رضا تقی‏زاده

افزایش نگرانی‌های جامعه جهانی از برنامه اتمی ایران

arezoo — Thu, 08 Sep 2011 15:42:37 +0000

سراج‌الدین میردامادی

يوکيا آمانو، مديرکل آژانس بين‌المللی انرژی اتمی در جدیدترین گزارش خود که روز جمعه دوم سپتامبر (۱۱ شهريور ۱۳۹۰) در اختيار ۳۵ عضو شورای حکام این مرکز قرار داد، تاکید کرد آژانس به‌طور «فزاينده»، نگران فعاليت‌های احتمالی نظامی و پنهانی اتمی در ايران است که توسط نهادهای زيرمجموعه ارگان‌های نظامی ايران صورت می‌گیرد.

در گفت‌وگو با رضا تقی‏زاده، کارشناس سیاسی در گلاسکو از او پرسیده‌ام: تحلیل و ارزیابی شما در زمینه موضع‌گیری اخیر مدیر کل آژانس بین‏المللی انرژی اتمی، در خصوص وضعیت پرونده هسته‏ای ایران و نگرانی‌های این نهاد بین‌المللی در این زمینه چیست؟

رضا تقی‏زاده: گزارش تازه آقای آمانو، دبیر کل آژانس بین‏المللی انرژی هسته‏ای، یک‏بار دیگر نگرانی‏های جامعه جهانی را از پی‏گیری هدف‏های نظامی برنامه اتمی ایران منعکس می‏کند.

تفاوت این گزارش با گزارش‏های قبلی، جدی‏تر شدن نگرانی‏های آژانس بين‌المللی انرژی اتمی و صحبت‏ کردن با قاطعیت و روشنی بیشتر نسبت به پی‏گیری این برنامه‏هاست.

در این گزارش اشاره می‏شود که ایران برای نصب کلاهک اتمی در دماغه موشک‏های بالستیک، آزمایش‏هایی را انجام داده است. البته در مورد به‏کارگیری و آزمایش چاشنی اتمی هم نشانه‏هایی در این گزارش دیده می‏شود.

واکنش‏های اولیه ایران نسبت به این گزارش، مانند گذشته، واکنش‏های احتیاط‌‏آمیز و مثبتی بوده است. طبق معمول، آقای علی‌اصغر سلطانیه، سفیر ایران در آژانس، اولین واکنش ایران را منعکس و ادعا کرده که این گزارش حرکتی به جلو است. او ولی اشاره‏ نکرده است که آیا این حرکت به جلو در جهت نزدیک‏تر کردن و یا نزدیک‏تر شدن به نقطه‏نظرهای ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بوده، یا در جهت پیشبرد برنامه‏های اتمی ایران.

ایران همیشه متهم بوده به این‏که در گفت‏وگوهای احتمالی با آژانس بین‌المللی اتمی یا جامعه جهانی، به دنبال خریدن وقت است و حالا به‏نظر می‏رسد که این خرید وقت همچنان در جهت پیشبرد بخشی از برنامه‏های مشکوک اتمی ایران صورت می‏گیرد. جامعه جهانی هم در جهت رسیدن به توافق با ایران برای قطع این فعالیت‏ها، به نتیجه‏ای نمی‏رسد. چنان‏که گزارش آمانو حاکی است که تا این لحظه به نتیجه مطلوب نرسیده‏اند.

آیا در این گزارش مستندات و مشاهدات بازرس‌های آژانس بین‌المللی انرژِی اتمی از نزدیک شدن ایران به فعالیت‏های نظامی هسته‏ای هم ارائه شده است یا خیر؟

