فعالیت کند. نادین گوردیمر از شانزده‌سالگی به‌طور پیوسته داستان و رمان نوشته و در همه آثارش از حقوق مدنی سیاه‌پوستان دفاع کرده است.

در سال‌های دهه ۱۹۵۰ گوردیمر به گروهی پیوست که کاملاً آگاهانه قوانین آپارتاید را زیر پا می‌گذاشتند. تلاش او برای آزادی بیان و مبارزاتش برای حقوق مدنی سیاه‌پوستان باعث شد که در آفریقای جنوبی ممنوع‌القلمش کنند. از ۱۹۵۲ تا پایان نظام آپارتاید، نادین گوردیمر آثارش را در آمریکا و بریتانیا منتشر می‌کرد.

«دختر برگر»: یکی از مهم‌ترین رمان‌های نادین گوردیمر

«دختر برگر» یکی از مهم‌ترین رمان‌های نادین گوردیمر است. قهرمان این رمان یک دختر جوان سفیدپوست به نام رزا برگر است. پدر و مادر او هر دو کمونیست بوده‌اند. پدرش، لیونل، پزشک انسان‌دوستی‌ست که بر ضد تبعیض نژادی فعالیت می‌کرده، سیاهپوستان او را به عنوان یک فعال حقوق بشری می‌شناختند، به زندان افتاده و در زندان هم درگذشته است. مادرش، کتی، همسر دوم لیونل، زنی بسیار وفادار، مادری مهربان و انسان‌دوست و یک فعال حقوق بشری‌ست. او هم در اثر بیماری درگذشته. رزا که پرستار است و مانند پدر و مادرش از ذهنیتی عمیقاً سیاسی برخوردار است، ابتدا تلاش می‌کند زندگی متفاوتی در پیش بگیرد. او به فرانسه و به انگلستان سفر می‌کند و با پیشینه‌اش ارتباط برقرار می‌کند و به مردی به نام برنارد نیز دل می‌بازد. برنارد که نسبت به کمونیسم بدبین است، زمینه‌ساز بحث‌هایی در این زمینه می‌شود.

«دختر برگر» سرگذشت یک زن آگاه در متن مبارزات مدنی مردم است. او می‌خواهد زندگی‌اش را بکند، اما پس از قتل عام سیاهان در محله سووتو در ژوهانسبورگ، او نیز ناگزیر است به راه پدرش برود. ساختار رمان بسیار پیچیده و درهم‌تنیده است. گفتارهای درونی، وصف‌های دقیق مکان، سیالیت ذهن و رفلکسیون‌های فلسفی با هم می‌آمیزند تا چگونگی تکامل شخصیت یک زن مبارز را نشان دهند. خواننده از منظرهای متفاوت، حتی از دریچه چشم پلیس هم با اندیشه و شخصیت رزا برگر آشنا می‌شود.

در قتل عام سووتو ، در سال ۱۹۷۶ بیش از ۵۰۰ کودک و جوان سیاهپوست به قتل رسیدند. اهمیت «دختر برگر» در این است که بعد از انتشار این رمان و توقیف آن در آفریقای جنوبی به اتهام تبلیغ عقاید کمونیستی، موجی از ادبیات سیاهپوستان به راه افتاد و نویسندگانی که تا پیش از آن صدایشان بازتابی نمی‌یافت، هر یک روایتی از این قتل عام به‌دست دادند.

«بیگانگی» یک انسان شرافتمند که نمی‌تواند نظم مسلط را بپذیرد و به‌تدریج به سردرگمی و پریشانی دچار می‌شود، از‌‌ همان آغاز از موضوعاتی بود که نادین گوردیمر در رمان‌های اجتماعی‌اش به آن می‌پرداخت. در «بیگانه‌ای در میان بیگانگان» هم این موضوع تکرار می‌شود.

گوردیمر اصولاً به سبک رمان‌های قرن نوزدهم قلم می‌زند. سرگذشت یک نفر برای او چندان مهم نیست. او می‌خواهد تصویری از کل جامعه ارائه دهد. به این جهت آثار او، در کل، گذار آفریقای جنوبی از یک نظام ستمگر به یک نظام دموکراتیک و پیامدهای این گذار در لایه‌های گوناگون اجتماعی را نشان می‌دهند. با این‌حال گوردیمر از تکنیک‌های متداول در ادبیات قرن بیستم هم بسیار بهره گرفته: مونولوگ‌های طولانی، زمان شکسته، تحلیل روان‌شناختی شخصیت‌ها و تغییر نظرگاه به سبک او جهت می‌دهند. او انسان را در موقعیت‌های شکننده و دشواری قرار می‌دهد. در این موقعیت‌ها شخصیت های آثارش به خاطر تنش‌های بین سیاه و سفید و بحران‌های سیاسی نمی‌توانند به‌سادگی تصمیم بگیرند. پس می‌بایست پیامدهای آن را از نظر اخلاقی تحمل کنند.

عشق بین سیاه و سفید هم از موضوعات مورد علاقه گوردیمر است. در دوران آپارتاید سیاهان و سفیدپوست‌ها حق نداشتند با هم رابطه عاشقانه و آمیزش جنسی داشته باشند. پس این عشق یک عشق ممنوع است، اما بیش از آنکه قانون آن را ناکام بگذارد، توهمات شخصیت‌های گوردیمر این عشق ممنوع را به ناکامی می‌کشاند. در «روزهای فریبنده»، از نخستین رمان‌های گوردیمر، هلن، دختر سفیدپوست و خوش‌باوری به محلات سیاه‌پوست‌نشین راه گم می‌کند و به‌زودی واقعیت آپارتاید را درک می‌کند. او اکنون از ریشه‌هایش جدا شده است و دیگر نمی‌تواند مثل سابق در توهم زندگی کند.

«سلاح خانگی» را می‌توان از هر نظر نمایانگر مشکلات رمان‌های اجتماعی نادین گوردیمر به شمار آورد.

«سلاح خانگی» را اما می‌توان از هر نظر نمایانگر مشکلات رمان‌های اجتماعی گوردیمر به شمار آورد: در خانه‌ای پنج نفر گرد آمده‌اند. از آن میان سه مرد هم‌جنسگرا هستند: کارل که یک مرد اروپایی‌ست و مدتی‌ست به ژوهانسبورگ مهاجرت کرده و در آنجا ماندگار شده؛ دیوید، رفیق‌ همخوابه‌اش و همچنین کولو. خانه به مردی به نام دوکان تعلق دارد. او هرچند هم‌جنسگرا نیست، اما با کارل یک ماجرای رختخوابی گذارا داشته و حالا با زنی به نام ناتالی که از نظر شخصیتی اندکی نامتعادل به‌نظر می‌رسد، عصیان دارد و حتی یک بار هم خواسته خودش را بکشد زندگی می‌کند. دوکان همه تلاشش را می‌کند که آرامش خاطری برای ناتالی فراهم کند، اما ناتالی که نمی‌خواهد در یک زندگی زناشویی فردیت و آزادی‌اش را از دست بدهد، از یک رابطه پایدار گریزان است و از هر فرصتی برای یک ماجراجویی عشقی استفاده می‌کند.

داستان در قالب یک ضیافت آغاز می‌شود و در طی این ضیافت است که ما طبعاً با خطوط کلی شخصیت‌ها و رابطه آن‌ها با هم آشنا می‌شویم. در میان حرف‌های بی‌اهمیت، از یک اسلحه هم سخن در میان می‌آید.

پس از پایان ضیافت، دوکان به تنهایی به منزلش برمی‌گردد و شب، وقتی که درمی‌یابد ناتالی هنوز به خانه برنگشته به جست‌و‌جوی او برمی‌آید و چنین است که او را در آغوش کارل که هم‌جنسگراست، اما با این حال با ناتالی هم‌بستر شده می‌یابد. طبعاً دوکان پریشان‌حال است. به خانه برمی‌گردد و فردای آن روز وقتی به دیدار کارل می‌رود، متوجه می‌شود که ناتالی شبانه او را ترک کرده. کارل هم به جای آنکه احساس ندامت داشته باشد، اینطور وانمود می‌کند که اتفاق مهمی نیفتاده است. دوکان سراغ سلاحی که در خانه است می‌رود و کارل را با شلیک گلوله به سر به قتل می‌رساند. آز آن سو، پدر و مادر دوکان که از سفیدپوستان بسیار مرفه در ژوهانسبورگ هستند، وارد صحنه می‌شوند. آن‌ها برای نجات پسرشان سراغ یک وکیل سیاهپوست را می‌گیرند که در لندن تحصیل کرده، اما در فقر و محنت بالیده. گوردیمر می‌نویسد: «بهترین وکیل، وکیلی‌ست که بتواند به جای کسانی بیندیشید که نمی‌توانند بیندیشند.»

در اینجا مشکلات رمان آغاز می‌شود. پدر و مادر دوکان طبعاً تلاش می‌کنند به انگیزه واقعی پسرشان از این قتل ناموسی پی ببرند. چنین است که شخصیت‌ها، هر یک از دریچه چشم خودشان گوشه‌ای از واقعیت را بیان می‌کنند. به دلیل تعدد نظرگاه در داستان، شخصیت‌ها مبهم باقی می‌مانند و تأکید روی قتل چنان زیاد است که حتی شخصیت دوکان هم به‌درستی پرداخته نمی‌شود. در همان حال «سلاح خانگی» یک رمان پلیسی هم نیست که از طریق گره‌گشایی از یک قتل کشش داشته باشد. افزون بر این گفت‌وگوی اشخاص با هم نیز زنده نیست، بلکه با یک زبان قراردادی روایت می‌گردد. همه این مشکلات را ما در برخی رمان‌های اجتماعی در ایران هم سراغ داریم. در واقع هرگاه نویسنده بخواهد به جای تأکید بر فردیت اشخاص، یکسر به نابسامانی‌های اجتماعی بپردازد، شاید بدیهی و حتی لازم باشد که شخصیت‌ها در ابهام باقی بمانند. پرداختن به شخصیت‌ها در متن دینامیسم‌های پیچیده اجتماعی کاری‌ست بسیار دشوار که فقط از عهده اندکی از نویسندگان بسیار بزرگ برآمده است.

در هر حال گوردیمر در «داستان پسرم» هم که بعد از سقوط نظام آپارتاید نوشته شده، باز به درگیری بین سیاه و سفید می‌پردازد. اگر در «سلاحی در خانه» یک وکیل سیاهپوست، از یک جنایتکار سفیدپوست در متن یک قتل ناموسی دفاع می‌کند، در «داستان پسرم» یک زن سفیدپوست که با یک معلم سیاه‌پوست ازدواج کرده، برای حقوق مدنی سیاه‌پوستان فعالیت می‌کند. با وجود آنکه رسماً آپارتاید لغو شده، اما هنوز پیش‌داوری‌های نژادی بسیاری در زندگی روزانه مردم وجود دارد. در اینجا هم گوردیمر یک بار دیگر مسأله عدالت و مدارا را در پیش‌زمینه آپارتاید و پیامدهای آن مطرح می‌کند.

نادین گوردیمر از مهم‌ترین شخصیت‌های آفریقای جنوبی‌ست. او در این کشور زندگی می‌کند و هنوز هم گاهی از او آثاری منتشر می‌شود. اخیراً مجموعه‌ای از نخستین داستان‌هایی که در سنین نوجوانی نوشته به چاپ رسیده است.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

ویدئو: نادین گوردیمر یکی از داستان‌های کوتاهش را می‌خواند...

استانیسلاو لم و داستان‌های علمی – تخیلی و فلسفی

hosseinn — Tue, 18 Sep 2012 01:24:23 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، استانیسلاو لم و پیش‌بینی انحطاط و زوال در عصر ما (۱۹۲۱-۲۰۰۶)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش آذر – در سال‌های دهه ۱۹۸۰ هر آنچه که استانیسلاو لم در رمان‌هایش پیش‌بینی کرده بود، به‌تدریج به تحقق پیوست. کامپیوترهای خانگی به بازار آمد، شبکه اینترنت شکل گرفت و در جنگ‌ها موشک‌ها و سلاح‌های هوشمند به کار گرفته شد.

استانیسلاو لم که از او به عنوان خوش‌اقبال‌ترین نویسنده لهستان یاد می‌کنند، اعتقاد داشت که چنین پیشرفت‌هایی در عرصه فن‌آوری خواه‌ناخواه به انحطاط تخیل و زوال هوش انسان می‌انجامد. شاید به همین جهت بود که لم در سال ۱۹۸۶ آخرین رمان زندگی‌اش را نوشت و آن را با نام «افتضاح» منتشر کرد.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به استانیسلاو لم، نویسنده داستان‌های علمی – تخیلی با یک سویه فلسفی برجسته می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

بسیاری از منتقدان اعتقاد دارند که مهم‌ترین دستاورد استانیسلاو لم این است که ادبیات علمی – تخیلی را از موقعیت عام‌پسند به درآورده است. استانیسلاو لم البته این حکم را نمی‌پذیرد که آثار او از قلمرو ادبیات علمی – تخیلی می‌آید. در هر حال واقعیت این است که رویدادها در رمان‌های او در سال‌های نیامده و دور و در راه کشف جهان‌های ناشناخته اتفاق می‌افتد و با این تمهید نویسنده موفق می‌شود اطلاعات علمی‌اش را با اندیشه‌های بلند فلسفی‌اش بیامیزد و این‌ها را در قالب داستان‌هایی به غایت سرگرم‌کننده، با زبانی والا عرضه کند و به این ترتیب تلفیقی از رمان شخصیت و موقعیت و حادثه پدید آورد.

باید به این نکته بسیار مهم توجه داشت که استانیسلاو لم زیر سقف سانسور قلم می‌زد. رویکرد او به داستان‌های علمی – تخیلی برای او این امکان را فراهم می‌آورد که سانسور را دور بزند. او در قالب شخصیت‌هایی مثل ربات‌های فراموشکار و فضانوردان بی‌دست و پا از دیوان‌سالاری اداری در کشورهای بلوک شرق انتقاد می‌کرد و باور بی‌چون و چرا به پیشرفت‌های فن‌آوری را به سخره می‌گرفت. با این‌حال اتفاقاً به خاطر همین حال و هوای علمی – تخیلی داستان‌هایش، آثار او در لهستان، آلمان شرقی و اتحاد جماهیر شوروی نه تنها مجال انتشار پیدا کرد، بلکه خوانندگان بسیار هم یافت.

