گفت‌وگو

متأسفانه، گفت‌و‌گو همیشه ادامه یک جنگ است

nikfar — Sun, 10 Jul 2011 19:43:41 +0000

گفت‌و‌گو با "دیگری" (۴)

اکبر کرمی

اکبر کرمی − آسیب شناسی توسعه نایافتگی و نیز ردیابی تحولات مثبتی که در جماعت و جامعه ایرانی در تاریخ معاصر و در چشم انداز حاکم بر این دست گفت‌و‌گوها، رخ داده است، دست کم به دو نکته‌ی اساسی اشاره دارد:

الف) ما هنوز به فرمول مناسب و جامعی برای حل و فصل مسالمت آمیز و کم هزینه اختلاف‌های خود دست نیافته‌ایم، فرمولی که بتواند هم وحدت ملی ما (امکان ختم به هنگام گفت‌و‌گوها) را حفظ کند و هم تفاوت‌ها و پرگونگی‌های ما (امکان ادامه‌ی گفت‌و‌گوها) را پاس بدارد؛ فرمولی برای "ملی کردن قدرت".

ب) غالب تحولات مثبت در طول یکصد سال اخیر، نه به دلیل تحولات درونزا، که به واسطه‌ی سرریز دستاوردهای جهان مدرن در ایران رقم خورده است.

برون رفت از بن بست‌های موجود در پهنه‌ی گفت‌و‌گوهای ملی، در گرو باز شدن ایران به سمت جهان جدید و شکستن بن بست گفت گوهایمان با جهان مدرن و کشورهای توسعه یافته است.

از این منظر، برون رفت از بن بست‌های موجود در پهنه‌ی گفت‌و‌گوهای ملی، در گرو باز شدن ایران به سمت جهان جدید و شکستن بن بست گفت گوهایمان با جهان مدرن و کشورهای توسعه یافته است.

صلح با جهان آزاد، مقدمه‌ی صلح با آزادی است.

جامعه‌ی ایرانی در عبور از بحرانی که در پهنه‌ی گفت‌و‌گوهای سیاسی به آن گرفتار آمده است با سه دسته مشکل اساسی روبرو است.

اول: فقر واقع بینی

"ایران آینده" در گفت‌و‌گوهای بسیاری از گروه‌های اجتماعی و سیاسی با ایران موجود بسیار فاصله دارد و روشن نیست که این فاصله - متناسب با مناسبات حاکم بر گفت‌و‌گو در جهان جدید – چگونه‌ می‌تواند و باید پر شود؟

گاهی از ایران آینده چنان صحبت می‌شود که گویی جمهوری اسلامی اصلاً موجود نیست، هیچگاه موجود نبوده است و ما در برپایی اش هیچ نقشی نداشته ایم.

گاهی از ایران آینده چنان صحبت‌ می‌شود که گویی جمهوری اسلامی اصلاً موجود نیست، هیچگاه موجود نبوده است و ما در برپایی اش هیچ نقشی نداشته‌ایم؛ و به طور باژگونه، در دیگر سوی، کسانی از ایران آینده به گونه ای یاد‌ می‌کنند که گویی خیل مخالفان، معاندان و منتقدان جمهوری اسلامی از مریخ آمده‌اند و به زودی نیز‌ می‌توان آن‌ها را به مریخ بازپس فرستاد و از شرشان خلاص شد! در این دست گفت‌و‌گوها، فارغ از نیت و خواهش طرف‌های گفت‌و‌گو، واقعیت ایران موجود با همه‌ی دار و ندارش، انکار‌ می‌شود و درنتیجه، گفت‌و‌گو به پهنه ای کشیده‌ می‌شود که نسبت مناسبی با واقعیت‌های موجود ندارد و بیشتر به رویاها و خواهش‌های ما آلوده است. در چنین بستری است که جستجوی صلح فراموش‌ می‌شود و همه چیز برای پایان بخشیدن غیردمکراتیک به هر گفت‌و‌گویی مهیا‌ می‌گردد.

