پناهنده

آدم‌پران‌ها و خروج غیر قانونی از ایران

society — Wed, 21 Nov 2012 12:00:15 +0000

آیدا قجر - «مهم خارج شدن از ایران است. مقصد برای عده‌ای اهمیت دارد، اما برای من، نه». شاهین که به تازگی به کمک "آدم‌پران" از ایران خارج شده، معتقد است: «ایران دیگر جای زندگی نیست، امنیت وجود ندارد، نه برای دانشجو و نه هرکسی که کوچکترین انتقادی به وضعیت اجتماع دارد. بازار کار وجود ندارد و مشکلات اقتصادی مردم را از پا در آورده است.»

خارج شدن غیر قانونی از ایران با کمک "آدم‌پران"ها یا "واسطه‌"هایی که یا در مسیر سفارتخانه‌ها حضور دارند یا گاه از طریق شبکه دوستان معرفی می‌شوند، سال‌هاست که در ایران رواج دارد و مرزهای آذربایجان محل عبور گاه اغلب این مسافران است.

عوامل بسیاری باعث انتخاب مهاجرت یا گریز از ایران می‌شود. فقر، جنگ، بی‌کاری، نبود آزادی، سرکوب عقیدتی و قومیتی، کمبود امکانات اقتصادی و آموزشی و ... از عمده‌ترین این دلایل‌ هستند. تا پیش از انتخابات دوره دهم ریاست‌جمهوری ایران، بیشتر مهاجران را یا جوانان تحصیلکرده و جویای کار تشکیل می‌دادند یا فعالان سیاسی، روشنفکران، نویسندگان و روزنامه‌نگارانی که به اصطلاح ممنوع‌القلم شده بودند، اما پس از سرکوب جنبش اعتراضی مردم ایران توسط جمهوری اسلامی شمار بیشتری از مردم تمایل به خروج از کشور پیدا کردند و از "آدم‌پران"ها در این مسیر کمک گرفتند. بیشتر این آدم‌پران‌ها در مسیر سفارتخانه‌ها به انتظار "ویزاهای ردی" می‌نشینند و در وقت مناسب پیشنهاد خروج غیرقانونی را با افراد مورد نظرشان مطرح می‌کنند.

به گفته سامان که ماه‌هاست در ترکیه منتظر رفتن به کشور سوم است، «رفتن به ترکیه به دلیل مرز مشترک با اروپا بهترین راه است. با توجه به سابقه‌‌های کلاهبرداری، مسافران و آدم‌پران‌ها شرط‌های جدیدی بین خود قرار داده‌اند؛ به طوری که یا پول مورد توافق را پس از رسیدن به مقصد پرداخت می‌کنند یا شخص سومی که مورد اعتماد میان دو طرف است باز هم پس از رسیدن مسافر به مقصد پرداخت هزینه را می‌پذیرد».

در تمام این سال‌ها شماری از متقاضیان تمام هزینه مورد توافق را پرداخت کرده اند، اما در میانه راه رها شده اند. شاهین که خود را فعال مدنی معرفی می‌کند، روایتی دیگر از خروج از ایران دارد. او با یک آدم‌پران از طریق دوستانش آشنا می‌شود؛ آنهم در زمانی که پاسپورتش توسط دولت ایران ضبط شده بوده. پس نخست از وی تقاضای گذرنامه می‌کند. گذرنامه که آماده می‌شود، در روز موعود، قاچاقچی یا همان آدم‌پران در فرودگاه، مامور خاصی را به او نشان و اطمینان می‌دهد که با وی هماهنگ کرده است. به این ترتیب خروج شاهین با پاسپورتی که نمی‌دانسته قانونی است یا جعلی به راحتی اتفاق می‌افتد.

شرق یا غرب جهان؟

از ۵. ۱ میلیون تا ۲۲ میلیون تومان میزان هزینه‌ای است که متقاضیان بر اساس توانایی یا شناختی که از آدم‌پران دارند، به وی پرداخت می‌کنند. متقاضیان اما دو دسته‌اند: آن‌هایی که در جست‌وجوی کار و تحصیل در دنیای آزاد راهی سفر می‌شوند و آنهایی که به علت مشکلات امنیتی این خطر را به جان می‌پذیرند.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی بازداشت یا مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند. برخی از پناهجویان نیز روند کند بررسی پرونده در ترکیه و عراق را تاب نمی‌آورند و به آدم‌پران مراجعه می‌کنند.