«سولاریس» که صادق مظفرزاده به فارسی هم ترجمه‌اش کرده، از مهم‌ترین آثار استانیسلاو لم است. در این رمان بدبینی لم به آینده بشر به خوبی نمایان می‌گردد.

استانیسلاو لم در شهر لمبگرگ که اکنون در اوکرائین قرار دارد متولد شد. می‌گویند او با ضریب هوشی ۱۸۰ درصد باهوش‌ترین کودکی بوده که در لهستان متولد شده است. او که طبیب بود، به جای درمان بیماران به پژوهش روی آورد و سپس به ریاضیات و فیزیک پرداخت. نخستین رمان او، «انسان مریخی» در سال ۱۹۴۶ منتشر شد.

در این رمان، یک انسان مریخی با سفینه‌اش سقوط می‌کند و روی کوهی می‌افتد. گروهی از دانشمندان، بدون اطلاع حکومت تلاش می‌کنند از راز سفینه او که با نیروی اتم حرکت می‌کند سر دربیاورند. این کنجکاوی که از روی طمع و میل به قدرت در آن‌ها پدید آمده زمینه‌ساز رویارویی و ارتباط‌ناپذیری انسان با یک موجود فضایی می‌شود. انسان مریخی از یک ذهنیت بسیار جنایتکار برخوردار است، اما او نه از روی لذت یا غریزه، بلکه به ضرورت جنایت می‌کند. انسان‌ها هم از یک سو کنجکاوند که از ناشناخته‌ها آگاه شوند، اما از سوی دیگر از ناشناخته‌ها وحشت دارند. این موضوع یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های قهرمانان استانیسلاو لم در رمان‌های بعدی‌اش است. «انسان مریخی» از منظر یک روزنامه‌نگار روایت می‌شود.

کتاب بسیار خواندنی «روزنوشت‌های ایون تیچی»، رمان‌های «شکست‌ناپذیر» و «همایش آینده‌شناسی» از آثار پرخواننده استانیسلاو لم به شمار می‌آیند. «سولاریس» که صادق مظفرزاده به فارسی هم ترجمه‌اش کرده، از مهم‌ترین آثار استانیسلاو لم است. در این رمان بدبینی لم به آینده بشر به خوبی نمایان می‌گردد: گروهی از انسان‌ها که برای کاوش هستی به راه افتاده‌اند، با سیاره‌ای شگفت‌انگیز که دریایی آن را فراگرفته مواجه می‌شوند. دریا در این سیاره می‌تواند بیاندیشد و از ضمیر پنهان انسان‌ها و از آرزوها و حسرت‌های آنان آگاه گردد. رابطه بین انسان و طبیعت دگرگون می‌گردد، اکنون این طبیعت است که انسان را موضوع کاوش‌هایی قرار می‌دهد.

در رمان خواندنی «ربات وفادار» یک نویسنده بسیار ناموفق به نام کلمپنر که رمان‌های پلیسی مبتذل می‌نویسد، در مخمصه بدی قرار دارد. او می‌بایست هر چه سریع‌تر کتابش را تمام کند و به ناشر بدهد اما از عهده این‌کار برنمی‌آید. روزی به طرز غیرمنتظره‌ای زنگ در خانه او به صدا درمی‌آید. پستچی بسته‌ای را به او تحویل می‌دهد. در این بسته به‌راستی یک ربات هوشمند قرار دارد. ازین پس زندگی کلمپنر دگرگون می‌شود و ربات به جای او داستان‌های خواندنی می‌نویسد و او را به شهرت و موفقیت می‌رساند. در اینجا هم استانیسلاو لم رابطه بین انسان و فن را دگرگون جلوه می‌دهد. این فن است که سرانجام بر انسان غلبه پیدا می‌کند.

ما در بررسی آثار ژول ورن دیدیم که در دهه‌های آغازین قرن نوزدهم در ادبیات علمی – تخیلی بیشتر امید انسان به پیشرفت تجلی پیدا می‌کرد تا واهمه‌های او از ناشناخته‌ها. در آثار استانیسلاو لم در دهه‌های پایانی قرن بیستم اما بیشتر واهمه‌های انسان از ناشناخته‌ها نمود پیدا می‌کند. مثل این است که خوشبینی بیش از حد به دستاوردهای علمی پس از یک قرن جای خود را به واقع‌بینی داده است.

استانیسلاو لم در سال‌های پایانی زندگی‌اش اعتقاد پیدا کرده بود که با توجه به مشکلات بزرگی که روی زمین وجود دارد، تلاش انسان برای سفر به فضا تلاشی بیهوده است.

او گفته است: آن‌ها که آسمان را روی زمین جست‌و‌جو می‌کنند، ظاهراً از جغرافیا هیچ اطلاعی ندارند.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

نت‌های درخشان

hosseinn — Sat, 15 Sep 2012 05:19:15 +0000

آخرین شماره برنامه «با خانم نویسنده»

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور – تجربه‌نگاری‌های نویسندگانی که مدتی زندانی سیاسی بوده‌اند و این تجربه‌ها را به شکل داستان اجرا کرده‌اند، از گونه‌های قابل تأمل ادبی در ایران به‌شمار می‌آید.

بزرگ علوی با «ورق‌پاره‌های زندان» یک نمونه خوب از ادبیات خلاق با موضوع زندان به‌دست داده است. «دیروزی‌ها» از نسیم خاکسار هم از نمونه‌های قابل تأمل در این عرصه است.

ادبیات زندان اما یک شاخه دیگر هم دارد: خاطره‌نویسی‌های مستند از تجربه زندان. این گونه ادبی پس از انقلاب پدید آمد و از ماندگار‌ترین نمونه‌های آن بی‌تردید می‌بایست از خاطرات زندان شهرنوش پارسی‌پور یاد کرد. خوب در یاد دارم که وقتی این کتاب منتشر شد، نویسنده بزرگ ما، هوشنگ گلشیری به شوق آمده بود و می‌گفت که در این کتاب می‌توان تفاوت نگاه یک داستان‌نویس با یک زندانی سیاسی را مشاهده کرد.
فریدون نجفی آریا که در استرالیا اقامت دارد و از زندانیان سیاسی در سال‌های دهه ۱۳۶۰ بوده است، مجموعه داستانی در گونه «ادبیات زندان» منتشر کرده است. این کتاب «نت‌های درخشان» نام دارد. اکنون این اثر ادبی را می‌خواهیم با نویسنده‌ای که خودش در این زمینه صاحب سبک است به بحث بگذاریم.

از خانم پارسی‌پور می‌پرسم:

پیش از اینکه به مجموعه داستان «نت‌های درخشان» بپردازیم، مایلم از شما بپرسم که از نظر سندیت تاریخی شما کدام گونه از ادبیات زندان را ترجیح می‌دهید؟ خاطره‌نگاری‌های مستند یا ادبیات خلاق را؟

مى‌دانید که در آغاز دوران جمهورى اسلامى رقم زندانیان سیاسى به شدت زیاد بوده است. این خود به خود منجر به نوشتن ده‌ها خاطرات زندان شد که برخى از آن‌ها از بار ادبى قابل تأملى برخوردار بودند. در جوار این خاطره‌نویسى برخى نیز خاطرات خود را به شکل داستان درآوردند. این کار کمتر انجام شده و نمونه‌هایى که شما نام بردید از گونه‌هاى موفق در این زمینه هستند. من هر دو نوع این آثار را دوست دارم. اگر نویسنده‌اى بتواند داستان جالبى درباره زندان بنویسد کارش‌‌ همان‌قدر ارزش دارد که نویسنده‌اى اثر خود را به صورت خاطره عرضه بدارد. به هرحال فکر مى‌کنم که در آینده فیلم‌هاى زیادى هم درباره زندان‌هاى جمهورى اسلامى ساخته خواهد شد. تا اینجا اطلاع دارم که دلناز خرم‌آبادى یک فیلم نیمه‌مستند، نیمه‌داستانى ساخته. او در برکلى کالیفرنیا زندگى مى‌کند و در کارش هم موفق است.داستان‌هاى فریدون نجفى آریا نیز روى هم‌رفته موفق به‌نظر مى‌رسند. حالت شعارى ندارند و خواندنشان خواننده را کلافه نمى‌کند.

نت‌های درخشان، فریدون نجفی آریا، ۹۹ صفحه، سیدنی استرالیا، زمستان ١٣٩٠

با توجه به نکاتی که گفتید، آیا نویسنده در مجموع در بازآفرینی فضای زندان موفق بوده؟

بله،‌‌ همان‌طور که گفتم به‌نظرم او نویسنده موفقى مى‌آید. او شعار نمى‌دهد و مى‌کوشد به یک بیان داستانى برسد. نخستین داستان مجموعه بسیار موفق است. مرد از زندان آزاد شده و از اوین به طرف بزرگراه مى‌آید. زنى در ماشین بنز جلوى پاى او مى‌ایستد و سوارش مى‌کند. آن دو گفت‌وگوى خوبى با یکدیگر دارند. فضاى اندوهگین به‌خوبى به خواننده منتقل مى‌شود. در داستان دوم راوى همانند تمامى زندانى‌ها به مرحله‌اى رسیده که با اشیاء حرف مى‌زند. برای مثال در هنگام شستن ظرف‌ها با آن‌ها گفت‌وگو مى‌کند، یا از کتابى حرف مى‌زند که اسباب دستگیرى‌اش بوده و در‌‌ همان زندان دوباره آن را مى‌خواند. خوشبختانه به نظر مى‌رسد که نویسنده بندى یک اعتقاد معین و کلیشه‌اى نیست. البته ظاهراً از گروه مجاهدین خلق باید باشد، اما آنچه که عرضه مى‌کند بى‌طرفانه و دوستانه است.

در «دیوانه سلول زرد» رو در رو هستیم با اعدام‌هاى سال ١٣۶٧. در اینجا هم نویسنده حالت بى‌طرفى خود را حفظ مى‌کند. تصویرى که از مأمور جمهورى اسلامى به‌دست مى‌دهد عارى از مبالغه است. داستان از عشقبازى او با زنى آغاز مى‌شود. مرد نمى‌تواند خوب عشقبازى کند، چون بناست همه را اعدام کنند و حواس او متوجه تمشیت امور این کار است. در اینجا دیدى سه‌بُعدى به‌کار افتاده و در نتیجه خواننده داستان را به‌راحتى جذب مى‌کند.

آیا ممکن است فرازی از یکی از داستان‌های کتاب را که بیانگر کیفیت فضاسازی باشد، برای شنوندگان ما بخوانید؟

از داستان نخست بخشى را مى‌خوانم:

«در آبى بزرگ و سنگین چنان ناگهانى و محکم پشت سرش بسته شد که نزدیک بود قوزک پایش را له کند. ایستاد تا صداى مهیب در خاموش شد، بعد به راه افتاد.
خرداد ماه بود، هواى دلپذیر تپه‌هاى اوین را با نفسى عمیق در سینه جمع کرد، چنان عمیق که گویى دلش نمى‌آید با بازدمى برش گرداند. انگشتان دست چپش نرمى ده تومانى چهارتا کرده جیب را لمس کرد و در کنارش آرام گرفت.
خیابان سرسبز و پیچ‌دار پیش روى، شیبى تند داشت. ابرهاى پرپشت و تو در تو، باران در راه را نوید مى‌دادند. سرش را بالا برد و به آسمان زیباى سفید و خاکسترى چشم دوخت. چند سال از آخرین بارى که لحظه تولد باران را این چنین آسوده‌خاطر به نظاره بود، مى‌گذشت؟ چند سال؟ نگاه تشنه‌اش روى هر آنچه که مى‌دید خیره مى‌ماند. آب کف‌آلود جوى پهن، پرشتاب مى‌رفت، صداى شرشرش اما هم‌چنان ادامه داشت. تابستان نزدیک، اما هوا هنوز خنک بود. نسیم لطیف و عطرآگینى که از روى گل‌هاى صورتى‌رنگ خانه‌اى درباز مى‌آمد، صورت تازه تراشیده‌اش را نوازشى کرد و گذشت.
سکوت و زیبایى این کوچه‌باغ خیابان‌شده، یادهاى کودکى‌اش را در او زنده مى‌کرد. بعد از ظهرهایى که با تعطیلى مدرسه گویى از زندان آزاد شده، یک‌نفس تا خانه مى‌دوید. اما حالا دیگر قدم‌هاى آرام‌اش شتابى نداشت. شاید هم داشت و پنهان بود. در هردو حال حسى دوگانه بود، هم شتاب و هم آرامش؛ شتاب در دل و آرامش در گام. در نگاهش همه چیز دگرگون مى‌نمود.»

نویسنده کتابش را با داستانی که موضوع آن رهایی از زندان است آغاز می‌کند و با داستان‌هایی با موضوع کشتار ۶٧ و همچنین تحمل مصائب زندان در سلول انفرادی به پایان می‌برد. نوع چیدمان داستان‌ها مرا به این فکر انداخت که ظاهراً رهایی از زندان، دست‌کم از نظر ذهنی به‌سادگی میسر نمی‌شود. آیا به‌راستی انسان زندانی، خشونت‌دیده، آزاردیده و شکنجه شده می‌تواند با ادبیات خلاق و با هنر خود را از این تجربه‌ها رهایی دهد؟

یاد حرف‌هاى یک زندانى مى‌افتم. او ۱۰ سال از عمر خود را در زندان گذرانده بود. مى‌گفت هنگامى که بیرون آمده بود متوجه شده بود که از تمام اطرافیانش از نظر روحى و روانى جوان‌تر و شاداب‌تر است. او کشتار سال ١٣۶٧ را هم تجربه کرده بود. مى‌خواهم به شما بگویم که اگر ریگى به کفش خود نداشته باشیم و تواب نبوده باشیم و همانند یک انسان سالم از زندان بیرون بیائیم ممکن است دائم به دلیل خاطرات عذاب بکشیم، اما بسیار هم ممکن است که شاداب‌تر از افرادى باشیم که هرگز زندانى نبوده‌اند. در عین حال از تجربه خودم برایتان مى‌گویم. تا مقطعى که خاطرات زندان را ننوشته بودم از یادآورى خاطرات زندان رنج مى‌بردم. پس از نوشتن آن‌ها بسیار راحت‌تر شدم. روشن است که ادبیات خلاق مى‌تواند دستمایه‌اى براى رهایى باشد.

