آکادمی فرانسه

نفرین کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه

Fri, 24 Jun 2011 07:50:00 +0000

مقایسه‌ی آکادمی فرانسه با فرهنگستان زبان و ادب فارسی و تاریخچه‌ی کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه از دوران ناپلئون تا آلن رب‌گریه

نازنین اعتمادی

نازنین اعتمادی - روز یکشنبه‌ی همین هفته یکی از رویدادهای مهم فرهنگی در فرانسه اتفاق افتاد. ایرج ادیب‌زاده، گزارشگر رادیو زمانه که هر هفته در گزارش‌های فرهنگی‌اش رویدادهای فرهنگی فرانسه را پوشش می‌دهد، گزارش داد که یک رمان‌نویس ۶۹ ساله‌ی فرانسوی‌ ـ بلژیکی به نام «فرانسوا ویرگان» کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه یا «فرهنگستان فرانسه» را به دست‌ آورد. ایرج ادیب‌زاده در آن گزارش به عضویت افتخاری عباس بختیاری، هنرمند تبعیدی در آکادمی فرانسه تأکید کرده بود. اما کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه داستان جداگانه‌ای دارد.

کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه را به‌عنوان یک کرسی نفرین‌شده می‌شناسند. بسیاری از اعضای ریش و سبیل‌دار آکادمی فرانسه پیش از واگذاری این کرسی به «فرانسوا ویرگان» که از قضا نویسنده‌ی چندان مهمی هم نیست، شایعه کرده بودند که بسیاری از نویسندگان و شاعران نامدار به‌خاطر تاریخچه‌ی نفرین‌شده کرسی شماره‌ی ۳۲ از اشغال آن وحشت داشتند. چون هر چه باشد هشت سال است که این کرسی بدون صاحب مانده است، آن هم در فرانسه که عضویت در فرهنگستان بسیار ارزش دارد و بر سر اشغال کرسی‌های آن رقابت‌های شگفت‌انگیزی بین ادبا درمی‌گیرد.

علاقه‌ی مشترک کاردینال‌ها و آیت‌الله‌ها به فرهنگستان

باید در نظر داشت که آکادمی فرانسه بیش و کم همان وظایف فرهنگستان ایران دارد و اگر از برخی استثناها مثل اوژن یونسکو، نمایشنامه‌نویس معروف یا آلن رب گریه صرف‌نظر کنیم، بیشتر اعضای آن نویسندگان و فضلایی هستند در حد همین حداد عادل خودمان که پیش از انقلاب دستی در نوشتن کتاب‌های تعلیمات دینی برای دوره‌ی راهنمایی و دبیرستان را داشت و حالا خود را ملزم به حمایت و گسترش زبان فارسی و تنظیم شیوه‌نامه‌هایی برای نگارش خط آن می‌داند. اگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ۲ مرداد ۱۳۶۹ برای سومین بار در ایران تأسیس شد، آکادمی فرانسه به دستور کاردینال «ریشولیو» بنیان گذاشته شد. اهداف آکادمی فرانسه هم تقریباً همان هدف‌های فرهنگستان زبان فارسی‌ست، چنان‌که می‌توان پنداشت این دو مؤسسه‌ی فرهنگی از روی دست هم ساخته شده‌اند و با توجه به قدمت آکادمی فرانسه البته احتمال آنکه روحانیون انقلابی از کاردینال ریشولیو تقلید کرده باشند، طبعاً بیشتر است.

وظایف آکادمی فرانسه اینهاست: زبان فرانسه را پاک نگه دارد، آن را رواج دهد و تقویت کند و بالاخره مشکلاتش را شرح دهد و از روح آن حفاظت کند. در اساسنامه‌ی فرهنگستان ایران وظیفه‌ی آن به شرح زیر تعریف شده: «حفظ قوت و اصالت زبان فارسی»، «پروردن زبانی مهذب و رسا» برای بیان اندیشه‌ها، «رواج زبان و ادب فارسی»، و «ایجاد نشاط و بالندگی در زبان فارسی». اگر در ایران رییس جمهور یکی از ارکان فرهنگستان و رییس عالی آن است، در فرانسه از بین نویسندگان، دانشمندان و سیاستمداران کسانی به عضویت آکادمی فرانسه انتخاب می‌شوند که عمری را صرف زبان فرانسه کرده باشند.