نه. این درست همان نکته‏ای است که آژانس در آن ابهام دارد. این گزارش تقریباً شش‌روز بعد از خاتمه بازدید یک گروه از نمایندگان آژانس، به ریاست هرمن ناکارتس که رئیس پادمان‏ها و معاون آقای آمانو است، تهیه شده، ولی مراکزی که گروه اعزامی آژانس در ایران مورد بازدید قرار داده‏اند، مراکز متعارف مربوط به فعالیت‏های اتمی ایران است. یعنی مرکز فرآوری اورانیوم در اصفهان، تولید آب سنگین در اراک، کارخانه غنی‏سازی اورانیوم در نطنز و با قیدی که هنوز عملیاتی نشده و برای غنی‏سازی با غلظت بالاتر در نظر گرفته شده، در فُردو. حال آن‏که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی می‏خواهد در مورد فعالیت‏های مربوط به نصب کلاهک هسته‏ای در دماغه موشک اطلاعاتی پیدا کند و اگر ایران واقعاً قصد مذاکره و ارائه اطلاعات در این مورد را داشت، می‌توانست با نماینده آژانس به عنوان شخصی که مسئولیت پادمان‏ها را به عنوان کار حرفه‏ای در اختیار دارد، وارد گفت‏وگو شود. ولی همان‏طور که گفتم، گروه یادشده فقط با انجام یک تور اتمی و توریستی، از مراکزی بازدید کرده‏اند که پیش از این هم مورد بازدید قرار گرفته بودند و آژانس در مورد آن‏ها نه سئوال و ابهامی داشت و نه خواستار ارائه اطلاعات بیشتر از سوی ایران بود.

در آن زمینه‌هایی که آژانس خواستار گرفتن اطلاعات بیشتر است، ایران هم‏چنان سکوت کرده و طی سفر اخیر هیئت نمایندگی آژانس، از مراکزی که مورد درخواست آژانس است، بازدیدی صورت نگرفته است.

در روزها و هفته‏های اخیر طرح «گام‏ به‏گام» روسیه مطرح شده و ایران هم به نوعی با آن موافقت کرده است. جایگاه این طرح در بحران هسته‏ای ایران چیست؟ آیا می‏تواند بخشی از این بحران را حل کند؟

از سال ۲۰۱۰ به این طرف که گفت‏وگوهای مربوط به مبادله سوخت با اورانیوم غنی‏سازی شده ایران معوق ماند، تماس جدی‏ای بین ایران و جامعه جهانی، گروه ۵+۱ و آژانس بین‏المللی انرژی اتمی صورت نگرفته است.

روس‏ها با پیشنهاد طرح گفت‏وگوهای «گام به‏گام»، تلاش می‏کردند پیش از انتشار گزارش فصلی آقای آمانو، مقدماتی را برای انجام گفت‏وگوهای تازه‏ با ایران فراهم کنند. رفتن آقای پاترشف، دبیر شورای امنیت ملی روسیه به تهران و همین‏طور سفر علی‏اکبر صالحی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی به مسکو در میانه ماه اوت، قرار بود زمینه این گفت‏وگوها را فراهم کند.

ایران نسبت به انجام این گفت‏وگوها هم ابراز خوشحالی و آمادگی برای همکاری کرد و هم بعد از انجام گفت‏وگوها، نسبت به آن نظر مثبت ارائه کرد، ولی هیچکدام از دو طرف اعلام نکردند در این گفت‏وگوهایی که در تهران و مسکو انجام شده، چه توافقی بین آن‌ها صورت گرفته است. محتوای گزارش آقای آمانو اما نشان می‏دهد که گفت‏وگوهای گام به گام، مانند بقیه گقت‏وگوهایی که جامعه جهانی طی شش سال گذشته با ایران داشتند، در عمل به شکست انجامیده است.

آیا امکان دارد گزارش اخیر آقای آمانو زمینه‏ساز موج جدیدی از تحریم‏ها علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل بشود؟

انتظار می‏رود در جلسه نمایندگان آژانس که در روزهای آینده پیرامون بررسی گزارش آمانو تشکیل می‏شود، امکان رسیدن به این نتیجه باشد که آیا زمینه تصویب یک قطعنامه تنبیهی تازه یا توبیخی علیه ایران فراهم خواهد شد یا خیر؟ حداقل بیانیه تندی در آژانس، در پاسخ به گزارش آقای آمانو تهیه شود. اگر این بیانیه به صورت قطعنامه دربیاید، شاید بتوانیم این انتظار را داشته باشیم که در جلسه آینده شورای امنیت، در این مورد مذاکره‏ای به عمل بیاید.

