اساطیر جهان

بخش پایانی اساطیر ژاپن

Wed, 18 Apr 2012 03:36:20 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۵۴

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - دیدیم که هیده سوتو با هزارپاى هیولایى کوه می‌کامى درافتاد و به او تیراندازى کرد، اما به نتیجه‌اى نرسید. پس به یاد آورد که آب دهان انسان تأثیر جادویى دارد. این بار تیرش را با آب دهان آغشت و آن را به سوى هدف پرتاب کرد. این‌بار تیر همانند بارهاى قبل به هدف خورد، اما اثر کرد.

در اینجا هزارپاى هیولایى حلقه زنان و بى‌جان پایین افتاد. نور که از سر و پاى او بیرون رفت نور خورشید نیز از آسمان ناپدید شد. تاریکى تنها با پرتابش‌هاى نور روشن مى شد. رعد و برق غوغا کرد و زمین به شدت تکان خورد و تمام شب زمین لرزه بود، اما روز بعد دوباره خورشید طلوع کرد و آرامش برقرار شد.

هیده سوتو به عنوان نجات‌دهنده مردم شاه اژد‌ها شناخته شد. روز‌ها و شب‌ها جشن گرفته شد، اما عاقبت قهرمان گفت که باید آن‌ها را ترک کند. شاه گفت که تا هدیه‌اى به او ندهد اجازه سفر نخواهد داد.

شاه اژد‌ها به او یک بار برنج، یک تاقه ابریشم، دو زنگ و یک دیگ خوراک‌پزى داد. قهرمان زنگ‌ها را به معبد مجاور داد که یادگار موفقیت او باشد. بقیه هدایا را براى خود نگه داشت. این هدایاى گران‌بها نشان دادند که هدیه واقعى هستند: دیگ همیشه مى‌جوشید بى‌آنکه آتشى زیر آن باشد؛ و تاق ابریشم دائم ابریشم تولید مى‌کرد. اما از همه بهتر بار برنج بود که دائم پر بود و هرگز از برنج خالى نمى‌شد. این هدیه بزرگ براى هیده سوتو ثروت به همراه آورد و لقب تاواراتودا، «ارباب بار برنج» را براى او به همراه آورد.

طریق جنگجویان

ژاپن سرزمین افراط و تفریط است. از نظر زمین‌شناسى گونه‌گون و زیبا و در‌‌ همان حال به شدت آتش‌فشانى‌ست. این کشور به مدت ۶٠٠ سال به وسیله کلانى که از جنگجویان سامورایى تشکیل شده بود اداره شد. مردانى که در طى قرن‌ها سنت جنگجویى را به یدک مى‌کشیدند و در اسطوره‌هاى کلان هاى جنگى احاطه شده بودند. آنان رهبران دلاور و انگاره‌هاى آرمانى مورد ستایش بودند. آنان جنگ را با افتخار پذیرا بودند و بى‌باکانه بر قربانى کردن خود و وفادارى مطلق به رهبر باور داشتند. اما در‌‌ همان حال فرهنگ هنرى نیز تشویق مى‌شد و گروه حاکم با تکیه بر این روحیه ژاپن امروز را به‌وجود آوردند.

طبقه سامورایى در طى چند قرن به‌وجود آمد، اما در قرن دوازدهم مبارزه براى کسب زمین و برترى کلان در رقابت قرار گرفت و رهبران جنگجو از طریق داستان‌هاى تاریخى که درباره آن‌ها شکل مى‌گرفت ملهم شدند.

نخستین شوگونیت (١٣٣٣-١١٨۵) نمایشگر نخستین دوره حکومت سامورایى‌هاست. در سومین دوره شوگونیت به نام توکوگاوا، قدرت از مرکز مورد بازبینى قرار گرفت، و در‌‌ همان حال نظام چهار طبقه‌اى بنیاد نهاده شد که امپراتور بر آن نظارت عالیه داشت، و طبقه سامورایى به وسیله شو گون اداره مى شد. بوشیدو، به عنوان قانون در اواسط ١۶٠٠ شکل گرفت و بر این امر تأکید داشت که هرکس باید به قدرت بالادست احترام بگذارد. این قانون وارد آئین ذن شد. این آئین تمرکز، نظم و الهامات ناگهانى را به عنوان جاذبه طبیعى براى انسانى که آماده مبارزه از طریق تربیت ذهنى براى فرا رفتن از مرگ است تبلیغ مى کرد. به هرحال پیروزى کنترل مرکزى و تقویت وحدت ملى باعث نابودى شوگونیت شد، چرا که دیگر جنگى براى جنگیدن وجود نداشت. اما با این حال این سنت در اعماق روح جامعه باقى ماند و باعث شکل‌گیرى مغولانه شکست دادن یا کامى کازه شد، که به معناى «باد ماورایى»‌ست که در سده بیستم نتایج آن به ظهور رسید.

به نظر من اسطوره بیش از هر پدیده دیگرى با روان جمعى مردم سر و کار دارد.

در اینجا بخش اساطیر ژاپن به پایان مى رسد. این نگاهى به بخشى از این اساطیر بود. روشن است که شناخت اساطیر هر ملتى نیاز به کار گسترده‌تر و جامع‌ترى دارد. ژاپن از دیرباز با ایران در ارتباط بوده است. در ریشه‌یابى، حداقل نخستین تماس با این کشور در صدر اسلام رخ داده است. چنین به نظر مى رسد که یک شاهزاده ایرانى در آغاز شکست ایران از اعراب براى گرفتن کمک به ژاپن مى‌رود. شرح این ماجرا در خاطرات سفر مخبرالسلطنه هدایت به تفصیل نگاشته شده است. میزبانان ژاپنى اتابک اعظم که مخبرالسلطنه به همراه اوست اعلام مى‌کنند که اخیراً از شکم یک بودا در معبدى که بدبختانه مکان آن را فراموش کرده‌ام تومارى به دست آمده است که نشان مى‌دهد یک شاهزاده ایرانى به همراه گروهى به ژاپن مى‌آید تا بلکه قوایى علیه اعراب گردآورى کند. او مقیم ژاپن مى‌شود و گویا برخى از ژاپنى‌ها خود را از فرزندان او مى‌دانند. اما توجه به این مسئله بسیار جالب است که این شاهزاده چگونه خود را به ژاپن رسانده است، چون او باید از میان اقوام و قبایل مختلفى عبور کرده باشد تا به این کشور برسد.

امروزه ژاپن بسیار دور از جهان اسطوره زندگى مى‌کند، اما این منبع الهام همچنان جوشان است و بسیارى از فیلم هاى ژاپنى زیر تأثیر این اساطیر شکل گرفته‌اند. به نظر من اسطوره بیش از هر پدیده دیگرى با روان جمعى مردم سر و کار دارد. رمزشناسى اسطوره کار بسیار مشکلى‌ست، اما هنگامى که رمز‌ها باز مى‌شوند دنیاى رنگینى در پیش رو قرار مى‌گیرد. در این اواخر ما مشغول خواندن شاهنامه فردوسى هستیم و من دارم آرام آرام دیدگاه تاریخى خود را دستخوش تغییر مى‌بینم. جالب است که ببینیم تمدن ایران امروز از مازندران آغاز شده باشد. این نکته‌اى‌ست که در هیچ تاریخى نوشته نشده است. من در انتهاى این دوران بررسى اساطیر ملت‌ها به ایران بازخواهم گشت و با یارى استادانى که در این زمینه کار کرده‌اند به این مهم خواهم پرداخت.

در شماره آینده اما بخش اساطیر چین آغاز خواهد شد. چین در همسایگى ژاپن قرار دارد و بدون شک این دو ملت زیر تاثیر یک دیگر هستند. ممکن است نکات مشترکى میان ادبیات اساطیرى دو کشور وجود داشته باشد. البته توجه به این نکته شایان بررسى‌ست که چین کشورى پهناور و قاره اى‌ست. در حالى که ژاپن از شمارى جزیره تشکیل شده و در بیرون از قاره قرار گرفته است. شاید از این نظرگاه شباهت میان ژاپن و انگلستان بیشتر قابل بررسى باشد. عجیب نیست اگر که انگلستان انقلاب صنعتى را آغازیده باشد و ژاپن همین کار را در سطح آسیا انجام داده باشد. البته به ظاهر شباهتى میان ژاپن و انگلستان از نظر ‌نژاد و زبان و مذهب وجود ندارد. اما جغرافیاى مشترک زاینده بسیارى از شباهت هاست.

البته با اساطیر چین شاید ما بیشتر انس به هم برسانیم. ایران نیز همانند چین یک کشور قاره‌اى‌ست و موارد شباهت بیشتر است.

و بالاخره از آنجایى که من جزو اصحاب اصالت جغرافیا هستم دائم در جست‌وجوى نکات مشترک میان ژاپن، انگلستان، کوبا و ماداگاسکار هستم. هر چهار جزیره در چهار منطقه جهان در کنار قاره بزرگ قرار گرفته‌اند. ما مى بینیم که ژاپن و انگلستان انقلاب صنعتى را آغاز مى‌کنند، اما کوبا نیز به نوبه خود تحول عمیقى را در جهان باعث مى‌شود، و البته من از تاریخ ماداگاسکار چیزى نمى‌دانم، اما فکر مى کنم که این جزیره نیز باید در ساختار فرهنگى خود پیشرفته‌تر از منطقه قاره‌اى باشد. اگر کسى در این مورد چیزى مى‌داند بسیار عالى خواهد بود که ما را در جریان بگذارد.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن - ١١

Wed, 11 Apr 2012 07:18:06 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۵٣

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که پسر بى‌رحم امپراتور رفتار نامناسبى با همسرش داشت و همسر او رنج مى‌برد. حتى هنگامى که در جریان جنگ دیگرى در شرق شوهرش دچار عشق شاهزاده خانم میازو شد باز هم اوتوتاچى بانا، همسر شاهزاده اندوه خود را پنهان کرد.

میازو تمام زیبایى‌هاى دخترانه‌اى را که روزى در چهره اوتوتاچى بانا دیده مى‌شد داشت و تحسین یاماتو-تاکه رو که متوجه دختر شده بود قلب زن را شکست. اما حتى هنگامى که شنید شوهرش مى‌خواهد دختر را به عنوان زن دوم انتخاب کند لبخند زد. به هرحال مرد کارهاى قهرمانانه‌اى داشت که انجام دهد و به خاطر آن‌ها اسباب رنج همسرش مى‌شد.

در ساحل ایدزو آنهایى که تنگه کازوسا را دیدند که در برابر آن‌ها قد کشیده بود یکه خوردند. اگر بنا بود به سرزمین یاغیان برسند باید از آنجا عبور مى‌کردند. همراهان او براى عبور از تنگه مضطرب بودند، اما یاماتو-تاکه رو بر ترس آن‌ها فایق آمد و گفت که این گدار کوچکى ست که به راحتى مى توان از آن عبور کرد. سپاهیان که خجالت زده شده بودند به راه افتادند، اما روح تنگه احساس ناخوش آیندى داشت. توفان عظیمى به سراغ شاهزاده لاف زن آمد. موج هاى عظیم برخاست، باد کوبید، تندر درخشیدن گرفت. براى آرام کردن شرایط قربانى انسانى لازم بود.

اینکه شوهرش باعث توفان شده بود خللى در تصمیم‌گیرى اوتوتاچى بانا ایجاد نکرد، و حتى یک لحظه به سال‌هایى که او با وى بدرفتارى کرده بود فکر نکرد. این قربانى شدن نمى‌توانست اهمیتى داشته باشد. زن به خود گفت که باید مردى را که این همه سال عاشقانه دوست داشته است نجات دهد. او حاضر بود جان خود را فدا کند تا یک مو از سر مردش کم نشود. مأموریت خطیر امپراتور نیز در مد نظر بود. به هر شکل که بود این مأموریت باید به انجام مى رسید؛ و بدین ترتیب بود که شاهزاده خانم شجاع خودش را به دست امواج توفانى سپرد تا دریاى غران و خروشان آرام بگیرد. امواج دریا برخاستند و او را به اعماق خود کشیدند. کمى بعد دریا آرام شد و کشتى یاماتو-تاکه رو موفق شد به سواحل کازوسا برسد.

اما اکنون شاهزاده هنگامى که به ساحل رسید تغییر کرده بود. او که از قربانى شدن همسرش بهت‌زده بود متوجه شد که چقدر کوچک و حقیر است. باقى عمر او در عزادارى ژرف براى همسرش گذشت، اما تقدیر چنین بود که خود او نیز چندان در زمین نپاید. امپراتور او را براى آزاد کردن مردم اومى که مارى عظیم مزاحمشان بود گسیل داشت و شاهزاده به‌راحتى این‌کار را انجام داد. شاهزاده با دست خالى با مار درافتاد و فکر کرد که کار به انجام رسیده است. اما مار یک هیولاى متملق و چاپلوس بود. آن ارباب ستمکار عاقبت جان خود را از دست داد.

مار که آسمان را با تاریکى و باران پر کرده بود بیمارى را به جان شاهزاده انداخت. شاهزاده همین‌طور که پیش مى‌رفت قدرتش به پایان مى‌رسید، و او مى رفت تا براى آخرین بار به امپراتور گزارش دهد، اما در هنگام عبور از دشت نوبو دانست که آخر کار رسیده است. او با اندوه گفت همچنان که ارابه چهاراسبه از گذارى میان دیوار عبور مى کند زمان بر او غالب آمده است. او احساس کرد که دیگر پدرش را هرگز نخواهد دید. شاهزاده در سرزمینى بایر از دنیا رفت و مرگش او را به قهرمانى که خود را براى مردم و کشورش قربانى کرده است تبدیل کرد، و به یک قربانى تبدیل شد. امپراتور که از مرگ پسر محبوبش در رنج بود براى او آرامگاهى ساخت، اما کمى بعد جسم او به قالب پرنده سفیدى درآمد و به یاماتو، جائى که به دنیا امده بود بازگشت.

او که از قربانى شدن همسرش بهت‌زده بود متوجه شد که چقدر کوچک و حقیر است.

آیا رفتار یاماتو-تاکه رو بى‌شرمانه بوده است؟ «عملیاتى که او انجام داد، که بى‌شک عظیم بودند اغلب دور از آن معنایى هستند که در جهان امروز به شجاعت و دلاورى تعبیر مى‌شوند.» پیروزى او بر رهبر راهزنان، یعنى ایزومو-تاکه‌رو به ترفندى بى‌شرمانه مى‌ماند که شاهزاده با نمایش آنکه دوست خوبى‌ست انجام داد. او به جاى شمشیر فلزى خود مسلح به شمشیر چوبینى بود که با آن اطرافیان را فریب مى‌داد.

یک بعد از ظهر گرم که آفتاب بى‌دریغ مى‌تابید ازومو-تاکه رو براى شنا به رودخانه رفت. این‌‌ همان لحظه‌اى بود که شاهزاده حیله‌گر انتظار آن را مى‌کشید. هنگامى که راهزن در آب غوطه‌ور بود شاهزاده که در ساحل بود به سراغ شمشیر او رفت و سلاح چوبى خود را با آن عوض کرد. سپس شاهزاده جنگى را براى سرگرمى پیشنهاد کرد. ازومو شمشیر چوبى را کشید بدون آنکه بتواند از آن استفاده کند، و «دوست»‌اش بى‌رحمانه او را قطعه قطعه کرد.

خداوندگار بار برنج

«این داستان که چطور هیده ساتوى قهرمان موفق شد لقب تاواراتودا را به خود اختصاص دهد و نامش در میان آیندگان مشهور بشود یکى از عجیب‌ترین و هیجان انگیز‌ترین داستان‌هاى اساطیر ژاپنى‌ست که دو پدیده جذاب اژدها‌ و کشتن هیولا‌ را در برمى‌گیرد.»

یک روز که هیده ساتو در کنار دریاچه بیوا راه مى‌رفت، متوجه شد که راهش به دلیل رودخانه‌اى که دریاچه سرچشمه آن بود سد شده است. دریاچه پلى داشت که خود مشکلى بود، چرا که این پل یک مار زشت و عظیم خوابیده بود که حلقه‌هایش در برابر او گسترده شده بود. اما هیده ساتو کسى نبود که به اژدهاى هیولاوار توجه کند. از روى حلقه‌هاى اژد‌ها عبور کرد و به سوى دیگر رود رفت و به راه خود ادامه داد.

صدایى از پشت سر او را خطاب کرد و او به جاى مار خوابیده یک شکل عجیب انسانى دید که موهاى ژولیده سرخ‌رنگ و تاجى اژدهاوار داشت. این موجود عجیب توضیح داد که شاه اژدهاى دریاچه بیواست و به یارى قهرمانانه هیداسو تو نیازمند است. اژد‌ها گفت سال‌هاست که با دیدن انسان‌ها خود را به شکل اژد‌ها در مى‌آورد، اما همه از او مى‌گریزند. اما اکنون هیده سوتو نشان داده بود که شجاع است. اینک اژد‌ها از او درخواست داشت که بماند و به او کمک کند تا قلمرویش را از شر هزارپاى عظیمى که در عمق آب و در نزدیکى کوه می‌کامى زندگى مى‌کند نجات دهد. او به طور مرتب یاران شاه اژد‌ها را مى‌کشت و مى‌خورد. حتى کاخ سلطنتى از دست او آرامش نداشت. فرزندان و نواده او نیز به دست هزارپا ربوده شده بودند. واقعاً ممکن بود که خود او نیز اسیر شود.

هیده سوتو به همراه اژد‌ها به عمق دریاچه رفت و از دیدن آنچه که در برابرش بود مبهوت شد. تالارهاى مجلل کاخ در عمق آب درخشش داشتند. در قلب کاخ تالارى بود که از قهرمان دعوت شد تا در آنجا بخورد و بنوشد. او در حالى‌که بهترین شراب برنج و بهترین خوراک‌ها را مى‌خورد، ماهیان طلایى در اطرافش مى‌رقصیدند. او که اینک مست شده بود ناگهان از صداى رعدآسایى که به گوشش خورد به خود آمد. شاه با عجله هیده سوتو را به سوى پنجره‌اى هدایت کرد که در آنجا بالکونى بود و کوه می‌کامى را مى‌شد دید.