نازنین اعتمادی: صندلی‌های فرهنگستان فرانسه از زمان لویی چهاردهم به جای مانده، در حالی‌که در ایران در فاصله‌ی کمتر از یک قرن سه فرهنگستان بنیان گذاشته و منحل شده. در ایران دولت‌ها نفرین‌زده‌اند، در فرانسه، صندلی شماره‌ی ۳۲ آکادمی

معمولاً عضویت در آکادمی افتخار بزرگی به‌شمار می‌آید و برای همین هم انتخاباتی که برگزار می‌شود درست مثل انتخابات ریاست جمهوری پردنگ و فنگ است. به کسی که به عضویت آکادمی درآید، صفت « les immortels » در معنای نامیرا یا جاودان تعلق می‌گیرد. شخصی که بعد از انتخابات غیرعلنی به عضویت آکادمی پذیرفته شود، اونیفورم سبز رنگی به تنش می‌کنند که برخلاف اونیفورم نظامی‌ها معمولاً به قامت نویسندگان و شاعران محنت‌کشیده زار می‌زند. بعد از این تشریفات او که حالا با این وضعیت به گروه انسان‌های جاودانه و نامیرا تعلق دارد، در پاله‌ی پاریس سخنانی ایراد می‌کند و بعدش هم می‌تواند روی یکی از چهل صندلی‌ شماره‌دار تا آخر عمر لم بدهد.

صندلی‌های ناراحت آکادمی فرانسه و دولت‌های ساقط‌شده در ایران

در زمان لویی چهاردهم، یکی از اعضای آکادمی به پادشاه شکایت برد که صندلی‌های آکادمی بسیار ناراحت است. این بود که لویی چهاردهم این مبل‌ها را به آکادمی اهداء کرد و تا امروز هم همچنان پا برجا باقی مانده‌اند. با وجود آنکه اساسنامه‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی را از روی دست فرانسوی‌ها نوشته‌اند و بنیانگذار هر دو هم روحانی‌ها هستند، اما امثال حداد عادل یا حسن حبیبی که اصلاً اولین رییس فرهنگستان زبان فارسی بود و در همه‌ی دولت‌ها، از دولت بازرگان تا امروز سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی را تدوین کرده، فراموش می‌کنند که در کشوری که در طی هفتاد سال سه فرهنگستان به خود دیده، طبعاً نمی‌توان انتظار داشت که فرهنگستانش همان پیوستگی و مداومت آکادمی فرانسه را داشته باشد که از زمان لویی چهاردهم تا امروز حتی صندلی‌هایش هم تغییر نکرده است.

صندلی شماره‌ی ۳۲

در هر حال پنجشنبه‌ی هفته‌ی گذشته فرانسوا ویرگان به عضویت آکادمی انتخاب شد و کرسی شماره‌ی ۳۲ یعنی یکی از همین صندلی‌های عتیقه را از آن خود کرد. این صندلی‌ها هر کدام تاریخچه‌ای دارند. روی آنها کسانی مثل راسین و اوژن یونسکو که از قضا خودش نمایشنامه‌ی معروف «صندلی‌ها» را نوشته لم داده‌اند. با این حال هیچکدام به اندازه‌ی صندلی شماره‌ی ۳۲ معروف نیست.