در همین زمینه:

همه آن‌هایی که آزاد نشدند، منیره برادران

مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه
وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور

فریدریش دورنمات: به نام آزادی و عدالت

hosseinn — Wed, 12 Sep 2012 08:05:38 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، فریدریش دورنمات و آزادی و عدالت (۱۹۲۱-۱۹۹۰)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش آذر – «عدالت» در مفهوم استیفای حق از مهم‌ترین موضوعات نمایش‌نامه‌ها و کمدی‌های فریدریش دورنمات، نویسنده سوئیسی به‌شمار می‌آید. او نه تنها به مفهوم «عدالت» توجه داشت، بلکه در رمان‌های پلیسی‌اش به «خیر» و «شر» نیز می‌پردازد.

او تا آخرین روزهای زندگی‌اش از آزادی و حرمت انسان در برابر نظام‌های یکسان‌خواه دفاع می‌کرد. همه این موضوعات روشنفکران ایرانی را هم به خود مشغول داشته است. بی‌جهت نیست که ما در ایران دورنمات را به خوبی می‌شناسیم.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به فریدریش دورنمات، که همراه با ماکس فریش از مهم‌ترین نویسندگان سوئیس است، می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

دورنمات از نقدنویسی در روزنامه‌ها آغاز کرد و سپس به نقاشی روی آورد، اما پس از انتشار «ملاقات بانوی سالخورده» در سال ۱۹۵۶ با اقبال جهانی مواجه شد و از آن پس وقتش را بیشتر صرف نمایشنامه‌نویسی کرد. رمان‌های پلیسی او هم البته خوانندگان بسیار داشت.

محوری‌ترین موضوع «ملاقات بانوی سالخورده» که در دبیرستان‌های آلمان آن را تدریس می‌کنند «عدالت» است و «گناه» در یک مفهوم عمومیت‌یافته و جمعی. باید توجه داشت که پس از جنگ جهانی دوم این دو موضوع از مهم‌ترین موضوعات کشورهای آلمانی‌زبان بود. دورنمات هرچند مستقیماً به فجایع جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن در زندگی نسل‌های بعدی نمی‌پردازد، اما از نظر فلسفی بحث «عدالت» و «گناه» را در جامعه، در سطحی گسترده مطرح می‌کند.

در «ملاقات بانوی سالخورده» دورنمات نشان می‌دهد که «فقر» همراه با زیاده‌خواهی مردم می‌تواند مسأله عدالت را دگرگون جلوه دهد. زن سالخورده میلیاردی به نام کلر ساخاناسیان به شهر کوچکی به نام «گولن» که در مرز سوئیس و آلمان واقع شده وارد می‌شود. او که در جوانی کلارا نام داشته، از مردی به نام آلفرد ایل باردار می‌شود، اما آلفرد او را پس می‌زند و حیثیت او را به باد می‌دهد و او را از شهر می‌راند. پس از ۴۵ سال او که اکنون به شوکت و ثروت رسیده همراه با هفتمین شوهرش به زادگاهش که یک شهر بی‌اهمیت، فقیر و کثیف است وارد می‌شود. او یک تابوت خالی هم با خود به این شهر می‌آورد. مردم که امید دارند، سهمی از ثروت این زن ببرند، پیرامون او را فرامی‌گیرند. کلر شرط می‌گذارد که اگر عدالت تحقق پیدا کند، یک میلیارد به اهالی شهر کمک کند. عدالت هم در نظر او طبعاً این است که آلفرد ایل به قتل برسد. در حالی‌که نهادها و مسئولان به آلفرد اطمینان می‌دهند که از حقوق شهروندی او دفاع می‌کنند، به‌تدریج ثروت کلر کار خودش را می‌کند و آلفرد به هر جا که می‌رود، می‌بیند که کفش و کیف و کراوات مردم نو شده است. آخرش هم انبوه مردم او را به قتل می‌رسانند و وقتی نعش او در آن تابوت خالی قرار می‌گیرد، بانوی سالخورده هم یک میلیارد به اهالی این شهر می‌بخشد و شهر را ترک می‌کند.

«فیزیکدانان»: خطر انرژی هسته‌ای برای بشریت و مسئولیت دانشمندان هسته‌ای

زنده‌یاد استاد حمید سمندریان که با آثار دورنمات به‌خوبی آشنایی دارد و این تراژدی کمدی را هم روی صحنه برده است، می‌گوید: «دورنمات از من پرسید مأخذ تباهی در «ملاقات بانوی سالخورده به نظر شما چیست؟ من جواب دادم در دل هر قدرتی یک طبیعت شیطانی نهفته است. دورنمات گفت این جواب می‌دهد. اما منظور من چیز دیگری‌ست: قدرت فقر مأخذ تباهی‌ست. فقر نابودکننده است.»
«فیزیکدانان» هم کمدی دیگری از فریدریش دورنمات است. این نمایش را هم که به طرز شگفت‌آوری معاصر ماست، طبعاً استاد حمید سمندریان روی صحنه برده است.

دورنمات در «فیزیکدانان» خطر انرژی هسته‌ای برای بشریت و مسئولیت دانشمندان هسته‌ای را موضوع قرار می‌دهد. موبیوس که سلاح خطرناک و کشنده‌ای را اختراع کرده است در یک دیوانه‌خانه با دو فیزیکدان دیگر که برای سرویس‌های اطلاعاتی کار می‌کنند، ملاقات می‌کند. موبیوس خود را به دیوانگی می‌زند با این قصد که بشریت را از خطر سلاحی که اختراع کرده مصون نگه دارد. آن دو دانشمند اطلاعاتی دیگر خود را به دیوانگی می‌زنند با این امید که بتوانند اطلاعاتی درباره این سلاح کشتار جمعی به‌دست بیاورند. آخرسر خانم پزشکی که درین دیوانه‌خانه کار می‌کند، سر این فیزیکدانان کلاه می‌گذارد و اطلاعات لازم را به دست می‌آورد و آن را به یک شرکت تولید سلاح می‌فروشد. در اینجا هم مانند «ملاقات بانوی سالخورده» مکان از یک سویه تمثیلی برخوردار می‌شود و جهانی را نمادین می‌کند.

دورنمات اصولاً به «بازآفرینی» واقعیت اعتقادی نداشت. به نظر او واقعیت سهمگین‌تر از آن بود که بتوان آن را روی صحنه آورد. او در نمایش‌نامه‌ها و حتی در رمان‌های جنایی‌اش برای مخاطبش یک واقعیت تازه را که از سویه‌های نمادین و آموزشی برجسته‌ای برخوردار است می‌آفریند.

دورنمات نویسنده‌ای‌ست بسیار بدبین. باید توجه داشت که او بعد از جنگ جهانی اول به دنیا آمد و پس از جنگ جهانی دوم ثمر داد. جنایت‌هایی که در این دو جنگ خونین اتفاق افتاد، طبعاً او را تحت تأثیر قرار داده بود. در آثار او هم همواره نقاط عطف در اثر یک تصادف غیر قابل پیش‌بینی به سوی فاجعه پیش می‌رود. این امر طبعاً نقشه‌ها و برنامه‌هایی را که شخصیت‌ها برای آینده‌شان پیش‌بینی کرده‌اند نقش بر آب می‌کند و از طرف دیگر تماشاگر و خواننده را هم از اهمیت تصادف در زندگی‌اش آگاه می‌کند و او را به وحشت می‌اندازد.

در «رومولوس کبیر» هم که یک تراژدی کمدی تاریخی‌ست، هم رومولوس، امپراطور روم و هم حریف ژرمن و بربر او، اودآکر، هیچکدام به خواسته‌هاشان دست پیدا نمی‌کنند و در نهایت هر دو ناکام می‌مانند.

حمید سمندریان درباره این نمایش می‌گوید:«رومولوس کشور خودش را به ذلت می‌رساند، چون اعتقاد دارد که مردم او جنایتکارند. دورنمات در این نمایش یک پادشاه بالیاقت را نشان می‌دهد که مردم را به سزای ظلمی که در زندگی روزانه‌شان انجام می‌دهند اما از آن آگاه نیستند، می‌رساند.»
در اینجا هم باز موضوع «عدالت» به گونه‌ای دیگر، این‌بار در چارچوب یک روایت تحریف‌شده تاریخی تکرار می‌شود.

دورنمات در رمان‌های پلیسی‌اش هم این موضوعات را پی می‌گیرد. بسیاری از این رمان‌ها در سال‌های ۱۹۵۰ نوشته شده‌اند. «قاضی و جلادش»، «قول» و «ظن» تنها پاره‌ای از مهم‌ترین رمان‌های پلیسی و بسیار پرخواننده دورنمات هستند. این آثار به فارسی هم ترجمه شده‌اند.

دورنمات در این رمان‌ها، داستانش را دقیقاً بر الگوی شناخته‌شده رمان پلیسی روایت می‌کند، اما خوبی و بدی را از نظر فلسفی به چالش می‌کشد. برای مثال در «قاضی و جلادش»، کمیسار برلاخ موفق به رازگشایی از جنایت‌های گاستمن می‌شود، اما از روش‌هایی پلید و غیر قانونی برای دست یافتن به هدفش استفاده می‌کند و به این ترتیب تفاوت بین خوب و بد از میان می‌رود.

دورنمات در سیاست روز هم دخالت می‌کرد. او در سال ۱۹۸۷ برای مبارزه با سلاح‌های هسته‌ای به مسکو سفر کرد و در همایش مهمی شرکت کرد.
او در سال ۱۹۹۰ در خانه‌اش در سوئیس در اثر سکته قلبی درگذشت.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

ویدئو: گزیده‌ای از سخنان زنده یاد حمید سمندریان درباره فریدریش دورنمات

زنبور مست آنجا است

hosseinn — Sat, 08 Sep 2012 00:58:30 +0000

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور - -تازه‌ترین کتاب بهروز شیدا، مجموعه‌ای است از ۱۰ جستار و ترجمه‌ ۱۰ شعر از شاعر لهستانی، آدام زاگايوسکی و ۱۰ تصویر که در یک پیوند درونی و بینامتنی در کنار هم آمده‌اند. این کتاب یک اثر پژوهشی در زمینه نقد ادبی است.

باید گفت که برای نخستين بار در ایران ترجمه ۱۰ شعر از آدام زاگايوسکی به زبان فارسی در کتابی منتشر می‌شود. بهروز شیدا با زبان زاگایوسکی و دنیای شعری او به‌خوبی آشنایی دارد و ترجمه‌های دقیق، روان و پاکیزه‌ای از کار درآورده است. او اين اشعار را از منتخب اشعار اين شاعر لهستانی که با نام «آنتن‌ها در باران» منتشر شده، برگزيده و هر شعر را مانند پيش‌گفتاری بر جستارهای اين کتاب آورده است.

بهروز شيدا می‌گويد هدفش از هم‌نشينی شعرهای زاگايوسکی با جستارهای «زنبور مست آنجاست» اين بوده که آن شعر با آن جستار در گفت‌و‌گو باشد و شايد آن جستار را در ابهام محض منعکس، تکميل، تأييد، مکرر يا پيچيده ‌کند - نوعی رابطه‌ بينامتنی.

درباره این کتاب با خانم شهرنوش پارسی‌پور گفت‌‌وگو کرده‌ام.

از خانم پارسی‌پور می‌پرسم:

شما این اثر را در بین آثار نقد ادبی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پيش از هر چيز بايد بگويم كه بهروز شيدا انسانى‌ست كه كار خود را به‌خوبى مى‌شناسد. او آنقدر كار را جدى مى گيرد كه به‌راستى در انسان احساس احترام ايجاد مى‌كند. در «زنبور مست آن جا است» نيز با يك انسان جدى رودررو هستيم كه دست به كار نقد شده است. اين‌را مى‌دانيم كه حديث نقد و تفسير آثار ادبى در ايران رشد چندانى نكرده است. بهروز شيدا از معدود افرادى‌ست كه به اين كار مشغول‌اند. او البته مقيم سوئد است، اما از سوئد يكسره وقت خود را صرف كارش مى‌كند.

«زنبور مست آنجا است» مجموعه‌ای از چند مقاله است. نویسنده در این مقالات به چه موضوعاتی پرداخته؟

«زنبور مست آن جا است» به صورت پراكنده به مسائل متعددى مى پردازد. «پاسخ به هفت پرسش» در برگيرنده تصوير روشنفكران در دوازده رمان است. همچنين در «نگاهى كوتاه به پانزده ترانه جنبش اين دوران در آينه دو ترانه دوران مشروطيت و سه ترانه دوران انقلاب اسلامى» مى‌كوشد تفاوت‌هاى روانى ترانه‌سرايى در اين سه مقطع را مورد بررسى قرار دهد. بهروز شيدا همچنين بر كار منصور خاكسار در «سحرخيزان» انگشت گذاشته و حق اين شاعر خوب را ادا كرده است.

"زنبور مست آنجا است"، ۱۰ جستار، ۱۰ شعر از بهروز شیدا

این کتاب را چگونه خواندید؟

بايد بگويم كه بهروز شیدا اندكى مشكل‌نويس است، و در عين حال خواننده را از زاويه‌اى وارد ميدان بحث و گفت‌وگو مى‌كند كه اندكى مشكل‌زاست. او دغدغه‌هایى ذهنى دارد كه چون به ميدان مى‌آيد تا آنها را پاسخ بگويد خواننده‌اش را اندكى گيج و گول مى‌كند. شايد اين به دليل نثر ويژه شيدا باشد كه چنين حالتى را به‌وجود مى‌آورد.

آقای شیدا اصولاً زبان شاعرانه را با زبان نقد ادبی درمی‌آمیزد و این یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زبان اوست. در هر حال، یکی از جستارهای بسیار قابل تأمل در این کتاب، نخستین جستار این کتاب است که نویسنده تلاش می‌کند تصویری از روشنفکران در ایران با بررسی دوازده رمان به دست دهد.

در مورد روشنفكرى بهروز شیدا كار سترگى را به انجام مى‌رساند. او يك‌بار براى هميشه مى‌كوشد مسئله روشنفكر را نقد و بررسى كند. اما در جایى كه مى‌كوشد نقش روشنفكر را در آثار ادبى پارسى بررسى كند، كارش گيج‌كننده مى شود.