این دست گفت‌و‌گوها با هر نیتی که دنبال شوند، ناگزیر، تبعیض، ناپایداری و خشونت را به ایران آینده حمل و در آن نهادینه خواهد کرد. برونشد ایران امروز از ورطه‌ی هول انگیزی که در آن گرفتار آمده است – اگر هنوز برونشدی وجود داشته باشد – شاید در به رسمیت شناختن واقعیت‌های موجود باشد؛ موزاییک رنگارنگ ایران، تنها بخشی از این واقعیت سترگ است. گفتمانی که نتواند یا نخواهد همه‌ی اجزای این رنگین کمان انسانی را در خود جای دهد و آنان را گشاده دستانه بر سفره‌های گفت‌و‌گو‌های گوناگون بنشاند، جز جا به جا کردن مشکل و تکرار تاریخ، کاری از پیش نخواهد برد.

برونشدی اگر باشد، لابد در گفت‌و‌گو نهفته است؛ گفت‌و‌گوهایی که جز با پایان‌های دمکراتیک به آرامش و صلح نمی‌رسند.

واقع گرایی ایجاب می‌کند هر گفت‌و‌گویی از شرایط موجود و نقطه‌ای که در آن ایستاده ایم شروع شود؛ اما همچنین واقع گرایی ایجاب می‌کند که همیشه و در همه حال به لوازم حداقلی یک گفت‌و‌گو پایبند باشیم و در مورد هر چه مصالحه می‌کنیم، در مورد آن‌ها تن به سازش ندهیم.

هر گفت‌و‌گویی در مورد ایران فردا باید از نقطه ای شروع شود که در آن ایستاده‌ایم.

برای روشن شدن این ادعا و تفاوت آن با ادعای دیگری که برخی از جریان‌های مدعی اصلاح طلبی در سایه‌ی آن قرار گرفته‌اند، باید بین "آغاز گفت‌و‌گو از نقطه ای که ایستاده‌ایم" با "تن دادن به وضعیتی که در آن گرفتاریم" تمایز بگذاریم؛ آغاز گفت‌و‌گو، بیش از هر چیز به نهادینه کردن "گفت‌و‌گو" و لوازم و مناسبات آن چشم دارد، در حالی که تن دادن به وضعیت موجود، هر عنوانی که داشته باشد،‌ می‌تواند به نوعی، فرار از مسئولیت‌هایی باشد که گفت‌و‌گو و مناسبات آن بر شانه‌های ما‌ می‌گذارد.

گفت‌و‌گو از مسئولیت هایمان در "فرایند گفت‌و‌گو"، به هیچ روی نباید به "عدالت‌طلبی" در پهنه‌ی سیاست یا راهبرد "همه یا هیچ"، که هر دو‌ می‌تواند برای پیشبرد امر سیاسی مهلک باشد، فروکاهیده شود. واقع گرایی ایجاب‌ می‌کند هر گفت‌و‌گویی از شرایط موجود و نقطه ای که در آن ایستاده‌ایم شروع شود؛ اما همچنین واقع گرایی ایجاب‌ می‌کند که همیشه و در همه حال به لوازم حداقلی یک گفت‌و‌گو پایبند باشیم و در مورد هر چه مصالحه‌ می‌کنیم، در مورد آن‌ها تن به سازش ندهیم. تضمین "امکان ادامه‌ی گفت‌و‌گو در آینده" و نیز "تضمین امکان پایانیدن دمکراتیک به هر گفت‌و‌گویی در آینده"، حداقل پرنسیپ و لوازم یک گفت‌و‌گو است؛ بدون چنین تضمین هایی، ادامه دادن به شرایط موجود و تن دادن به سازش، تن دادن به بردگی و بازگشت به "جهان پیش از گفت‌و‌گو" است؛ بازگشتی که تنها مشکل را جا به جا‌ می‌کند، برای مخالفان گفت‌و‌گو وقت‌ می‌خرد و جنگ را به آینده‌ می‌کشد.

گفت‌و‌گو با دیگری، بیش از هرجای دیگر در ایران امروز، در پهنه‌ی اخلاق به بن بست رسیده است.