عده‌ای که مشکل امنیتی در ایران ندارند، اگر به دنبال کار باشند بیشتر کشورهایی مانند اندونزی، ژاپن و استرالیا را انتخاب می‌کنند. مهاجرت غیر قانونی به کشورهای آسیای شرقی که معروف به وجود بازار کار هستند از طریق کشتی اتفاق می‌افتد که در برخی موارد به علت بارگیری بیش از ظرفیت، غرق می‌شود. استرالیا نیز از این قاعده مستثنی نیست. این کشور به عنوان یکی از مهاجرپذیرترین کشورها مورد توجه شمار زیادی از متقاضیان قرار می‌گیرد، اما کنترل شدید مرزبانان و هم مرز آبی باعث بازگردانده ‌شدن مهاجران یا گاهی غرق شدن کشتی آنان می‌شود.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان انگلیسی مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی در اغلب موارد بازداشت و ناچار به بازگشت به کشور مبداء می شوند. گاهی هم مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند و پرونده شان به کندی بررسی می شود. در این میان هستند پناهجویانی که برای گرفتن پناهندگی به ترکیه و عراق رفته اند و روند کند بررسی پرونده شان را تاب نیاورده اند و به آدم‌پران مراجعه کرده اند. علی.میم در حال حاضر شش ماه است که با امید رسیدن به شرایط بهتر در کشورهای مختلف دربه‌در است. او به قصد رسیدن به کشور فرانسه، نخست از ترکیه به یونان می‌رود و در آنجا دستگیر می‌شود و پس از رهایی دوباره به آدم‌پران مراجعه می‌کند و به این ترتیب در عبور از مرزهای چند کشور مختلف به طور پی در پی گرفتار پلیس و ماموران مرزی می‌شود و هنوز که هنوز است نه تنها به کشور مقصد نرسیده است که او را دوباره پس از شش‌ماه به کشور یونان بازگردانده‌اند و او هنوز در مرحله نخست قرار دارد.

سامان با توجه به مشکلات امنیتی که پیرامون فعالیت‌هایش در ایران متحمل شده است، دلیل ترجیح آدم‌پران بر سازمان‌های بین‌المللی را اینگونه شرح می‌دهد: «زمانی‌که در شرایط ناامن و خطرناک به سر می‌بری دلت می خواهد زودتر به مقصد امن برسی. وقتی شرایطت را برای سازمان ملل یا نهادهای حقوق بشری شرح می‌دهی به علت پرونده‌هایی که بعضاً دروغ بوده است، حرف‌هایت را فقط داستانی قلمداد می‌کنند و ممکن است توقفی چند ساله برایت رقم بخورد.»

سامان عوارض روند بررسی پرونده پناهجویان را در نهادهای بین‌المللی به سه دسته تقسیم می کند و می گوید: "افسردگی شدید ناشی از انتظار"، "خطر و فشاری که خانواده پناهجویان در ایران متحمل می‌شوند" و "ناکارآمدی فعال سیاسی یا روزنامه‌نگار بر اثر افسردگی" ماحصل مراجعه به نهادهای حقوق بشری است.

او در حالیکه مدعی است "چیزی برای از دست دادن ندارد"، رسیدن به مقصد توسط واسطه و آدم‌پران را "سریع‌ترین" راه برای "بازگشت به بستر فعالیت و زندگی معمولی" می‌داند.

آدم‌پران مسیر را نمی‌گوید و متقاضی تنها مقصد را مشخص می‌کند. عدم طرح مسیر مثل یک "راز" می‌ماند و زمان سفر که نزدیک می‌شود برنامه، مسیر و مدارک لازم یا افراد لازم به متقاضی اطلاع داده می‌شود.

قاچاقچی، آدم‌پران یا دلال؟

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

لقب قاچاقچی بار معنایی سنگینی را به همراه دارد که از کاری خلاف قانون، مجازات سنگین و هزینه‌ بالا حکایت می کند. مهاجرانی که اقدام به گرفتن کمک از آنان می‌کنند ترجیح می‌دهند از به کار بردن لفظ قاچاقچی خودداری کنند و آنها را آدم‌پران بخوانند.

از نظر قاضی آقایی، دادیار دادسرای جنایی اما قاچاقچی نام اشتباهی است و "دلال" نام درستی برای آنهاست. به طوری که به گفته وی، "طبق قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب سال ۸۴، جرم قاچاق انسان در صورتی تحقق می‌یابد که به قصد فحشا، تجارت اعضا و جوارح انسان، برده‌داری یا ازدواج اجباری باشد. در حالی که در مواردی که رخ داده، ایرانیان به قصد یافتن کار یا ادامه تحصیل از کشور خارج می‌شوند. در نتیجه قاچاق اتفاق نیافتاده است".

وی در ادامه توضیح می‌دهد: "دلالی جرم نیست و شاید بتوان موضوع را تحت عنوان تحصیل مال نامشروع رسیدگی کرد." بر اساس این تفسیر، آدم‌پران‌ها جرمی انجام نمی‌دهند، بلکه به مهاجرت افراد علاقه‌مند کمک می‌کنند.