از چه نظر؟

من مقاله شيدا در باب روشنفكرى را درك كردم، اما نتوانستم چهره روشنفكر را در آثار ادبى پارسى درك كنم. در اينجا شيدا تلگرافى مى‌نويسد و توضيحاتش روشنگر مسئله نيست. اما حتى با وجود اين اشكال در خواندن متوجه مى‌شويم كه بسيار كار كرده است. شيدا مى‌كوشد معناى روشنفكر را در اين دوازده اثر پيدا كند. هنگامى كه من اين بخش از مقالات را مى‌خواندم به اين نتيجه مى‌رسيدم كه چندان روشن نيست. شايد البته بيرون كشيدن تصوير روشنفكر در اين آثار كار سختى باشد، چون هيچ‌يك از اين نويسندگان به طور مستقيم روشنفكرى را وارد ميدان نكرده‌اند، بلكه در حاشيه حرف‌هایى زده‌اند كه شيدا مى‌كوشد از ميانه آن‌ها اين تصوير را بيرون بكشد.

بهروز شیدا بسیار موجز و گزیده می‌نویسد. ممکن است ذهن خواننده که به بریز و بپاش‌های زبانی و پرگویی عادت دارد، در ابتدا قلم او را دشوار بیابد. برگردیم به مدخل بحث: آقای شیدا در مجموع چه تصویری از روشنفکری ایران به‌دست می‌دهد؟

شيدا تصويرهاى مختلفى به‌دست مى‌دهد. از نظر او هر نويسنده جداگانه تصويرى به دست داده است. گزينش او نيز مؤيد همين امر است. اين نويسندگان از انواع مختلف ميدان‌هاى فكرى هستند. مثلاً احمد محمود در كنار صادق هدايت. پس روشن است كه آنها تصويرهاى مختلفى از روشنفكر به دست مى‌دهند. اما همان‌طور كه گفتم شيدا به صورت تلگرافى اين تصويرها را بررسى مى‌كند. ضمناً كار او متوجه پس از انقلاب نيز هست و از نويسندگان جوان‌تر نيز نقل معنا دارد. او همين روش تلگرافى‌نويسى را در نقدهاى ديگرش به كار گرفته است. مثلاً در نقد ترانه‌ها در سه مقطع زمانى؛ يا در «چند پرسش در گذر از رمان «داستان مادرى كه دختر پسرش شد»، نوشته قلى خياط. در خلاصه‌اى كه شيدا از رمان به دست مى‌دهد چيز زيادى دستگير ما نمى‌شود، در نتيجه اگر خود رمان را نخوانده باشيم دركى از معناى گتفتار شيدا پيدا نخواهيم كرد.

من البته با شما هم‌عقیده نیستم. اتفاقاً در همین مثالی که آوردید، نویسنده به دقت و با ایجاز خلاصه‌ای از یک رمان بسیار پیچیده را عرضه می‌کند. معلوم است که بارها کتاب را خوانده و عمیقاً آن را درک کرده. از دیگر جستارهای مهم این کتاب، حاشیه‌ای‌ست بر «سحرخیزان» از زنده‌یاد منصور خاکسار.

شيدا در آغاز اين مقال مى‌نويسد: «اين حاشيه را به سرعت تمام بر آخرين كتاب شعر منصور خاكسار از سحرخيزان مى‌نويسم؛ به حرمت ماناى شاعرى دردآشنا، آرزومند، انسان‌دوست كه خود را كشت. اين سه صفت را نيز به اعتبار متن‌هاى منصور خاكسار مى‌نويسم؛ چه هرگز بخت ديدار او را نداشته‌ام. در چشم خواننده‌اى كه من باشم متن‌هاى منصور خاكسار او را چنين نوشته‌اند: درد آشنا، آرزومند، انسان‌دوست. خوانش از سحرخيزان آيا چيزى به اين سه صفت اضافه خواهد كرد؟ گمان نمى‌كنم. خودكشى او اما صفت پررنگ ديگرى به او بخشيده است: خسته. انگار منصور خاكسار صداى آرزوهاى منصور خاكسار را نشنيده است.»

اين مقدمه برگرفته از اين كتاب است و به خوبى حق مطلب را در مورد خاكسار ادا مى‌كند.

برجسته‌ترین ویژگی این کتاب چیست به نظر شما؟

در آن نوآورى به چشم مى‌خورد و روش نوينى در نقد‌نويسى را عرضه مى‌كند. اگر موافق باشيد يكى از اشعار آدام زاگايوفسكى را زينت‌بخش پايان برنامه مى‌كنيم. نام شعر: «كودكى‌‌ای که نبود»:

روزنامه‌نگار كم‌حوصله سرانجام مى‌پرسد
كودكى شما چگونه بود؟
كودكى‌اى نبود
تنها كلاغ‌هاى سياه بودند و ريل‌هاى تشنه برق
لباده‌هاى سنگين بر دوش كشيش‌هاى فربه
آموزگارانى با چهره‌هاى سنگى
كودكى‌اى نبود
تنها انتظار
شب‌ها برگ‌هاى افرا چون فسفر مى‌درخشيدند
باران‌هاى تاريك آوازخوانان را خيس مى‌كرد.

خانم پارسی‌پور از شما سپاسگزارم

در همین زمینه:

مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه
وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور

آلکساندر سولژنتسین و ادبیات پایداری

Tue, 04 Sep 2012 07:24:28 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، آلکساندر سولژنتسین و اعتقاد او به حقوق بشر (۱۹۱۸-۲۰۰۸)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش آذر – ادبیات پایداری و اعتقاد به شکست‌ناپذیری انسان در برابر توتالیتاریسم در تاریخ ادبیات جهان پیشینه‌ای دراز دارد. از سرشناس‌ترین نویسندگان جهان تا گمنام‌ترین نویسندگان تبعیدی می‌توان نمونه‌هایی آورد از ادبیات پایداری. آلکساندر سولژنتسین در این میان یکی از سرشناس‌ترین این گروه از نویسندگان است. او تا پایان زندگی اعتقاد داشت که انسان را نمی‌توان درهم شکست. در باور او شکست‌ناپذیری فرد در برابر توتالیتاریسم یک امر ذاتی و نه یک مسأله سیاسی‌ست.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به آلکساندر سولژنتسین، آخرین نویسنده بزرگ روسیه می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

۱۲ فوریه ۱۹۷۴ آلکساندر سولژنتسین به روستایی دورافتاده در غرب آلمان وارد شد. در این روستا که لانگن‌برویش نام دارد، خانه هاینریش بل قرار دارد. این نخستین اقامتگاه سولژنتسین در تبعید بیست ساله‌اش بود. در آن زمان نخستین جلد «شبه‌جزایر گولاک» در پاریس منتشر شده بود و حاکمان کرملین به‌خاطر این کتاب سولژنتسین را از خاک روسیه اخراج کرده بودند. فقط بعد از دو سال این کتاب به ۳۰ زبان ترجمه شد و مجموعاً ۳۰ میلیون نسخه از آن به فروش رسید.

یک دهه پیش از این واقعه، در سال ۱۹۶۲ از سولژنتسین داستان بلند (نوول) «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» به سفارش خروشچف در نشریه ادبی «نووی میر» (Nowy Mir) منتشر شده بود. در این داستان، نویسنده فقط یک روز از زندگی یک زندانی سیاسی در گولاک را ثبت کرده بود. جرج لوکاچ، منتقد سرشناس درباره این کتاب گفته بود: این کتاب «برشی خاکستری در خاکستری و هنرمندانه از زندگی روزانه تحت حکومت استالین» است. این رمان، اثر نمونه سولژنتسین به‌شمار می‌آید و دربردارنده همه ویژگی‌های آثار دیگر اوست. او در این کتاب به پیشینه واقع‌گرایی در ادبیات روسیه تکیه دارد و هرچند که بعدها او را با تولستوی مقایسه کرده‌اند، اما بیش از آنکه از تولستوی تأثیر پذیرفته باشد، از ماکسیم گورکی تأثیر گرفته است.

یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ نوشته آلکساندر سولژنتسین: کافی‌ست که کسی را با شلاق بزنی، از آن پس هرگاه که شلاقت را بلند کنی، او وحشت خواهد کرد.

زندگی سولژنتسین تا این زمان به زندگی‌ میلیون‌ها روس شباهت دارد: او که در سال ۱۹۱۸ متولد شده بود، بدون پدر بزرگ شد. ریاضیات و فیزیک خواند و بعد از تحصیل هم به ارتش رفت و در جنگ جهانی دوم در خط مقدم جبهه جنگید. به خاطر نظرات ضد استالینی‌اش بازداشت شد و یازده سال آزگار از زندگی‌اش را در اردوگاه‌های کار اجباری و زندان‌های گوناگون گذراند. در سال ۱۹۵۶ در بیستمین گردهمایی کمیته مرکزی حزب کمونیست در اتحاد جماهیر شوروی که خروشچف با استالینیسم تسویه حساب کرد، از سولژنتسین هم اعاده حیثیت کردند. او سپس به داستان‌نویسی روی آورد و به‌زودی به یک چهره بسیار شاخص ادبی بدل شد. پس از انتشار «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» روزنامه پراودا او را با تولستوی مقایسه کرد. اما بعد از خروشچف، تاریخ مصرف سولژنتسین تمام شد و از نو مورد غضب قرار گرفت. در سال ۱۹۶۴ ممنوع‌القلم و چند سال بعد هم از خاک روسیه اخراج شد. می‌بینیم که سولژنتسین شهرتش را مدیون دوره اصلاحات در روسیه، جنگ سرد و حمایت همه‌جانبه نویسندگان آزادیخواه مانند هاینریش بل از اوست. با این‌حال اگر توانایی او در نویسندگی نبود، همه این حمایت‌ها به جایی نمی‌رسید.

در مجموع سولژنتسین افزون بر «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ» و «شبه‌جزایر گولاک» که مشهورترین اثر اوست و توسط خانم مینو مشیری هم به فارسی ترجمه شده، یک رمان ماندگار دیگر هم دارد: «نخستین دایره جهنم».

در «نخستین دایره جهنم» داستان در زندانی به نام «ماورینو» اتفاق می‌افتد. در این زندان، حکومت جمعی از دانشمندان نخبه را اسیر کرده با این قصد که آن‌ها را به کشفیات علمی وادارد. در همه این آثار سولژنتسین وقایع را به‌گونه‌ای روایت می‌کند که هم بسیار واقعی به نظر می‌رسند و هم اینکه نمادین هستند.

سولژنتسین به شخصیت‌پردازی و تحلیل روانکاوانه شخصیت‌ها اصولاً اهمیت نمی‌دهد. توانایی او در توصیف شرایط اجتماعی، وصف مکان‌ها و موقعیت‌های دشوار و فاجعه‌باری‌ست که به انسان تحمیل می‌گردد. صدای تفسیرگر نویسنده همه جا به‌گوش می‌رسد و این امر رمان‌های او را کهنه و از ریخت‌افتاده جلوه می‌دهد. با این حال باید توجه داشت که سولژنتسین حلقه آخر نویسندگانی مانند داستایوفسکی، گورکی و تولستوی است. او هرگز ادعای نوآوری نداشت، بلکه مانند پیشینیانش می‌خواست نویسنده‌ای اخلاقی و پیامبرگونه باشد. هدف او این است که روایتی مستقل از تاریخ تحریف‌شده سرزمینش به‌دست دهد و در این‌کار هم بسیار موفق است.

در سال ۱۹۷۰ جایزه ادبی نوبل به سولژنتسین تعلق گرفت. او که گمان می‌برد اگر از خاک روسیه خارج شود، دیگر به روسیه راهش نمی‌دهند، نوبل ادبی را پذیرفت، اما برای دریافت آن به استکهلم سفر نکرد. یک سال پیش از این تاریخ او را از کانون نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی اخراج کرده بودند.

کمیته نوبل توانایی اخلاقی آثار او را که به سنت ادبی روس‌ها تکیه دارد، ستوده بود.

سولژنتسین در تبعید از آلمان به سوئیس و از سوئیس به آمریکا رفت و در سال‌های تبعید به تنهایی به یک نهاد فرهنگی تبدیل شد. بعد از روی کار آمدن گورباچف، دوره تبعید او هم به سر آمد. باید توجه داشت که تبعید سولژنتسین فقط ۲۰ سال به دراز کشید، در حالی‌که برخی نویسندگان و شاعران ما مانند نسیم خاکسار و اسماعیل خویی بیش از ۳۰ سال است که در تبعید به‌سر می‌برند.

سولژنتسین در سال ۲۰۰۸ درگذشت. همسرش، ناتالیا دمیتریونا بعد از مرگ او گفته بود: «او آرزو داشت در تابستان بمیرد و در تابستان هم مرد. او آرزو داشت در خانه‌اش بمیرد و در خانه‌اش هم مرد.»

سولژنتسین در «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ» می‌نویسد: «کافی‌ست که کسی را با شلاق بزنی، از آن پس هرگاه که شلاقت را بلند کنی، او وحشت خواهد کرد.»

دستاورد سولژنتسین این است که به ما نشان می‌دهد انسان می‌تواند بر وحشت خود از شلاق حاکمیت چیره شود.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

گلدان مینگ

Fri, 31 Aug 2012 22:01:58 +0000

برنامه رادیویی «با خانم نویسنده»، گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور پیرامون گزیده‌هایی از ادبیات داستانی ایران و جهان

شهرنوش پارسی‌پور و حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور - «گلدان مینگ» نخستین کتابی‌ست که از سيامك دل‌زنده منتشر می‌شود. نویسنده این داستان ميان ایران و کانادا در آمد و شد است. او در داستان بلند (نوول) «گلدان مینگ» از شاخه‌ای از ادبیات آمریکای شمالی در سال‌های دهه ١٩٦٠ تأثیرات خوبی پذیرفته است.

یکی از اندک شخصیت‌های این داستان عکاس جوانی‌ست که قصد دارد مانند نویسنده از ایران مهاجرت کند. او که از هر نظر نویسنده را در این داستان نمایندگی می‌کند، از شتاب جامعه صنعتی، از دهکده جهانی و ارتباط انسان‌ها با هم در یک دنیای مجازی دل خوشی ندارد. در این میان «گلدان مینگ» که سوغات شخصی به نام بدرالدین هروی از چین است، مثل نخ تسبیح خرده‌روایت‌های این کتاب را به هم پیوند می‌دهد.