عبور از "جهان پیش از گفت‌و‌گو" و ارج شناسی عمودی، به "جهان گفت‌و‌گو" و ارج شناسی افقی، همیشه با جنگ ممکن است؛ چه وقتی گفت‌و‌گو تعطیل‌ می‌شود، جنگ آغاز‌ می‌شود. وقتی اطراف یک گفت‌و‌گو از ادامه‌ی آن گفت‌و‌گو طفره‌ می‌روند و حداقل‌های گفت‌و‌گو را به چالش‌ می‌کشند، عملن جنگ آغاز شده است؛ مسئولیت ما در قامت جریان‌های اصلاح طلب، مداراپیشه و ضد خشونت نه در شانه خالی کردن از این جنگ تحمیلی که در مدیریت انسانی، غیرخشونت آمیز و صلح طلبانه‌ی آن برای در آمدن به جهان گفت‌و‌گو است. اگر ‌نمی‌توانیم از عهده‌ی جنگی که مخالفان گفت‌و‌گو به ما تحمیل کرده‌اند، مسئولانه و سرفراز برآییم، به خاطر آن است که شجاعت لازم برای ماندن غیرخشونت آمیز بر حقوق خود در یک گفت‌و‌گو را از دست داده‌ایم. تن دادن به ذلت بردگی و از دست دادن حداقل‌های یک گفت‌و‌گو، هر عنوانی داشته باشد، ‌نمی‌تواند بر کمبودهای ما سرپوش بگذارد.

گفت‌و‌گو در شرایط موجود، گفت‌و‌گو در ذیل قانون اساسی است.

امکان گفت‌و‌گو در ذیل قانون اساسی با توجه به آن چه پیشتر آورده ام، به امکان یک بده بستان واقعی بین حاکمیت و مخالفان آن مربوط است. اگر امکان یک بده بستان واقعی وجود داشته باشد، بی هیچ شرمندگی باید با شجاعت به گفت‌و‌گو نشست و اگر نه، باید شجاعانه جنگید تا زمینه‌ی یک گفت‌و‌گوی واقعی فراهم آید.

در یک بده بستان واقعی، مخالفان تن به قانون‌ می‌دهند و از جنگ فاصله‌ می‌گیرند و حاکمیت هم‌ می‌پذیرد که به سایه‌ی قانون بازگردد و از هر گونه ادعایی که بخواهد فردی، یا نهادی را فراتر از قانون بنشاند فاصله گیرد. مخالفان به طور موقتی به کسانی که در مناسب تصمیم گیری اند، تن‌ می‌دهند و حاکمیت هم‌ می‌پذیرد که چرخش آزاد در این مناسب را با تضمین "انتخابات آزاد"، بیمه کند. مخالفان‌ می‌پذیرند که به "ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ذیل قانون اساسی" باز گردند و حاکمیت هم‌ می‌پذیرد که ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ذیل قانون اساسی را تضمین کند و از هرگونه تفسیری از قانون که آلوده به فرایند سرکوب، سانسور و سکوت است، فاصله گیرد. مخالفان‌ می‌پذیرند که گفت‌و‌گو‌های خود را به سایه‌ی قانون بکشانند و حاکمیت هم‌ می‌پذیرد که با تفسیر دمکراتیک از قانون، سایه‌ی قانون را بر فراز سر همه‌ی ایرانیان بکشاند.

ادامه‌ی گفت‌و‌گو در مورد ایران فردا از نقطه ای که در آن ایستاده‌ایم به اراده‌ی ما معطوف است؛ اراده ای معطوف به برابری، آزادی و صلح؛ اراده ای معطوف به "جامعه پذیری".

دوم: فقر جامعه پذیری

فقر واقع گرایی در برخی از جریان‌های ایران امروز تا آن جا پیش‌ می‌رود که در چینش پازل ایران فردا، برخی از قطعات این رنگین کمان انسانی از قلم‌ می‌افتد؛ و این به آن معناست که "جماعت" ایرانی در کشاکش گذار به "جامعه"‌ی ایرانی از نفس افتاده است و ‌نمی‌تواند به ضرورت‌های چنین گذاری ملتزم بماند.