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، سرکوب سیاسی دهه ۶۰، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

آمار جمعیت ایرانیان خارج از کشور

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران که توسط محسن کرمی، معاون این سازمان ارائه شده حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

این آمار تنها بخشی از ایرانیانی را در بر می‌گیرد که به شکل قانونی کشور خود را ترک کرده‌اند؛ ایرانیانی که به شکل غیر قانونی از کشور خارج شده‌اند یا آن‌هایی که به تابعیت کشورهای میزبان درآمده‌اند در این محاسبه در نظر گرفته نشده‌اند.

آمار مرکز ثبت احوال ایران بیش از سه میلیون ایرانی را با توجه به ثبت نشدگان در بر می‌گیرد. طبق همین روش و در دست نداشتن آمار افرادی که غیرقانونی خارج و پناهنده شده‌اند یا خود را ایرانی نمی‌دانند نهاد غیردولتی کریشن اینترنشنال تعداد ایرانیان مهاجر را چهار میلیون نفر تخمین زده است.

عکس اول: اثر پناهجو و هنرمند اندونزیایی، علوی فاضل؛ قهوه روی کاغذ

آیا سازمان ملل دلیل مشکلات پناهجویان است؟

Maryam — Thu, 20 Oct 2011 10:32:24 +0000

مهسا صارمی

مهسا صارمی-این گزارش بخشی از مجموعه خاطرات شفاهی زنان از دوران پناهجویی‌شان است. شماری از آنها در گفت‌وگو با رادیو زمانه درباره مشکلات و میزان امنیت و امکاناتی گفته‌اند که در کشورهای مختلف پناهجوپذیر داشته‌اند.

در این گزارش بهاره از مشکلات زندگی‌اش در دوران پناهجویی می‌گوید. او زنی جوان است که به همراه همسرش پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری به دلیل مشکلات امنیتی از ایران خارج شده‌اند و اکنون در شهری کوچک در ترکیه زندگی می‌کنند.

بهاره از بدو ورود به ترکیه با دردسرهای زیادی رو‌به‌رو شده و همانطور که می‌گوید این تجربه‌ها را آسان به دست نیاورده است.

روزهای نخست و دشوار‌های پناهجویی

بهاره درباره روزهای اول پس از مهاجرتش چنین می‌گوید: "از وقتی به این کشور آمدم زندگی‌ام پر از دردسر بوده، پر از تجربه‌هایی که لزوماً همه‌شان ارزان به دست نیامده‌اند. بابت خیلی از آنها، هزینه‌های زیادی پرداختیم. نه لزوماً مادی، بلکه معنوی و روحی- روانی. در انتخاب همه‌شان هم تنها خودمان سهیم نبودیم. شهری که سازمان ملل برای ما انتخاب کرد، به سختی می‌شد اسم شهر را رویش گذاشت. دهی بود که طی ده سال گذشته به اصطلاح شهر شده بود. نه فرهنگ، نه امکانات و نه چیزی که بتوان آن را زندگی معمولی نامید.

در این شهر ما خانه‌ای اجاره کردیم. وقتی در خانه قدم برمی‌دارم، صدای چوب‌های کف خانه را می‌شنوم با دیوارهای سیمانی که هیچ چیزی را در میان خود نگه نمی‌دارند. نه سرما نه گرما و نه حتی صدا. اوایل خانه پر بود از صداهایی که از اطراف به گوش‌مان می‌رسید. در اوایل برای ما مانند توهم بود، اما با گذشت زمان به صداها عادت کردیم. باید یاد می‌گرفتیم تا با مسائل کنار بیاییم.

خرید هرکدام از وسایل خانه نیز داستانی را در پی داشت. اگر می‌خواستیم وسیله‌ای را نو بخریم باید پول زیادی را می‌پرداختیم و از طرفی هم بیشتر پناهنده‌ها در مضیقه مالی هستند و امکان خرید وسایل نو برای همه وجود ندارد. بنابراین به سمساری‌ها سر می‌زدیم. سمساری‌هایی که وسایل کهنه و استفاده شده را به قیمتی بالاتر از ارزش واقعی‌شان به پناهنده‌ها می‌فروشند. تک‌ تک وسایل لازم را جمع کردیم تا جایی که باید در آن زندگی کنیم را بتوانیم خانه بنامیم.

این وضعیت برای ما که از جایی آمده بودیم که بهترین امکانات را داشت خیلی دشوار بود. از خانه‌ای آمده بودیم که تک تک وسایل زیبای آن را با جمع عشق کرده بودیم و کاملاً شبیه خانه بود، خانه‌ای گرم. گرما هم واژه‌ای است که این‌جا نمی‌شود به آن اعتماد کرد."