سيامك دل‌زنده ظاهراً به فلسفه شرق و به زندگی سپری‌شده اجتماعی ما در ایران علاقه دارد. درباره «گلدان مینگ» با خانم پارسی‌پور گفت‌و گو کرده‌ام.

از شهرنوش پارسی‌پور می‌پرسم:

خانم پارسی‌پور، «گلدان مینگ» ظاهراً اولین تجربه نویسنده است و از قرار تجربه موفقی هم هست.

من «گلدان مینگ» را یک کار جدى تلقى مى‌کنم که جنم داستانى قوى دارد. در ایران در این اواخر مرتب کتاب منتشر مى‌شود. این کتاب‌ها اغلب کم‌حجم هستند و اغلب خواندنشان یا مشکل است و یا غیر جذاب. کار سيامك دل‌زنده نیز یک نوول کم‌حجم است، اما براى آن زحمت زیادى کشیده شده است. نویسنده از نوع انسان‌هایى‌ست که مى‌توانند در میان دود گازوئیل و سر و صداى ترافیک زندگى کنند و اما بکوشند جزیره امن خودشان را داشته باشند. سيامك دل‌زنده متولد سال ١٣۵٢ است، پس بسیار جوان است و نمى‌تواند از انقلاب اسلامى خاطره‌اى در ذهن داشته باشد. او در دو رشته عکاسى و تاریخ هنر در دانشکده هنرهاى زیباى دانشگاه کنکوردیا در مونترال کانادا درس خوانده. در گلدان مینگ اما به‌نظر مى‌رسد که به مسئله ارتباطات ایران با چین و آسیاى میانه دلبستگى دارد. این دلبستگى منطقى به نظر مى‌رسد، چون او متعلق به دوران پس از فروپاشى شوروى‌ست و مقطعى که توجه‌ها معطوف به آسیاى میانه شد. پس سيامك دل‌زنده نیز براى خودش جهانى ساخته است که لطیف به‌نظر مى‌رسد.

جهانی که او ساخته، به‌نظر می‌رسد قدری متأثر است از ذن و اندیشه ثنویت در شرق...

رونمایی «گلدان مینگ» نوشته سیامک دل‌زنده در خرداد ۱۳۹۰، تهران

در مورد واژه «ذن» باید عرض کنم که این واژه ژاپنى‌ست. در چینى به آن «چان» مى‌گویند که برگردان واژه «دهیانه» در سانسکریت است. این تفسیرى‌ست از آئین بودا. من با دقایق این معنا آشنایى چندانى ندارم، اما فکر مى‌کنم که در شکل چینى و ژاپنى آن رو در رو هستیم با آمیزش دو آئین بودا و آئین دائوى چینى. منظور این است که آئین بوداى هندى در رسیدن به چین تفسیر نوینى یافته است.

اما درباره ثنویت چینى باید بگویم که بهترین شکل عرضه آن در کتاب تحولات، یعنى «یى‌جینگ» به‌دست داده شده و به نظر من سالم‌ترین نوع ثنویت در تمامى اندیشه‌هاى ثنوى در جهان است. در اینجا البته باز کردن این معنا کار مشکلى‌ست و با برنامه ده دقیقه‌ای ما تباین دارد. سيامك دل‌زنده اما با عرضه گلدان مینگ و کوشش در به‌دست دادن نوعى نثر قدیمى زحمت زیادى کشیده است. او در روزنامچه میر بدرالدین هروى مى‌کوشد نقبى میان فرهنگ ایران و چین بزند و تا حدودى نیز موفق است.

یکی از شخصیت‌های این داستان از بسیاری از دستاوردهای جامعه صنعتی دل خوشی ندارد و پر از احساس نوستالژی نسبت به فرهنگ ایران است. از مهاجرت هم خوشش نمی‌آید. اما می‌خواهد مهاجرت کند. چرا؟ آیا دلیل مهاجرت او در داستان معلوم می‌شود؟

این داستان از این نظر شبیه مى‌شود به فیلم «جدایى نادر از سیمین». در اینجا هم زنى اصرار به مهاجرت دارد و مرد داستان را به دنبال خود مى‌کشد. مرد اما دل در گرو کارش دارد و روابطى که در پیرامون خود به‌وجود آورده است. او عکاس است و در جریان داستان این اقبال بلند را دارد که چندتایى از عکس‌هایش را به یک مجموعه‌دار خوش‌سلیقه بفروشد. از طریق همین مجموعه‌دار است که در جریان تاریخ گلدان مینگ قرار مى‌گیرد. چندین سده است که این گلدان در این خانواده دست به دست مى‌گردد. راز عاشقانه‌اى در پس و پشت این گلدان قرار دارد. عشق خاتونى چینى به یک مرد ایرانى.

نویسنده این عشق را چگونه می‌پروراند؟

باید گفت که این عشق در این کتاب به صورت خامى باقى مى‌ماند. برش آن ناکامل است و در خواندن متوجه مى‌شویم که احتیاطاً نویسنده اطلاع چندانى از آداب و رسوم آن زمان ایران و چین ندارد.

به رسم این برنامه، از شما خواهش می‌کنم اگر امکان دارد، فراز کوتاهی از داستان را بخوانید که خوانندگان و شنوندگان ما با قلم سيامك دل‌زنده آشنا شوند.

گلدان مینگ، داستان بلند، نوشته سیامک دل‌زنده

بخش نخست روزنامچه میر بدرالدین هروى را برایتان مى‌خوانم:

«به تأسى از استادم خواحه غیاث‌الدین و به منظور تکمیل صناعت نقاشى و چهره‌گشایى و به امید تمام کردن حق شاگردى، این کمترین، میر بدرالدین هروى، پسر بهمن، قصد کرده‌ام روزنامچه‌اى تدارک کنم چونان روزنامچه‌اى که استادم خواجه غیاث‌الدین به خط خوش مى‌نویسد و به زیور تصویر مى‌آراید به دستور بایسنقر میرزا بهادر خان، شاهزاده‌ى هنرپرور و صنعتگر، جمال و جلال سلطنت تیمورى و حامى بزرگ بندگان صنعتگر و هنرور، خاصه از خوش‌نویس و نقاش و جلدگر و صحاف تا آوازه‌خوان و مغنى و کوزه‌گر، گوهر تاج شاهى حضرت سلطنت شعارى، شاهرخ شاه فرزند امیر تیمور گورکان و اما من، که به حکم شاگردى در همه امور تقلید خواجه غیاث‌الدین مى‌کنم، به قلم قاصر خود سعى در تصنیف چنین روزنامچه‌اى مصور دارم تا حق شاگردى به تمام ادا کرده باشم و قدمى برداشته باشم در راه استعلاى هنر خویش جهت خدمتگزارى آستان میرزادگى.»

این قطعه نمایشگر روش نوشتارى این کتاب جالب است.

شما آیا کتاب را با علاقه خواندید؟ زبانش را چگونه یافتید؟

بله، من کتاب را با علاقه خواندم و به‌نظرم مى‌رسد اثر در خور تأملى‌ست.

در ادبیات ایران، پیش از انقلاب بعضی نویسندگان از جمله غلامحسین ساعدی نسبت به شهر و شهرنشینی بدبین بودند. ظاهراً این موضوع که در نقد ادبی از آن به عنوان «عشق به بدویت» یاد می‌کنند، درین کتاب به بدبینی نسبت به دهکده جهانی تبدیل شده. در واقع فقط صحنه گسترده‌تر شده، وگرنه بحث‌‌ همان بحث عشق به روستاست. آیا به نظر شما این اندیشه قدری نامعاصر نیست با ما؟

فکر نمى کنم که قهرمان داستان این کتاب با تمدن مخالفتى داشته باشد، بلکه مى‌شود گفت که او دلبسته ابزارهاى قدیمى‌تر است. شاید این تأثیر خواندن برخى آثار غربى باشد، چون اشاره‌هاى نویسنده بیشتر متوجه ابزارهاى غربى‌ست که ساختارى قدیمى دارند. مثلاً قهوه جوش باهاس ساخته سال ١٩٢۴ که چندان ایرانى به نظر نمى‌رسد و احتمالاً وام گرفته شده از یک داستان غربى‌ست. به هرحال به سيامك دل‌زنده تبریک مى‌گویم.

در همین زمینه:

مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه
وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور

استرید لیندگرن و پی پی جوراب بلند

Tue, 28 Aug 2012 05:58:49 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، استرید لیندگرن، مدافع حقوق کودکان و نوجوانان ‌ (۱۹۰۷-۲۰۰۲)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر – موفقیت ادبی استرید لیندگرن با یک سانحه آغاز شد: در سال ۱۹۴۴ او در استکهلم که پوشیده از برف بود، زمین افتاد و پایش شکست و مدتی زمینگیر شد. لیندگرن در آن زمان که جهان در آتش جنگ می‌سوخت منشی بود. از روی کسالت داستان‌هایی را که از سال‌ها پیش برای دخترش کارین روایت کرده بود روی کاغذ آورد. قهرمان این داستان‌ها دختری بود شورشی و عصیانگر به نام «پی‌پی جوراب بلند».

لیندگرن یک نسخه از این داستان‌ها را به دخترش هدیه داد و نسخه دیگر را برای یک ناشر ادبیات کودک فرستاد. ناشر اما کتاب را منتشر نکرد. او پاسخ داده بود که از تصور آنکه که روزی فرزندانش «پی‌پی جوراب بلند» را الگو قرار بدهند، خشم همه وجودش را فراگرفته است.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به استرید لیندگرن، نویسنده سوئدی و مدافع حقوق کودکان و نوجوانان می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

با وجود آنکه استرید لیندگرن در آغاز در یافتن ناشر با مشکلاتی مواجه شده بود، اما یک سال بعد، در سال ۱۹۴۵ سرانجام یک ناشر سوئدی دل به دریا زد و «پی‌پی جوراب بلند» را منتشر کرد. «پی‌پی جوراب بلند» البته توسط مترجم خوب ما، خانم گلی امامی هم ترجمه و منتشر شده است.

«پی‌پی جوراب بلند» یک دختر شجاع، شورشی و کله‌شق نه‌ساله است با چهره‌ای کک‌مکی و دو بافه موی سرخ و جوراب بلند که اغلب هم لنگه به لنگه آن‌ها را می‌پوشد. او در ویلایی به نام «کونتربونت» زندگی می‌کند. پی‌پی از امکاناتی برخوردار است که بچه‌ها در خواب هم نمی‌بینند: برای مثال یک اسب سفید دارد، در ویلای کونتربونت تک و تنها و بدون آقابالاسر زندگی می‌کند، از زور زیادی برخوردار است، چنان‌که هر موقع پدرش را ملاقات می‌کند، می‌تواند با او مچ بیندازد، گاهی هم در میدان شهر با پهلوان‌ها کشتی می‌گیرد و پشت آن‌ها را به خاک می‌مالد. پی‌پی ادعا می‌کند که مادرش مرده و پدرش پادشاهی‌ست در جزیره‌ای در دریای جنوب. با این‌حال پی‌پی تنها نیست. در همسایگی ویلای کونتربونت دوستان او، توماس و آنیکا زندگی می‌کنند و شاهد ماجراهایی هستند که پی‌پی جسور و شجاع از سر می‌گذراند.

«پی‌پی جوراب بلند» نوشته استرید لیندگرن: حق شادی، حق نه گفتن و حق تخیل ورزیدن و بدون آقابالاسر زندگی کردن...

باید توجه داشت که «پی‌‌پی» یک کودک یتیم و در مجموع درمانده است. اما او با یاری تخیل و با شخصیت برجسته‌ای که دارد موفق می‌شود جهانش را سامان بدهد. «پی‌پی» با تخیل برای خودش سرپناهی می‌سازد. این کنش بسیار کودکانه و در همان حال مبنای شعر و بی‌اندازه زیباست. «پی‌پی» به ما نشان می‌دهد که چگونه می‌توانیم جهان و زندگی را زیباتر کنیم.

مهم‌ترین دستاورد استرید لیندگرن اما این بود که با انتشار «پی‌پی جوراب بلند» فصلی تازه در ادبیات کودک و نوجوان گشود. اگر تا پیش از آن ادبیات کودکان و نوجوانان پر از پند و اندرز بود، اکنون پی‌پی بر همه آن اندرزهای اخلاقی شورش می‌کرد. استرید لیندگرن با «پی‌پی جوراب بلند» خواهان یکی از مهم‌ترین حقوق مدنی کودکان و نوجوانان شد: حق نه گفتن و حق تخیل ورزیدن و حق شادمانه و بدون آقا بالاسر و امر و نهی زیستن.

استرید لیندگرن در سالخوردگی در گفت‌و‌گویی درباره انگیزه‌اش از روی آوردن به ادبیات کودکان می‌گوید: «من می‌نویسم با این انگیزه که کودک درون خودم را سرگرم کنم و امیدوارم که ازین طریق کودکان دیگر را هم خوشحال کرده باشم.»

استرید لیندگرن مانند هر نویسنده موفق دیگری از تجربه‌های خودش در کودکی بهره می‌گرفت. او در جنوب سوئد پرورش پیدا کرده بود و بسیاری از داستان‌هایش هم در این ناحیه اتفاق می‌افتد. «کودکان بولابو»، «میشل، بچه لونه‌برگا» یا «تعطیلات در سالت‌کروکان» داستان‌هایی هستند در جهت آزادی کودکان و امکان رشد آزادانه آن‌ها و برخورداری آن‌ها از حق نه گفتن، حق تخیل ورزیدن و حق شادمانه زیستن.

آثار استرید لیندگرن خواننده را بسیار تحت تأثیر قرار می‌دهد. این تأثیرگذاری ژرف فقط به تخیل گسترده نویسنده ربط ندارد. او با زبانی ساده و همه‌فهم اما بسیار گزیده و سنجیده، در فرم‌های بدیع و با در نظر داشتن کمپوزیسیون، داستانش را با استادی روایت می‌کند. او همواره از توضیح و تفسیر آثارش خودداری می‌کرد. برای او اثرگذاری داستان‌هایش بر مخاطب اهمیت داشت.

در خاطرات استرید لیندگرن می‌خوانیم که روزی یک زن ناشناس کاغذی به دست او داد. روی آن کاغذ نوشته شده بود: از شما ممنونم که با داستان‌هاتان به یک کودکی تیره و تار نوری از امید تاباندید.
لیندگرن می‌نویسد: اگر من فقط توانسته باشم، کودکی تیره و تار یک نفر را اندکی روشن کرده باشم، برایم کافی‌ست و راضی هستم.