آنچه که دیده مى شد هزارپاى ترسناکى بود که از سر تا ته کوه را در خود پوشانده بود. صد پاى او همانند چراغ روشن بود و در‌‌ همان حال چشمانش مى‌درخشید و همه چیز را مى دید هیداسوتو کمانش را کشید و تیرى در میان آن گذاشت و در میان آب‌ها‌‌ رها کرد با کمال تعجب او سر هیولا را نشانه گرفته بود. تیر به هدف خورد اما تأثیرى نداشت. دوباره تیرى‌‌ رها کرد، اما باز به نتیجه نرسید. قهرمان نگران شده بود، اما ناگهان به یاد داستانى قدیمى افتاد که آب دهان انسان تأثیر جادویى دارد این‌بار تیرش را با آب دهان آغشت و آن را به سوى هدف پرتاب کرد.

نتیجه این داستان را در شماره آینده خواهیم دید.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن- ١٠

Wed, 04 Apr 2012 07:26:54 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۵٢

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که "جیمو" پس از نخستین ازدواج تصمیم گرفت زنى والاتبار بیابد که این زن "ایزوکه-یرى-هیمه" بود؛ دختر یک خدا با یک بانوى زمینى. جیمو این دختر را روز بعد در کنار کاخش دید و به شدت تحت تأثیر فروتنى و زیبایى او قرار گرفت.

پس از آن رفت و آمد کردند و زن به عنوان زن برگزیده او انتخاب شد و سه پسر براىش به دنیا آورد. این زن سال‌ها پس از مرگ جیمو مجبور شد فرزندانش را از شر برادر ناتنى‌شان که پسر همسر نخستین او بود و مى‌خواست پسران را به "یومى" بفرستد نجات دهد.

این پسر مى‌خواست قدرت را در روى زمین به دست گیرد. مادر آن‌ها که نمى توانست صدایش را بلند کند به کودکانش آموخت که با خواندن ترانه‌هایى درباره طبیعت بى‌وفا و ابرهاى تاریک مسئله را به گوش دیگران برسانند. یکى از پسران او به نام "تاکه-نوناکاوا" برادر ناتنى‌اش را کشت و مشروعیت خط سلطنتى را ثابت کرد و به نام امپراتور "سوئیسه"‌اى به قدرت رسید و جانشین جیمو شد و سلسله را تقویت کرد، که بر طبق سنت گفته مى‌شود به صورت شکست‌ناپذیر تا امروز برقرار مانده است.

«با استقرار حکومت سلطنتى، بسیارى از داستان‌هاى ژاپنى درباره دلاوران اسطوره‌اى‌ست که در گروه سامورایى قرار مى‌گیرند. "یاماتو-تکه‌رو"، پسر یک امپراتور، یکى از این قهرمانان است؛ و او یکى از معمایى‌ترین آنهاست که در آن واحد یک دلاور شریف و یک حقه‌باز متقلب است.»

در میان ۸۰ فرزند امپراتور کیکو دو تا از آن‌ها که دوقلو بودند و جوان‌ترین آن‌ها به شمار مى‌آمدند به دلیل اصالت و زیبایى خود شاخص بودند. آن‌دو از هر جهت به یکدیگر مى‌مانستند و تنها تفاوت شخصیتى از یکدیگر جدایشان مى‌کرد. آنکه زود‌تر به دنیا آمده بود شجاع بود و گرچه با برادرش همانند بود، اما مردى خشن و ستمگر و پر جنب و جوش بود. پس روزى هنگامى که برادر بزرگ‌تر بار‌ها در سر شام غایب بود، پدر از برادر کوچک پرسید برادرش کجا مى‌تواند باشد. برادر کوچکتر مسئله را به برادر بزرگتر گفت و روشن کرد که پدر خشنود نیست و دوست دارد بچه‌ها را در هنگام شام ملاقات کند. هنگام شام زمانى بود مهم و امپراتور مى‌توانست خانواده‌اش و وابستگان را ملاقات کرده و رفتار خودمانى داشته باشد و غیبت شاهزاده جوان محسوس بود.

وفادارى بی‌رحمانه پسر به پدرش

پنج روز بعد باز هم شاهزاده غایب بود. پدرش خشمگین شد و نتوانست خوددارى کند. برادر دیگر را فراخواند و پرسید آیا با برادرش صحبت کرده است یا نه. پسر گفت که این‌کار را کرده است و نمى‌داند مسئله چیست. پدر که احساس مى‌کرد او راست نمى‌گوید پرسید معنى حرفش چیست. پسر بى‌تفاوت گفت که خبرى از او ندارد و تا بامداد خبر خواهد آورد. پس به برادر که بى‌دفاع بود حمله کرد و او را کشت و بدنش را پاره کرد. اینک پسر نمک‌نشناس دیگر نمى‌توانست به پدرش توهین کند.

امپراتور که از وفادارى بی‌رحمانه پسرش وحشت‌زده شده بود تصمیم گرفت او را از خود دور کند. پس به این نتیجه رسید که او را به کیوشو بفرستد که دسته‌هاى راهزن در جزیره جنوب غربى امان مردم را بریده بودند. شاهزاده پیش از رفتن در معبدهاى "ایسه" قربانى کرد و از آماتراسو خواست تا به کارى که او باید بکند مهر نشان دهد. عمه او که کاهنه بزرگ معابد آنجا بود از مأموریت او شاد شد. به او لباسى از بهترین نوع ابریشم داد و گفت این پیراهن را همیشه نزدیک خود نگه دارد تا اقبال به او روى آورد.

پس مرد جوان به اتفاق همسر شریفش و گروهى از لشکریان عازم سفر شد. آنان به مقصد که رسیدند متوجه شدند کار بسیار خطیرى بر عهده دارند. دشمنان آن‌ها بسیار زیاد و جزیره در حالت وحشى بود. جنگى درگرفت و شاهزاده دید که در آن سرزمین نا‌شناس لشکریانش تکه تکه شدند. تنها هدف قابل تصور او آن بود که مخفیانه به قلب رهبرى راهزنان نفوذ کند. اما گفتن آسان بود و انجام دادن سخت.

کوماسو، رهبر راهزنان با تمام مناطق نفوذناپذیر جزیره آشنا بود. از سر اقبال بلند، شاهزاده متوجه شد که دشمنانش تالارى براى ضیافت ساخته‌اند و به‌زودى آنجا را افتتاح مى‌کنند و ضیافت بزرگى برپا مى‌دارند. با دیدن این حادثه دستور داد مباشرش لباسى را که عمه به او داده بود بیاورد. پس از شست‌وشو و استفاده از عطر‌ها از همسرش خواست به او کمک کند لباس را بپوشد. او گیسوانش را باز کرد و شانه‌اى در میان آن گذاشت و جواهر به خود آویخت و به چهره زنى درآمد.

سه دسته از دزدان در اطراف تالار حلقه زده بودند، اما نیرویى که باعث وحشت یک لشکر بود نمى‌توانست از یک زن جوان بترسد. چنین موجود زیبایى به هیچ مراقبى نیاز نداشت. او را بدون پرسش به داخل راه دادند. کوماسو شخصاً خواست که او در کنارش بنشیند. شاهزاده که از همسرش راه و روش زنانگى را آموخته بود با ناز یک دوشیزه عمل کرده و موفق شد با نگاه‌هایى افسونگر رئیس راهزنان را به خود مشغول کند.

رئیس راهزنان که به کلى شیفته این زن زیبا شده بود و نمى‌توانست بدون او به سر برد، جامش را بلند کرد و از او خواست که به کنارش بیاید. او که از الکل مست بود با دیدن زیبایى زن مدهوش‌تر شد. هیجانش هنگامى بیشتر شد که دوشیزه لباسش را باز کرد. او که پیش آمده بود تا سینه برف‌گون زن را لمس کند، با یک سلاح مواجه شد. همچنان که چاقوى بلند در نور شمع برق زد، کوماسو متوجه شد که گول خورده است. اما دیگر دیر بود و چاقو تا دسته در بدنش فرورفت. او که مى‌دید زندگى‌اش رو به پایان است، از کشنده‌اش پرسید کیست و از کجا آمده است. هنگامى که شنید او پسر امپراتور است درخواست کرد اگر ممکن باشد لقبى به شاهزاده بدهد. او گفت که همه از جمله خودش در این پندار بودند که او شجاع‌ترین مرد روى زمین است. اما اکنون متوجه مى‌شود که اشتباه کرده است. از آن زمان شاهزاده به نام "یاماتو-تاکه‌رو" یعنى شجاع‌ترین مرد در ژاپن معروف شد.

اکنون ببینیم آغاز و پایان "یاماتو-تاکه‌رو" بر چه روال بود.

«پس از یورش یاغیان به ایالت‌هاى شرقى که با استفاده از شمشیر جادویى کوساناگى انجام شد، کار اشتباه یاماتو-تاکه‌رو با دو داستان از قربانى کردن خود تکمیل مى‌شود. نخستین داستان شرح زندگى زن فراموش شده اوست که احساس مى‌کرد آنچه درست است انجام وظایف زناشویى‌ست، و دیگرى تنبیه و سوگوارى یاماتو در آخرین مأموریت اوست.»

شهامت یاماتو-تاکه‌رو در جنگ هرگز با رفتار مردانه‌اش در خانه قابل مقایسه نبود. او نسبت به زنش بى‌حرمتى کرد. همسر او در زیبایى بى‌همانند و یکى از بزرگ‌ترین زنان عصر خود بود، اما یاماتو-تاکه‌رو رفتار توهین‌آمیزى با او داشت. زن رفتار ناشایست شوهر را با فروتنى و صبر تحمل مى‌کرد، هرگز شکایتى از شرایط نداشت، اما کوششى نیز در به دست آوردن عشق او نمى‌کرد. شرکت دائمى شوهر او در جنگ‌هاى مختلف به گونه‌اى بود که زن احساس کرد جوانى‌اش و زیبایى‌اش در معرض تحلیل رفتن است. یک کلام یا یک حرکت قهرمان مى‌توانست جبران همه گرفتارى‌ها باشد، اما این نیز هرگز اتفاق نمى‌افتاد. شجاعت زن به اندازه اندوهش بزرگ بود، اما هرگز لبخند از لبان او دور نمى‌شد.

ماجراى شاهزاده خانم را در شماره آینده مرور خواهیم کرد.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطير ژاپن- ٩

Wed, 28 Mar 2012 11:00:38 +0000

اساطير ايران و جهان- شماره ٥١

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در برنامه پيشين در بندگاه ميان اسطوره و تاريخ بوديم و گفتار از جيمو، نخستين امپراتور بود كه در برزخ ميان اسطوره و واقعيت شكل گرفته است. در آخر برنامه شرح جنگ بود كه به دليل كمبود وقت به اين هفته موكول شد.

پس لشكر عقب كشيد و دوباره حركت كرد. در تمام اين مدت ايتسوسه به شدت از درد تيرى كه خورده بود رنج مى كشيد. به هرحال او در فكر خودش نبود، سلاح هاى سنگينى را كه نشانه شجاعت و روح ثابت‌قدم او بود حمل مى‌كرد. اما قدرت او كم‌كم تحليل رفت و سرانجام، هنگامى كه لشكر به كوه كاما رسيد او جان خود را از دست داد و با افتخار فراوان به خاك سپرده شد. بعضى محققان بر اين باورند كه در سنت باستانى، ايتسوسه، امپراتور ماقبل جيمو بوده است. نقش‌واژه اى كه در كوجيكى لحظه مرگ او را توصيف مى‌كند همانى‌ست كه براى يك امپراتور مورد استفاده قرار مى‌گيرد. در عين حال حقيقت اين است كه چندين نسل كه در ميان هونينگى و جيمو شكل مى‌گيرند نمايشگر يك دوره ادغام به وسيله مهاجمان در كيوشو و پيش از زمانى‌ست كه به سوى شرق بيايند.

دودمان آسمانى امپراتور

"برحسب سنت، جيمو و اعقاب او مى‌توانند رد پاى نياكان خود را تا نخستين روزهاى آفرينش پيش ببرند، چرا كه نياى جيمو خود ايزاناگى بزرگوار است. جيمو از طريق نواده آماتراسو، يعنى دختر ايزاناگى، دلايل قوى براى مشروعيت حكومت خود را به دست مى‌آورد."

هونينيگى، نوه آماتراسو به زمين فرستاده شد تا رمزهاى قدرت امپراتورى (شمشير موراكوما، گردن‌بند ماگاتاما و آينه) را بياورد. او پدر شاهزاده هيكوهوهو است كه در عمق دريا سفر كرد و با تويوتاما، اژدها-دختر واتازومى، خداى دريا ازدواج كرد. پسر آنها كه در ساحل به دنيا آمد و مادرش او را به حال خود گذاشت، بعدها با پرستارش تامايورى ازدواج كرد كه او خواهر تويوتاماس، و در نتيجه دختر ديگر واتازومى بود. آنان بچه هاى زيادى پيدا كردند كه يكى از آنها جيمو بود.

فوتسونوميتاما، شمشير شگفت‌انگيز

لشكر براى عزادارى توقف كرد و سپس مصممانه به راه افتاد. آنان پس از از سر گذراندن يك توفان دريایى به منطقه كومانو رسيدند. در آنجا مردان كه اردو مى‌زدند خرسى را ديدند كه در همان نزديكى‌ها بود. نعره او مو بر تنشان راست كرد. آن شب سربازان و امپراتور آنها دچار اين احساس بودند كه هوایى كه استنشاق مى‌كنند و خوراكى كه مى‌خورند زهرآلود است. در واقع خدايان نافرمان منطقه بخارى درست كرده بودند كه قدرت مردان را در خود مى‌كشيد.

لشكر براى عزادارى توقف كرد و سپس مصممانه به راه افتاد.

اما آماتراسو كه در آسمان مراقب آنها بود به يارى‌شان شتافت. مردى به نام تاكاكواآجى در آن شب رؤياى مشوشى ديد. او آماتراسو و يكى از خدايان تندر به نام تاكه-ميكاتسوچى را ديد كه در دشتى آسمانى در يك گردهم‌آیى هستند. بانوخدا متذكر شد كه نوه او در حال تلاش براى ايجاد نظم آسمانى در روى زمين است، و از اين خداى تندر خواست تا به زمين رفته و دشمنان امپراتور را آرام كند.

تاكه‌ميكاسوچى پاسخ داد كه نيازى نيست تا خود او به زمين برود و تنها كافى‌ست شمشير خود، فوتزونوميراما را به زمين بفرستد. شمشير مى‌توانست قدرتى شگفت‌انگيز در اختيار لشكر امپراتور قرار دهد. سپس به مرد در خواب گفت تا فردا در انبار خود جست‌وجو كند و شمشير مقدس را در آنجا بيابد.
تاكاكوراجى همان‌طور كه به او گفته شده بود عمل كرد و شمشير بزرگ را پيدا كرد. همان‌طور كه در مورد خدايان دوگانه كه در ايناسا به ديدار اوكونينوشى آمده بودند، شمشير روى دسته‌اش ايستاده و از تيغه آن نورى آسمانى ساطع بود. او شمشير را برداشت و به نزد جيمو آورد كه تازه از خواب برخاسته بود. با يارى شمشير جادویى خدايان محلى نابود شدند. پس لشكر دوباره قوى شد و رو به حركت گذاشت.
كلاغ آسمانى خورشيد و سلسله حكومتى

نيروى جيمو تا به كوه ها رسيد، اما راه ايمن نبود و آنان مجبور به توقف بودند. سپس آماتراسو در خواب پديدار شد و به جيمو قول داد تا يك راه‌نماى آسمانى در شكل پرنده‌اى سرخ با سه پنجه به نام ياتاگاراسو، يا "كلاغ خورشيد" به يارى او بفرستد.

كلاغ فرود آمد و لشكر امپراتور را در طول قله‌ها و دشت‌ها تا ناحيه اودا كه به وسيله دو برادر به نام اوكه‌شى اداره مى‌شد راهنمایى كرد. در اينجا برادر كوچك‌تر به استقبال جيمو آمد و به او گفت كه برادر بزرگ‌تر قصد مقاومت دارد. او گفت اوكه‌شى بزرگ لشكر فراهم آورد، اما با ديدن لشكر بزرگ امپراتور ترسيد و بازگشت. اكنون تالارى ساخته كه ماشينى كشنده در آن قرار دارد. نقشه او اين است كه جيمو را به شام دعوت كرده و سپس او را به تالار هدايت كند و به زندگى او خاتمه دهد.

جيمو سرباز وفادارى به نام مى چى‌نواومى را براى شناسایى فرستاد . او با برادربزرگ برخورد كرد و او را به خيانت متهم كرد؛ و سپس با خشم سلاحش را بيرون آورده و اوكه‌شى را به تالارى كه خود او آماده كرده بود فرستاد. اوكه‌شى در ماشين مرگبار افتاده كشته شد. ميچى‌نواومى بدن او را بيرون كشيد و سرش را جدا كرد و رودى از خون به راه افتاد و تا زانوى او را پوشاند. حتى بعدها اين مكان به نام اودانوچى‌هارا (دشت خون اودا) ناميده شد. اوكه‌شى جوان جشنى گرفت و از لشكر با گوشت و شراب برنج (ساكه) پذيرایى كرد، و جيمو از مردانش خواست تا ترانه سنتى شوخى را بخوانند كه چگونه هر مردى بهترين تكه گوشت را به جوان‌ترين زنش مى‌دهد، و زن پيرتر كم‌ترين گوشت نصيبش مى‌شود.
جيمو به راه خود ادامه داد و هر جا با مقاومتى روبرو شد با خشونت رفتار كرد و قانون را در همه جا جارى كرد. آنگاه كه تمام دشمنان را مطيع كرد كاخ باشكوهى در كاسى پارا، واقع در ياماتو بنا كرد. در آنجا با يك دختر زيباى محلى به نام آپيراهيمه ازدواج كرد، اما، در همان حال در جست‌وجوى دوشيزه ديگرى بود تا همسر اصلى‌اش بشود.