تاثیرات مشکلات روحی و روانی بر زندگی

بهاره آزاردهنده‌ترین مشکلات خود را مشکلات روانی می‌داند. او درباره دردسرها و تجربیات تلخش می‌گوید: "روزهای زمستان در این شهر واقعاً سخت است، استخوان بدن‌مان به صدا در می‌آید چه برسد به خودمان، اما این نوع سختی‌ها می‌گذرد، سختی‌های ماندگار، سختی‌های روانی‌اند. سختی آنجایی است که هر روز صبح باید به اداره پلیس بروم و امضا کنم و بگویم من هستم، من فرار نکردم، به کجا؟ نمی‌دانم. به چه علت؟ نمی‌دانم.

مشکل بزرگ دیگری که در این کشور با آن مواجه هستم و امروز هم‌چنان با گذشت یک‌سال با آن دست به گریبان هستیم، مشکل زبان است. برای انجام هرکاری و برقراری هر گونه ارتباطی باید زبان بلد بود، وگرنه نمی‌توانیم حرف‌مان را به راحتی بگوییم و حق خود را بگیریم. هم‌چنین بی‌دلیل از ما پول خاک می‌گیرند؛ پولی که پس از پرداخت آن باید فشار زیادی را تحمل کنیم تا هزینه‌اش جبران شود.

در روزهای زمستان نمی‌شود درخیابان نفس کشید چرا که سوخت‌شان زغال سنگ است و آنقدر هوا سنگین می‌شود که نفس را بند می‌آورد. هاله سیاه را در آسمان شهر می‌توان دید. معنی آسمان آبی را ما این‌جا هم نفهمیدیم، در ایران که فقط یک خواب بود."

مشکل دیگری که بهاره به آن اشاره می‌کند، عدم حق اشتغال است. او می‌افزاید: "اگر هم بتوانیم کاری پیدا کنیم، اصطلاحاً به آن کار سیاه می‌گویند که در این نوع کار بیشترین کار را از کارگر می‌گیرند اما کمترین حقوق و مزایا نصیب او می‌شود. در واقع اسم زندگی ما پناهجویی است. به کشوری پناه آوردیم اما کمترین خواسته‌های‌مان هم برآورده نمی‌شود. از دردسرها و مصیبت‌های اینجا، از انتظارهای کشنده که انسان را پیر می‌کند بگذریم، اما اینجا جواب هیچکدام از خواسته‌ها و نیازها با امکانات رفاهی و انسانی داده نمی‌شود."

چون می‌گذرد، غمی نیست

مسئله دیگری که بهاره به راحتی از کنار آن نمی‌گذرد، برخورد ایرانیان با همدیگر است. او می‌گوید: "اینجا کسی حق کسی را نخورده است. اینجا هرکسی آمده تا سهم و حق خودش را بگیرد، اما ایرانیان طوری با همدیگر برخورد می‌کنند و برای هم خط و نشان می‌کشند و سپر جلوی هم می‌گیرند که گویا به طور مثال اگر من قدری پیشرفت کنم و جلوتر بروم، از حق و سهم کس دیگری کم شده است. هنوز این مسئله در فرهنگ ما جای نگرفته است که هرکسی زندگی خودش را بکند و به زندگی دیگری کاری نداشته باشد. این جمله را خیلی راحت به زبان می‌آوریم اما به آن عمل نمی‌کنیم. زمانی که می‌بینم برای آزار و اذیت یکدیگر انرژی زیادی را صرف می‌کنند تحملش برای من سخت می‌شود که ببینم هموطنانم از آزار همدیگر لذت می‌برند."

او در آخر می‌گوید: "از روز اولی که به این شهر رسیدم تا همین الان که این گفته‌ها را کنار هم می‌گذارم، نمی‌گویم که تنها و تنها بدی بوده، اما قسمت غالب زندگی‌ام به بدی گذشته است. تنها دلخوشی‌ای که دل مرا نسبت به درست شدن اوضاع گرم می‌کند، عبارتی است که با خط خوش نوشته شده و به دیوار اتاقم نصب کرده‌ام. صبح‌ها چشم‌هایم را رو به این نوشته باز می‌کنم و شب‌ها با دیدن این نوشته چشم‌هایم را می‌بندم: چون می‌گذرد غمی نیست."