در سال ۱۹۹۹ سوئدی‌ها استرید لیندگرن را به عنوان نویسنده قرن برگزیدند. این گزینش شگفت‌‌آور نیست. با قطعیت زیادی می‌توان گفت هر کس که از سال ۱۹۵۵ به بعد در سوئد متولد شده، خواه‌ناخواه تحت تأثیر داستان‌های لیندگرن قرار گرفته و بخشی از کودکی و شخصیت او با این داستان‌ها درآمیخته است.

استرید لیندگرن در سیاست روز هم دخالت می‌کرد و در سال ۱۹۷۶ برای نخست‌وزیری اولاف پالمه تلاش کرد، از تربیت کودکان بدون خشونت دفاع می‌کرد، برای تصویب قانون حمایت از حقوق حیوانات تلاش کرد و با نیروگاه‌های هسته‌ای به‌شدت مخالف بود.

این نویسنده بزرگ و انسان‌دوست در سال ۲۰۰۲ در سن نود و چهار سالگی در آپارتمانش در استکهلم درگذشت. در تشییع جنازه او نه تنها نخست وزیر سوئد و خانواده سلطنتی شرکت داشتند، بلکه هزاران نفر از خوانندگان او نیز تابوت او را بدرقه کردند. مقابل تابوت او یک دختربچه سوار یک اسب سفید به سوی گورستان روان بود.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

از آنجا و از اینجا

Fri, 24 Aug 2012 21:09:13 +0000

حسین نوش‌آذر و شهرنوش پارسی‌پور

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور – شهلا شفیق جامعه‌شناس و فعال مدنی است. او اما در کنار فعالیت‌های اجتماعی‌اش داستان هم می‌نویسد و همواره در طی سال‌های گذشته داستان‌هایش را در فصل‌نامه‌ها و گاهنامه‌های ادبی در خارج از ایران منتشر کرده است. اگر بخواهیم به تاریخ ادبیات تبعید از آغاز انقلاب تاکنون بپردازیم، بی‌تردید می‌بایست فصلی را هم به داستان‌نویسی شهلا شفیق اختصاص دهیم.

سال گذشته انتشارات خاوران در پاریس مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه این نویسنده را با نام «از آنجا و از اینجا» منتشر کرده است. این کتاب در واقع دو کتاب است. در کتاب نخست نویسنده داستان‌هایی را گنجانده که در محیط ایران، در سال‌های نخست انقلاب اتفاق می‌افتد. طبعاً این داستان‌ها از بگیر و به بندهای آن سال‌ها و تلاش برای فرار از ایران و خود را رساندن به یک جای امن نشان دارد. مضمون «فرار» یکی از مهم‌ترین مضامین ادبیات تبعید است و نویسندگانی مانند حسین دولت‌آبادی در «در آنکارا باران می‌بارد»، و داریوش کارگر در «پایان یک عمر» به این موضوع پرداخته‌اند. در کتاب دوم، یعنی در «از اینجا» با داستان‌هایی که در فرانسه انفاق می‌افتد و طبعاً نمایانگر مشکلات زندگی یک زن پناهجوی ایرانی هستند آشنا می‌شویم.

دو پاره دیدن زندگی البته پیش از این هم سابقه داشته و خانم مهشید امیرشاهی در رمان «در سفر» و در رمان «در حضر» این دوپارگی در گستره تاریخ و جغرافیا و زبان و هستی و چیستی انسان ایرانی و آزاده را به‌خوبی بیان کرده است. برخلاف آثار خانم مهشید امیرشاهی، باید گفت که «از آنجا و از اینجا»ی شهلا شفیق از قلمرو ادبیات مصرفی می‌آید، اما به وظیفه خودش که سرگرم کردن خواننده باشد عمل نمی‌کند، بلکه ما را به گفتمان‌های سپری‌شده و به بحث‌هایی که دیگر معاصر زمانه ما نیستند، رهنمون می‌شود و سال‌های از یاد رفته را به یادمان می‌آورد.

درباره این مجموعه داستان که در انتهای آن یک نمایشنامه‌ هم آمده، با خانم شهرنوش پارسی‌پور گفت‌و‌گو کرده‌ام.

از خانم پارسی‌پور می‌پرسم:

شهلا شفیق، نویسنده و جامعه‌شناس

خانم پارسی‌پور، من با زحمت کتاب را تهیه کردم و در مترو هم آن را خواندم. به نظرم آمد که شخصیت‌ها هر یک دارای یک نقش از پیش‌تعیین‌شده هستند. زن فرانسوی صاحبخانه حتماً باید مقمپز باشد، رابطه عاطفی ویرانی داشته باشد و همسایه سیاهپوست هم باید برای گذران زندگی حتماً ترتیب او را بدهد و راوی داستان هم طبعاً باید از خانواده مرفه‌ای باشد و او که پیش از دربه‌دری کلفت داشته، شوهرش را هم اعدام کرده‌اند، حالا باید کلفتی این زن مرفه اما از نظر عاطفی ورشکسته را بکند. احساس کردم کتابی را دست گرفته‌ام که تاریخ مصرفش گذشته. شما کتاب را چگونه خواندید؟

میان زمانى که کتاب را خواندم و زمان تهیه این برنامه فاصله نسبتاً زیادى افتاد و این مرور مجدد این کتاب را لازم مى کند. اما دست بر قضا اغلب داستان هاى شهلا شفیق در یادم مانده است. بدون شک شهلا بیشتر از آنکه داستان‌نویس باشد یک جامعه‌شناس است. درست به همین خاطر داستان‌هایى که نوشته نیز بیشتر بار جامعه‌شناختى دارند. شاید براى همین کتاب به دو بخش «آنجا» و «اینجا» تقسیم شده باشد. در «آنجا» داستان‌هاى مربوط به دوره زندگى در ایران گرد آمده‌اند. در نخستین داستان که «بوته‌هاى تمشک» نام دارد رد پاى «اینجا» را مى یابیم. ماجرا ماجراى کودک‌آزارى یک مرد انگلیسى در ایران است. من بد نمى بینم که بخشى از این داستان را نقل کنم. در اینجا خانواده ایرانى با دوستان انگلیسىشان به پیک نیک رفته‌اند. پدر دلباخته فرنگى‌هاست و باور دارد که همه چیز آن‌ها با ایرانیان فرق دارد. حالا آقاى جونز و دختر جوان در جنگل تنها هستند:

«صدایش آهسته بود، نجواگونه و دلجویانه. انگار که با بچه کوچکى حرف مى‌زند. تمشک‌ها را به دهانم نزدیک کرد. بى اختیار دهان گشودم.
-یو لوک ورى پرتى!
دهانش نیمه‌باز باقى مانده بود. چیزى توى تیله‌هاى چشم‌هایش مى‌چرخید که آزارم مى‌داد. دلم مى‌خواست قدم‌هایم را تند کنم و بروم. دستش را روى شانه‌ام گذاشت. شانه‌ام را فشرد. انگار دلش مى‌خواست نگهم دارد. باز هم از توى سبد تمشک برداشت. دهنم را باز نکردم. تمشک‌ها را روى لبم فشرد.
-نو! نو!
آهسته حرف مى‌زد. انگشتش را روى دهانش گذاشت.
-کوایت پلیز!

دستش را دور کمرم حلقه کرد. صداى قلبم را مى‌شنیدم، مثل پرنده‌اى مطرب خود را به دیواره سینه‌ام مى‌کوبید. تمام نیرویم را جمع کردم که از چنگش بگریزم. کلمه‌هاى انگلیسى توى سرم مى دویدند. به هم مى‌خوردند. توى گوش‌هایم صدا مى‌کردند، اما هیچ صدایى از دهانم بیرون نمى‌آمد. نمى‌خواستم داد بزنم مى‌ترسیدم بد باشد. تیله‌هاى رنگى توى چشم‌خانه‌هاى آقاى جونز با آهنگ تند نفس‌هایش مى‌چرخیدند و دست‌هایش مثل چنگال توى تن داغم فرو مى‌رفتند. دردم مى‌آمد. خارهاى بوته‌هاى تمشک توى ساق‌هایم مى‌رفتند و مى‌سوختم. دندان‌هایم را روى بازویش گذشتم و فشردم. صورتش از درد منقبض شد. پر از لکه‌هاى سفید شده بود. تیله‌هاى رنگى از خشم و نفرت تند‌تر مى چرخیدند. اما فریاد نزد. دست‌هایش شل شدند. هلش دادم و پا به فرار گذاشتم...»

جالب‌ترین قسمت داستان مربوط به زمانى‌ست که خواهر‌ها که هردو مورد کودک‌آزارى قرار گرفته‌اند با هم حرف مى‌زنند و خوشحال‌اند که پدر از ماجرا بویى نبرده است.

از آنجا و از اینجا، چند داستان و یک نمایشنامه، شهلا شفیق، انتشارات خاوران

بعد‌تر در داستان‌هایى که در پاریس رخ مى‌دهند نیز‌‌ همان‌طور که شما گفتى زن فرانسوى دلبسته مرد سیاه‌پوست است. این را شاید به این صورت بتوانیم ببینیم که شهلا شفیق مى‌کوشد پوسته حرمتى را که گرد سر غربیان قرار گرفته بشکافد. ظاهراً نه چشم آبى مى‌تواند ما را از متجاوز بودن نجات دهد و نه فرانسوى بودن. اما حقیقتش من از داستان‌هاى شفیق خوشم آمد. این حالت مقایسه آنجا و اینجا به نظرم جالب مى‌آید. در داستان «نخستین عشق» حالت‌هاى ایرانى زندگى بررسى مى‌شود. در باقى داستان‌ها شرایط محیط زیست ایران، به ویژه در مقطع انقلاب اسلامى نمایش دارد. ماجراهاى سیاسى، اعدام، فرار و بالاخره رسیدن به غرب.

در بخش غربى که در فرانسه اتفاق مى افتد با ماجراهاى انسان ایرانى روبرو هستیم که باید خود را با محیط جدید زندگى آموخته کند. باید باور کرد که این مجموعه داستان ادعاى زیادى ندارد. داستان‌ها ساده هستند و پیچیدگى ندارند و حوزه محدودى را در برمى‌گیرند. نمایشنامه اما به‌نظرم ضعیف آمد. داستان در یک رستوران رخ مى‌دهد و بازیگران دائم مشغول خوردن هستند. اجراى حقیقى این نمایش گرفتارى زیادى براى تهیه‌کننده خواهد داشت.

ساخت و زبان داستان‌ها ساده و به یک معنا ژورنالیستی‌ست. اما داستان‌ها که رپرتاژهای اجتماعی هستند، قدری ایدئولوژیک اند. راوی همیشه خوب و حق به جانب است و درباره دیگران قضاوت می‌کند و برای همین داستان‌ها «نطفه توضیح» دارند. ممکن است بخشی از یک داستان را برای مثال برایمان بخوانید؟

در مورد اینکه راوى همیشه خوب و حق به‌جانب است حق با شماست، اما گاهى قهرمانان دیگرى وارد میدان مى‌شوند که جنم دیگرى دارند. در آغاز «طعم قهوه» چنین مى‌خوانیم:

«قهوه سرد شده مزه خاصى داشت. تلخ و سنگین روى زبانش رسوب مى کرد و طعم فراموش شده‌اى را در دهانش مى پراکند. طعم قرص‌هایى که مشت مشت به دهانش ریخته بود.
–چرا مى خواستى بمیرى؟
پرستار میانسال، چاق و گنده بالاى سرش ایستاده و انگشت‌هایش را به رو به او تکان داده بود.
–حتماً تو عشق شکست خوردى!
و به بیمار تخت پهلویى گفته بود «تو هیجده‌سالگى، به این خوشگلى! چقده بى عقلند این زنا! مرد‌ها که ارزش این چیزارو ندارن.»
زن تخت پهلویى با کنجکاوى موذیانه‌اى سر تا پایش را برانداز کرده بود، مثل اینکه روى تنش، دنبال رد پاى گناهى مى‌گشت. خواسته بود چیزى بگوید، اما سرش به اندازه تمام اتاق بزرگ شده بود و زبانش آنقدر سنگین که تکان نمى‌خورد. دهانش پر از مزه داروى ضد عفونى بود. مو‌هایش عرق کرده و به پیشانى چسبیده بود. با این همه پرستار به او گفته بود که خوشگل است. دلش یک آیینه خواسته بود که خود را در آن نگاه کند...»

خب، با این تفاصیل نظر شما چیست درباره شخصیت‌ها، نگاه روایتگر داستان به آن‌ها؟

باور دارم که شهلا شفیق در شخصیت‌سازى مهارت دارد. موضوع‌هاى کارش را هم مى‌شناسد. او به‌خوبى بر فضاى فرانسوى پیرامون خود مسلط شده و مى‌توان باور کرد که موضوع کارش را به‌خوبى مى‌شناسد. اما‌‌ همان‌طور که قبلاً گفتم او بیشتر یک محقق است تا نویسنده داستان. به نظر مى‌رسد که در لابلاى کارهاى تحقیقاتى داستان هم مى‌نویسد. «از آنجا و از اینجا» یک گزارش بلند از دو سبک زندگى‌ست که یک‌جا روایت شده است.

در همین زمینه:

::مجموعه "با خانم نویسنده" در رادیو زمانه

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

هاینریش بل و بیهودگی جنگ‌

Tue, 21 Aug 2012 08:43:09 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، هاینریش بل، وجدان بیدار آلمان‌ (۱۹۱۷-۱۹۸۵)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر – هاینریش بل بی‌تردید از مهم‌ترین نویسندگان آلمان بعد از جنگ جهانی دوم است. او در سال‌هایی که آلمان ویرانه‌ای بیش نبود، نفوذ اخلاقی بسیار زیادی در جامعه داشت. «آبروی از دست رفته کاتارینا بلوم» یک عنوان دیگر هم دارد: «خشونت چگونه شکل می‌گیرد و به کجاها می‌انجامد».