روزى وصف زن جوانى به نام ايسوكه‌يورى‌هيمه به گوشش خورد كه خون آسمانى در رگ‌هايش جارى بود. داستان چنين بود كه وصف زيبایى مادر دختر به گوش يكى از خدايان به نام اومونونوشى رسيد. خدا نتوانست زن را فراموش كند، و روزى كه زن براى شست‌وشوى خود رفته بود او خود را به يك تير سرخ‌رنگ تبديل كرد و در كنار او در آب افتاد. او تير را با خود به خانه آورد و در همان‌شب كشف كرد كه تير يك مرد جوان است. زن مرد را به شوهرى برگزيد و فرزند آنها ايسوكه‌يرى‌هيمه بود.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن- ۶

Wed, 07 Mar 2012 14:33:12 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۴٨

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - دیدیم که آماتراسو، بانوخداى خورشید مدتى را به حالت قهر در غارى گذرانید. بعضى از دانشمندان داستان ناپدید شدن آماتراسو را از نظر روایت اسطوره‌اى به کسوف نسبت مى‌دهند. اما عده‌اى با اشاره به تبعید سوسانو از تالار که در مراسم جشن پائیز انجام مى‌شود، آن را به عنوان اسطوره‌اى از زمستان و بازگشت بهار مى‌دانند.

در بسیارى از فرهنگ‌ها اجازه یا عدم اجازه رفتار جنسى همراه با مراسم بارورى کشاورزى‌ست. رقص آمانو- اوزومه، بانوخداى سپیده‌دم، احتیاطاً کنایه‌اى از مراسمى‌ست که مى‌کوشیدند خورشید را از شرایط زمستانى خارج کنند.

شاید چرب‌زبانى‌هاى امانو-اوزومه که منجر به پدیدار شدن دوباره خورشید مى‌شود یکى از جنبه‌هاى وارداتى آئین بودا باشد. بعضى از نویسندگان او را خویشاوند دور اسطوره بانوخداى هند و اروپایى مى‌دانند که در سنت یونانى به «ائوس» تبدیل شد و به صورت شاعرانه با نام اوساس در متن‌هاى هندى ریگ‌ودا ستایش شده است.

جنگ آسمانى میان آماتراسو و سوسانو در عین حال نمایشگر برخورد اسطوره‌اى و سنت‌هاى مذهبى آشنا میان نظم جهانى در شکل بانوخداى خورشید و نیروى اغتشاش ایجادکننده است، و سوسانو نمایشگر گردباد و رعد و برق است. اسطوره‌هاى ژاپنى در «کوجیکى»، در ٧١٢ میلادى گرداورى شد تا امپراتور را اعتلا بخشیده و در این معنا، پیروزى آماتراسو شاید به معناى نمادى کردن قانون‌مدارى و استقرار حکومت به وسیله سلسله سلطنتى در زمان‌هاى باستان باشد.

آینه‌ها در عبادتگاه‌هاى شین‌تو، در کنار یک گردن‌بند و یک شمشیر، سه رمز اصلى آداب مذهبى‌ست. بر مبناى سنتى مهم آینه که باعث شد تا آماتراسو از غار صخره‌اى بیرون بیاید، از نخستین لوازم پرستش بانو خدا در معبد «ایسه» در قلمرو «میه‌بود» روشنایى سطح آینه و انعکاس دقیق آن نمایشگر ایده‌آلى پرستندگانى‌ست که آرزومندند ابرهاى شهوت را از ذهن و قلب خود بشویند و تصویرهایى پاکیزه از روح خود را به نیروهاى الهى نشان دهند.

در روایت‌هاى کوجیکى گفته مى‌شود که چگونه ایزاناگى خود آینه‌اى به فرزندان آسمانى‌اش داد و به آن‌ها آموخت که در هنگام بامداد و شب به آینه نگاه کنند. او گفت که اگر خود را پاکیزه نگاه داشته و شر را از خود برانند مى‌توانند کمال آگاهى را در آن ببینند.

اغلب گفته شده که آینه روح صاحب خود را منعکس مى‌کند، در یک داستان مشهور، مادرى مرده آینه‌اى براى دخترش باقى مى‌گذارد، و او دخترى‌ست که در دوران دراز بیمارى مادر از او مراقبت کرده، تا آنجا که زیبائى‌اش را از دست داده است. آینه یک هدیه دوران عروسى از طرف شوهر متوفاى مادر –پدر دختر- است، و دختر وفادار بعد‌ها با انعکاس تصویر جوانى مادرش که بسیار زیبا بوده و در آینه هویداست احساس رضایت مى‌کند.

آینه روح صاحب خود را منعکس مى‌کند

اکنون ببینیم جشن رمانتیک ستاره تاناباتا چگونه برگزار مى‌شد. «در اساطیر ژاپن داستان‌هاى محدودى درباره ستاره‌ها وجود دارد. یک داستان –که روایتى‌ست وارداتى از چین- درباره آفرینش کهکشان راه شیرى سخن مى‌گوید، و این جشنى‌ست به نام تاناباتا که هر ساله در هفتم ژوئیه برگزار مى‌شود.»
این داستان رمانتیک شرح حال چوپان زورمندى‌ست که دل در دام دختر زیبایى که بافنده هنرمندى‌ست مى‌نهد. بافنده یک بانوخداست. در روایت چینى مادربزرگ او بانوخدا «سى وانگ مو» است.

در روایت ژاپنى پدر دوشیزه بافنده خداى آسمان است که از بازىگوشى‌هاى او به جان آمده و او را از قلمرو آسمان طرد مى‌کند. چوپان که عاشق اوست به دنبال او روانه مى‌شود. سپس پدر رود کهکشان راه شیرى را مى‌سازد تا چوپان را از دختر دور نگه دارد. اما مرد جوان چنان عاشق است که در آخر کار خدا نرم مى‌شود و اجازه مى‌دهد که دو عاشق سالى یک‌بار از رود عبور کنند. این هفتمین روز از هفتمین ماه است؛ و در روى پلى که از کلاغ‌زاغى‌ها ساخته شده با یکدیگر ملاقات کنند. سپس آن‌ها یک شب کوتاه تابستانى را به همراه عاشقان دیگر در کنار یکدیگر به‌سر مى‌برند.

دختر بافنده تاناباتا نامیده شده و با صورت فلکى که ژاپنى‌ها آن را به همین نام مى‌خواندند همراه بود. غربى‌ها به این ستاره «وگا» مى‌گویند که در صورت فلکى «لیرا» قرار دارد. در شب «تاناباتا»، زنان و دختران که از آغاز این مراسم رمانتیک عاشقانه جشن مى‌گرفتند، نوارهاى کاغذى و پشم یا پنبه پیچ‌خورده را از شاخه‌هاى درختان آویزان مى کنند. آن‌ها روى کاغذ‌ها اشعارى درباره عشق‌هاى آسمانى یا آرزوهاى قلبى عاشقانه خود را مى‌نویسند. در عین حال در ظرف‌هاى کم‌عمق آب مى‌ریزند و به انعکاس ستارگان در آب نگاه مى‌کنند. سپس برگ درخت «کاجى» را در ظرف مى‌اندازند و از حرکت برگ در روى آب علامتى آسمانى را درباره امکانات عاشقانه خود تفأل مى‌زنند.

اکنون ببینیم بر سر سوسانو در تبعید چه مى‌آید.

«سوسانو که از آسمان رانده شده به قلمروى ایزومو در مغرب هونشو مى‌افتد. در آنجا کنار رودخانه توقف مى‌کند و مى‌کوشد روح نا‌آرام خود را آرامش بخشد. هنگامى که چوب‌هاى خوراک‌خورى را در روى آب مى‌بیند حدس مى‌زند که مردمى باید در آنجا زندگى کنند. به سوى بالاى رود مى‌رود تا آن‌ها را پیدا کند.» پیش از رسیدن به مقصد به افرادى غیر عادى برمى‌خورد که عبارت‌اند از یک زن جوان و زیبا و یک زوج پیر‌تر. این سه نفر در حال فریاد زدن و گریه کردن هستند و علیه سرنوشت مقدر با صدایى بلند زارى مى‌کنند. سوسانو مى‌پرسد مسئله چیست.

مرد پیر خود را به نام آشى نادزوچى (سبک‌پاى پیر) معرفى مى‌کند و مى‌گوید از تبار آسمانیان و نوه ایزانگى و ایزانامى‌ست (که در نتیجه خویشاوند سوسانوست)، زوج شرح مى‌دهند که زمانى هشت دختر داشته‌اند، اما یک روز مارى عظیم‌الجثه به نام یاماتا-نو-اوروچى، با هشت سر و هشت دم از ناحیه کوچى براى صید آن‌ها آمد، در هر سال بازگشت و یکى از دختر‌ها را خورد، و اکنون کوچک‌ترین دختر که کوسانادا-هیمه (شاهزاده‌خانم شالیزار برنج) نام دارد باقى مانده است. پیش از آنکه روز به پایان برسد مار خواهد آمد و دختر را خواهد برد، و هیچ‌کس را براى کمک به دوران پیرى آن‌ها باقى نخواهد گذاشت. زیبایى شاهزاده خانم سوسانو را از شعف لبریز کرد، و با ادب به زوج پیر گفت که خود او به عنوان برادر بانوخداى خورشید، در ردیف آسمانیان است، و در نتیجه با آن‌ها خویشاوند مى‌شود. سپس با آرامش گفت که حاضر است مار را بکشد، در صورتى که آن‌ها دختر را به عنوان همسر به او بدهند. والدان بی‌درنگ موافقت کردند. سوسانو دختر را به سوى خود کشید و او را به شانه‌اى تبدیل کرد و در میان طره مو‌هایش قرار داد. او از پدر و مادر دختر خواست تا براى او مقدار زیادى شراب برنج (ساکه) بیاورند. او این شراب را در هشت ظرف ریخت تا مار را اغوا کند. سپس آن‌ها خود را مخفى کردند و به انتظار نشستند.

در هفته آینده خواهیم دید که سوسانو با مار هشت‌سر چه خواهد کرد.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن - ۴

Tue, 21 Feb 2012 23:12:55 +0000

اساطیر ایران و جهان – شماره ۴۶

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - دیدیم که ایزاناگى پس از مرگ ایزانامى و بازگشت از قلمرو تاریکى با نگریستن در آینه سه خدا و بانو خدا را آفرید. پس آماتراسو و تسوکی یومى مکان خود را در دشت‌هاى اعلاى آسمانى پیدا کردند، اما در خاک مرکزى دشت نی‌زار که نام زمین بود، سوسانو دائم اغتشاش ایجاد مى‌کرد. او به طور دائم به ایزاناگى پرخاش و عربده‌جویى مى‌کرد.

در بعضى از روایت‌ها -که او را به عنوان فرمانرواى زمین نشان مى‌دهند- او از انجام وظیفه سر مى‌پیچید و در دوران حکومت او شاخ و برگ درختانى که در دامنه کو ه‌ها روئیده بود خشک شد. هنگامى که ایزاناگى از او پرسید مسئله چیست، سوسانو به صداى بلند دست به شکایت برد که جایگاه او زمین نیست، چرا که تنها آرزوى او زندگى با مادرش در زمین‌هاى زیرین است که اکنون مادر مجبور به زندگى در آن است. ایزاناگى خشمگین شد و به پسرش فرصت داد تا به یومى برود.

اکنون ایزاگامى که سرنوشت خود را زندگى کرده بود تصمیم گرفت بازنشسته شود. در روایتى گفته مى‌شود که او به آسمان رفت و در جایى نزدیک به دخترش در کاخ خورشید زندگى کرد. در روایت‌هاى دیگر مى‌گویند که او در تاگا در جزیره هونشو سکنا گرفت که هنوز در آنجا مورد پرستش قرار دارد.
سپس سوسانو اعلام کرد که پیش از رفتن به سرزمین مردگان باید از دشت‌هاى اعلاى آسمان بالا رفته و با خواهر عزیزش آماتراسو وداع گوید. همین که سوسانو سفر خود را آغاز کرد به دلیل انرژى مردانه‌اش دریا‌ها به جوش آمدند و زمین تکان خورد و زلزله‌هاى زیادى رخ داد.

در آسمان آماتراسو ایستاده بود. او که سر و صدا را مى‌شنید و مى‌دید که سوسانو در ابر و مه غلیظى نزدیک مى‌شود به این نتیجه رسید که او قصد و نیت بدى دارد، چرا که خلق و خوى برادرش را مى‌شناخت.

چهره او تیره شد و به این نتیجه رسید که برادر که بر او رشک مى‌برد قصد دارد قلمرو آسمانى‌اش را بدزدد. او براى جنگى حسابى آماده شد و مو‌ها و دامنش را به هم پیچید. سیم جواهرات سیاه را به دور سر و مشتش پیچید. سپس ترکش بزرگش را به دست گرفت و کمان کشید و شمشیرش را که در نور مى‌درخشید آماده کرد و همانند جنگجویى ایستاد. قدرت او چنان بود که هنگامى که پاهاى بزرگوارش را محکم کرد، همانند پاهاى مادیان به زمین فرو رفتند و کف و بخار اقیانوس بالا آمد.

رقابت ماقبل آفرینش

آماتراسو با حالتى شجاعانه با برادر برخورد کرد، اما سوسانو به او نزدیک شد و گفت که پیش از رفتن همیشگى به جهان زیرین و جهان مردگان و سایه‌گان براى آخرین ملاقات آمده است. دختر درخواست کرد تا او حرفش را ثابت کند و حرف نهایى را بزند. مرد پیشنهاد کرد که آنان بکوشند بچه‌هایى آسمانى به‌وجود آورند. مرد گفت آنى که سرخ‌خون باشد در طرف راست قرار گرفت.

آماتراسو شمشیر مقدس سوسانو را گرفت و ماگاتاما، یا حلقه مهره‌هایى را که به سر مى‌بست به او داد. آنان با پرهیزکارى شمشیر و جواهرات را در آمنو-مانو، چاه عمیق آسمانى شستند. سپس آماتراسو تیغه شمشیر را به دهان فروکرد و آن را با آرواره‌هاى قوى‌اش خرد کرد و مه روشنى را با دم بیرون داد و سه بانو خداى نرم و انعطاف‌پذیر به‌وجود آمد. سوسانو مهره‌ها را جوید و نفسى ابرآلود بیرون داد و پنج خداى قوى به‌وجود آورد.

پنج خدایى که سوسانو از جواهرات آماتراسو به‌وجود آورد به نگهبان آینده قلمرو آسمانى تبدیل شدند، در حالى که سه بانو خدایی که آماتراسو از شمشیر برادرش به‌وجود آورد به نگهبانان سرزمین ژاپن در دشت مرکزى نى تبدیل شدند. میان این هشت بچه، در زمان‌هاى بعد نیاکان «جیمو»، نخستین امپراتور داستانى ژاپن و خانواده‌هاى رهبر قرار دارند.

سوسانو در نشان دادن پیروزى‌اش که نشان دادن خلوص او در چشم آسمانیان بود کوتاه نیامد. اما آماتراسو با او به نزاع برخاست و گفت چون پسران از جواهرات او به‌وجود آمده‌اند پس در حقیقت او برنده جنگ است.

طبیعت وحشى سوسانو او را متوجه انتقام‌جویى کرد. از پاشنه‌هاى پاى او هرج و مرج عظیمى در جهان برخاست. او کشتزارهاى برنج آسمانى را در هم کوبید و مجراهاى آب‌ها را به هم ریخت. سپس در تالارى که ساکنان آسمان در پائیز در آن جمع مى‌شوند تا مراسم جشن خرمن را برپا کنند، مزاجش به کار افتاد و بوى گند مدفوعش بلند شد.

بر طبق بعضى از روایت‌ها آماتراسو در برابر پرخاش‌جویى‌هاى سوسانو آرام ماند و حتى در برابر آسمانیان از طرف برادر خود عذر خواست. اما حرکت بعدى او دیگر قابل پوزش‌خواهى نبود. او به تالار بافندگى آسمانى که آماتراسو و کنیزانش در آن مشغول به کار بودند حمله کرد.

یکى از کارهاى بانو خدا درست کردن لباس براى خدایان آسمانى بود و او زنانى را به خدمت گرفته بود تا به او یارى رسانند. بر طبق روایت‌هایى کنیزکان بافنده لباس‌هایى را براى کاهنه‌هایى که در معبد سلطنتى خورشید کار مى‌کردند مى‌بافتند. دانشمندان دیگر بر این نظرند که بافته‌هاى آنان خود دنیایى بود که آرام آرام به‌وجود مى‌آمد.

در این روز‌ها کارگران به نحوى ترسناک به دلیل یورش سوسانو دچار گرفتارى بودند، چرا که او یک اسب کوچک را اسیر کرده و خال‌هاى درخشان پوست او را مى‌کند و آن‌ها را به درون تالار مى‌انداخت (بعضى محققان فکر مى‌کنند که خال‌هاى اسب کنایه از ستارگان است.) یکى از خدمتکاران وفادار آماتراسو از وحشت مرد، چرا که هنگامى که در حال حرکت بود به دلیل اذیت سوسانو میان ماکوهاى ماشین پارچه‌بافى قرار گرفت و جان خود را از دست داد. آماتراسو وحشت‌زده از تالار خارج شد و خود را در غارى به نام آمانو-ایواتو (غار صخره اى آسمان) پنهان کرد.

پژواک‌هاى باستانى جدال خواهر و برادر

برخى از دانشمندان اعتقاد دارند که اسطوره نزاع آماتراسو با سوسانو احتمالاً یادآور خاطرات باستانى یک برخورد حقیقى میان یک کاهنه و برادرش در ماقبل تاریخ ژاپن است.

در اسناد سالیانه قرن سوم میلادى چین در عصر سلسله وى از یک جنگ خانگى در ژاپن گفت‌وگو مى‌شود که باعث مرگ هیمه‌کو، کاهنه و ملکه سرزمین یاماتو مى‌شود.