البته با توجه به متلاطم بودن جو سیاسی منطقه و ناآمادگی روسیه و چین برای همکاری بیشتر، به نظر نمی‏رسد که قطعنامه تازه‏ای از طرف شورای امنیت، ارزش تلاش‏های غرب را برای فراهم کردن مقدمات آن داشته باشد. اما حتی اگر این گزارش به تصویب قطعنامه تازه‏ای در شورای امنیت هم منتهی نشود، به نظر می‏رسد که غرب و جامعه‏ اروپا، به صورت یک‌جانبه، تضییقات مالی بیشتری را متوجه ایران کنند. ایران در وضعیت فعلی، در خطر این است که بانک مرکزی‏اش مورد تحریم مراکز مالی دنیا قرار بگیرد.

اگر بانک مرکزی ایران در شمول تحریم‏های حتی یک‏جانبه اروپا و آمریکا قرار بگیرد، مبادلات خارجی ایران، فروش نفت و واردات، بسیار بسیار مشکل‏ساز خواهد شد و دشواری‏هایی که ایران در حال حاضر با آن درگیر است را چندین برابر خواهد کرد.

شایعاتی در روزهای اخیر وجود دارد مبنی بر این که نقش سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در پرونده هسته‏ای کمرنگ شده است. آیا این اخبار را تایید می‏کنید؟

نمی‏توان گفت کمرنگ شده، ولی با توجه به احاطه بیشتری که علی‏اکبر صالحی در زمینه برنامه‏‏های اتمی ایران دارد و پیش از این به‌عنوان سفیر ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مسئولیت داشته و هم‏چنین به مدت چهارسال ریاست سازمان انرژی اتمی ایران را بر عهده داشته است و اکنون در منصب وزیر خارجه جمهوری اسلامی قرار دارد، انتظار انجام گفت‏وگوهای دیپلماتیک با سرپرستی صالحی، بیشتر از سابق شده است. در گفت‏وگوهایی که به صورت موازی در تهران و مسکو صورت گرفت، بخش بااهمیت‏تر آن را که آقای صالحی اداره می‏کرد، در مسکو انجام گرفت و هم‏زمان آقای سعید جلیلی با پاترشف، همتای روسی خود در تهران مذاکره کرد. البته این به عنوان کوچک کردن نقش سعید جلیلی نیست. شاید انتقال بخشی از این مسئولیت‏ها، به شکل تکنیکی، از شورای امنیت ملی ایران به وزارت خارجه است.

سیلوهای موشکی از مد افتاده‌اند

arezoo — Fri, 01 Jul 2011 14:21:18 +0000

ایرج ادیب‌زاده

ویلیام هگ، وزیر امور خارجه بریتانیا می‏گوید: «ایران در جریان مانور نظامی ده‌روزه خود، موشک‏های بالستیک با توانایی حمل کلاهک هسته‏ای را به صورت مخفیانه آزمایش کرده و این برخلاف قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت سازمان ملل بوده است.»

تهران این اتهام را رد می‏کند. سپاه پاسداران در «رزمایش موشکی پیامبر اعظم ۶‏‏» خود موشک‏هایی با برد دو تا سه‏هزار کیلومتر را آزمایش کرده است.

میرعلی هادی‏زاده، فرمانده نیروی هوا- فضای سپاه اعلام کرد: «موشک‏های ایران برای حمله به پایگاه‏های نظامی آمریکا در منطقه و اسراییل طراحی شده‏اند.»

این اظهارات با واکنش گسترده خبری روبه‌رو شده است. سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا گفته است: «تهران به جای عمل به تعهدات بین‏المللی، در مورد قدرت موشکی‏اش گزافه‏گویی می‏کند.»