این کتاب که از خوش‌اقبال‌ترین و انسانی‌ترین آثار بل است به بسیاری از زبان‌های جهان ترجمه شده و نه تنها یک اثر ادبی درخشان به شمار می‌آید، بلکه نشان‌دهنده پیامدهای ویرانگر روزنامه‌نگاری زرد و رویکردهای عوام‌فریبانه در رسانه‌ها هم هست. ‌

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به هاینریش بل، نویسنده انسان‌دوست، مصلح اجتماعی و وجدان بیدار آلمان می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

هاینریش بل که در یک خانواده کارگری پرورش پیدا کرده بود، در جنگ جهانی دوم حضور داشت. او که مادرش را در یکی از بمباران‌های هوایی شهر کلن از دست داده بود، به خوبی با فلاکت و بدبختی انسان در جنگ آشنایی داشت.

بل بعد از پایان جنگ مدتی کارگری کرد و در همان حال به ادبیات داستانی و به نویسندگی هم روی آورد. او در نخستین آثارش به بیهودگی جنگ می‌پردازد و فقر و محنت آلمانی‌ها بعد از جنگ را نشان می‌دهد. هاینریش بل در رمان «قطار به موقع رسید» و در مجموعه داستان‌های «دوره‌گرد، آیا تو به اسپا هم می‌آیی؟» تلاش می‌کند این پیام به ظاهر ساده را به ما انتقال دهد: جنگ به هر دلیلی که اتفاق بیفتد، پیامدی جز ویرانی و نکبت ندارد. او جنگ را از دریچه چشم انسان‌های خرده‌پا و زحمتکشی روایت می‌کند که چاره‌ای جز اطاعت و حضور در میدان‌های نبرد ندارند و دست آخر هم می‌بایست به سرنوشت‌شان که همانا مرگ و نابودی‌ست تن در دهند.

هاینریش بل در «آبروی از دست رفته کاتارینا بلوم» یک نویسنده کاملاً سیاسی‌ست.

هاینریش بل بعد از جنگ اما به میدان نبرد دیگری پرداخت و آن هم زندگی روزانه هم‌وطنان جنگ‌زده‌اش در میان ویرانه‌ها بود. در رمان‌های «پس چرا چیزی نمی‌گویی؟» و «خانه بی‌‌صاحب» و همچنین «آدام تو کجا بودی؟» زندگی روزانه انسان‌های پیرامونی را که نمی‌توانند خاطراتشان از جنگ را فراموش کنند، روایت می‌کند. این آثار ممکن است آثار درخشانی نباشند، اما برای ما ازین جهت آموزنده‌اند که به یادمان می‌آورند، در گستره سه دهه و بعد از یک جنگ خونین هشت ساله که بسیاری آن را با جنگ جهانی اول مقایسه می‌کنند، از یکی دو داستان استثنایی که بگذریم، در ایران آثاری پدید نیامده که با چنین دید انتقادی به پیامدهای جنگ در زندگی و روح انسان‌های کابوس‌زده پرداخته باشد.

در این سه رمان هاینریش بل گروه سودجویان و سوداگران را هم نشان می‌دهد. اینها کسانی هستند که به برکت جنگ به نان و نوایی رسیده‌اند و مطلقاً علاقه‌ای به سرنوشت قهرمانان واقعی کشورشان، این انسان‌های از خودگذشته، کابوس‌زده و ویران ندارند. می‌بینید که جنگ هر کجا و به هر دلیل که اتفاق بیفتد، پیامدهایش یکسان است، اگر حتی نام آن «دفاع مقدس» باشد: عده‌ای سوداگر بر خر مراد سوار می‌شوند، و عده‌ای انسان زودباور و عقیده‌مند آسیب می‌بینند.

رمان «بیلیارد در ساعت نه و نیم» هم موضوعی بیش و کم مشابه دارد: پس از جنگ، طبقه متوسط و مرفه‌ای شکل گرفته و آنها بیش از آنکه غم گذشته را داشته باشند، مایل‌اند به آینده بنگرند و در رفاه و بی‌غمی زندگی‌شان را بکنند. این اثر که به شیوه جریان سیال ذهن روایت شده، از آثار مهم هاینریش بل به شمار می‌آید. نویسنده در این کتاب به درگیری عاطفی سه نسل از یک خانواده می‌پردازد. پدربزگ خانواده دیری عظیم بنا کرده، پسر او اما این عمارت را منفجر کرده و اکنون نوه او قرار است که این دیر را از نو بنا کند، اما از یک طرف مایل نیست، پدر را از خود برنجاند، از طرف دیگر وحشت دارد که نتواند مانند پدربزرگش از عهده برآید. چنین است که داستان به ظاهر در کشاکش عاطفی بر سر عمارت کردن دیر سنت آنتوان اتفاق می‌افتد، اما در واقع دیر بهانه‌ای بیش نیست که داستان در موقعیت عزا پیش برود. واقعیت این است که این سه نسل عزادارند و گرفتار بی‌عملی و بی‌انگیزگی هستند. آن‌ها برای اینکه بتوانند به زندگی روزانه‌شان ادامه دهند، هر روز از روی عادت کارهایی را سر موقع انجام می‌دهند. یکی از این عادت‌ها بازی بیلیارد است، آن هم سر ساعت نه و نیم. در این بازی روبرت که به نسل میانی خانواده «فمل» تعلق دارد فرصت پیدا می‌کند که برخی از خاطراتش را برای خدمه هتل روایت کند. در همان حال که این سه مرد از اندوه رنج می‌برند و غم بازسازی ویرانه‌ها را دارند، عده‌ای از انسان‌های بی‌غم هم هستند مثل خانواده «نتلینگر» که در هر حال چه با فاشیست‌ها و چه بعد از جنگ پی منافع خودشان هستند. اصولاً فرصت‌طلبی و سودجویی انسان‌ها و همسو بودن سوداگران با قدرتمندان از مهم ترین درونمایه‌های آثار هاینریش بل به‌شمار می‌آید.

«عقاید یک دلقک» شاهکار دیگری از هاینریش بل است. در این رمان یک دلقک عاطفی در مرکز رویدادها قرار دارد. یک کاتولیک بسیار بانفوذ همسر او را از چنگش به درمی‌آورد و از آن پس به حاشیه جامعه رانده می‌شود. پس از «عقاید یک دلقک بود» که هاینریش بل روز به روز سیاسی‌تر و عدالت‌خواه‌تر شد و در این بین خود را با کاتولیک‌ها هم درانداخت. او در سال‌های دهه ۱۹۶۰ از اوریکه ماینهوف و ارتش سرخ آلمان حمایت کرد و عده‌ زیادی از اشخاص و رسانه‌های بانفوذ را با خودش دشمن کرد. باید توجه داشت که این سال‌ها هم‌زمان با نهضت زنان در فرانسه و در آلمان بود. نهضت زنان به رهبری معنوی و فکری سیمون دوبوار از مهم‌ترین و قوی‌ترین خیزش‌های مدنی در غرب به شمار می‌آید. «سیمای زنی در میان جمع» داستان زنی کاملاً مستقل است. او که نمی‌خواهد در یک جامعه مردسالار به قوانینی که قبول ندارد تن بدهد، از هر سو طرد می‌شود. از این رمان به عنوان اثر نمونه هاینریش بل یاد می‌کنند. به خاطر این رمان بود که در سال ۱۹۷۲ هاینریش بل نوبل ادبی را از آن خود کرد و به فعالیت‌های مدنی‌اش با آزادی بیشتری ادامه داد.

هاینریش بل در «آبروی از دست رفته کاتارینا بلوم» یک نویسنده کاملاً سیاسی‌ست. او در این رمان روش‌های کسب خبر در رسانه‌های زرد را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه چنین رسانه‌هایی انسان را بی‌حرمت و بی‌حیثیت می‌کنند. بل اعتقاد داشت که نویسندگی یک کنش سیاسی و مدنی‌ست. او می‌نویسد بی‌جهت نیست که هر جا یک حاکم ستمگر حکومت می‌کند، پیش از هر کار کتاب‌سوزان راه می‌اندازد و اداره سانسور دایر می‌کند.

هاینریش بل در سال ۱۹۸۵ در متزلش در لانگن‌برویش درگذشت. خانه زیبای او در منطقه «ایفل» در غرب آلمان سرپناه هنرمندان و نویسندگانی‌ست که تحت تعقیب قرار گرفته‌اند یا در آرامش قصد دارند اثرشان را بنویسند. هوشنگ گلشیری یکی از داستان‌های زیبایش به نام آتش زرتشت را در باغ زمستانی منزل هاینریش بل نوشته است.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه

خیال‌بازی و کیش - مات

Fri, 17 Aug 2012 23:10:55 +0000

شهرنوش پارسی‌پور و حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر در گفت‌و‌گو با شهرنوش پارسی‌پور - از ساناز سید اصفهانی مجموعه داستان «خیال بازی» و به‌تازگی رمان «کیش مات» با اصلاحیه‌های بسیار منتشر شده.خانم اصفهانی در وبلاگش به مناسبت انتشار نخستین رمانش می‌نویسد که با خون دل مجوز نخستین رمانش را دریافت کرده.

ساناز سید اصفهانی به نسل نوخاسته‌ای از نویسندگان ایران تعلق دارد که در کارگاه‌های داستان‌نویسی آموزش دیده‌اند. او در نزد اصغر عبداللهی و محمد بهارلو داستان‌نویسی را آموخته است. البته دریافت این دو نویسنده از ادبیات داستانی با هم بسیار تفاوت دارد و شاید همین تفاوت‌ها باعث شده که خانم اصفهانی در گزینش جنس زبان آثارش سردرگم شده باشد. در «خیال بازی» زبان او از لفت و لیس‌ برکنار نمانده اما در «کیش مات» زبان رویکردی عامیانه پیدا می‌کند و نویسنده به یک معنا از آن سوی بام می‌‌افتد.

ساناز سید اصفهانی در عرصه تآتر نیز فعالیت دارد و در روزنامه‌نگاری هم تجربه‌هایی اندوخته. درباره آثاری که از او تاکنون منتشر شده با شهرنوش پارسی‌پور گفت‌و‌گو کرده‌ام.

از خانم پارسی‌پور می‌پرسم:

خانم پارسی‌پور، ساناز سید اصفهانی یقین دارد که حتماً خواننده‌اش می‌بایست آثار او را بپسندد. ظاهراً نویسنده از اعتماد به نفس بسیار خوبی برخوردار است.

شهرنوش پارسی‌پور - در كتاب «خيال بازى» نويسنده خواننده‌اش را مورد خطاب قرار مى‌دهد و رسماً او را نفرين مى‌كند كه اگر اثر او را نپسنديديم چنين و چنان خواهد كرد. ظاهراً چنين به‌نظر مى‌رسد كه اين نوعى طنز است، اما در حقيقت نويسنده به‌طور جدى خواننده‌اش را تهديد مى‌كند. ببينيم چه مى‌نويسد:

ساناز سید اصفهانی، نویسنده

«سپاس و ستايش خداى را كه هم اينك به لطف خود، شما خواننده عزيز و دوست‌داشتنى را ميخكوب داستان من كرده، به طورى كه چشمانتان با كلمات پيوندى ابدى برقرار نموده است تا احياناً زير جملات غلط و غلوط بنده را خط بطلان كشيده، ضربدرى جانانه نثار كلمات بى‌گناه كنيد كه البته در اين صورت نفرين ابدى نويسنده چون حسين كرد شبسترى پشت سر شماست و ساتور به دست ايستاده تا شما را چون خيارى به دو نيم كند و بدهد تا بنده نمك بر بدن زخم و زبان شما زنم و شما عزيز را نوش جان كنم. چه اشكالى دارد در اين صفحات نويسنده آدم‌خوارى نيز بكند؟ بر من خرده مگيريد، اين كوچك ترين انتقام نويسنده منصف خواهد بود اگر قدر داستان گرانقدرش را ندانند و به باد پنبه‌زنى‌اش گيرند...»

به طورى كه مى‌بينيد نويسنده رسماً خواننده را تهديد مى‌كند كه از او بايد خوشمان بيايد، چه در غير اين صورت به وسيله او خورده خواهيم شد. اين حالت غير عادى كلامى در هردو اثر اين نويسنده قابل دريافت است.

عجیب است واقعاً. نخستین بار است که چنین چیزی می‌بینم. علت این منش و کنش به نظر شما چیست؟

به‌طور كلى به‌نظر مى‌رسد كه در جمهورى اسلامى به دليل فشارى كه روى شخصيت افراد وجود دارد و مى‌كوشند مردم را به رعيت تبديل كنند، واكنش طبيعى مردم اين است كه ثابت كنند زيبا و با شعور هستند و قادر به انجام كارهاى عجيب و غريب. چنين است كه تمام دختران بينى زيبايشان را به تيغ جراحى مى‌سپرند كه يك بينى زشت سربالا و كوچك برايشان درست كنند. بعد اصرار در مشروب‌خواری و شراب‌خوارى دارند تا ثابت كنند كه حافظ‌وار مشغول اذيت و آزار خود و حكومت هستند، و بالاخره داستان‌هاى عجيب مى‌نويسند كه ثابت بشود بسيار آوانگارد هستند. كامپيوتر هم به خدمت مردم درآمده و به اين ترتيب كتاب «كيش و مات» ساناز اصفهانى شكل مى‌گيرد كه دائم قرار است يك كتاب عجيب و تافته جدا بافته باشد.

پیرنگ و زبان داستان‌ها چگونه بود؟

واقعيت اين است كه در هردو كتاب پى‌رنگ داستان‌ها ضعيف است. منتها به ضرب زور كوشش مى‌شود عجيب جلوه كند. اكنون به زبان اين نويسنده مى‌پردازيم. بدون شك او قادر است ساده و بى‌غلط بنويسد. منتها دائم مى‌خواهد شما را به عنوان خواننده متعجب كند. به هرحال بايد ثابت كند كه موجود عجيبى‌ست و از درك عجيبى هم برخوردار است. در تمام مدتى كه اين كتاب‌ها را مى‌خواندم ياد همين جراحى‌هاى زيباسازى بودم.