بر طبق روایت تاریخ‌دان چینى، هنگامى که برادر جوان‌تر هیمه‌کو بر تخت نشست نزاعى در گرفت که در آخر کار، زمانى به پایان رسید که دختر هیمه‌کو جانشین دایى خود شد و قلمرو مادر را تحت فرمان گرفت. اما بیشتر چنین به نظر مى‌رسد که این یک برخورد میان کلان در ژاپن باستان باشد. آماتراسو بانوى خداى کبیر کلان یاماتو بود و به عنوان نیاى افسانه‌اى جیمو، نخستین امپراتور داستانى ژاپن شناخته مى‌شد. سوسانو از سوى دیگر به ویژه در میان دشمنان کلان یاماتو در ناحیه ایزومو مورد پرستش بود. هنگامى که اسطوره‌هاى سوسانو و آماتراسو ثبت شد، کلان یاماتو بر ایزومو غلبه کرده بودند تا با بر‌تر نهادن آماتراسو برترى او را بر سوسانو ثابت کنند.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن - ۳

Wed, 15 Feb 2012 15:30:53 +0000

اساطیر ایران و جهان – شماره ۴۵

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که ایزانامى، حضور زنانه هستى در اساطیر ژاپن در هنگام به دنیا آوردن آتش جان خود را از دست داد. همسر او ایزاناگى که از مرگ محبوبش به شدت در رنج بود تصمیم گرفت او را در سفر به «یومى»، «سرزمین تاریک مردگان» همراهى کند.

در جهان زیرین او سرزمینى را کشف کرد که شباهتى به دنیاى بالا نداشت، بلکه تاریکى غلیظى، همانند یک پرده همه چیز را در بر گرفته بود. گرچه ساکنان این جهان به تاریکى عادت کرده بودند، اما براى کسانى که به نور خورشید عادت داشتند یومى مکانى وحشتناک بود.

ایزاناگى فقط توانست در حالى پایش را در این دنیاى سایه‌هاى مرده بگذارد که تمام مدت به همسر نازنینش، در زمانى که زنده بود فکر کند. او در طول راه ایزانامى را کشف کرد. او فقط از طریق صدا بود که زن را شناخت، چرا که تاریکى آنقدر غلیظ بود که نمى‌توانست او را در این گوشه بومى ببیند. در‌‌ همان آن در حالى که مى‌لرزید از زن خواهش کرد تا با او به جهان بالا بازگردد. اما زن با خشونت با او صحبت کرد و او را از این بابت که با او حرف زده سرزنش کرد؛ زن با خشونت به او گفت که از خوراک تاریک جهان زیرین خورده است و با مردگان محشور شده است. او دیگر نمى توانست به جهان زندگان بازگردد.

ایزانامى گفت که او دیگر به ابدیت پیوسته و از شوهرش خواست تا خواب او را بر هم نریزد. اما ایزاناگى که از اندوه دیوانه شده بود و از امتناع زنش براى برگشتن خشمگین بود آنقدر منتظر ماند تا زن بخوابد، بعد شانه‌اى را برداشت که با آن موهاى خود را شانه مى‌کرد، شانه آخر آن را شکست و آن را روشن کرد. نورى که ایجاد شد سایه‌ها را تاراند و دیو‌ها جیغ‌کشان دور شدند.

او جسد زنش را دید که در تاریکى دراز کشیده، مشعلش را بالا‌تر برد و با دیدن ایزانامى که در آن مکان بود احساس بیمارى کرد. بدن زن فاسد شده و کرم‌ها و حشرات در آن خانه کرده بودند. در روى بدن او هشت خداى رعد که تجسد رعد در هنگام زلزله بودند خانه کرده بودند.

ایزاناگى وحشت‌زده فریاد کشید. سپس در لحظه‌اى که دیگر نمى‌توانست تحمل کند مشعل را انداخت و در عمق تاریکى شروع به دویدن کرد. جیغ ایزانامى به دنبال او بود که از اینکه شوهرش او را در این حالت دیده بود شرمنده بود. زن هشت "شیکومه" (زن احمق) را به دنبال او فرستاد که داد و فریاد کنند. زنان جیغ‌زنان او را دنبال کردند و موهاى تن ایزاناگى از وحشت سیخ شد.

ایزاناگى شمشیرش را کشید تا از زندگى‌اش دفاع کند. سپس ایستاد و سربندش را به زمین انداخت. سربند به انگور سیاه تبدیل شد که زنان احمق لحظه‌اى به آن مشغول شدند، اما به سرعت آن‌ها را خوردند و بی‌درنگ او را تعقیب کردند. سپس ایزاناگى شانه‌اش را بر زمین انداخت که به دسته‌اى نى تبدیل شد و تعقیب‌کنندگان را متوقف کرد. ایزانامى که این را دید دست از تعقیب برداشت. ایزاناگى تقریباً به مرز یومى رسیده و داشت نجات پیدا مى‌کرد. در روایت "نیبونگى" گفته مى‌شود که او در کنار درختى ادرار کرد و رودخانه بزرگى ایجاد شد که جلوى تعقیب‌کنندگان را گرفت. در روایت دیگرى نگهبانان یومى او را دستگیر مى‌کنند، اما او در کنار خلیج با پرتاب کردن هلوهایى که در سر راهش سبز شده خود را نجات مى‌دهد. بعد او سنگى پیدا کرده و جهان زندگان و مردگان را از یکدیگر جدا مى‌کند. او مى‌شنود که ایزانامى نفس‌نفس‌زنان به آن سو مى‌رسد، اما دیگر نمى‌تواند به او دست یابد.

یک تخته سنگ بزرگ میان خدا و بانو خدا حائل مى‌شود چرا که ایزاناگى اعلام مى‌کند که ایزانامى را طلاق داده است. زن پاسخ مى‌دهد که اگر بنا به عبور از سنگ باشد او هر روز هزار نفر از موجودات زنده را نابود خواهد کرد. مرد خشمگین پاسخ مى‌دهد که او هر روز به هزار و پانصد موجود زندگى خواهد بخشید؛ و به این ترتیب است که مرگ وارد زندگى مى شود. اما مردان و زنانى که به وسیله ایزاناگى حمایت مى‌شدند شاد بودند، چرا که زندگى در دنیاى او بیشتر مزیت داشت تا تسلیم شدن به خشم سرد ایزانامى مغرور.

ایزاناگى در روشنایى درخشان زمین علامت فساد جهان زیرین را با پوستش احساس کرد. او لباس‌ها، کفش‌ها و ابزارش را وحشت‌زده به دور انداخت و همه آن‌ها مقام آسمانى یافتند. او بعد در آب‌هاى شیرین رودخانه و دریاى پهناور غوطه‌ور شد تا خود را پاک کند (بر اساس یک سنت باستانى، ژاپنى‌ها پس از به خاک سپردن مردگان خود، خود را مى‌شویند تا از کثافت مرگ رهایى یابند.)

کمى بعد ایزاناگى چشم چپ خود را شست و بانو خدا آماتراسو پدیدار شد. از چشم راست او خداوند سوکى یومى پدیدار گردید. او در آب غوطه‌ور شد و بینى خود را شست تا بوهاى جهان زیرین را پاک کند، و از اثر این کار خداوندگار سوسانو در وجود آمد.

روشنائى آسمانى

نیهونگى اشکال مختلف اسطوره آفرینش آماتراسو و تسوکى یومى را که در خلال آن ایزاناگى، کامى آسمان، ماه و جهان زیرین را از آینه‌اى که پیش از نخستین آفرینش با خواهر بانو خدایش به انجام مى‌رساند در معرض نمایش مى گذارد. آیزاناگى تنها در اونوگورو ایستاد و اعلام کرد که قصد آفرینش حضورى را دارد که جهان را رهبرى کند.

پس از انجام این کار آینه‌اى از مس سفید را در دست چپ گرفت، و صرفاً با خیره شدن در آن خدایى به نام "اوهوهیرومه" را به‌وجود آورد (که احتمالاً پیش‌درآمد آماتراسو است که به معنى "ظهر کبیر زنانگى" است و کنایه از خورشید در اوج آسمان است.) ایزاناگى سپس آینه مشابهى در دست راستش گرفت و با خیره شدن در آن به "سوکى یومى" شکل بخشید. او از‌‌ همان آینه نخستین استفاده کرده بود، اما این‌بار به کناره‌هاى آن نگاه کرده بود، و خدایى به نام "سوسانو" را به‌وجود آورد.

دو خداى نخستین نور فراوانى پرتوافشانى مى‌کردند. ایزاناگى آن‌ها را در گنبد آسمان گذاشت تا زمین را یکسره نورانى کنند. تسوکیومى با نورى پریده‌رنگ اب را روشن مى‌کرد، در حالى که اوهوهیرومه با پرتوهاى درخشانش در روز دیده مى‌شد. اما سومین خدا، سوسانو، کم و بیش بی‌درنگ عادت کرد که براى نابود کردن به دنیا آمده است، او خداى نابودکننده بود. پس در نتیجه ایزاناگى او را مأمور مراقبت از جهان زیرین کرد، یعنى یومى که مکان عفریته‌ها و هیولاهاست.

آماتراسو و سوسانو

ایزاناگى پس از عذاب سختى که در جهان زیرین متحمل شده بود خود را غسل داد و دوباره روحیه گرفت. با توجه به نیروهاى آسمانى که از آن‌ها شکل گرفته بود گردنبند گرانبها و مقدس خود را باز کرد و آن را به بانو خدا آماتراسو تقدیم کرد که نشانه‌اى بود از اینکه او بانو خداى خورشید و در نتیجه حاکم بر قلمرو آسمان است.

ایزاناگى به سوکیومى رنگ‌پریده فرمانروایى آسمان شب و ماه را هدیه کرد. بر مبناى این روایت خورشید و ماه به عنوان زن و شوهر تعیین شدند، اما هنگامى که تسوکیومى بانو خداى خوراک را کشت آنان از هم جدا شدند، و درست به همین دلیل کمتر کنار یکدیگر دیده مى‌شوند. در این میان سوسانو به عنوان نگهبان دریاهاى خروشان تعیین شد، و در بعضى از روایت‌ها به خداى نگهبان زمین برگزیده شد (اگر چه بعد‌ها تنبیه شده و در قلمرو جهان زیرین قرار گرفت.)

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

اساطیر ژاپن - ۲

Wed, 08 Feb 2012 09:00:44 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۴۴

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - گفتیم که بهشت بودائیان مکتب تنداى که ریوجوسن نام داشت روبرداشتى از قله کرکس، کوهى در هند بود. در آنجا سنت شاکیامونى که در زبان ژاپنى به او شاکا-نیوراى مى گویند دروسى را آموزش مى‌داد که در لوتوس سوترا، شناخته‌شده‌ترین متن بودایى در ژاپن که از طریق مکتب تنداى شکل گرفته و بعد‌ها در قرن سیزدهم راهب نى چى رن مدرس آن بود آموزش داده مى‌شد.

این بهشت در زمان حیات قابل دستیابى بود، بر تمرکز بر حقیقت نیلوفر (لوتوس) تکیه داشت. افتخارات گوکووراکووجودو (بهشت غربى) به وسیله بودا آمیدا شکل گرفت و براى ژاپنى‌هایى که خود را وقف جودو کرده بودند شناخته بود و گرامى شمرده مى‌شد، و به نام سرزمین ناب سنت معروف بود. تزئیناتى که به درخت‌ها آویزان مى‌شد که در طول کوهستان ردیف شده و رنگ به رنگ بودند و پرندگان که آواز مى‌خواندند نظمى آسمانى را یادآور بود. روى استخر عمیقى که لبالب از مائده‌هاى بهشتى لبریز بود گل‌هاى نیلوفر در نوسان بودند.

بووتسوو (بودا) شاد از نسیم که براو مى وزید، به همراه مریدانش در روى زمین زندگى مى کرد؛ فرشتگان از بالا شکوفه هاى گل را برآن‌ها نثار مى کردند. هونن، راهب قرن دوازدهم، که یکى از مراقبان مکتب تنداى بود چنین آموزاند که در به روى هر کس که با ایثار نمبووتسوو را در پرستش آمیدا تکرار کند باز است. توسوتسوو-تن، سومین بهشت (بهشت شادى و قناعت)، متعلق به بودا میروکو (ه‌مان مترایا) بود که بنا بر این بود که در آینده به جهان بازگشت کند. اهل مراقبه باور داشتند که توسوتسووتن یک قلمرو آسمانى‌ست.‌گاه به‌گاه معتقدان براى دیدن آن به آنجا انتقال پیدا مى کردند.

در مسئله به‌وجود آوردن جهان، ژاپنى‌ها معتقد بودند که هفت نسل اعلاى خدایان در بیرون از دشت‌هاى فوقانى آسمان ایستاده بودند. ایزاناگى (به معناى آنکه دعوت مى‌کند) و ایزانامى (یعنى آن زن که دعوت مى‌کند) در میان آن‌ها بودند. سرنوشت آسمانى آن‌ها این بود تا زیبایى را در جزایر یاماتوو (یعنى ژاپن) که بوسیده شده دریا بودند در میان آب‌هاى طغیان کرده در زیر آن‌ها مستقر کنند.

کامى، پیر‌ترین شخصیت آسمان به ایزاناگى و ایزانامى یک زوبین با شکوه داد که تیغه‌اى درخشان و مزین به مرجان و جواهرات داشت. زوج که بنا بود درگیر کار خطیرى شوند در روى پل معلق رنگین‌کمان که راه زمین و آسمان بود پیش آمدند، و ایزاناگى زوبین را به کار انداخت تا اقیانوس بى‌آرام را که زمین بى‌شکل همانند روغن در روى آن شناور بود شکل بخشد. آب‌ها غلیظ شدند و هنگامى که ایزاناگى نیزه‌اش را بلند کرد قطره‌اى از آب که محکم شده بود به حالت اونوگورو (یعنى انعقاد خود به خودى) شکل بخشید و نخستین جزیره به‌وجود آمد. اینک اتحاد آسمانى شکل گرفته بود. از درون پلکان آسمانى رنگین‌کمان ایزاناگى و ایزانامى پائین آمدند تا زمین را آزمایش کنند. آنان یک ستون مقدس و مکان اقامتى ساختند که همتاى فضاهایى بود که کامى‌هاى والامقام در آن زندگى مى‌کردند. سپس خدا و بانو خدا با اشتیاق به یک‌دیگر نگاه کردند. بر طبق بعضى از روایات آن‌ها نمى‌دانستند عطش جنسى خود را چگونه فروبنشانند، تا زمانى که یک جفت پرنده را دیدند که با قدرت دم خود را تکان مى‌دادند. ایزاناگى و ایزانامى از پرندگان تقلید کردند و بدن‌هایشان به یک‌دیگر جفت شد.

در روایتى که در کوجیکى نقل شده، ایزانامى به برادر شوهر خود گفت که در بدن او جایى هست که چیزى کم دارد؛ مرد جوان به او پاسخ داد که بدن او جایى دارد که بیش از اندازه است، و آنان موافقت کردند که این دو بخش را متحد کنند. نیت آن‌ها این بود که دست‌هاى جدیدى و نسل‌هاى جدیدى از خدایان را از اتحاد خود به‌وجود آورند.

آنان مراسمى شادى‌بخش براى جشن ازدواج خود به‌وجود آوردند، زن از طرف راست به دور ستون مقدس مى‌چرخید، در حالى که جهت چرخش مرد به دور ستون از چپ به راست بود. هنگامى که آنان در چرخش به یک‌دیگر مى‌رسیدند یکى مى‌شدند. هنگامى که ایزانامى ستون را چرخ مى‌زد و به ایزاناگى برمى‌خورد با دیدن او اظهار شادى مى‌کرد. مرد نیز با دیدن زیبایى زن از شادى فریاد مى‌زد، اما مرد به زن یادآور شد که براى کسى از جنس زن خوب نیست که به عنوان نفر نخست حرف بزند.

اما نخستین فرزند اتحاد آن‌ها شادى‌آور نبود. ایزانامى بچه‌اى شبیه زالو یا عروس دریا به‌وجود آورد. زوج وحشت‌زده قایقى از نى درست کردند و بچه را در آن گذاشته به دریا فرستادند. گاهى اوقات بچه-زالو در کنار خدایى به نام هیرووکو قرار مى‌گیرد. در یک روایت ژاپنى نام هیرووکو به معناى بچه زالو آمده است. احتیاطاً هیرووکو نام قدیمى خداى خورشید است که آئین او به وسیله آماتراسوو، در زمانى که کلان یاماتو در قرن سوم میلادى اوج گرفت از رونق افتاد.

ایزاناگى و ایزانامى براى آنکه بدانند چرا هیولایى به دنیا آورده‌اند از دشت‌هاى اعلاى آسمان بالا رفتند. پس از ملاقات با نیروهاى آسمانى روشن شد که علت این گرفتارى این بوده که در هنگام چرخش به دور ستون مقدس زن زود‌تر از مرد سخن گفته است. پس زوج برگشتند و‌‌ همان مراسم را تکرار کردند و این‌بار زن آن‌قدر ساکت ماند تا مرد سخن بگوید. این بار عشق‌بازى آن‌ها منجر به شکل‌گیرى هشت جزیره بزرگ ژاپن شد. در‌‌ همان حال جزایر کوچک‌تر مجمع‌الجزایر و زمین‌هاى بیگانه از حباب‌هاى سرکش اقیانوس شکل گرفتند. هنگامى که ایزاناگى جزایر را دید که در عطر بامدادان غوطه‌ورند نفس عمیقى کشید و هوا را پاکیزه کرد. نفس او به خداى باد تبدیل شد. زوج که به شدت گرسنه بودند کامى‌هاى برنج را آفریدند. آنان خدایان و بانوخدایان کوه‌ها، دریا‌ها، دهانه رودخانه و درخت‌ها را به‌وجود آوردند.