تا سال ۱۸۱۶ لوسین بناپارت، برادر ناپلئون کرسی شماره‌ی ۳۲ را به خود اختصاص داده بود. او را از آکادمی اخراج کردند. بعد لویی سیمو نوژه کرسی شماره‌ی ۳۲ را به دست آورد و او هم خودش را از روی پل «پون‌دزار» توی رودخانه سن انداخت. او اولین عضو جاودانه و نامیرای آکادمی فرانسه بود که خودکشی کرد. آلفرد دو وینی، که شاعری بود برای خودش کرسی شماره‌ی ۳۲ را تصاحب کرد. چون او را بعد از پنج بار رأی‌گیری انتخاب کرده بودند، در سخنرانی‌اش آکادمی را مسخره کرد. این سخنرانی به یک جنجال و یک افتضاح تبدیل شد و برای همین او را هر چند اخراج نکردند، اما همه از او منتفر بودند و تحریمش کردند. جانشین او بعد از تصاحب این کرسی بلافاصله درگذشت. روبر آرون که او هم نویسنده‌ای بود، شش روز قبل از آنکه بتواند روی این صندلی بنشیند، مرد. بعد موریس رم که نویسنده و شاعر نبود، این کرسی نفرین‌شده را از آن خود کرد که خوشبختانه اتفاقی هم برایش نیفتاد. پس از او در سال ۲۰۰۳ نوبت رسید به آلن رب‌گریه، بنیانگذار رمان نو. کار نشستن رب‌گریه بر روی این صندلی اما مدام به تأخیر می‌افتاد. رب‌گریه از پوشیدن اونیفورم سبزرنگ خودداری کرد و ترجیح می‌داد به جای آن اونیفورم که همگان را به یاد دن‌کیشوت می‌اندازد و به تن نویسنده‌ها و شاعران محنت‌کشیده زار می‌زند، یک ژاکت معمولی بپوشد. آکادمی موافقت نکرد. بعدش هم که توافق حاصل شد، رب‌گریه نپذیرفت در مراسم رسمی شمشیر دست بگیرد. آن هم تبدیل شد به یک معضل و باز مراسم به تعویق افتاد تا این‌که عمر رب‌گریه به سر آمد و بدون آنکه بر روی صندلی شماره‌ی ۳۲ نشسته باشد، جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و رخت از دنیا بربست. صندلی شماره‌ی ۳۲ خالی ماند و ماند تا هشت سال بعد، یعنی پنجشنبه‌ی هفته‌ی گذشته که رسید به «فرانسوا ویرگان» نویسنده‌ی دوازده رمانی که احتمالاً کسی خارج از بلژیک و فرانسه نامی از آنها نشنیده است.

فانتوم صندلی شماره‌ی ۳۲

نگفته پیداست که یک صندلی با چنین تاریخچه‌ای موضوع خوبی برای رمان‌نویس‌ها می‌تواند باشد. گستون لرو، نویسنده‌ی «فانتوم اپرا» در سال ۱۹۰۹ رمانی نوشت به نام « Le Fauteuil hanté » یا «صندلی اشباح» درباره‌ی همین صندلی شماره‌ی ۳۲. سال گذشته شبکه‌ی تلویزیونی «فرانس دو» فیلمی را بر اساس این رمان به نمایش گذاشت. ناتالی رم، دختر موریس رم، همان کسی که صندلی شماره‌ی ۳۲ را به خود اختصاص داد اما آن‌قدر جان‌سخت بود که نفرین آن نتوانست بلایی سرش بیاورد، یک داستان جنایی طنزآمیز درباره‌ی این صندلی نوشت و با نام «فانتوم صندلی شماره‌ی ۳۲» منتشر کرد.

وقتی پنجشنبه‌ی هفته‌ی گذشته فرانسوا ویرگان به عضویت آکادمی فرانسه درآمد و رسماً صندلی شماره‌ی ۳۲ را اشغال کرد، خبرنگاران از او پرسیدند آیا از اینکه نفرین این صندلی دامن او را بگیر وحشت ندارد؟

ویرگان پاسخ داد: بالاخره روزی حتی اشخاص نامیرا و جاودان هم می‌میرند.

عکس‌ها (از بالا به پایین)

آلن رب‌گریه، نویسنده‌ی فرانسوی و بنیانگذار سبک «رمان نو» و یکی از اعضای آکادمی فرانسه که حاضر نشود اونیفورم آکادمی را تن کند و در مراسم رسمی شمشیر به دست گیرد.
حسن حبیبی، نخستین رییس فرهنگستان ادب و زبان فارسی و از تدوین‌گران سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی که از دولت بازرگان تا امروز در رأس سیاست‌گزاری فرهنگی ایران قرار دارد.
فرانسوا ویرگان، نویسنده‌ی بلژیکی – فرانسوی که پنجشنبه‌ی هفته گذشته به عضویت آکادمی فرانسه درآمد.
فانتوم صندلی شماره‌ی ۳۲، رمان طنزآمیزی درباره‌ی صندلی شماره‌ی ۳۲، نوشته‌ی ناتالی رم

در همین زمینه:

::عضویت افتخاری یک هنرمند ایرانی در آکادمی فرانسه، ایرج ادیب زاده::

عضویت افتخاری یک هنرمند ایرانی در فرهنگستان فرانسه

Sun, 19 Jun 2011 13:28:17 +0000

گفت‌و‌گوی ایرج ادیب‌زاده با عباس بختیاری درباره‌ی عضویت او در فرهنگستان فرانسه

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - سرانجام یک رمان‌نویس ۶۹ ساله‌ی فرانسوی‌ ـ بلژیکی کرسی شماره‌ی ۳۲ آکادمی فرانسه یا «فرهنگستان فرانسه» را به‌دست آورد. این کرسی‌ از زمان مرگ «آلن رب‌گریه»، نویسنده و فیلمساز مشهور فرانسوی خالی مانده بود.