بسیاری از جریان‌های مذهبی هنوز صدای فزاینده‌ی غیرمذهبی‌ها و سکولارها را که به تبعیض‌زدایی از پهنه‌ی سیاست خیره شده‌اند، ‌نمی‌شنوند و در عوض برخی از جریان‌های سکولار و غیرمذهبی آن چنان دچار توهم اند که پایان جمهوری اسلامی را با پایان مذهب در ایران یکی‌ می‌پندارند!

فقر امکان‌سنجی بود که برخی از نخبگان مشروطه را به دامگاه پیوند نامیمون دین و سیاست کشاند.
فقر امکان‌سنجی بود که رمانتیسم بهمن ۵۷ را تخدیر و کور کرد و در حالی که سرگرم تصویر رویاهای خود در ماه بود، حکومت نیمه جان مشروطه که برای نشستن بر سر میز مذاکره آماده بود با حکومتی دینی تمامت خواهی که بر سر هیچ موضوعی حاضر به گفت‌و‌گو نیست معاوضه شد.

تبعیض زدایی در پهنه‌ی اخلاق، از تبعیض زدایی در پهنه‌ی دین هم پیچیده تر‌ است و با مشکلات بیشتری رو به رو است؛ اگر خواست‌های سکولار، آن قدر تنومند اند که محافظه کاران را به وحشت انداخته است، سکسوآلیزم و آزادی‌های اخلاقی و آزادی در پهنه‌ی اخلاق، هنوز در اول راه است. با این همه، نباید فراموش کرد که سکسوالیزم به لحاظ نظری مقدم بر سکولاریسم است و به لحاظ عملی نیز مساله‌ی اصلی جامعه‌ی ما با سکولاریزم، درهراس از آزادی‌های اخلاقی و آزادی در پهنه‌ی اخلاق نهفته است؛ چه، بسیاری از مخالفان و منتقدان نظام موجود از درازدستی‌های حکومت در پهنه‌ی اخلاق و اجتماع گلایه دارند. جمهوری اسلامی - با همه‌ی نقایصی که دارد – اگر‌ می‌توانست به آزادی‌های اجتماعی، اخلاقی و دینی تن دهد، بخش بزرگی از مخالفان، معاندان و منتقدان خود را از دست‌ می‌داد.

پذیرفتن دیگری در پهنه‌ی اخلاق و رسمیت بخشیدن به حضورش و آماده بودن برای گفت‌و‌گو با او، پیشنیاز ضروری هر گفت‌و‌گویی است.

گفت‌و‌گو با دیگری، بیش از هرجای دیگر در ایران امروز، در پهنه‌ی اخلاق به بن بست رسیده است؛ چه، تبعیض زدایی در پهنه‌ی سیاست، بی طرف کردن دولت و ملی کردن قدرت، بیش از هر چیز در گرو درک دینامیسم "لویاتان" قدرت است. غولی که نه به مدد اخلاق که با امداد از سازوکارهای مدنی قابل کنترول است. سازوکارها و نهادهایی که هم امکان ادامه‌ی هر گفت‌و‌گویی را تضمین‌ می‌کنند و هم امکان ختم به هنگام و موقت هر گفت‌و‌گویی را. استقرار چنین سازوکارهایی نه به مدد اخلاق (و انسان‌های اخلاقی) – که خود‌ می‌تواند مناقشه انگیز و تبعیض زا باشد - که با امداد از استانداردهای حقوق بشر و دمکراسی و نهادهای پشتیبان آن‌ها ممکن‌ می‌گردد.

برای درآمدن به چنین وضعیتی، ما نیازمند فیلسوفان سیاسی واقع بینی چون هابز و ماکیاول هستیم که بتوانند پوشالی بودن اخلاق جهان پیش از گفت‌و‌گو را با صدایی بلند و بی لرزش به ما یادآور شوند. برای درک چنین وضعیتی و درک تقابل اخلاق بردگان (اخلاق پیش از گفت‌و‌گو) و اخلاق خدایگان (اخلاق پس از گفت‌و‌گو که نام دیگر قانون است)، واقع بینی در پهنه سیاست گامی ضروری است. "جماعتی" که ‌نمی‌تواند با تاسیس قانون و ابرام آن، فرایند گفت‌و‌گو و مناسبات آن را نهادینه کند و رویاهایش هنوز به اخلاق - و اسطوره‌ی برادر بزرگ تری که به اخلاق پای بند است – گره خورده است، البته باید با رویای "جامعه" خداحافظی کند.