اما هنگامى که ایزانامى خداى آتش، کاگوتسوچى را به دنیا آورد به طرز وحشتناکى سوخت. ایزاناگى که از وحشت نفسش بند آمده بود به معشوقش نگریست که روى زمین افتاده. او متوجه شد که زن خواهد مرد، و دیوانه‌وار بر سرنوشت ظالمانه زن زارى کرد. اما حتى مرگ زن و اندوه پر از خشم او منجر به زایش کامى‌هاى بسیارى شد. روایت‌هاى مختلف اسطوره‌اى نام‌هاى گوناگونى به این نیروهاى آسمانى داده‌اند. بر طبق یکى از روایت‌ها ایزانامى پیش از آنکه بمیرد به یک بانو خداى زمین و بانو خداى آب و به یک خدا به نام واکامووسووبى (یعنى نیروى رشد جوان) که در شکم او برنج، ذرت، ارزن. کنف و چیزهاى دیگر بود جان بخشید. در روایت دیگرى ادعا مى‌شود که ایزانامى بیچاره استفراغ کرد و بانو خدا کانایاما، (شاهزاده خانم فلز کوهستان) از آن به‌وجود آمد، و ادرار و مدفوع او نیز به نیروهاى آسمانى تبدیل شدند.

قطرات اشک ایزاناگى نیز که در مرگ همسرش مى‌گریست به خدایان مختلف تبدیل شدند. او که از تولد خداى آتش و مرگ همسرش بسیار خشمگین بود، شمشیرش را بیرون کشید و کودک را به سه (و در برخى روایات به پنج) تکه تبدیل کرد، و هر یک از این قطعات به خدایى تبدیل شدند. قطرات خون بچه که او قطعه قطعه کرد به سنگ‌هایی در رود پهناورى که در دشت‌هاى آسمانى اعلا جارى‌ست تبدیل شدند و هنوز نیز مى‌توان آن‌ها را به صورت ستاره‌هایى در کهکشان راه شیرى دید. در روایت دیگرى خداى تکه تکه شده آتش به پنج خداى بزرگ تبدیل شد که با پنج کوه تقدیس شده ژاپن هماهنگى دارند.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

ژاپن، قلمرو طلوع خورشید

Wed, 01 Feb 2012 08:58:29 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ۴٣

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در ژاپن، همچنان که در چین، مجموعه اى گسترده از خدایان وجود دارند. اما اگر در چین خدایان آسمانى آینه‌اى هستند که دیوان‌سالارى زمین را منعکس مى‌کنند، در ژاپن، در قلمرو آئین شینتو به آماتراسو، بانو خداى خورشید باور دارند.

پیروان شینتو بر این باورند که حدود سه هزار سال پیش آماتراسو نوه‌اش را به زمین و به ژاپن فرستاد تا نخستین فرمانروا باشد، که بدین ترتیب امپراتوران ژاپن نسل مستقیم او هستند —که این به معناى یک خانواده آسمانى، و نه برگزیده آسمان است.

دوام و ادامه حیات عقاید شینتو در کشورى که اکثریت مردم بودایى هستند مسئله قابل تأملى به نظر مى رسد. شینتو از جهتى دوام خود را مدیون عوامل سیاسى‌ست. این آئین باعث پشت‌گرمى قدرت دولتى‌ست. در عین حال نکته قابل تأمل این است که طریقى که اندیشه‌هاى شینتو با وضعیت هماهنگ مى‌شود در آن واحد به شرایط جغرافیایى و سنت‌هاى برخاسته از آن تطبیق پیدا مى‌کند. شینتو (که به معناى راه خدایان است) ریشه در پرستش باستانى طبیعت دارد. نخستین نیروهاى ماورایى آن بى‌شمار ارواح هستند که با عنوان "هشتصد هزار خدا" شناخته مى‌شوند. آنان "کامى" یا موجودات اعلاء نامیده مى‌شوند که در کوه‌ها، آبشار‌ها و درختان باغ‌ها مسکن دارند. در طول زمان، مفسران انسانى نظمى به این جهان بى‌شکل داده‌اند، و وفادارى به خانواده سلطنتى که به موازات این جریان و حتى پیوسته به آن شکل گرفته است منجر به تعریف سلسله سلطنتى زمینى شده است.

حتى امروز، هنگامى که امپراتوران از مقام خدایى خود صرف‌نظر مى‌کنند، مقام خدایى در مجموعه پندارهاى ژاپنى را براى خود حفظ مى کنند. آنان از یک‌سو به این دلیل دوام مى‌آورند که داستان‌هایى درباره آن‌ها ماندگار هستند، و از سوى دیگر مجموعه‌اى از شخصیت‌ها را تشکیل مى‌دهند که پرشور در برخوردهاى خود، و همانند المپ یونانى‌ها حاضر به آن‌اند که از سر آشتى در آیند. اما خدایان ژاپنى در عین حال ریشه محلى دارند و مجموعه پیچیده و به هم پیوسته‌اى را تشکیل مى‌دهند که در قدیمى‌ترین سنت‌هاى ملى ریشه دارد. ماجراجویى‌هاى آن‌ها اهمیت پرهیزکارى سنتى را در بر مى‌گیرد که اصل گیاهى و جانورى دارد، و یا داستان‌ها از قهرمانان جنگجویى گفتار در میان مى‌آورند که خود را قربانى کرده و وفادارى آن‌ها نمونه بسیار روشنى از قواعد و آداب سخت اجتماعى‌ست. گرچه امروز این اساطیر معناى اصلى خود را از دست داده‌اند، اما حالتى در ژاپنى‌ها باقى مانده است که باعث مى‌شود این داستان‌ها به صورت بخشى از هویت ملى آن‌ها باقى بمانند.

اوکامی (ووی) یک بازی کامپیوتری بر اساس خدایان مذهب شینتو در ژاپن

ببینیم عالم در اندیشه ژاپنى‌ها چه شکلى دارد.

در اساطیر ژاپنى جهان به صورت خود به خودى از هرج و مرج شکل گرفته. جهان نخستین مایه‌اى دریاوش به شکل تخمى بسیار بزرگ بود. عناصر سبک به بالا رفتند و تاکاما-نو-هارا (یعنى دشت‌هاى اعلاى آسمانى) را تشکیل دادند که مکان زندگى خدایان بود. این در حالى بود که بخش هاى سنگین‌تر پائین آمدند و زمین را تشکیل دادند. سپس از ابر سپید سه آسمان، یعنى "کامى" شکل گرفتند. نخستین موجود "آمنو-میناکانوشى" ، ارباب مرکز آسمان بود. نفر بعدى "تاکامیموسوبى"، حضرت اعلاى مولد بود. بعد "کامى موسوبى"، حضرت آسمانى آفریننده به‌وجود آمد. در پائین زمین هنوز شکل نگرفته بود، چرا که همانند ماهى یا روغن در روى اقیانوس در حال حرکت بود. اما نخستین گیاه که نى باشد به دنیا آمد و به سوى آسمان پهناور سر بلند کرد. این نى به "اوماسیاسیکابى پى کودى"، یعنى شاهزاده جذاب بزرگ‌ترین جوانه نى، و "آمنو-توکوتاتى"، یعنى خداوند بر پا ایستاده آسمان تبدیل شد. اکنون پنج نیروى اعلاء در فضاهاى آسمان زندگى مى‌کردند. همه آن‌ها نامرئى بوده و ارواحى سیال و بدون شکل جسمانى بودند.

این پنج گونه هفت نسل از خدایان را که همگى نر-ماده، همانند خواهر و برادر و زن و شوهر بودند به‌وجود آوردند. آخرین این دو قلو‌ها "ایزاناگى" و "ایزانامى" بودند.

ساختارشناسى‌هاى متفاوتى درباره این خدایان اولیه وجود دارد، از جمله کتاب "کوجیکى" به معناى نگارش مسائل باستانى، که در اوایل قرن هشتم میلادى نوشته شده است. همچنین کتاب "نى بونگى"، به معناى روزشمار ژاپن. در اشکالى که در ژاپن باقى مانده است اساطیر آفرینش ژاپنى تحت تأثیر سنت چینى هستند. اهل مراقبه آئین شینتو در این باب بحث مى‌کنند که تقسیم جهان به عناصر سبک‌تر و سنگین‌تر دور از ذهن است. در داستان هاى چینى جهان هنگامى از اغتشاش اولیه ‌زاده شد که دو اصل یین و یانگ از یکدیگر جدا شدند. برخى از دانشمندان بر این باورند که با زایش ایزاناگى و ایزانامى است که اسطوره‌هاى ویژه سنت ژاپن در وجود مى‌آیند.

در کیهان‌شناسى ژاپنى خدایان مجموعه عظیمى از "کامى" را به‌وجود مى آورند، و این کامى‌ها به خدایان آسمانى، یعنى "آموتسو" و موجودات زمینى، یعنى "کونیتسو" تبدیل مى شوند. دشت‌هاى اعلاى آسمان، سرزمینى را که از درختان پرگل و کوه‌هاى محکم تشکیل شده بود و شباهت به خود ژاپن دارد حمایت مى کردند. در میان این دشت‌ها رودى بزرگ به نام "آمانو-گاوا" که آب‌هاى آن بر بسترى از سنگریزه جارى بودند قابل مشاهده بود. از زمین به آسمان راهى یا پلى به نام "آمانو-هاشى داتو" وجود داشت. اما پل از اثر باد لرزان در دریا افتاد و برزخى در غرب کیوتو به‌وجود آورد.
زمین "مرکز زمین دشت نى" نامیده مى‌شد. در اعماق زمین "یومى" شکل گرفته بود که سرزمین تاریک مرده‌ها بود، که هیولا‌ها در آنجا جمع شده و مردگان را برحسب مقامى که در جهان داشتند در کاخ‌ها یا کوخ‌ها منزل مى‌دادند. ساکنان این جهان زیرزمینى بابت گناهانى که کرده بودند تقاص پس نمى‌دادند: در اندیشه شینتو هیچ تصورى درباره مکان تنبیه پس از مرگ وجود ندارد. این اندیشه با آئین بودا وارد چین و ژاپن شد.

کثرت جهان‌ها در جنبش هاى ژاپنى بر این باور بودند که عالم پر از عالم است و به وسیله ارواح شریر یا خیر پر شده است. در حالى که آئین شینتو هیچ تنبیه یا پاداش پس از مرگ را در مد نظر قرار نمى‌داد، بودایى‌ها توان آن را داشتند که به بسیارى از بهشت‌هایى که به وسیله بودا ایجاد شده تا یاران وفادارش را از دایره تولد مجدد رهایى بخشد فکر کنند و ایمان بیاورند.

چهار نگهبان در مرکز جهان ایستاده بودند تا بر هیولایان غلبه کنند. هر یک از آنان نگهبان یک چهارم عالم بود: در شرق "جى کوکوو" (نگهبان زمین‌ها) ایستاده بود؛ این در حالى بود که "کوموکوو"(بى‌‌‌نهایت بیننده) در غرب ایستاده بود؛ در شمال بى‌شامون (بسیار شنونده) ایستاده بود، و در جنوب زوچو (حامى رشد) فرمانروایى مى‌کرد. بهشت‌هاى متفاوتى با فرقه‌هاى بى‌شمار بودایى همراه بودند و هرکدام از آن‌ها "بوتسو"(بودا)ى خود را داشت. بزرگ‌ترین این فرقه‌ها مکتب "تنداى" بود که به وسیله "ساى چو" در قرن هشتم در کوه "هیه‌ئى" بنیان گذاشته شد. بهشت این مکتب، "ریوجوسن"، روبرداشتى از قله کرکس، کوهى در هند بود.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

منشأ فیل و چند داستان‌ دیگر از آفریقا

Wed, 11 Jan 2012 01:30:22 +0000

اساطیر ایران جهان- شماره ۴٠

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - یک داستان کنجکاوی‌برانگیز در کنیا منشأ فیل را شرح می‌دهد. مرد فقیری که می‌خواست ثروتمند شود برای مشاوره به نزد مرد ثروتمند نیکوکاری رفت که ایونیا نگیا نام داشت. این مرد مدتی فکر کرد و بعد مرهمی به او داد وگفت آن را روی دندان‌های نیش همسرش بمالد. دندان‌ها بسیار بزرگ خواهند شد، سپس او می‌تواند دندان‌ها را کشیده و بفروشد.

مرد فقیر همین کار را کرد، پس از چند هفته با شادی دید که دندان‌های نیش زن به عاج تبدیل شده است. او دندان‌ها را کشید و به قیمت خوبی فروخت، و دوباره این‌کار را تکرار کرد. به‌زودی‌‌ همان‌قدر که آرزو داشت ثروتمند شد. موفقیت او حسادت همسایه‌اش را برانگیخت. از او پرسید چگونه توانسته پولدار شود. مرد نخستین او را به نزد ایونیا نگیا هدایت کرد که او نیز‌‌ همان مرهم را به او داد، اما فراموش کرد درباره کشیدن دندان بگوید. در نتیجه عاج‌های زن آنقدر رشد کرد که تمام صورت و بدن او متحول شد و زن به یک فیل تبدیل شد. عاقبت زن به جنگل رفت و در آنجا زندگی کرد. نسل فیل از این زن آغاز می‌شود، و آن‌ها نیز هنوز همانند انسان باهوش هستند.

داستانی از قبیله لگا، ساکن کنگو به عدم سازش اخلاقی درباره حدود دوستی اشاره دارد. یک مارمولک و یک مرغ شاخ‌دار در روستایی زندگی می‌کردند، و مردم آن‌ها را به نوبت رئیس می‌کردند. هنگامی که نوبت به مارمولک رسید همه‌ کارهای ممکن را کرد تا مقام خود را که به نظرش بسیار مهم می‌آمد حفظ کند. او یک طبل تشریفاتی به دست آورد، لوازم باشکوه تهیه کرد، پوستی که روی آن بنشیند و مقدار زیادی آبجو که تماشاگران بخورند و خنک شوند. آنچه که باقی مانده بود تا به دست آورد وسیله‌ تزئینی برای سرش بود. چون یک پر باشکوه در بالای آن لازم داشت پیامی برای دوستش، مرغ شاخ‌دار فرستاد.

پرنده انواع پر‌ها را در هر شکل و اندازه در اختیار او گذاشت، اما مارمولک هیچ‌کدام را نمی‌خواست و جداً تصمیم گرفته بود که تنها زمانی راضی خواهد شد که کاکل خود مرغ شاخ‌دار را در اختیار داشته باشد. سرانجام پرنده که ابداً از این کار خوشش نمی‌آمد کاکلش را برید و از‌‌ همان زمان به این شکل در آمد.

عاقبت دوران حکومت مارمولک به پایان رسید و نوبت به مرغ شاخ‌دار رسید. او نیز به نوبه خود کوشید کارهای بزرگی انجام دهد، طبل را تهیه کرد، مشروب و لباس‌های جالب برای پوشیدن، اما بازهم چیزی کم بود –یک پوست برای نشستن روی آن. پس پرنده از مارمولک خواست تا پوست را در اختیارش بگذارد؛ و در حالتی از خشم بر این پای فشرد که هیچ پوستی جز پوست خود مارمولک به دردش نمی‌خورد. همگان طرف مرغ شاخ‌دار را گرفتند و مارمولک لاجرم مجبور شد پوستش را بکند، که نتیجه البته روشن است. یک ضرب المثل لگا می‌گوید: از یک دوست بیشتر از آنچه را که می‌تواند بدهد نخواهید.

گاهی افسانه‌های تمثیلی در آفریقا شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند

بعضی داستان‌ها شکاف میان اسطوره آغازین و داستان اخلاقی را پر می‌کنند. یکی از نمونه‌ها داستانی‌ست که قوم بایلا تعریف می‌کنند، که تفاوت سرنوشت دو نوع پرنده را شرح می‌دهد: مرغ عسل‌خوار، که انسان‌ها تخمین زده‌اند که با کمک او می‌توانند عسل را پیدا کنند، و گوش-گندم، که با استفاده از مواد چسبناک به دام می‌افتد، دو پرنده هستند. در زمان‌های قدیم آن دو با هم زندگی می‌کردند؛ و یک روز به جست‌وجوی عسل رفتند. آنان یک شانه عسل پیدا کردند و آنجا را علامت گذاشتند تا صبح روز بعد بازگردند. اما در این میان گوش گندم مرتکب اشتباهی شد و رفت و همه‌ عسل‌ها را به تنهایی خورد. هنگامی که هردو به‌‌ همان نقطه بازگشتند عسل کمی در شانه باقی مانده بود. مرغ عسل‌خوار که خشمگین شده بود گوش گندم را متهم کرد که تمام عسل‌ها را خورده است. اما پرنده دیگر اعتراض کرد و خود را بی‌گناه جلوه داد.

هنگامی که آن‌ها دوباره شانه عسلی پیدا کردند گوش-گندم برای راست جلوه دادن داستانش پیشنهاد کرد ماده چسبنده در اطراف آن بریزند تا ببینند دزد حقیقی کیست. مرغ عسل‌خوار موافقت کرد و هردو به نزد انسان رفتند که آن را درست می‌کرد. به خانه که بازگشتند توافق کردند که صبح روز بعد آن را آنجا بریزند؛ اما مرغ عسل‌خوار این‌بار زرنگی کرد و چسب را زود‌تر ریخت. هنگامی که گوش-گندم باز کوشید حقه خود را تکرار کند پایش به چسب چسبید و مرد. روز بعد مرغ عسل‌خوار جسد او را پیدا کرد و درس عبرت گرفت. گوش-گندم فقط یک دزد بود و نه بیشتر، و مردم از آن پس مرغ عسل‌خوار را دوست داشتند، اما برای گوش-گندم فقط چسب درست می‌کردند تا شکارش کنند.

برخی افسانه‌های اتیوپی در جهان‌بینی خود مأیوس‌کننده هستند، اما نوعی حالت خنده‌ شیطانی را به نمایش می‌گذارند. در یکی از داستان‌ها شرح می‌شود که چگونه بچه‌ پلنگ از خانه بیرون رفت، و هنگامی که فیلی از آنجا رد می‌شد به طور اتفاق پایش را روی او گذاشت و حیوان کشته شد. همین که این خبر دردناک به پدر پلنگ رسید سوگند خورد که انتقام بگیرد؛ اما هنگامی که شنید مقصر یک فیل نر است لحظه‌ای درنگ کرد. تصویر غول‌آسای فیل در ذهنش ظاهر شد. سپس قاطعانه احساساتش را تنظیم کرد. او غرید: "نه، شما اشتباه می‌کنید، این یک بز بود که این کار وحشتناک را انجام داد."و بی‌درنگ به گروهی از بز‌ها که در تپه مجاور، در صلح و آرامش مشغول چریدن بودند حمله برد، و شماری از آن‌ها را درید. لازم به گفتن نیست که نقطه نظر داستان در عین حال متوجه زندگی انسان است: هنگامی که آدمی به دست آدم قوی تری مورد آزار قرار می‌گیرد، اغلب به جست‌وجوی آدم ضعیف‌تر از خود می‌رود تا انتقام بگیرد.