«فرانسوا ویرگان» روز پنجشنبه ۱۶ ژوئن (۲۶ خرداد ۱۳۹۰) در حالی‌که گارد احترام در فضای بیرون تالار فرهنگستان آماده بود، به عضویت آکادمی فرانسه پذیرفته شد. فرانسوا ویرگان تاکنون ۱۲ رمان نوشته و یکی از رمان‌هایش جایزه‌ی ادبی «گنکور» را از آن خود کرده است.

در این مراسم به‌جز اعضای اصلی آکادمی فرانسه، که تعداد آن‌ها ۴۰ نفرند، گروهی از چهره‌های هنری، نویسندگان، شاعران، سینماگران، نقاشان، مجسمه‌سازان و طراحان معروف هم حضور داشتند. ازجمله میهمانان جلسه‌ی فرهنگستان فرانسه «عباس بختیاری» موسیقی‌نواز، سینماگر و مدیر «انجمن فرهنگی پویا» بود که به عضویت کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه درآمده است.

در گفت‌وگوی ویژه‌ی «زمانه» با عباس بختیاری، پس از آنکه به اتفاق او از تالار اصلی فرهنگستان فرانسه بیرون می‌آیم، احساسش را می‌پرسم:

عباس بختیاری - شادی‌آور است. بسیار خوشحالم. به‌عنوان یک ایرانی افتخار می‌کنم که به عضویت کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه درآمده‌ام و امیدوارم بتوانم برای جامعه‌ی ایرانی در داخل و خارج از کشور مفید باشم.

فکر می‌کنید بیشتر به‌خاطر کدام یک از فعالیت‌هایتان شما را به افتخاری که می‌گویید نائل کرده‌اند، فعالیت‌های هنری، اجتماعی یا مسائل دیگری که به‌هرحال در این چندسال دنبال کرده‌اید؟

اطلاعاتی که در مورد فعالیت‌هایم داشتند، شگفت‌انگیز و غیر قابل تصور بود. ولی آنچه عمدتاً حضور مرا در کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه به رسمیت می‌رساند، ۲۱ سال فعالیت در راه انسانیت در عرصه‌ی فرهنگ و هنر است.

آیا پیش از شما یک شهروند ایرانی دیگر عضو افتخاری آکادمی فرانسه بوده؟

تا آنجا که اطلاع دارم، گویا پیش از این خانم فرح دیبا عضو کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه بودند. البته بسیار خوشحالم، چون به من این امکان را دادند که دو نفر را به آکادمی معرفی کنم و من هم دو سینماگر برجسته‌ی کشورمان را به‌خاطر ارزش کارشان در این دوسال معرفی کردم. آقایان جعفر پناهی و مجتبی میرطهماسب هم از این پس عضو کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه هستند و این موضوع رسماً و کتباً به آن‌ها ابلاغ خواهد شد.

با این تفاصیل وظایف شما از این پس در جامعه فرانسه تفاوت خواهد کرد - در جامعه هنری فرانسه برای ایران؟

قطعاً. قصد دارم نادیده‌های ایران را در فرانسه به تصویر کشم. به‌ویژه امیدوارم امکاناتی در اختیارم قرار دهند و بتوانم این حرکت را بیشتر روی فعالیت زنان در ایران متمرکز کنم.

آیا به فعالیت‌های هنری و سینمایی‌تان همچنان ادامه می‌دهید؟

قطعاً. امکاناتی در اختیار من قرار خواهد گرفت و من شرافتمندانه تعهد می‌دهم این امکانات را در راه فرهنگ و هنر ایران به‌کار گیرم و حامی هنرمندان ایران باشم؛ چه آن‌هایی که در داخل کشور هستند و از امکانات و تسهیلات لازم برخوردار نیستند، و چه هنرمندانی که در تبعید هستند. نکته‌ای که برای من اهمیت داشت، جذاب بود و بسیار مرا تحت تأثیر قرار داد، این بود که رئیس کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه از تمام مسائل و رنج‌هایی که در این ۲۸ سال تبعید بر من رفته، آگاه بود. از اعتصاب غذای ۱۲ روزه برای حفظ مرکز مستقل فرهنگی ایرانیان تا حضور من در صحنه‌های بین‌المللی، به خاطر موسیقی، بازی در سینما و حتی پروژه‌ی ۲۰۱۲ که قرار است یک فیلم بلند سینمایی کار کنم.