گلایه‌های پناهجویان و واکنش سازمان ملل

Pejman — Mon, 20 Jun 2011 14:52:16 +0000

گفتگو با یک پناهجوی ایرانی و سخنگوی کمیساریای پناهندگان

پژمان اکبرزاده

از تابستان ۲۰۰۹ موجی تازه از پناهجویان ایرانی راهی ترکیه شد که توجه بسیاری از رسانه‌ها و فعالان حقوق بشر به وضعیت آنها جلب شد. این موج در پی برخوردهای خشونت‌بار در ایران با به‌ویژه فعالان سیاسی و روزنامه‌نگاران پدید آمد. ولی پناهجویان، همگی از چنین افرادی نبودند.

اما در این بین، پناهجویان دیگری نیز هستند که پیش از رویدادهای سال ۲۰۰۹، از بیم امنیت خود به ترکیه گریخته‌اند و هنوز هم موفق به دریافت پاسخ مثبت از کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نشده‌اند. بهزاد ب. یکی از این پناهجویان است که بیش از پنج سال است همراه با همسر و دو فرزند خردسالش در ترکیه به‌سر می‌برد. او به «رادیو زمانه» می‌گوید:

«در ایران عضو یک گروه سیاسی بودم و به همین خاطر، جانم در خطر بود. مجبور شدم با کمک قاچاقچی به ترکیه بیایم. می‏دانستم که باید به دفتر UNHCR (کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد) در ترکیه مراجعه کنم. با توجه به این‏که از مرز شرقی وارد شده بودم، به نزدیک‏ترین دفتر UNHCR در شهر وان رفتم و تقاضای پناهندگی کردم.»

تشکیل پرونده

بهزاد، پناهجوی ایرانی در رابطه با روند تشکیل پرونده می‌گوید: «ابتدا باید در یکی از مراکز پلیس ترکیه تشکیل پرونده داد. یعنی ما ابتدا توسط دولت ترکیه پذیرش می‏شویم و بعد UNHCR ما را مورد پذیرش رسمی خود قرار می‏دهد. من هم وقتی آمدم، ابتدا به دفتر اتباع خارجی پلیس شهر وان رفتم و در آن‏جا تشکیل پرونده دادم. آنها به من برگه‏‌ای دادند که خود را به دفتر سازمان ملل‏‏ معرفی کنم. من هم همین کار را کردم.‏ در آنجا به من یک شماره‏ دادند که شمارهء پناهندگی من بود.

یکی دو هفته پس از انجام این کار، وقت به من داده شد که بروم و تاریخ مصاحبه بگیرم. تاریخ مصاحبه این‏طور است که ۲۰ روز به شما زمان می‏دهند که از پرونده خودتان دفاع کنید و علت پناهنده شدن‏تان را به کسی که در دفتر سازمان ملل با شما مصاحبه می‏کند، توضیح بدهید. من در دسامبر ۲۰۰۵ پرونده تشکیل دادم و در ۲۸ دسامبر، به مدت هفت ساعت در دفتر UNHCR در وان، توسط یک وکیل و مترجم، مورد مصاحبه قرار گرفتم. سه ماه بعد از آن، دوباره یک مصاحبه‏ی دو ساعته داشتم. چند روز بعد از آن هم به درخواست پناهندگی‏ام جواب رد داده شد.»

در این دو مصاحبه، چه مسائلی مطرح شد؟

در مورد پیشینه‏ام، تحصیلاتم، کارم در ایران، تفکر سیاسی‏ام و این‏که متعلق به چه سازمان سیاسی هستم از من پرسیدند. علی‏رغم این‏که من از سازمان سیاسی متبوع خودم تاییدیه‏ داشتم و آنها پیش از مصاحبه، تاییدیه را به دفتر سازمان ملل در آنکارا فرستاده بودند. تمام اینها در پرونده‏ی من موجود بود، ولی در این مصاحبه که می‏توان گفت نوعی بازجویی بود…

چرا به آن «بازجویی» می‏گویید؟

چون دقیقاً مانند یک بازجو پرسش‌هایشان را مطرح می‌کردند. به‏هرحال UNHCR جایی است که انسان به آن‏جا پناه می‏آورد و قاعدتاً باید از لحاظ روحی- روانی خیلی آرام باشد، ولی احساس می‏کنم، نوع مصاحبهء آنها بدتر از بازجویی‏هایی است که در ایران انجام می‏دهند.

لحن آنها چگونه بود؟

چگونه بگویم… هیچ احساس همدردی با پناهنده نمی‏کنند، شناختی هم از کشوری که پناهنده از آن‏جا آمده ندارند و این برای فردی که مصاحبه می‏شود، خیلی مشکل است. چون احساس می‏کند کسی روبه‌روی او نشسته و دارد از او بازجویی می‏کند که هیچ شناختی از کشور او، از مردم آن کشور و از حکومت و سیاست آن کشور ندارد. این فرد باید در مورد زندگی او تصمیم بگیرد و به او پناهندگی بدهد یا ندهد.