از رضا تقی‏زاده، استاد دانشگاه در گلاسکو و تحلیل‏گر سیاسی می‏پرسم: هدف سپاه پاسداران از نمایش سیلوهای موشکی و پرتاب موشک‏ها چه بوده است؟

رضا تقی‏زاده: من اول به این نکته اشاره کنم که حرف ویلیام هگ، وزیر امور خارجه بریتانیا می‏تواند درست باشد. با این تعبیر که در هر حال موشک «شهاب ۳» که در این مانور اخیر مورد استفاده قرار گرفت، بالقوه قادر به حمل کلاهک هسته‏ای هست، ولی مشروط بر این‏که در دماغه آن که قطر باریکی دارد، بمب اتمی نصب شود.

برای این‏کار ایران در صورتی که دست به آزمایش اتمی یا تولید بمب اتمی بزند، نیازمند طراحی یک بمب بسیار باریک با قطر کم است که قادر به نصب در دماغه آن موشک باشد. این کار هنوز صورت نگرفته است. بنابراین حرف آقای میهمان‏پرست هم که موشک شهاب قادر به حمل بمب اتمی نیست، به علت طراحی نشدن چنین بمبی، به نوعی درست است.

ولی‏ به‏هرحال، رزمایش‏های موشکی ایران و همین‏طور ابعاد سیاسی و روانی این ظرفیت موشکی به عنوان یک نیرو، خیلی مهم‏تر از قدرت بازدارندگی آن است. یعنی با این‏که ظرفیت موشکی ایران در منطقه، بیشتر از سایر کشورها به استثنای اسراییل است، هنوز به عنوان یک نیروی بازدارنده سیاسی نمی‏تواند عمل کند.

علت نداشتن این قدرت، ضعف‏هایی است که این نیرو دارد. یعنی موشک‏های ایران از قدرت هدف‏گیری کمی برخوردار هستند. همین‏طور استفاده از کلاهک‏های متعارف و غیر اتمی، قدرت آتش آن‏ها را کاهش می‏دهد و استفاده از سوخت مایع در پرتاب این موشک‏ها، زمان زیادی می‏برد که در عمل استفاده از این زمان‏ها، از این موشک‏ها هدف‏های خوبی می‏سازد برای حمله متقابل و یا حمله بازدارنده کشورهایی که ایران با آن‏ها درگیر است.

در مجموع این مانور، بیشتر نوعی رجوع به یک اهرم سیاسی و استفاده تبلیغاتی و روانی از آن است. یعنی ایران به‏خصوص در شرایطی که منطقه با بحران یا حکومت داخلی ایران با یک مشکل خارجی روبه‌رو است، از این وسیله استفاده می‏کند و معمولاً هزینه‏های سیاسی آن را هم می‏پردازد.

در وضعیت فعلی، این شرایط ظاهراً در حال تکرار شدن است و کشورهای خارجی با حساسیتی که نسبت به برنامه اتمی و موشکی ایران دارند، واکنش‏های منفی نسبت به اقدام اخیر ایران نشان داده‏اند و به‏نظر می‏رسد که واکنش ایران هم یک واکنش طبیعی است.

در همین حال، سخنگوی وزارت خارجه‏ ایران گفته است که پرتاب این موشک‏ها، پیام صلح و دوستی برای منطقه است. شما چه ارزیابی‏ای از این گفته دارید؟

این هم شبیه برگزاری کنفرانس ضد تروریستی در تهران است. ایران در حالی‏که متهم به حمایت از تروریسم در منطقه است، به دنبال راه‏هایی برای مقابله با تروریسم می‏گردد که بعضی از کشورهای خارجی آن را به کنفرانس روباهان برای بحث در مورد نحوه دفاع از لانه مرغ‏ها شبیه کرده بودند.

به‏هرحال برنامه موشکی‏ ایران و همین‏طور پی‏گیری برنامه اتمی‏‏اش، به عنوان یک خطر منطقه‏ای معرفی می‏شود. حال این خطر یا بخشی از این خطر یا وسیله این خطر، یعنی موشک‏ها را به عنوان حامل پیام دوستی معرفی کردن، دقیقاً مانند نتیجه برگزاری «کنفرانس مبارزه با تروریسم» در تهران است.