عباس بختیاری: جعفر پناهی و مجتبی میرطهماسب هم از این پس عضو کمیته‌ی افتخاری آکادمی فرانسه هستند و این موضوع رسماً و کتباً به آن‌ها ابلاغ خواهد شد.

نکته‌ی بعدی که باز برایم مهم بود این بود که می‌دانستند سال‌هاست از نویسندگان، ادیبان، شاعران و هنرمندان ایرانی حمایت کرده‌ام؛ هم در زمینه‌ی موسیقی و هم در زمینه‌ی سینما و هنرهای دیگر. اگر یکی از هموطنان من از کارنامه‌ام آگاه بود، شاید چندان تعجب نمی‌کردم. ولی وقتی که متوجه شدم یک هنرمند فرانسوی که من فقط نام او را شنیده بودم، می‌دانستم نویسنده است و کارگردان برجسته‌ی سینمای بلژیک بوده، با فعالیت‌هایم آشناست، تعجب کردم. به او گفتم روزی ۱۶ ساعت حرکت کردم برای اینکه حرف نزده باشم. چون در حرف انسان ممکن است زیاد دروغ بگوید، ولی در عمل کسی نمی‌تواند آنچه را که عملاً انجام داده، انکار کند. رابطه‌ی خیلی خوبی‌ست. امیدوارم پروژه‌ای را که در نظر دارم بتوانم در فرانسه و یا سوئیس و یا در کشور دیگری پیش ببرم؛ نادیده‌های ایران را و ذهنیت زنان هنرمند ایران را به تصویر بکشم و نشان بدهم و همچنین بتوانم از ایده‌ها و ذهنیتی که هنرمندان تبعیدی ما در خارج از کشور دارند، حمایت کنم. امیدوارم امکانات لازم در اختیارم قرار گیرد.

با شناخته شدن بیشتر شما در مجامع فرانسه، فکر می‌کنید راحت‌تر به شما این امکانات داده شود؟

قطعاً. «مرکز فرهنگی پویا» ۲۱ سال قدمت دارد و با این‌حال در این مدت به ما بودجه ندادند. به‌طور مستقل با حرفه‌های دیگری که داشتم، نظیر کلاس‌های آموزشی موسیقی، حضور در فستیوال‌ها، بازی در سینما و کارهای فرهنگی‌ ـ هنری توانستم هزینه‌های این مرکز فرهنگی را تأمین کنم. فکر می‌کنم از این پس تأمین چنین هزینه‌هایی بسیار آسان‌تر خواهد شد. امیدوارم کسانی که به من رأی دادند، با توجه به‌شناختی که از کار من و به قول خودشان از صداقتم در ۲۱ سال گذشته دارند، امکاناتی فراهم کنند و بتوانم حامی جامعه‌ی ایرانی در فرانسه باشم.

حالا سئوالی را که اول می‌بایست ابتدا مطرح می‌کردم، در پایان این گفت‌و‌گو با شما در میان می‌گذارم. فعالیت‌های هنری، اجتماعی را از کجا شروع کردید؟

در شرایط سخت در تبعید، زندگیم را در پاریس آغاز کردم.

پیش از اینکه به خارج بیایید، فعالیت هنری داشتید؟

پدرم موزیسین و استاد موسیقی بود. از کودکی نزد پدرم سازهای کوبه‌ای را آموزش دیدم و در ایران در هفت نمایشنامه و در واقع کار تئاتری حضور داشتم. حدود یک‌سال و نیم در کارگاه نمایش بودم؛ در دوره‌ای که آقای اسماعیل خلج در کارگاه نمایش فعالیت می‌کرد. بعدهم که انقلاب ۵۷ پیش آمد.

عکس‌ها از: ایرج ادیب‌زاده

در همین زمینه:

::گفت‌و‌گوی ایرج ادیب‌زاده با عباس بختیاری درباره‌ی حضور گروه پویا در جشنواره‌ی جهانی موسیقی مدینه::
::گفت‌و‌گوی ایرج ادیب‌زاده با عباس بختیاری درباره‌ی جشنواره‌ی فیلم کن::
::گفت‌و‌گوی ایرج ادیب‌زاده با عباس بختیاری و پیام رهنما درباره‌ی بازداشت جعفر پناهی::