آیا ممکن است فرازی از یکی از داستان‌های ساناز را برای ما بخوانید تا شنوندگان اندکی با قلم او آشنا شوند؟

خیال‌بازی، ساناز سید اصفهانی

البته که مى‌شود بخشى از داستان او را خواند:

«البسه او مانتوى ساتن سياهى بود پر از خال‌هاى ريز سفيد ... روسرى مارك‌دار و مشكى‌رنگى به‌سر كرده بود و شلوار جين تنگ و چسبان منقوش با منجوق به پا داشت. كيف چرم سياه بزرگى به شانه انداخته بود و تالاخ تولوخ‌كنان با كفش‌هاى پاشنه‌بلندش به سمت كنج كافه مى‌رفت و همين‌طور كه حركت مى كرد، پندارى موجودى بود كه از سياره‌اى ديگر وارد اين بازار مكاره شده، همگى نگاهش مى كردند. به قرمزى لب‌هايش كه ناشيانه و بيش از حد ماتيكى شده بود. پندارى اگر كاسه‌اى زير چانه‌اش مى‌گرفتى رژ لب‌ها سرازير مى‌شدند. مژه‌ها آن‌چنان ريملى روى خود حمل مى‌كردند كه از بالا فر خورده بودند تا بالاى ابرو و از پايين تا اواسط گونه صورتى‌رنگش كمان زده بودند.خط چشم‌ها همانند خنجرى زير چشم‌ها دراز كشيده بودند و دستانش سنگينى و سياهى ناخن مصنوعى‌ها را به خود حمل مى كردند..."

به‌طورى كه مى‌بينيد ساناز سيد اصفهانى مبتلاى به نوعى طنز است و در اين راستا كوشش زيادى مى‌كند. البته استفاده از واژه‌هایى همانند "البسه" هم به فراوانى در كارش به چشم مى‌خورد. آنچه كه من در مجموع مى‌فهمم اين است كه نويسنده به هر قيمتى كه شده مى‌كوشد كار عجيبى عرضه كند.

وقتی داشتید می‌خواندید خنده‌ام گرفته بود. چون همین صحنه یک حالت کارتونی و اغراق‌آمیز دارد که شاید فقط زنی با شخصیت به اصطلاح اگسانتریک بتواند از عهده بربیاید. داستان‌های ساناز سید اصفهانی اصولاً از درونمایه‌ای زنانه برخوردارند. این درونمایه چیست و نویسنده چه دغدغه‌هایی دارد؟

دغدغه نويسنده ايجاد فضایى عجيب است. در «كيش و مات» ميدان داستان اينترنت است و ارتباطات فيس‌بوكى، اما با نتيجه‌گيرى ضعيف و غير منطقى. در تمام داستان‌هاى ساناز اصفهانى اين ميل شديد به گفتن حرفى عجيب به چشم مى‌خورد. اگر او نتواند طنزش را مهار كند، بدون شك در ادبيات دچار گرفتارى خواهد شد. در تمام آثار او اين تمايل شديد به انجام كارى محير‌العقول به چشم مى‌خورد. «كيش و مات» مى‌كوشد رمانى بسيار استثنائى و مدرن باشد، اما ناگهان به دليل جهت غلط حركت به اثرى با رمانس ضعيت تبديل مى‌شود.

شخصیت‌هایی که ساناز در داستان‌های کوتاهش می‌پروراند، زنانی هستند جسور که ناکام می‌مانند. علت ناکامی آن‌ها چیست؟

علت ناكامى اين زنان جسورر جسارت بيش از حد است. تمايل به انجام كارى غير عادى‌ست. از انداختن مار به جان مردم تا تشبيهات غير عادى. به يك قطعه ديگر از اثر او توجه كنيد:

«صبح، عين بچه آدم رفتم اسيد بخرم كه همين جورى فعلاً دم دستم باشه واسه احتياط. وقتى برگشتم ويلا (ر) عزيز با متانت تمام بهم گفت يه راندوو داره و من بايد ويلا نباشم. آخ... باد داره مى‌آد و شن رو مى‌پاشه به صورتم و لب‌تاپم. شن‌ها مى‌ره لاى كىبوردم و گند زده بهش. خورشيد عين سكه‌اى كه از آسمون آويزون شده داره مى‌خوره به خط افق، داره لب دريا رو مى‌بوسه. ويلا رو بوى قورمه‌سبزى برداشته بود.»

پس دقت كنيد كه مشكل چيست. تشبيه خورشيد به يك سكه هر خواننده‌اى را اذيت مى‌كند. از سوى ديگر روشن مى‌شود كه نويسنده كامپيوتر را مى‌شناسد. مى‌توان گفت بخشى از ذوق‌زدگى نويسنده ناشى از همين شناختن كامپيوتر است.

در رمان ساناز اصفهانی شخصیت‌ها چه ویژگی‌هایی دارند؟

فكر مى‌كنم كه ساناز سيد اصفهانى مى‌تواند نويسنده بسيار خوبى بشود اگر كه از انجام كارهاى محير‌العقول دست بردارد و طنزش را هم كمى مهار كند. شخصيت‌هاى داستان‌هاى اصفهانى در واقعيت وجود ندارند، چون تصنعى در كار همه آنها به چشم مى‌خورد. اگر او از ايجاد فضاهاى عجيب دست بردارد و به‌سادگى داستانى را روايت بكند به موفقيت دست پيدا مى‌كند.

خانم پارسی‌پور از شما سپاسگزارم.

در همین زمینه:

::برنامه رادیویی «با خانم نویسنده» در کتاب زمانه::

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

ماکس فریش و بحران هویت

Mon, 13 Aug 2012 22:49:58 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه، ماکس فریش و بحران هویت (۱۹۱۱-۱۹۹۱)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر –ماکس فریش نه تنها یکی از مهم‌ترین نویسندگان سوئیس، بلکه از مهم‌ترین نویسندگان آلمانی‌زبان پس از جنگ جهانی دوم است. مهم‌ترین درونمایه‌های آثار او عبارتند از خودیابی، عشق و زناشویی، پیش‌داوری و احساس گناه.

او با رمان‌هایی مانند «هومو فابر»، «گیرم اسم من گانتن باین است» و همچنین با رمان «اشتیلر» در جهانی شدن ادبیات آلمانی‌زبان پس از جنگ سهم بزرگی ادا کرد. آثار او را در مدارس آلمان و اطریش و سوئیس تدریس می‌کنند.

در مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به ماکس فریش، رمان‌نویس، نمایشنامه‌نویس و معمار سوئیسی می‌پردازیم. یادآوری می‌کنم که فایل صوتی با متنی که می‌خوانید تفاوت دارد.

ماکس فریش که در یک خانواده بسیار مرفه پرورش پیدا کرده بود، یک نویسنده کمال‌طلب و منزه‌طلب است. او پس از مرگ پدرش تحصیل در رشته زبان آلمانی را رها کرد، چند سالی به عنوان روزنامه‌نگار کار کرد، چند سفرنامه و یک رمان نوشت، اما به دلیل کمال‌طلبی و منزه‌طلبی که تا پایان زندگی با او بود و آثارش و همچنین زندگی روزانه و زندگی زناشویی‌اش با شاعر معروف اینکه‌بورگ باخمن را به شدت تحت تأثیر قرار داد، هر آنچه را که تا آن زمان نوشته بود سوزاند. او پس از این دوران بحرانی، در سال ۱۹۳۶ از ادبیات روی برگرداند، به معماری روی آورد و پس از پایان تحصیلاتش به عنوان معمار شروع به کار کرد و در این‌کار هم بسیار موفق بود.

«اشتیلر»: بحران هویت و خودیابی و بازنگری در گذشته

فریش اما نویسنده بعد از جنگ است. رمان‌ها و نمایشنامه‌های او از یک سویه نمادین برخوردار است. او بر اساس تجربه جنگ، یهودی‌ستیزی آلمان‌ها و جنایت‌هایی که در آلمان اتفاق افتاد، و انکار این جنایت‌ها در سال‌های نخستین پس از جنگ جهانی دوم، تمثیل‌هایی به عنوان یک مدل اجتماعی پدید آورد. فریش اصولاً ذهنی به شدت تمثیل‌ساز دارد و داستان‌ها و نمایشنامه‌هایش به خاطر همین سویه تمثیلی ممکن است در همه مکان‌ها و در همه زمان‌ها اعتبار داشته باشند. در نمایشنامه «آقای بیدرمن و آتش‌افروزان» زندگی و شخصیت انسان‌های خرده‌پا و همراهی و همسویی آنان با صاحبان قدرت را به چالش می‌کشد.

گوتفرید بیدرمن که کارخانه‌داری مرفه است، یک جنایتکار آتش‌افروز را به خانه‌اش راه می‌دهد و با وجود آنکه نشانه‌هایی از خطرناک بودن این آتش‌افروز می‌بیند، اما چشمانش را بر واقعیت‌ها می‌بندد تا اینکه سرانجام فاجعه اتفاق می‌افتد. همین نمایشنامه را به‌خوبی می‌توان بر وضعیت ما بعد از انقلاب مطابقت داد.

«اشتیلر» اما از مهم‌ترین آثار فریش است. او با این رمان بود که به شهرت جهانی دست یافت. موضوع این رمان بحران هویت و خودیابی و بازنگری در گذشته است. این موضوع از محوری‌ترین درونمایه‌های آثار فریش به شمار می‌آید. باید توجه داشت که پس از جنگ جهانی دوم بسیاری از جنایتکاران فاشیست با یک هویت جعلی زندگی می‌کردند و به هیچ‌وجه آمادگی بازنگری در گذشته جنایتکارانه‌شان را نداشتند. می‌توان تصور کرد که فریش در «اشتیلر» که آمیزه‌ای استادانه از یک درام عشقی و تأملات فلسفی‌ست، بحران‌های روحی چنین اشخاصی را تصویر کرده باشد. موضوع بازنگری در گذشته از مهم‌ترین موضوعات تاریخ معاصر ما هم هست. کافی‌ست که به بحث‌هایی که پیرامون اعدام‌ زندانیان سیاسی در سال‌های دهه ۱۳۶۰ درگرفت و نقش و سهم برخی از چهره‌ها در این اعدام‌ها بیندیشیم.

«هومو فابر» اما پراقبال‌ترین رمان ماکس فریش بود. او این رمان را در سال ۱۹۵۷ نوشت. در آن سال‌ها یکی از بحث‌های مهم در اروپای غربی این بود که انسان صنعت‌مدار و خردگرا تا چه حد می‌تواند در شکل‌گیری زندگی و سرنوشت‌اش دخالت داشته باشد. والتر فابر، روایتگر دردمند و رابطه‌ناپذیر این رمان یک مهندس خردگرا و مثل ماکس فریش یک انسان کمال‌طلب است. او در طی یک سفر گرفتار حادثه می‌شود، هواپیمایش سقوط می‌کند، پس از سال‌ها ناکامی به دختری جوان دل می‌بازد و در پایان سفر متوجه می‌شود که این زن دخترش بوده است. طبعاً این ماجرا هم به فاجعه می‌انجامد و با این‌حال والتر فابر نمی‌تواند اهمیت سرنوشت را درک کند. این رمان البته برای ما که اهل عرفان هستیم و از یک فرهنگ خردگریز و قضا قدری می‌آییم، بسیار فریبنده می‌تواند باشد. فولکر شولندورف، کارگردان سرشناس آلمانی که آثار ادبی را به زبان سینما ترجمه می‌کند، بر اساس این رمان فیلم بسیار درخشانی ساخته است.

«گیرم اسم من گانتن باین است»: نمی‌توانم باور کنم که آنچه که می‌بینم، زندگی ما در این جهان است.

از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۵ ماکس فریش با نویسنده و شاعر سرشناس، اینگه‌بورگ باخمن در رم زندگی می‌کرد. این دوران که از نظر عاطفی برای او بسیار پرتنش بود، از دوره‌های خلاقیت اوست. نمایشنامه «آندورا» که تمثیلی از یهودی‌ستیزی آلمانی‌ها و اطریشی‌هاست، و همچنین رمان « گیرم اسم من گانتن‌ باین است» را در این دوره پدید آورد.

«گیرم اسم من گانتن باین است» از درخشان‌ترین رمان‌هایی‌ست که می‌توان خواند: روایتی از تنهایی نهادینه‌شده یک انسان دردمند که توانایی دیدن واقعیت‌های زندگی‌اش را کاملاً از دست داده است. مردی گرفتار یک حادثه می‌شود و وقتی در بیمارستان به خود می‌آید، متوجه می‌شود که در اثر آن سانحه این خطر وجود داشته که بینایی‌اش را از دست بدهد و با وجود آنکه می‌تواند ببیند، اما از آن پس تصمیم می‌گیرد نابینا باشد. از روی تصادف با زنی خودفروش آشنا می‌شود، به او دل می‌بازد و با او زندگی می‌کند و با وجود آنکه می‌بیند که زن با مردهای گوناگون در آمد و شد است، اما خود را نابینا جلوه می‌دهد. طبعاً چنین رابطه‌ای بدخیم است.

فریش در پایان این رمان می‌نویسد:

«من نمی‌خواهم "منی" باشم که داستان‌هایی را که خودم تخیل کرده‌ام تجربه می‌کند. اما بعد تردید می‌کنم در اینکه نکند واقعاً داستان‌هایی را که تخیل می‌کنم بخشی از زندگی من بوده است. نمی‌توانم باور کنم که آنچه که می‌بینم، زندگی ما در این جهان است.»

این اثر نه تنها یکی از درخشان‌ترین آثار ادبیات آلمانی‌زبان است، بلکه برای شناخت مشکلات ماکس فریش و شخصیت دوزخی او هم بسیار راهگشاست. باید توجه داشت که پس از جنگ جهانی دوم یکی از بیماری‌های روان‌تنی که در کشورهای جنگ‌زده بسیار شایع بود، نابینایی به عنوان یک واکنش روانی و عصبی بود. بسیاری از انسان‌ها که توانایی دیدن ویرانه‌ها را نداشتند، به‌راستی نابینا می‌شدند، بی‌آنکه نابینا باشند.

ماکس فریش هم مانند والتر فابر، قهرمان رمان هومو فابر رابطه‌ناپذیر بود. او به اینگه‌بورگ باخمن نمی‌توانست وفادار باشد و از سوی دیگر هر بار که درگیر یک ماجرای رختخوابی می‌شد از احساس گناه نسبت به همسرش هم رنج می‌برد. سرگردانی بین زمین و آسمان، دوزخ و بهشت، بدی و خوبی از مهم‌ترین مشکلات ماکس فریش است. او در خاطرات روزانه‌اش که آن هم از اسناد تاریخ ادبیات در کشورهای آلمانی‌زبان به‌شمار می‌آید، کاملاً صادقانه و با قلمی درخشان به این مشکل شخصیتی پرداخته است.

فریش در سال ۱۹۹۱ در زوریخ در اثر بیماری سرطان درگذشت.

در همین زمینه:
ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه از حسین نوش‌آذر در رادیو زمانه