عبور از این انسداد، در گرو مکانیزم‌های انسجام آفرین پایداری است که بتواند همه‌ی ایرانیان را فارغ از دین، نژاد، زبان، جنس، اخلاق و باورهای مختلف در کنارهم قرار دهد. باید در پی انگاره‌های انسجام آفرینی باشیم که بتواند پهنه‌ی سیاست را از هر گونه تبعیض و نابرابری پاک و مصون بدارد. چنین روندی بیش هر چیز به صیقل خوردن گروها و جریان‌های مختلف برای جامعه پذیری و در کنارهم قرار گرفتن وابسته است. درکی از منافع ملی که بتواند به درک ما از منافع دیرآیندمان تاثیر بگذارد و ما را برای مبادله‌ی مدنی با یک دولت ملی آماده کند، از ضرورت‌های ملی کردن قدرت است. مبادله ای که در طی آن افراد توافق‌ می‌کنند به آزادی‌های خود قید بزنند و جامعه (دولت) هم‌ می‌پذیرد حقوق اساسی (حداقل آزادی و برابری) آن‌ها را بیمه کند.

سامان دادن به پهنه‌ی سیاست، به گونه ای که بتواند دولت را نسبت به همه‌ی گروها و اقلیت‌ها اجتماعی بی طرف کند (یعنی "ایران برای همه‌ی ایرانیان" باشد) و نیز توزیع قدرت، به گونه ای که بتواند هم امکان گفت‌و‌گوهای بی پایان را تضمین کند و هم امکان ختم به هنگام گفت‌و‌گوها را، مساله ای است که باید در پی حل جدی آن باشیم.

حاکمیت با تبعیض‌هایی آشکار، نه تنها بخش بسیاری از ایرانیان (غیر شیعه) را از دخالت مؤثر در سرنوشت خویش باز داشته است، که با باژگونه کردن مفاهیم و انگاره‌‌های قانونی، فقهی و مذهبی هم چون "ولایت مطلقه‌ی فقیه"، "حفظ نظام از اوجب واجبات است" و "امر به معروف و نهی منکر"، ایران را به زندانی بزرگ - حتا برای شیعیان - تبدیل کرده است.

فراتر از نام‌ها و نشانه‌ها - اگر بتوانیم از کمند "پارادکس‌های خودارجاع" بگذریم - هیچ چیزی در یک جامعه ثابت و همیشگی نیست؛ لاجرم هیچ اصلی و هیچ توافقی ‌نمی‌تواند و نباید ابدی و لایتغیر فرض شود. هر گفت‌و‌گویی‌ می‌تواند و باید ادامه پیدا کند.

واقعیت هر اجتماعی افراد و تفاوت‌های آن‌ها است؛ جامعه ای که این تفاوت‌ها را به رسمیت ‌نمی‌شناسد و ‌نمی‌تواند یا ‌نمی‌خواهد از آن‌ها محافظت کند، دیر یا زود دچار ناپایداری و بدخیمی خواهد شد و ازهم خواهد پاشید. به رسمیت شناختن این تفاوت های، بیش از هر پهنه‌ی دیگر، در پهنه‌ی اخلاق، ضرورت دارد. جماعت، جامعه و دولتی که ‌نمی‌تواند و یا ‌نمی‌خواهد به توزیع برابر شان تن دهد و همگان را برابر ببیند، البته به هیچ توزیع برابر دیگری از جمله آزادی، قدرت و ثروت تن نخواهد داد.

فقر جامعه پذیری و فقر آزادی و برابری دو روی یک سکه‌اند.

فقر جامعه پذیری، فقر امکان‌سنجی (فقر ارج شناسی و فقر صلح) برای ادامه‌ی گفت‌و‌گو نیز هست.