این توضیح را هم باید بدهم که وقتی در پلیس ترکیه پرونده تشکیل می‏دهیم، باید هفته‏ای دو بار به اداره‏ی اتباع خارجی پلیس مراجعه کنیم و دفتر حضورمان را در ساعاتی خاص امضا کنیم. چون عدم حضورمان و عدم مراجعه به آن‏جا، به این معنا است که ما غیبت داریم و اگر غیبت داشته باشیم، مورد مجازات قرار می‏گیریم.

مقامات می‏‌گویند این کار به‏خاطر امنیت شماست. ما باید بدانیم شما کجا هستید و آیا حضور دارید یا نه. چون اگر بلایی سر شما بیاید، ما مسئول هستیم و باید به سازمان ملل پاسخ بدهیم.

در مدت زمان بین نوبت نخست و نوبت دوم مصاحبه، شما در ترکیه چه‏ می‏کردید؟

کار خاصی نمی‏کردم. چون زبان نمی‏دانستم، در این مدت سعی کردم زبان یاد بگیرم. پناهنده وقتی به این‏جا می‏آید، در وهله‏ی اول با یک شوک فرهنگی روبه‌رو می‏شود و ندانستن زبان خیلی مشکل‏آفرین است. ما باید خودمان خانه اجاره کنیم و مسئله‏ی اشتغال و تأمین هزینه‏ی زندگی هم مطرح است.

کمیساریای پناهندگان‏‏ توانست در این زمینه، از بابت فرستادن راهنما یا موارد دیگر، به شما کمک کند؟

به‏هیچ‏وجه. UNHCR هیچ‏گونه کمکی را تقبل نمی‏کند. قبلاً گویا شرایط از این بابت بهتر بوده، اما از زمانی که تعداد پناهندگان زیاد شده، خدمات UNHCR بسیار کم شده است.

پس از رد کردن درخواست پناهندگی‏ شما، آیا مشخص هم کردند که چرا با درخواست‏تان موافقت نکرده‏اند؟

در این‏جا وقتی تقاضای پناهندگی را یک‏بار رد می‏کنند، برگه‏ای به دست متقاضی می‏دهند که در آن کلیاتی نوشته شده است. به‏طور کلی گفته می‏شود که مثلاً شما تناقض در گفتار داشتید، مدارک‏تان موجه و مستند نبوده، شما می‏توانید به کشورتان برگردید، یا شما ثابت نکردید که جان‏تان در خطر بوده است... ولی جزییات پرونده را اعلام نمی‏کنند.

مسئله این‏ است که کسی که به این‏جا می‏آید، دچار یک شوک شده و در همین حال باید مرتب تاریخ‏ها را مانند آن‌چه در روند یک بازجویی اتفاق می‌افتد به طور دقیق بگوید. در حالی‏که برای یک پناهنده این کار خیلی سخت است. چون وقتی به این‏جا می‏آید، حتی روزها را هم فراموش می‏کند و یادش می‏رود که امروز چندشنبه است، چه برسد به این‏که تاریخ‏ها یادش باشد. این باعث می‏شود که پناهنده از لحاظ فکری و روانی در منگنه قرار بگیرد. خیلی سخت است. وقتی سه ماه دیگر بخواهند دوباره از آدم همین سئوالات را بپرسند، ممکن است ذهن دچار اشتباهاتی بشود و تاریخ‏ها را اشتباه بگوید. این به‏نظر من، این روند در مصاحبه‌ منطقی نیست.

پس از این‏که درخواست پناهندگی رد می‏شود، وضعیت به چه شکل درمی‏آید؟ آیا از شما خواسته می‏شود که به سرعت کشور را ترک کنید یا هم‏چنان زمان دارید که در آن‏جا بمانید و درخواست بررسی دوباره بدهید؟

به ما برگه‏ای به‏نام «برگه‏ی استیناف» می‏دهند و می‏گویند یک ماه فرصت دارید تا اعتراض خودتان را ارائه دهید. پناهنده اما نمی‏داند دقیقاً به چه دلیل رد شده است و چه مشکلی در جزییات پرونده‏اش وجود داشته است. مثلاً من هفت ساعت مصاحبه شدم، دوستانی هم دارم که ۱۰ ساعت، برخی یک روز و یا دو روز مصاحبه شده‏اند. حتی پناهندگانی داریم که چهار روز پشت سرهم مصاحبه شده بود، اما وقتی تقاضای‏مان رد می‏شود، نمی‏دانیم در کجای پرونده اشتباهاتی رخ داده یا مثلاً چرا مدارک‏مان موجه نبوده است.