داستان مشابهی شرح می‌دهد که چگونه یک شیر، یک پلنگ، یک کفتار و یک الاغ دور هم گرد آمدند تا به حال زار خود گریه کنند. خوراک نایاب شده بود و آنان در میان خود در این‌باره گفت‌وگو می‌کردند که چرا این اتفاق افتاده است. سرانجام به این نتیحه رسیدند که این باید یک داوری آسمانی درباب گناهان آن‌ها باشد، و به این نتیجه رسیدند که به گناهان خود اعتراف کنند. شیر اعتراف کرد که در نزدیکی روستائی وحشیانه به یک گاو نر جوان حمله برده و او را کشته و خورده؛ اما حیوانات دیگر، وحشت‌زده از قدرت او، با شتاب به او اطمینان دادند که این گناه نیست. پس پلنگ گفت که او وحشیانه به بزی که از گله جدا مانده بود حمله کرده است. یک بار دیگر اکثریت به اجماع گفتند دلیلی برای توبه وجود ندارد. کفتار نیز در روستایی یک جوجه را دزدیده بود، اما حیوانات این کار را هم ندیده گرفتند.

بعد نوبت به الاغ رسید. بد‌ترین گناهی که او انجام داده بود خوردن چند شاخه علف و چریدن در هنگامی بود که اربابش به او نگاه نمی‌کرد. هیچ یک از حیوانات از الاغ نمی‌ترسیدند، در نتیجه به رغم کوچک بودن تخطئی او همه با هم گفتند: "این گناه وحشتناکی‌ست. تو باعث رنج همه‌ ما هستی." و سپس دست‌جمعی حیوان بی‌دفاع را کشتند و خوردند. در این داستان اخلاق غم‌انگیزی به نمایش گذاشته می‌شود، که به طور معمول آن کس که کم‌قدرت است مجبور به تحمل سرزنش است.

البته نمونه‌هایی از این داستان‌ها در ادبیات نقاط دیگر جهان نیز وجود دارد. کلیله و دمنه پر از داستان‌هایی در همین زمینه است. شاید بتوان گفت که داستان‌هایی این چنین نمایشگر آغاز تربیت اخلاقی جامعه است.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

برنزهای بنین

Wed, 04 Jan 2012 08:29:54 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٩

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در اساطیر آفریقا سیر می‌کنیم و اینک به منطقه بنین رسیده‌ایم: بعضی از زیبا‌ترین پیکره‌ها در ۵۰۰ سال پیش به وسیله صنعتگران دولت شهرهای ایله ایفه و بنین آفریده شده‌اند. بعضی از این کار‌ها از گل پخته و سفال درست شده‌اند، و برخی دیگر که "برنز" نامیده می‌شوند و در حقیقت از آلیاژ فلز برنج هستند، به طور ویژه‌ای ساخته شده‌اند.

این تکینک از حدود قرن یازدهم به وسیله یوروبا‌ها مورد استفاده قرار گرفته و روش پیچیده‌ای‌ست. یک مجسمه ساخته شده از سفال را با موم زنبور عسل پوشانده و روی آن را با قالبی از سفال می‌پوشانند. در این حال موم عسل ذوب شده و در فضای خالی که ایجاد می‌شود فلز مذاب می‌ریزند.
مجسمه‌های شاهکار ایله ایفه سلسله‌ای از سرهایی هستند که به اندازه طبیعی سر انسان هستند و به احتمال قوی از روی چهره‌ فرمانروایان شهر ساخته شده‌اند. تصور می‌رود از آن‌ها برای مراسم تدفین استفاده می‌شده؛ سپس یا به عنوان شیئ حافظ در کاخ‌های سلطنتی نگهداری می‌شده‌اند و یا در نقاط مقدس بیشه‌ها به خاک سپرده می‌شده‌اند.

متمایز‌ترین چهره‌های برنزی دارای طبیعت‌گرایی بسیار شدیدی هستند که نه تنها در خود آفریقا، بلکه در تمام دنیا و در زمانی که ساخته شده‌اند نایاب هستند. هنگامی که مهارت‌ها بر طبق آنچه که در سنت گفته شده از طریق صنعتگر مشهوری به نام ایگوئه گهائه و در اواخر قرن چهاردهم به بنین منتقل شد، سنت طراحی گسترش بیشتری یاقت.

اما در حدود ١٩٠٠ مایل به سوی شرق، در اوگاندا، قبایل مختلفی از طریق داستانی به یکدیگر متصل می‌شوند. این داستان که ویژگی بخش سلسله دیگری از پادشاهانی‌ست که منشاء آن به موجودی آسمانی بازگشت می‌کند و تصمیم می‌گیرد در زمین مستقر شود. این شخص، کینتو نام دارد و نخستین بنیانگزار سلسه‌ای از کاباکا‌ها، یعنی شاهان، در بوگانداست.

داستان شرح می‌دهد که چگونه کینتو در آغاز فقط یک گاو داشت و شیر آن را می‌دوشید و می‌خورد. سپس یک دوشیزه زیبای آسمانی به نام نامبی، او را که مرد تنهایی بود دید و عاشقش شد. اما هنگامی که او درباره کینتو با خانواده‌اش گفت‌وگو کرد آنان او را به عنوان یک نامزد مورد نفرت قرار دادند. آنان برای آزمایش او گاوش را دزدیدند و مرد مجبور شد مدتی با خوردن علف‌ها و برگ‌ها زندگی کند.

همان طور که مردم آرزو داشتند بدانند انسان و فضای پیرامونی او چگونه آفریده شده است، در‌‌ همان حال در جست‌وجوی توضیحاتی بودند که چرا جهان به چنین شکلی نظم و ترتیب یافته است. مردم به سادگی به طبیعت نگاه کردند و نتیجه این کار مجموعه‌ای غنی از داستان‌های مربوط به حیوانات است.

سرانجام نامبی آمد و به کینتو گفت که گاوش به آسمان برده شده؛ و او با دختر به آسمان رفت تا آن را بازگرداند. آنان از او دعوت کردند تا وارد کاخی که در آن زندگی می‌کردند بشود؛ اما البته با او رفتار خوش‌آیندی به عنوان میهمان نداشتند. آنان توطئه کردند تا با انجام کارهای مشکلی که باعث عذاب او در زندگی می‌شد از شرش راحت شوند. پس خوراک فراوانی که برای سیر کردن نیمی از یک قبیله کافی بود پیش روی او گذاشتند و به او گفتند تمام آن را بخورد، و در غیر این صورت کشته خواهد شد. او را به حال خود گذاشتند تا این کار را به انجام رساند؛ اما او فقط توانست یک دهم خوراک‌ها را بخورد. سپس یک سوراخ نیمه‌پنهان را کف اتاق کشف کرد. به سرعت بقیه خوراک‌ها را در آن چپاند و رویش را پوشاند. هنگامی که میزبانان بازگشتند متوجه شدند که حتی یک ذره خوراک در اتاق باقی نمانده است.

گولو، پدر نامبی فورا راضی نشد و بی‌درنگ فکر کرد به صورت دیگری او را به مبارزه‌ای ترسناک بخواند. این بار یک تبر مسی به کینتو دادند و از او خواستند از صخره هیزم بیرون بکشد. او یک بار دیگر با پیدا کردن سنگ سوده‌ای که شکاف عمیقی در آن بود موفق شد تراشه‌هایی را از آن بیرون بکشد و آن را با ادب، به عنوان سوخت اجاق به پدر زن آینده‌اش تقدیم کند. آنان در عوض به او ظرفی دادند و گفتند آن را از آبی پر کند که نه از رودخانه، نه از دریاچه، نه از آبگیر، نه از چاه باشد. او که احساس شکست می‌کرد در کنار ظرف خود در کشتزاری دراز کشید و صبح روز بعد که از خواب بیدار شد با شادی متوجه شد که ظرف به نحوی معجزه آسا از شبنم پر شده است.

اکنون گولو، پدر نامبی که از هر فکری تهی شده بود، فکر کرد که هنوز نیرنگی در آستین دارد. او به کینتو گفت می‌تواند با نامبی ازدواج کند، به شرطی که بتواند گاو خود را در میان گله‌ی عظیم او پیدا کند. این کار بسیار مشکل به نظر می‌رسید، چرا که گولو مردی بسیار ثروتمند بود و بی‌شمار گله داشت که بسیاری از آن‌ها همانند گاو کینتو بودند. اما این بار نیز کینتو، با یاری یک زنبور عسل پشم‌آلو که قول داد روی شاح گاو بنشیند موفق شد حیوان را پیدا کند. پس هنگامی که روز بعد او را به میان نخستین گله گولو بردند، تنها چیزی که او در جست‌وجوی آن بود زنبور بود.

او زنبور را دید که در اطراف درختی وزوز می‌کند و از جای نمی‌جنبد. بی‌درنگ پیام را درک کرده و به گولو گفت گاوش در میان این گله نیست. همین حادثه در هنگام بازدید گله دوم رخ داد. اما در سومین بار زنبور روی شاخ یک گاو بزرگ نشست، و کینتو ادعا کرد که گاو خود اوست. سپس زنبور دوباره پرواز کرده و روی سر سه گوساله نشست. کینتو برای لحظه‌ای متوجه نشد، بعد بی‌درنگ فکرش به کار افتاد و گفت آن سه گوساله نیز متعلق به او هستند و گاو او از زمانی که به آسمان آمده آن‌ها را زائیده. گولو شگفت‌زده شد. چنین به نظر می‌آمد که هیچ چیز وجود ندارد که خواستگار دخترش نداند. او که به ارزش او به عنوان داماد واقف شده بود متقاعد شد و بالاخره رضایت خود را برای وصلت آن‌ها اعلام کرد. آنان عاقبت ازدواج کردند و به زمین بازگشتند تا بنای سلسله پادشاهی بوگاندا را بگذارند که تا امروز در این قلمرو که اکنون بخشی از اوگاندای مدرن است به حیات خود در سواحل شمالی دریاچه ویکتوریا ادامه می‌دهد.

اما ببینیم که چگونه می‌توان از حیوانات درس آموخت:

همان طور که مردم آرزو داشتند بدانند انسان و فضای پیرامونی او چگونه آفریده شده است، در‌‌ همان حال در جست‌وجوی توضیحاتی بودند که چرا جهان به چنین شکلی نظم و ترتیب یافته است. مردم به سادگی به طبیعت نگاه کردند و نتیجه این کار مجموعه‌ای غنی از داستان‌های مربوط به حیوانات است. یکی از نخستین انواع داستان‌هایی هستند که شرح می‌دهند خال‌های پلنگ چگونه شکل گرفت. براساس یک روایت سرگرم‌کننده از سیرالئون، زمانی پیش آمد که پلنگ بر اثر پافشاری‌های زنش احمق شد و آتش را به خانه‌اش دعوت کرد تا دوری بزند. البته از آن پس دیگر خانه‌ای نداشت، اما داغ‌های آتش روی پوست او یادگاری از آن روز است.

قوم تومبوکا از مالاوی می‌گویند خال‌های پلنگ را لاک‌پشت روی بدن او نقاشی کرده، چرا که او به این خاطر که پلنگ او را از درختی نجات داد نسبت به او احساس دین می‌کرد. داستان مشابهی در این زمینه وجود دارد که لاک‌پشت خط‌های زیبای بدن گورخر را نقاشی کرده؛ اما هنگامی که کفتار، که در اصل این او بود که لاک‌پشت را از سر شوخی روی درخت گذاشته بود، آمد تا‌‌ همان خط را روی بدنش نقاشی کند. او این نقطه‌های زشت را روی بدنش گذاشت که تا به حال باقی مانده است.

در همین زمینه:

::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

پادشاهانی که از آسمان آمدند

Wed, 28 Dec 2011 09:03:36 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٨

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در چرخش در اسطوره‌های آفریقا به نکات جالبی برمی‌خوریم. در اسطوره‌های دوسوی قاره افریقا درباره خدایانی گفتگو می‌کنند که از آسمان به سوی مردم زمین آمدند، و سپس در زمین ساکن شده و قلمروهای بزرگ آفریدند، از جمله دولت‌شهرهای غرب آفریقا را با زیبایی ساختند و قلمرو شبانان بوگاندا در شرق را به‌وجود آوردند.

مردمان یوروبا در جنوب غربی نیجریه میراث‌بران یکی از ظریف‌ترین آثار هنری هستند، و میراث تاریخی آنان نیز به‌‌ همان غناست. اگرچه بیشتر این مردم از راه کشاورزی زندگی می‌کنند، اما در عین حال تاریخ درازی از زندگی شهرنشینی نیز دارند، چرا که جامعه یوروبا در شکل شماری از دولت‌شهر‌ها گسترش یافت. شناخته‌شده‌ترین این دولت‌شهر‌ها ایله-هیفه، اویو، اووو، ایجه بو، ایلورین و ایبادان هستند.

یوروبا‌ها در عین حال در همسایگی شهر بزرگ ادو، در بنین زندگی می‌کنند. در خود شهر‌ها، در اطراف کاخ اوبا یا شاه مغازه‌داران، تاجران و صنعتگران زندگی می‌کردند، چرا که یوروبا‌ها از نظرگاه سنتی در میان ماهر‌ترین صنعتگران قاره قرار دارند. بافندگان عالی، چرمکاران، شیشه‌سازان و نقش‌گران روی عاج و چوب هستند. در اساطیر یوروبا‌ها ایله-ایفه مقام مهمی را اشغال می‌کند، چرا که نقطه‌ای‌ست که زمین در آنجا آفریده شده. اودودووا، که از آسمان به زمین گسیل داشته شد تا این مهم را به انجام برساند، بنیانگزار خود شهر نیز شد. هنگامی که اوریشاهای دیگر، که در افسانه‌های یوروبا‌ها خدایان ساکن آسمان هستند، دیدند که کار او خوب بود، پائین آمدند تا از نزدیک نظاره کنند. یکی از آن‌ها اورومیلا بود که به مردم هنر پیشگویی را آموخت و شهر بنین را بنیان گذاشت.

هنگامی که اودودووا، بنیانگزار شهر مرد، قلمرو ایله-ایفه را برای پسرش اوران یان باقی گذاشت. مرد جوان به فرمانروایی عالی بدل گشت. او جنگجویی دلیر بود و مهارت زیادی در مبارزه داشت- و این ضروری بود؛ چرا که جنگ روی زمین آمده بود و اوباهای قلمروهای دیگر با رشک و حسادت به ایله-ایفه نگاه می‌کردند. اما فرمانروا شکست‌ناپذیر باقی ماند و تمام قهرمانان جنگی را که علیه او برمی‌خاستند نابود می‌کرد و تمام لشکرهایی که علیه قلمرو او وارد عمل می‌شدند شکست می‌خوردند. تازمانی که او زنده بود ایله-ایفه در ایمنی قرار داشت.

شهرنوش پارسی‌پور - مردمان یوروبا در جنوب غربی نیجریه میراث‌بران یکی از ظریف‌ترین آثار هنری هستند، و میراث تاریخی آنان نیز به‌‌ همان غناست.

اما پیری به سراغ اوران یان نیز آمد. او که می‌دانست مرگ نزدیک است مردم را فراخواند و به آن‌ها گفت که پس از او در برابر هر کس که می‌آید مقاومت کنند. مردم از شنیدن سخنان او در اندوه فرو رفتند، و بسیار التماس کردند تا او نرود. اما او گفت که این کار امکان ندارد. بیشترین قولی که توانست بدهد این بود که اگر خطر شهر را تهدید کند باز خواهد گشت. او گفت که به پیران شهر رازی را خواهد آموخت تا بتوانند در زمان‌های لازم با او تماس بگیرند؛ و به عنوان وثیقه‌ای بر درستی گفتارش و شهادت دادن به نسل‌های آینده چماق پادشاهی‌اش را در مرکز بازار در زمین کاشت. چماق به نحوی معجزه‌آسا به یک ستون سنگی تبدیل شد و برای همیشه آنجا ایستاد، و تا امروز به عنوان چماق اوران یان شناخته می‌شود.

اوران یان به اندازه سخنانش خوب بود، قدرت‌های دیگر با شنیدن خبر درگذشت او از فرصت استفاده کردند. اما هنگامی که لشکر‌ها نزدیک شدند پیران واژگان رمزی را بر زبان آوردند. زمین با صدایی تندرآسا از هم گشوده شد و پادشاه متوفی در لباس کامل رزم و مجهز به سلاح از آن بیرون آمد. منظر سلاح‌هایش که در نور آفتاب می‌درخشید صفوف دشمن را دچار وحشت کرد و همگی گریختند. سپس اوران یان به زمینی که از آن بیرون آمده بود بازگشت و شکاف زمین پشت سر شاهانه او به هم چسبید.