این حرف را رژیم ایران می‏زند و بعید است که بتوان برای آن به جز در سوریه یا تا حدودی در مناطق شیعه‏نشین لبنان، در نقطه دیگری از کشورهای خاورمیانه و یا هیچ کشوری خارج از ایران، گوش شنوا و علاقه‏مندی پیدا کرد.

آیا نمایش سیلوهای نظامی و موشکی در شرایط کنونی جهان، ارزش زیادی دارد؟

ایران در مانور اخیر، دو چیز تازه را به عنوان نوآوری عرضه کرده است: یکی استفاده از سیلو‏های موشکی زیرزمینی است و دیگری سکوهای متحرک پرتاب موشک‏های کوتاه‏برد «زلزال» که روی آن‏ها سه موشک نصب می‏شود و آن‏ها هم‏‏زمان قادر به پرواز هستند.

در مورد اول، یعنی سیلوها، این یک نوآوری یا تکنولوژی پیشرفته نیست. در دهه ۶۰، یعنی بیش از ۵۰ سال پیش، آمریکایی‏ها به دنبال انگلیسی‏ها، چنین سکوهایی را برای پنهان کردن موشک‏های «اطلس» ایجاد کردند، ولی پنج سال بعد این سیلوها را منسوخ کردند و تا چهار دهه بعد، محل این سیلو‏ها، در ایالات مختلف آمریکا برای فروش گذاشته شد و اگر به یوتیوب مراجعه کنید، هنوز تعدادی از محل این سیلوها که منسوخ شده و دیگر استفاده‏ای از آن‏ها به عمل نمی‏آید، توسط وزارت دفاع آمریکا برای فروش عرضه می‏شود.

اتحاد شوروی هم این کار را کرد و برای پنهان کردن موشک‏های «یوآر ۱۰۰»، موشک‏های بالستیک، تعدادی سکوهای زیرزمینی درست کرد که از نظر تکنولوژی، از سیلوهای آمریکایی بسیار عقب‏تر بود. آن‏ها هم بعد این سیلوها را منسوخ کردند.

علت منسوخ کردن این سیلو‏های زیرزمینی این بود که دقت هدف‏گیری موشک‏های مهاجم افزایش پیدا کرده بود و آن‏ها با قدرت انفجاری بیشتری می‏توانستند این موشک‏ها را از راه‏ ماهواره هم شناسایی کنند و هم هدف قرار بدهند. بنابراین پنهان کردن‏شان، چیزی به ظرفیت دارنده این سیلوها، به عنوان یک نیروی نظامی اضافه نمی‏کرد. هم‏زمان این موشک‏های پنهان شده در سیلوهای زیرزمینی را به زیردریایی‏های اتمی منتقل کردند.

در حال حاضر تنها چین است که تعداد بسیار محدودی از این سیلوها را حفظ کرده است. البته چین اگرچه ارتش بسیار بزرگی از نظر تعداد دارد، اما کهنه، بسیار فرسوده‏ و قدیمی است.

ایران حالا این تکنولوژی کهنه ۵۰-۶۰ سال پیش را به عنوان یک ابداع تازه نظامی و یا تکنولوژی پیشرفته به نمایش می‏گذارد. همان‏طور که گفتم، فاقد یک برد نظامی با اهمیت است.

نکته دیگری که در این مانور به آن اشاره شد، ابداع یا ساختن سکوهایی برای پرتاب موشک‏های زلزال بود. موشک‏های زلزال، برد کوتاهی حداکثر تا ۲۰۰-۲۵۰ کیلومتر دارند.

اگر سوریه در همسایگی اسراییل چنین موشک‏هایی را به تعداد زیاد در اختیار داشته باشد، به علت این‏که برد پرواز آن‏ها کم است، می‏توانند خطراتی را علیه بعضی از تأسیسات زیربنایی اسراییل ایجاد کنند، ولی برای ایران خیلی قابل استفاده نیستند.