ما اعتراض خودمان را در دو صفحه می‏نویسیم و برای UNHCR در آنکارا می‏فرستیم. من هم وقتی اعتراضم را نوشتم، ۲۶ ماه منتظر جواب دوم ماندم. پس از ۲۶ ماه، در ژوئن ۲۰۰۸، بدون این‏که با من مصاحبه‏ای صورت بگیرد و بدون این‏که مرا بخواهند و دلایل رد شدن مجدد تقاضای‏م را به من بگویند، پرونده‏ام را بسته اعلام کردند و گفتند که ما نمی‏‌توانیم به شما کمک کنیم.

بنیاد هلسینکی

بهزاد می‌افزاید، پس از رد تقاضایش در UNHCR با یک بنیاد بشردوستانه به نام «بنیاد هلسینکی» در استانبول تماس گرفته است؛ بنیادی که به‏طور موازی با UNHCR برای پناهندگان کار می‏کند. او می‌گوید:

«این بنیاد برای من وکیلی مشخص کرد. یک خانم فرانسوی که به ایشان وکالت‏نامه دادم. ایشان پرونده‏ی من را از UNHCR آنکارا با جزییات کامل گرفت و با من سه ساعت مصاحبه کرد و گفت که تنها چهار پرسش در پرونده‏ی من مبهم بوده و من باید آنها را روشن می‏کردم. از ایشان پرسیدم که چرا به من فرصت مجدد داده نشد که بتوانم از خودم دفاع کنم؟! وکیلم پاسخی برای این سئوال نداشت. در مورد آن چهار سئوال با من گفتگو کرد و آن را به دفتر UNHCR فرستادند.

از آن تاریخ تا امروز، یعنی از سوم ژوئن ۲۰۰۸ تا امروز هنوز پرونده‏ی من بسته است و من منتظرم که پرونده‏ام باز شود. مرتب نامه‏نگاری می‏کنم و درخواست بازگشایی پرونده را داده‏ام، اما هنوز پاسخی داده نشده است.»

از راه همان بنیاد هلسینکی در استانبول پیگیری نکردید؟

با وکیلم که صحبت کردم، ایشان گفتند: «شما باید این روند را بگذرانید. من در این‏جا پناهنده‏هایی را دیده‏ام که یک، دو و یا حتی سه سال پس از بسته شدن پرونده‏شان، دوباره پرونده‏شان باز شده است و جواب گرفته‏اند.»

احساس من این است که UNHCR نسبت به پناهنده‏های سیاسی خیلی سخت‏گیری می‏کند. زمان بسیاری زیادی باید این پناهنده‏ها در این‏جا بمانند. البته نمی‏دانم این را چگونه توجیه کنم، این تنها احساس و نظر من است. UNHCR طبق عهدنامه‏ی ۱۹۵۱ ژنو با پناهنده برخورد می‏کند. طبق این عهدنامه به کسی پناهندگی داده می‏شود که شامل یکی از موارد پنج‏گانه‏ باشد. پرونده‏ی من هم سیاسی بوده و تاکیدم روی مورد سیاسی بود.

در چند سالی که شما در ترکیه هستید، وضعیت زندگی‏تان به چه شکل درآمده؟ همسرتان به شما پیوسته‏؟ و چگونه در آن‏جا گذران زندگی می‏کنید؟

همسرم پنج ماه بعد از آمدن من به ترکیه، به من پیوست. می‏شود گفت که ما زندگی‏ مشترک‏مان را در ترکیه شروع کردیم. در ایران، به‏خاطر مشکلاتی که داشتیم، فرصت نبود که زندگی‏ مشترکی داشته باشیم. ما در این‏جا از حقوقی که یک پناهنده در اروپا دارد، برخوردار نیستیم.

می‏توان گفت که ما در این‏جا مانند یک زندانی و محکوم به زندان هستیم. منتها زندان ما به اندازه‏ی یک شهر است. ابتدا خیلی سخت گذشت. هیچ چیزی نداشتیم. کم‏کم من زبان یاد گرفتم. بعد از یادگیری زبان، توانستم سر کار بروم. کارهایی که این‏جا می‏کنیم، کارهایی نیست که مطابق با سطح تحصیلات‏مان در ایران و یا تخصصی باشد که داریم. چون در این‏جا هیچ قانونی از ما پشتیبانی نمی‏کند.