کلام معجزه‌آسای ظهور دوباره او در همه جا گسترده شد و ایله-ایفه برای سال‌ها بدون مزاحمت زندگی کرد. اما در زمان امنیت تنبلی رشد می‌کند و بی‌خیالی به میدان می‌آید. مردم احساس وظیفه‌ای را که در زمان اوران یان داشتند به دست فراموشی سپردند و تنها به لذت‌جویی فکر کردند. در یک غروب، در زمان جشن، هنگامی که همه رقصیده، طبل زده و با نوشیدن شراب خرما مست شده بودند، چند خوشگذران مست به پیران گفتند تا اوراد اوران یان را خوانده و او را در جشن حاضر کنند. آنان که از این سبکسری مبهوت شده بودند از انجام این کار امتناع کردند. اما مردم پافشاری کردند. پیران که برای حفظ جانشان وحشت‌زده شده بودند اوراد را خواندند و گفتند که ایله ایفه در خطر است. اوران یان همانند پیش با صدای رعد ظاهر شد و در جست‌وجوی دشمن به اطراف خیره شد. اما از آنجایی که هوا تاریک بود نمی‌توانست صورت‌ها را از هم تشخیص دهد. او که خود را در محاصره تماشاگران می‌دید عده‌ای را با زوبینی از پای درآورد و شماری را با شمشیر قطعه قطعه کرد. تمام میدان از خون پوشیده شد، اما کشتار ادامه یافت. تنها زمانی که آفتاب طلوع کرد از علائمی که روی صورت‌های مردم بود متوجه شد که قوم خود را کشتار کرده است. او سپس با وحشت سلاح‌های خود را دور انداخت و با صدایی پرتشویش گفت که زمان جنگیدن به سر رسیده است. زمین او را در برگرفت و اوران یان هرگز پس از آن در ایله-ایفه دیده نشد. تنها چماق او در پشت سرش باقی ماند تا بزرگ‌ترین دلاور شهر را و هتک حرمتی را که به خاطر کارهای خیر او انجام شد به خاطر نسل‌های آینده بیاورد.

در خواندن این داستان، که جنبه‌های واقعی در کنار جنبه‌های اسطوره‌ای در آن قابل مشاهده است، انسان وسوسه می‌شود که فکر کند بسا زمانی سفینه‌هایی به این منطقه آمده‌اند. منظورم این نیست که از کرات دیگر آمده باشند، بلکه چه بسا زمانی تمدن بشری به شکوفائی قابل تأملی رسیده بوده که به دست خود او ناپدید شده است. ممکن است که یکی از این سفینه‌ها در همین منطقه فرود آمده باشد. شخصاً به دلایل مبهمی دچار این احساس هستم که آفریقائیان در زمان‌های دوردست سفیدپوست بوده‌اند. به نظرم می‌رسد که در یک جنگ غیر عادی آهن‌های اعماق زمین بالا آمده و به صورت ذرات بسیار ریز در تن آن‌ها فرو رفته باشد. همین مسئله ممکن است باعث سیاه شدن پوست آنان و تغییر چهره‌شان در مقایسه با انسان سفیدپوست باشد. عرض کردم دلایل مبهمی دارم. یکی از این دلایل داستان نوح است، که در آنجا، پس از نجات یافتن از توفان و سیل، نوح یکی از پسر‌هایش را نفرین می‌کند و او سیاه می‌شود. دلیل مبهم دیگر مربوط می‌شود به یک فیلم علمی که سال‌ها پیش دیدم. در این فیلم مشخص می‌شد که آهن بدن سیاهان در مقایسه با سفید‌ها به اندازه چند گرم بیشتر است. در عین حال در فیلم دیگری دیدم که مرکز زمین مملو است از آهن گداخته و مایع. آیا به‌راستی ممکن است چنین حادثه‌ای رخ داده باشد؟

می‌دانیم که گفته می‌شود نسب همه مردم جهان به آفریقا می‌رسد. اما اینکه سفیدان از سیاهان مشتق شده باشند فکر غیر ممکنی به نظر می‌رسد. اما می‌توان باور کرد که دسته‌ای سفیدپوست در میان سیاهان زندگی می‌کرده‌اند (همان فضانوردان؟) و کوشش‌هایی هم کرده‌اند که این سفیدپوست‌های سابق را به حالت قبلی دربیاورند. به این نکته توجه کنید که بومیان استرالیا در ۶۵ هزار سال پیش چگونه خود را به استرالیا رسانده‌اند؟ آیا دسته‌ای از‌‌ همان فضانوردان، در برخورد با فاجعه‌ای که رخ داده، یعنی تغییر شکل مردم به دلیل جنگی عجیب چندین تن از افراد را سوار بر سفینه کرده و به استرالیا آورده باشند؟ شاید به این امید که در آنجا آن‌ها به چهره اصلی خود بازگردند. اما از آنجایی که امکانات این فضانوردان محدود بوده کار بیشتری نتوانسته‌اند بکنند و این مردمان در استرالیا باقی مانده‌اند و دور از بقیه جوامع بشری به حیات خود ادامه داده‌اند.

با پوزش از طرح این مسئله، اما چنین به نظر می‌رسد که این داستان آفریقایی صراحتاً به موجودات فضائی اشاره دارد. و ما امروزه به خوبی می‌بینیم که مردم اگر تصمیم بگیرند می‌توانند تمدن خود را نابود کنند. این روز‌ها گفت‌وگو از حمله به ایران است. جهانی را مجسم کنید که راکتورهای اتمی ایران و مراکز دیگر در آن مورد حمله قرار گرفته‌اند. نسبت خسارت و فاجعه را در ذهن مجسم کنید. حالا چرا حوادثی شبیه به این در گذشته‌های بسیار دور اتفاق نیفتاده باشد؟

در همین زمینه:
::برنامه‌های شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

مار باستانی حضور

Tue, 20 Dec 2011 23:04:43 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣٧

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در آفریقا و در میان اساطیر این منطقه گشت می‌زنیم. اینک نوبت آن است که ببنیم آفریقائیان درباره مار چه می‌گویند. این نکته بسیار مهمی‌ست، چرا که در اساطیر تمامی مردم دنیا مار از اهمیت برخوردار است و اغلب رمز "زمان" تلقی می‌شود. البته مار تفسیرهای جنسی متعددی را نیز به خود اختصاص می‌دهد و‌‌ همان موجودی‌ست که آدم و حوا را از بهشت بیرون کشید. اینک ببینیم آفریقائیان در این‌باره چه می‌گویند:

مار که در کنار نیروی سلطنتی قرار دارد، گاهی اوقات به عنوان نخستین و مغرور‌ترین در میان تمام موجودات تعریف شده. مار که در بسیاری از سنت‌ها دارای مقام آسمانی خدای خالق یا حضور اعلاء بود، باستانی تلقی می‌شد. بخشی از این اندیشه به این امر مربوط می‌شود که او قادر است پوست بیندازد و دوباره جوان شود.

قبیله فون در داهومی می‌گفتند مار بسیار پیر است و حتی پیش از آنکه زمین درست شود او وجود داشته. مار در مقام آیدو-هوه دو، نرینه آسمانی، خدمتگزار بانو خدا ماوو، خالق بزرگ بود. بانو خدا در دهان او سوار می‌شود و آیدو-هوه دو هر جا که بانو خدا مایل باشد او را هدایت می‌کند. آفرینش بانو خدا شکلی مارگونه داشت، که این نشان می‌دهد که چرا زمین مسطح و هموار نیست، بلکه رودهای پرپیچ و خم، دره‌های عمیق و شیب‌های تند دارد. گاهی اوقات ماوو و آیدو-هوه دو استراحت می‌کنند، و سپس مدفوع مار در تل عظیمی انبوه شده و کناره‌های آن عمودی می‌شود و قله‌های سلسله کوه‌ها را به‌وجود می‌آورد. این فضولات مواد معدنی غنی زیادی در خود دارند، و از آنجائی که صخره‌ها از آن محکم شده‌اند ثروت فراوانی را در اعماق خود پنهان کرده‌اند و مردم یاد گرفته‌اند که کوه‌ها را سوراخ کرده و بدان‌ها دسترسی پیدا کنند.

شهرنوش پارسی‌پور: در خاورمیانه اساطیر مربوط به مار اغلب آن را منسوب به شیطان می‌کنند، در حالی که در اسطوره‌های آفریقائی او خدایواره است. در عین حال همانند همه جای دنیا مار و زن در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند.

دنیائی که بانو خدا ماوو آفرید به شکل یک کدوقلیانی بسیار بزرگ است که به دو نیمه شکافته شده: بخش زیرین مملو از آب است و زمین روی آن غوطه‌ور است، در حالی‌که بخش بالائی آسمان پهناور است، که مکان زندگی باران و نور است. ماوو دریافت که زمین بسیار سنگین است، چرا که از کوه‌ها، جنگل‌ها، گله‌های فیل و حیوانات صید پر شده است. او می‌دانست که زمین نیازمند چیزی‌ست تا از آن حمایت کند. پس بانو خدا ماوو با تکیه بر خردش به آیدو-هوه دو گفت تا در ژرفای زمین، در آب‌های گسترده، در یک شکل کامل دایره‌ای چنبره زده و دمش را به دهان بگیرد (و این برای آفریقائی رمز ابدیت است). او در بالا زمین را قرار داد و مار از غرق شدن آن جلوگیری می‌کند. در روایت‌های دیگر آیدو-هوه دو دور افق حلقه زده و دو بخش کدوی قلیانی عظیم را با یکدیگر متحد می‌کند.

در روایت دیگری ماوو آب‌ها را به ویژه برای آیدو-هوه دو درست کرد، چرا که می‌دانست او گرما را دوست ندارد و در نتیجه حالا می‌توانست در دریا دراز بکشد. مار گاهی اوقات تکان می‌خورد و در نتیجه زمین لرزیده و دچار زلزله می‌شود. در یک روایت آیدو-هوه دو رود‌ها و نهر‌ها را آفریده است: هنگامی که بانو خدا ماوو زمین را آفرید، آب رونده به جز آب برکه‌ها وجود نداشت، اما آیدو-هوه دو نخستین نهر‌ها و رود‌ها را جاری کرد که در حرکت روی زمین پیچ وخم دارند.

درباره مار پنداشت‌های دیگری نیز وجود دارد، از جمله گروهی مار را نیای خود می‌دانند. نگباندی‌ها، در شمال کنگو نیز باور دارند که مار پیر‌ترین حیوان است. آنان مار را به عنوان خدای اعلا مرتبه و روح قبیله خود می‌پرستند. پلنگ نیز باعث وحشت می‌شد. گفته می‌شد که ارواح روسای قبیله، پس از مرگ به شکل پلنگ در می‌آیند. اما حرمت مار حتی بیشتر از این حیوان شاهزاده وار بود. دوقلو‌ها که در آفریقا به صورت گسترده‌ای، اعم از خیر یا شر، معنا دارند، به مثابه تجلیات انسانی مار آسمانی تلقی می‌شدند. در شماری از فرهنگ‌های آفریقائی مار همراه با نخستین نیا بوده که یا قبیله را بنیان گذاشته یا آن را به سوی سرزمین مادری هدایت کرده. مار در قبیله وندا نقش بسیار مهمی در مهاجرت این مردم بانتو زبان و مهاجرتشان به سوی جنوب دارد. آنان در سده سیزدهم به سرزمین هائی رسیدند که امروزه زیمبابوه نام دارند. آنان داستانی را واگو می‌کنند که برحسب آن بنیانگزاران از بدن ماری بیرون پریده‌اند.

آنان می‌گویند در زمان‌های باستان ماری به نام ثارو در کوهستانی که از اثر نور خورشید بسیار داغ بود می‌جنبید. مار به دو بخش تقسیم شد، یکی ثوهو (به معنای «سر»)،. دیگری تشاموتشیلا (به معنای «دم») که هرکدام در جستجوی خوراک به سوئی رفتند. تشاموتشیلا در سرزمین حاصلخیزی مستقر شده و به شکل مردی درآمد. او گله خوبی به عمل آورد، محصولی عالی کشت کرد و بازنی خوش هیکل و باعث افتخار ازدواج کرده و صاحب یک قبیله بچه شد، که همین قبیله واندا باشد. او نام رامابولانا را برای خود برگزید. برادر او ثوهو به زمین خشکی رسید که هیچ کشتزاری در آن وجود نداشت. او نیز به مردی تبدیل شد، اما نتوانست روی این زمین مستقر شود. برای تامین آذوقه محبور شد یک مطرب دوره گرد شود.

روزی ثوهو به شهر وندا آمد که رامابولانا در آنجا حکومت می‌کرد. در دروازه شهر موسیقی نواخت و آواز خواند و جمعیت زیادی دور او گرد آمد. حتی زنان رامابولانا برای تماشا رفتند و با حالتی هیجان زده بازگشته و از شوهر خود خواستند زحمت کشیده و از نوازنده دعوت کند تا می‌ه‌مان آن‌ها بشود. اکنون رامابولانا هویت نوازنده دوره گرد را شناخته بود و از این می‌ترسید که با او ملاقات کند، چرا که ممکن بود اگر نزدیک هم بایستند دوباره یکی شده و به ماری تبدیل گردند. اما زنان او آنقدر قال و مقال کردند که او برای دیدن ثوهو رفت. کاملا روشن بود که پادشاه می‌ترسید. درست در آنی که رامابولانا برادر خود را دید روی زمین افتاد و به یک اژدرمار تبدیل شد.

ثوهو نیز به مار تبدیل شده و هردوی آن‌ها درهم شده و به‌‌ همان ثارو، مار قدیمی تبدیل شدند. همین طور که مردم وندا وحشت زده ایستاده بودند و نگاه می‌کردند. مار لغزان در روی زمین به راه افتاد و از دیدرس آن‌ها خارج شد. تشاموتشیلا، پسران رامابولانا، بر سر به دست آوردن قدرت به مبارزه برخاستند و هر کدام از آن‌ها با قبیله خود به سویی رفتند که این‌‌ همان مهاجرت بزرگ وندا‌ها به شمار می‌آید.

قبیله کوم، که سرزمینشان در نزدیکی بامندا در شمال غربی کامرون قرار دارد نیز از متحول شدن نیای خود به یک مار سخن گفته‌اند، که پیش از مهاجرت رخ داده. رئیس قبیله کوم، پس از جنگی با مردان قبیله فون، به خویشاوندان خود گفت هرگاه اژدرماری ظاهر شد رد او را بگیرند. که البته در آخر کار جان خود را برسر این کار گذاشت. او مطمئن بود که رد مار ظاهر می‌شود. این رد پا قبیله کوم را به پایتخت سلطنتی نیاکانشان رساند. مار همچنان که در اسطوره‌های نیاکان قبایل نقش دارد، در عین حال در مجموعه‌ای از داستان‌ها بوجود آورنده پادشاهان است. هرگاه دیده شود که ماری خود را برای یک جنگجو یا شکارچی تکان می‌دهد کاملا روشن است که تقدیر آن فرد برای رسیدن به مقامات بالا رقم خورده است.

بدین ترتیب در کمال شگفتی می‌بینیم که اسطوره‌های آفریقائی در مورد مار قدیمی‌تر از اسطوره‌های منطقه خاورمیانه هستند. در خاورمیانه اساطیر مربوط به مار اغلب آن را منسوب به شیطان می‌کنند، در حالی که در اسطوره‌های آفریقائی او خدایواره است. در عین حال همانند همه جای دنیا مار و زن در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند. شاید بتوان گفت انسان همیشه به طور مبهم میان مار و زمان ارتباط برقرار می‌کند. در عین حال می‌دانیم که برخی از صورت‌های فلکی شباهت قابل تأملی به مار دارند، از جمله مجموعه عظیم کهکشان هائی که که گاهی مارگونه در نظر می‌آیند.

در همین زمینه:
::برنامه‌های شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::
::وب‌سایت شهرنوش پارسی‌پور::

چگونه چیز‌ها رنگ گرفتند

Wed, 07 Dec 2011 08:39:34 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣۵، ندای نیاکان آفریقایی- بخش دوم

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - در بخش نخست در باب اساطیر آفریقا به این نتیجه رسیدیم که ارتباط پیچیده‌ای میان مردمان آفریقا و حیوانات منطقه وجود دارد. در عین حال شکل‌گیری خورشید و ماه را نیز شناختیم. همچنین دیدیم که آفریقائیان برای آخوندک احترام ویژه‌ای قائل بودند. اینک به این نگاه می‌کنیم که چگونه چیز‌ها رنگ گرفتند.

آخوندک مقدس برای خیلی از آهو‌ها عسل آورد، و بر حسب نوع عسل حیوانات از یکدیگز متمایز شدند. آخوندک از حاشیه بالایی رنگین‌کمان عسل خودش را به حیوانات تقدیم می‌کند. آخوندک برای نخستین اِلان، که نوعی گوزن است، عسل را، هم به عنوان خوراک و هم به عنوان مایه آرامش آورد. هنگامی که او در غروبی دل‌انگیز "الان" را ملاقات کرد مقداری از عسل را با آب مخلوط کرده و با این معحون نقاطی از بدن حیوان عظیمی را که آفریده بود و دچار لرزش بود مالش داد. بچه گوزن رنگی زرد و قهوه‌ای داشت، چرا که آخوندک با عسل تیره‌رنگ زنبور او را تغذیه می‌کرد. آخوندک برای "گمباک" عسل روشن می‌آورد و در نتیجه این نوع گوزن سفید است. به گوزن نر شانه سرخ‌رنگ زنبورهای جوان را می‌داد؛ پس در نتیجه گوزن‌های نر آفریقای مرکزی و غربی قهوه‌ای رنگ هستند، و آن‌هایی که در جنوب زندگی می‌کنند سرخ‌رنگ هستند. عسل قهوه‌ای در عین حال به خورد "کواگگا" ی تیره‌پوست داده می‌شد که از خانواده گور اسب بود، و اکنون نسلش منقرض شده. "اسپرینگ بوک»"ها در مجموع پوست سرخ-قهوه‌ای دارند، علتش این است که آن‌ها نیز همانند گوزن نر عسل زنبورهای جوان را خورده‌اند.

در این میان، بر طبق نظر سان‌ها در میان رنگ‌های رنگین‌کمان، زرد در بالای سرخ ظاهر می‌شود، علتش این است که آخوندک زرد در بالای سرخ- قهوه‌ای نیایش، "کواممانگا-آ" قرار گرفته. در این مورد باید گفت گرچه آخوندک زرد توصیف شده اما بیشتر حشرات سبز یا قهوه‌ای هستند تا بتوانند در میان شاخ و برگ‌ها پنهان شده و به طور نامرئی به انتظار صید بنشینند. اما نوعی عجیب از گونه‌های آفریقایی آخوندک وجود دارد که بال‌های سبز-زرد دارد که هنگامی که بال‌هایش را می‌گشاید شبیه به چشم می‌شود. خود رنگین‌کمان را نیز گاهی "کواممانگا-آ" می‌نامند.