ایران این موشک‏ها و این سکو را دوسال و اندی پیش، در فوریه ۲۰۰۸ هم یک‏بار دیگر به نمایش گذاشته بود. آن موقع مشخص شد موشک‏هایی که روی سکوها نصب شده بودند، موشک‏های ماکت بودند و نه موشک‏های واقعی. ظاهراً بعد از دو سال و اندی، این سکوها تکمیل شده‏اند و از آن‏ها می‏توان برای پرتاب هم‏زمان موشک‏های زلزال استفاده کرد. موشک‏ زلزال نیز موشک‏های تاکتیکی هستند و چندان به بضاعت نیروی موشکی ایران و یا قدرت آتش او اضافه نمی‏کنند.

البته با توجه به نزدیکی ایران به مرزهای عراق و افغانستان و همین‏طور در خلیج فارس، ایران به نوعی استفاده از این موشک‏ها را می‏تواند به عنوان وسیله حمله علیه پایگاه‏های آمریکایی و یا ناو‏های آمریکایی در خلیج فارس مورد استفاده قرار بدهد یا نمایش بدهد که قادر به استفاده از آن‏ها هست.

ایران بیشتر از هر کشور خارجی‏ای آگاه است که استفاده از این موشک‏های تاکتیکی علیه هرکدام از کشورها، ازجمله اسراییل یا آمریکا، هزینه فوق‏العاده سنگینی را به نظام سیاسی ایران تحمیل می‏کند و ایران به علت آماده نبودن تحمل هزینه‏های آن، به‏هیچ‏وجه نه مایل و نه قادر به استفاده از این ظرفیت است. بنابراین ایران از این وسیله هم برای تقویت برد سیاسی یا روانی برگزاری این مانور استفاده می‏کند.

شما به سوریه هم اشاره کردید. آیا می‏توان گفت هم‏زمانی این مانور موشکی با توجه به بحرانی که بین سوریه و ترکیه وجود دارد، هشداری از سوی جمهوری اسلامی به آمریکا، ترکیه و دیگر طرف‏های این ماجراست؟

به‏هرحال وضعیت موجود بین سوریه و ترکیه، وضعیت پرتنشی است. امکان درگیری نظامی بین ترکیه و سوریه وجود دارد؛ به‏خصوص اسراییلی‏ها از این تحلیل استقبال می‏کنند. آن‏ها که تا به‏حال مناسبات کاری مناسبی با سوریه داشتند، حالا دولت بشار اسد را در خطر می‏بینند. اسراییلی‏ها وضعیت فعلی را با این دید نگاه می‏کنند که ایران می‏خواهد برای حفظ رژیم اسد در مقابل ترکیه و آمریکا بایستد.

چنانچه درگیری نظامی بین ترکیه و سوریه، شکل واقعی به‏خود بگیرد، در هرحال، امکان مداخله آمریکا در این درگیری، به دفاع از ترکیه به عنوان عضو ناتو، قابل پیش‌بینی است و گفته می‏شود که ایران با توجه به این‏که مناسبات کاری مناسبی با آنکارا دارد، مستقیماً نمی‏خواهد روبه‌روی ترکیه قرار بگیرد، ولی با برگزاری این رزمایش موشکی، به نوعی حمایت سیاسی یا روانی از دمشق و آمادگی برای دفاع از این کشور را به نمایش می‏گذارد.

همه این کشورهای منطقه و ناظران آگاه هستند که هم سوریه نزدیک‏ترین شریک سیاسی و نظامی ایران در منطقه است و هم متقابلاً ایران نزدیک‏ترین دوستی است که سوریه در منطقه دارد. بنابراین دفاع از رژیم آقای بشار اسد، برای ایران اهمیت حیاتی دارد و می‏شود تعبیر کرد که برگزاری نمایش موشکی اخیر، به معنای حمایت غیر مستقیم و قرار گرفتن در کنار سوریه هم خواهد بود که البته به نارضایتی آنکارا از ایران هم منجر می‏شود.