این را هم بگویم که ما به‏طور رسمی اجازه‏ی کار نداریم. چون ما پناهنده‏ی رسمی این کشور نیستیم که اقامت کامل داشته باشیم. اقامت ما، اقامت موقت است و اگر پرونده‏مان بسته باشد، حتی پلیس ترکیه می‏تواند ما را دیپورت کند و بگوید که شما تا چند ماه دیگر ترکیه را ترک کنید. گرچه شرایط دشوار بود ولی من و همسرم تصمیم گرفتیم روال عادی و طبیعی زندگی‏مان را ادامه بدهیم. صاحب دوتا فرزند شدیم. دختر اول‏ام در سال ۲۰۰۷ به‏دنیا آمد و دختر دومم در سال ۲۰۰۹.

با توجه به این‏که وضعیت دشواری دارید و هنوز مشخص نشده که چه سرنوشتی در انتظار شما است، چگونه تصمیم گرفتید صاحبت دو فرزند هم بشوید؟

زندگی باید روند طبیعی خود را داشته باشد. من و همسرم خیلی با هم صحبت کردیم و به این نتیجه رسیدیم که معلوم نیست ما چند سال باید در ترکیه بمانیم و با توجه به این‏که سن‏مان دارد بالا می‏رود، فکر کردیم با هر سختی‏ای که هست، نگذاریم این زندگی از جریان طبیعی خودش خارج شود. گرچه زندگی در این‏جا جریان طبیعی ندارد، ولی ما به‏اصطلاح داریم با آن مبارزه می‏کنیم.

زندگی البته پیکار نیست، ولی به‏هرحال با مشکلاتی که پیش روی ما قرار دارد، داریم مبارزه می‏کنیم. می‏توانم بگویم که ما در سه جبهه می‏جنگیم؛ یکی مبارزه با مشکلات زندگی است، دوم با UNHCR، یعنی نوعی مبارزه است که داریم تحمل می‏کنیم که زیر آن خرد نشویم. مبارزه‏ی سوم‏مان هم که با جمهوری اسلامی است.»

پاسخ سخنگوی کمیساری عالی پناهندگان

در رابطه با برخورد کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل با آندره ماهاجیج، سخنگوی کمیساریا در ژنو نیز گفتگویی داشتیم. او گفت:

«UNHCR در ترکیه چهار دفتر دارد. تعداد بسیار کمی کارمند، پاسخگوی تعداد بسیار زیادی متقاضی هستند. ایرانیان هم تنها یک گروه از گروه‏های متقاضی در ترکیه هستند. عراقی‏ها، افغانی‏ها و سومالی‏های زیادی هم خواستار پناهندگی هستند. منابعی هم که ما در ترکیه در اختیار داریم، محدود است. در تلاش هستیم که روند بررسی پرونده‏ها را کوتاه کنیم؛ به‏ویژه فاصله‌ای که بین مصاحبه و تصمیم‏گیری در مورد درخواست‏ها.»

آندره ماهاجیج همچنین افزود:

«کارمندان UNHCR به لحاظ کاری، یک راهنمای روشن دارند. نمی‏دانم دقیقاً مورد شخصی که با شما صحبت کرده، چه بوده است، ولی می‏توانم بگویم که ما به هر موردی که پیش آمده، توجه می‏کنیم. ۶۵ درصد از کسانی که درخواست پناهندگی داده‏اند، پاسخ مثبت گرفته‏اند که این رقم در حال افزایش هم هست. در عین حال ما آماده برای صحبت‏های سازنده هستیم. اگر بعضی از متقاضیان چنین تجربیاتی دارند، آماده‏ی شنیدن آن هستیم.»

آیا در دفتر اصلی UNHCR در ژنو، بخشی وجود دارد که افراد بتوانند شکایت‏های‏شان را به ‏آن‏جا بنویسند؟

بله. متقاضیان در ترکیه، به دفتر بازرس و اطلاعات دیگر دسترسی دارند.

ما هم‏چنین تماس‏هایی داشته‌ایم، مبنی بر این‏که تصمیم‏گیرندگان در UNHCR، با جامعه‏ و وضعیت سیاسی کشورهایی که پناهجویان از آن‏جا می‏آیند، به‏ویژه ایران، آشنایی ندارند. نظر شما در این زمینه چیست؟

کارمندان ما برای انجام وظایف‏شان به خوبی آموزش دیده‏اند. آنها بر پایه‏ی اسناد در دسترس کار می‏کنند؛ اسنادی که از طرف متقاضیان پناهندگی به آنها ارائه می‏شود.

کارمندان اندک ما در ترکیه، با فشار کاری زیاد روی این پرونده‏ها کار می‏کنند. توجه داشته باشید که تصمیم‏گیری برای پرونده‏‏های پناهندگی، یکی از دشوارترین کارهای اداری‏ای است که وجود دارد و به‏ این‏خاطر، باید آنها در مصاحبه‏های‏شان «جدیت» زیادی داشته باشند.

- ایمیل تهیه‌کننده برنامه: pejman@radiozamaneh.com