شهرنوش پارسی‌پور - قربانگاه‌های آمما عبارت است از سنگی عمودی که با گل شکل یک تخم مرغ را پیدا کرده است. "آمما" به معنای "محکم نگه داشتن و در جای خود مستقر بودن" است، و اگر کسی نام را تکرار کند به ابقاء و پایداری جهان یاری می‌رساند.

اکنون بببینیم زمین چگونه درست شده است. در فرهنگ‌های آفریقایی رمز عظیم اینکه چگونه در آغاز زمان آسمان، زمین و اقیانوس پدیدار شدند، با نخستین روزهای قبیله پیوستگی پیدا می‌کند. مردمان یوروبا در نیجریه اساطیر بسیار گسترده‌ای در باب آفرینش جهان و قلمرو یوروبا دارند، که با روایت‌های متفاوتی، تصویرهای اعضای معبد ارواح وخدایان خود را به شرح می‌نشینند. در یک اسطوره مهم، "اولودوماره" یا "اولوردون"، خدای بزرگ آسمان در تخت خود در آسمان نشسته بود و هنگامی که به پائین نگاه کرد دید چیزی جز اقیانوسی عظیم به چشم نمی‌خورد. او دو پسرش "اوبتالا" و "اودودووا" را فراخواند، و به آن‌ها یک کیسه، یک مرغ و یک آفتاب‌پرست داد، و آنان را به پائین، به دنیا فرستاد. او همین‌طور که پسر‌ها پائین می‌آمدند یک درخت عظیم نخل را پائین فرستاد که در میان آب‌ها قرار گرفت، و هنگامی که برادران فرود آمدند روی شاخه‌های این درخت قرار گرفتند. همین که روی درخت مستقر شدند اوباتالا پوست درخت را کند و از شیره آن یک شراب قوی درست کرد. او به‌زودی مست شد و به خواب رفت. در این حال اودودووا از درخت پائین آمده و کیسه‌ای را که پدرش داده بود گشود. او در کیسه شن را کشف کرد و شن‌ها را روی سطح سنگین آب ریخت. سپس آفتاب‌پرست را روی شن‌ها‌‌ رها کرد. حیوان‌‌ همانطور که همیشه راه می‌رود با گام‌های آهسته روی شن‌ها به راه افتاد. زمین محکم شد. اودودووا با دقت به درون کیسه نگاه کرد و در عمق آن خاک تیره‌رنگی پیدا کرد که آن را روی شن‌ها ریخت. او مرغ را روی آن قرار داد و این حیوان زمین را خراش داده و به آن نوک زد، و زمین پهناور و گسترده شد، وبه شکل قاره آفریقا درآمد.

یوروبا آفریده شد تا فرمان براند. در روایت دیگری با صراحت بیشتری شرح داده می‌شود چرا قلمرو یوروبا باید قدرت خود را بر دیگران اعمال کند. اولودوماره در قلمرو آسمانی خود هفت شاهزاده را آفرید، سپس به آن‌ها یک جوجه، بیست میله آهنی، کیسه‌هایی پر از صدف، مهره و جسم (یا جوهر) اسرارآمیزی داد که در پارچه‌ای پیچیده شده بود. او آن‌ها را به پائین، به جهان گسیل داشت و یک‌بار دیگر درخت نخل عظیمی را پائین فرستاد که آن‌ها روی آن فرود آمدند. شش شاهزاده بزرگ‌تر اولووو، اونی سابه، اورانگون، اونی، آجرو و آلاکه تو هر چه را که از غنائم آسمان ارزشمند‌تر دیدند برداشتند و شاهزاده جوان‌تر، یعنی اوران می‌یان را با جوجه، میله‌های آهنی و جوهر پیچیده در پارچه تنها گذاشتند. سپس آن‌ها او را ترک کرده و به آسمان بازگشتند. اوران می‌یان پارچه را گشود و در درون آن گرد سیاه‌رنگی را پیدا کرد و آن را روی آب‌های زیر درخت ریخت و جوجه بی‌درنگ پائین پرید و با پنجه زد روی آن و در دور رفتن زمین را درست کرد. هنگامی که او را می‌یان در روی زمین مستقر شد شش شاهزاده دوباره ظاهر شدند و سهم خود را از جهان جدید طلب کردند، اما اوران می‌یان با نشان دادن میله‌های آهنی که آن‌ها را به سلاح‌های ترسناکی تبدیل کرده بود، از انجام این‌کار امتناع کرد. شش شاهزاده در برابر او سر تعظیم فرود آوردند، و اوران می‌یان با بزرگواری قطعه کوچکی زمین در اختیار هر یک از آن‌ها گذاشت تا بر آن فرمانروایی کنند، اما با این شرط که نوادگان آن‌ها برای همیشه تابع نوادگان او باشند. بدین ترتیب اوران می‌یان در این روایت، نخستین پادشاه یوروبا است که قبیله را در نخستین روزهای تاریخی به اقتدار می‌رساند. در بعضی از سنت‌ها او را به نام اوران‌بان می‌شناسند و گفته می‌شود که همانند آرتور، شاه بریتانیا همچنان زنده، اما در خواب است، تا زمانی که بزرگ‌ترین مشکل برای یوروبا پیش بیاید، که در این صورت برای دفاع از آن‌ها از خواب برخواهد خاست.

از نظر مردمان آفریقا شکل جهان به اشیائی همانند کدو قلیانی و تخم مرغ و ابزارهای روزمره زندگی شبیه است. مردم قبیله فون که در قرن هفدهم قلمرو داهومی (یعنی بنین جدید در آفریقای جنوبی) را به‌وجود آوردند، جهان را شبیه یک کالاباش شکافته می‌دیدند، که میوه گردی‌ست که از پوست سخت آن برای نگهداری آب و دانه استفاده می‌کنند. قبیله فون عادت داشتند تصویر یک کالاباش را که به صورت افقی بریده شده برای شرح عالم به کار گیرند: نیمه بالایی شامل آسمان، خورشید و ماه و نیمه‌ زیرین پر از آب است. آن‌ها می‌گفتند زمین مسطح و در آب‌هایی که نیمه زیرین را پر کرده غوطه‌ور است. به همین دلیل هنگامی که مردم زمین را حفر می‌کنند لاجرم به آب می‌رسند. بخش بالایی جهان بر نیمه‌ زیرین تکیه دارد و دو نیمه در افق، جایی که دریا و آسمان به هم می‌رسند، ملاقات می‌کنند و این مکان زیبایی‌ست که مردم هر قدر با قایق به دوردست‌تر بروند هرگز به آنجا نخواهند رسید. آفریننده در پایان جهان مار مقدس را دور کالاباش مستقر خواهد کرد تا با حلقه‌هایش دو نیمه را به یکدیگر متصل کند. در بعضی از روایت‌ها مار آسمانی که آید و-هوه دو نام دارد در زیر زمین دراز کشیده تا از غرق شدن آن جلوگیری کند.

قبیله دوگون در مالی معتقد هستند که آمما، آفریننده به شکل یک تخم مرغ درآمد؛ و بر طبق یکی از اسطوره‌ها، او جهان را به همین شکل، در مقام همتا (دوقلو)ی خود آفرید. در درون تخم مرغ چهار بخش عناصر قرار دارد و تقسیم‌بندی‌های بخش‌ها چهار جهت فضا هستند. قربانگاه‌های آمما عبارت است از سنگی عمودی که با گل شکل یک تخم مرغ را پیدا کرده است. "آمما" به معنای "محکم نگه داشتن و در جای خود مستقر بودن" است، و اگر کسی نام را تکرار کند به ابقاء و پایداری جهان یاری می‌رساند.

در همین زمینه:
::برنامه های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::

ندای نیاکان آفریقایی

Wed, 30 Nov 2011 07:16:20 +0000

اساطیر ایران و جهان- شماره ٣۴

شهرنوش پارسی‌پور

شهرنوش پارسی‌پور - اکنون سفری به آفریقا می‌رویم تا ببینیم مردمان این منطقه از جهان بر چه نوع اساطیری تکیه دارند. این بخش را تحقیقات ارزنده دکتر استفان بلچر، استاد دانشگاه پنسیلوانیا، کار‌شناس ادبیات و تاریخ شفاهی آفریقا ویژگی می‌بخشد.

تمدن مردمان آفریقا –این مکان زایش تمامی انسان‌ها- از دوران‌های سنگ آغاز می‌شود. بومیان "سان" در صحرای کالاهاری آغازگران این تمدن هستند و ساکنان شهرنشین دولت-شهرهای سواحل اقیانوس هند میراث‌بران‌‌ همان تمدن هستند. در هر گوشه‌ای از جهان خاطرات گذشته محفوظ مانده است، اما این امر به ویژه در آفریقا بسیار قدرتمند است. در فرهنگ‌هایی که خانواده مقام مسلط را دارد و در عین حال از نعمت نوشتن محروم است، تاریخ به صورت شفاهی از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‌شود. در چنین شرایطی حوادث گزارش‌شده بر مبنای میل وقایع‌گو شکل می‌گیرند. شاخ و برگ دادن به داستان افتخارآمیز مردگان و شاهکارهای نیاکان نامدار که برای افسون کردن شنوندگان به داستان‌ها افزوده می‌شوند، به بخشی از آن تبدیل می‌گردند.

کارهای به انجام رسیده زیادی را باید یادآوری کرد. محققان تنها اکنون متوجه اهمیت گستره و غنای امپراتوری‌هایی شده‌اند که پیش از آمدن اروپائیان در جنوب صحرای آفریقا شکوفا شده بودند. انگیزه‌ای که باعث شکوفایی این دولت‌ها، که از سده نوزدهم رو به پیش گسترش یافتند، شده بود نتیجه برخورد آن‌ها با بازرگانان مسلمان شمال آفریقا بود، که طلا، کارهای چرم و برده را گرفته و به ازای آن‌ها نمک و اشیای زینتی به آن‌ها می‌دادند.

طلا در ارتباط با افسانه‌هایی درباره آفریقا قرار می‌گرفت که در قرون وسطی در اروپا برسر زبان‌ها بود. نخستین امپراتوری شناخته شده در غرب آفریقا غنا بود که به وسیله مردم قبیله "سونینکه"، از سده هشتم به بعد، در ناحیه‌ای میان سنگال و رودهای نیجر ایجاد شده بود. مراکز دیگر قدرت بعد‌تر در دولت-شهرهای "یوروبا" و سرزمین‌های "هائوسا" گسترش یافت. شاید بزرگ‌ترین در میان آن‌ها امپراتوری "مالی" بود، که به وسیله قبیله "مانده" بنیان گذاشته شد و در سده چهاردهم به وسیله "مانساموسا" اداره می‌شد که ثروت شگفت‌انگیزش هنگامی آشکار شد که در سال ١٣٢۴ میلادی به زیارت مکه رفت.

شهرنوش پارسی‌پور - سبک زندگی سان‌ها که متکی بر شکار است، نمایشگر قدیمی‌ترین نوع انسان در آفریقاست که با محیط وحش زندگی می‌کند. اساطیر سان اصولاً نقشی مرکزی برای حیوانات و حشرات صحرایی قائل است.

تمدن اتیوپی حتی از قلمروهای سودانی نیز فرا‌تر می‌رود و تاریخ آن به "مه‌نه لیکه" اول بازگشت می‌کند، که فرض بر این است که پسر ملکه صبا بوده است. اعتقادات مسیحی اتوپیایی‌ها، آنان را از دولت شهرهای مسلمانی که به زبان سواحیلی سواحل شرقی سخن می‌گفتند، و سلطان‌هایشان به دلیل بازرگانی در اقیانوس هند ثروتمند می‌شدند، مجزا می‌کند. اسرارآمیز‌ترین در میان همه که شناخت کمی از آن‌ها به دست آمده قلمروهای جنوب، به ویژه در دریاچه زمین‌های مرتفع جنگل‌های بارانی گرمسیری هستند، و بخش‌های جنوبی‌تر این ناحیه سخنگویانی به زبان بانتو زندگی می‌کردند که به اتفاق، فدراسیون‌هایی را به‌وجود آورده و رهبران خود را خدا تلقی می‌کردند.

قدیمی‌ترین قصه‌های قوم سان، به اسطوره‌های باستانی آفرینش این قوم یا بوش‌من‌های صحرای کالاهاری مربوط می‌شود و در ارتباط با زمانی بسیار قدیمی است که "نور غیر منظم" و شب‌های کاملاً تاریک بر آن حکومت می‌کند. داستان‌های ظهور، نخستین آهوان و شرح شکل‌گیری خورشید و ماه را بیان می‌کنند. سبک زندگی سان‌ها که متکی بر شکار است، نمایشگر قدیمی‌ترین نوع انسان در آفریقاست که با محیط وحش و آهوان و چند نوع سنگین جثه‌تر، که صیدهای او هستند، زندگی می‌کند. اساطیر سان نقشی مرکزی برای حیوانات و حشرات صحرایی قائل است و به ویژه برای آخوندک، که یک نیروی آفریننده در بسیاری از اسطوره‌های سان است، احترام قائل می‌شود. بر طبق دانسته‌های سان‌ها، آخوندک مقدس با پستاندار کوچکی به نام "نیراکس" ازدواج کرده بود، و دختر آن‌ها که "پورکوپینه" نام داشت نتیجه این وصلت است. در داستانی این پورکوپینه به همسری "کوامانگ‌آ"، یک نیای آغازین در می‌آید که او چوب صندلی را که آخوندک برای آفریدن نخستین "اِلاند"‌ها که نوعی گوزن آفریقایی است، به کار برده بود تا سان‌های گرسنه شکارش کنند، دور انداخته بود.

آخوندک الاند را در آب خنک که محصور در نیزاری انبوه بود نگاه داشت، و برای او عسل آورد تا بخورد. الاند کم کم رشد کرد تا به اندازه یک گاو نر قوی شد. روزی شکارچی جوانی با آخوندک به گودال آب رفت و با غریزه‌ای آسمانی این موجود عجیب را زیر نظر گرفت. بعد هنگامی که کوامانگ‌آ حرف‌های شکارچی و اینکه چه را دیده است شنید، کمانش را برداشت و راه گودال آب را پیش گرفت. در این موقع الاند با احتیاط از میان نی‌ها ظاهر شد تا آب بنوشد، و کوامانگ‌آ تیر مرگباری به سوی او انداخت که حیوان را از پای درآورد. آخوندک که در دوردست مشغول جست‌وجوی خوراک برای الاند بود، متوجه شد که عسل خشک شده است و دانست که این علامتی‌ست که نشان می‌دهد خون روی زمین تشنه پاشیده شده و گوزن باشکوهش به پایان شومی رسیده. او با شتاب به سوی گودال آب بازگشت. اما هنگامی که الاند را صدا کرد او نیامد. آخوندک گریه کرد. ردی از خون او را به جایی برد که شکارچیان حیوان را برای خوردن گوشتش قطعه قطعه می‌کردند. خشم سراپای آخوندک را فراگرفت و کوشید با تیر‌هایش شکارچیان را بکشد. اما تمام نیرویش گم شد و حتی به سوی خود او برگشت. آخوندک در میان درخت چه‌ها الاند مرده را پیدا کرد که از شاخه‌ای آویزان است و زرد آبی از پیشاب او خارج می‌شود. هنگامی که او آنجا را شکافت تاریکی در همه جا غرق شد و خورشید درخشان در زیر افق ظاهر شد. خود آخوندک هم برای لحظه‌ای نتوانست ببیند و به میان بوته‌ها رفت. او هنگامی که حالش بهتر شد پیشابدان را برداشت و به سوی آسمان پرتاب کرد، و آن به ماه تبدیل شد که تاریکی شب را برای راحت حال شکارچیان روشن می‌کند.

اکنون به داستانی می‌رسیم که نشانه می‌دهد زمانی خورشید در روی زمین زندگی می‌کرد.
سان‌ها برای نخستین ظهور خورشید در آسمان نیز داستانی دارند. در زمان‌های قدیم خورشید در میان قبایل بوته‌زار زندگی می‌کرد. او مانند مردان دیگر بود، به جز اینکه وقتی دستش را بلند می‌کرد از زیر بغلش نوری درخشان ظاهر می‌شد. اما تا دستش را پائین می‌آورد تاریکی زمین را فرامی‌گرفت. پیرزنی خردمند به نوادگانش آموخت تا پاورچین به سوی پیرمرد خورشید بروند و او را به آسمان پرتاب کنند، که در نتیجه نوری که او‌‌ رها می‌کند به دوردست برود و بر تمام موجودات زمین بتابد.

آنان آنقدر منتظر شدند تا خورشید برای خوابیدن روی زمین دراز کشید. سپس دزدانه به سوی او خزیده و در یک آن گرفتارش کردند، و او را روی سرشان تا غار بزرگ آسمان بردند. آنجا با صدای بلند به او گفتند که در همانجا بماند و دیگر به زمین بازنگردد. در دوردست، در میان بوته‌زار‌ها، بچه‌های خویشاوند، خورشید را دیدند که همانند گویی طلا در آسمان پدیدار شد و خوشحال شدند. این‌طور بود که تاریکی از آسمان رانده شد.

این داستان‌های نخستین به ما نشان می‌دهند که احتیاطاً مشکل اولیه انسان مسئله شکم است و پر کردن شکم. در عین حال روشنگر این معناست که انسان در هر حالتی به چگونگی و چرایی هستی می‌اندیشد، و بر وفق قانونی که می‌شناسد جهان را تعریف می‌کند. در این اسطوره‌های آفریقایی اهمیت حیوانات ویژگی می‌یابد. نه تنها اهمیت حیوانات شکار، بلکه اهمیت حشرات، و چیزی روشن می‌شود که قابل تأمل است: برای احترام گذاشتن به موجودی او مجبور نیست الزاماً بزرگ باشد. بلکه همانند آخوندک می‌تواند اهمیت معنوی پیدا کند.

در همین زمینه:
::برنامه‌های رادیویی شهرنوش پارسی‌پور در رادیو زمانه::