سوم: فقر امکان‌سنجی

ماندن در وضعیت موجود و نیز عبور از آن – فراتر از اراده‌ی ما - به امکانات ما نیز وابسته است. در عبور از بن بستی که در آن گرفتار آمده‌ایم، امکان‌سنجی در اتخاذ راهبردها و تاکتیک‌های مناسب، بخش مهمی از باری است که باید برداشته شود. فقر امکان‌سنجی، متاسفانه خود بخشی از مشکل ایران امروز است و عبور از آن، از لوازم ضروری هر گفت‌و‌گویی است.

فقر امکان‌سنجی (و فقر تاریخی) از دلایل اصلی تعلیق تاریخی ما در وضعیت آونگینی است که تاریخ ما را، تاریخی کمدیک‌ می‌نماید. فقر امکان‌سنجی است که به ما امکان‌ می‌دهد بدون توجه به تاریخ و تاریخ اندیشه، مدام از "آن چه خود داشت" لاف بزنیم و غرق در رویاهای باستانی خود پرگویی کنیم. فقر امکان‌سنجی است که به ما امکان‌ می‌دهد در کلاس‌های تاریخ جهان، دانش آموزان درخوری نباشیم و با انبانی خالی از تاریخی طولانی به خانه باز گردیم.

فقر امکان‌سنجی بود که برخی از نخبگان مشروطه را به دامگاه پیوند نامیمون دین و سیاست کشاند.

فقر امکان‌سنجی بود که رمانتیسم بهمن 57 را تخدیر و کور کرد و در حالی که سرگرم تصویر رویاهای خود در ماه بود، حکومت نیمه جان مشروطه که برای نشستن بر سر میز مذاکره آماده بود با حکومتی دینی تمامت خواهی که بر سر هیچ موضوعی حاضر به گفت‌و‌گو نیست معاوضه شد. تدوین قانون اساسی به شدت تبعیض آمیز جمهوری اسلامی به وسیله‌ی نخبگان روی دیگر سکه ای بود که تصویر خمینی را برای عوام در ماه انعکاس‌ می‌داد. این ناپایداری مزمن در همان گام نخست در رگ و پی جمهوری اسلامی دوید.

فقر امکان‌سنجی است که کشتی انقلاب ایران را به گل نشانده است و غالب ایرانیان را یکی پس از دیگری به پیاده شدن از آن وا‌ می‌دارد. انبوه حق سکوت‌های حاکمیت به لطف دلارهای نفتی است که ‌نمی‌گذارد این ناپایداری عمیق و مزمن این ساختار بیمار و بدخیم را از هم بپاشاند و سایه‌ی این دلارهای نفتی و ارزهای دیگر دینی است که به فاجعه‌ی نخبه کشی، آلترناتیو کشی و جوان کشی فله ای در ایران امروز امکان‌ می‌دهد.

اصلاح طلبی آری، اما تن دادن به یوغ برادربزرگ تر و نهادینه کردن اسطوره‌ی سترون آن، هرگز.
اصلاح طلبی آری اما بی پرنسیپی و کاسه لیسی هرگز.

حاکمیت با تبعیض‌هایی آشکار، نه تنها بخش بسیاری از ایرانیان (غیر شیعه) را از دخالت موثر در سرنوشت خویش باز داشته است، که با باژگونه کردن مفاهیم و انگاره‌های قانونی، فقهی و مذهبی هم چون "ولایت مطلقه‌ی فقیه"، "حفظ نظام از اوجب واجبات است" و "امر به معروف و نهی منکر"، ایران را به زندانی بزرگ - حتا برای شیعیان - تبدیل کرده است. زندان بان اعظم گام به گام به پیش آمده است و با تمهیدات بسیار شبه قانونی و غیرقانونی، قانون را به سایه‌ی برادر بزرگ تر (شخص رهبری) و اسطوره‌ی برادر بزرگ تر (نهاد رهبری) کشانده و از هم پاشانده است. مقاومت در برابر این روند بدخیم به لحاظ راهبردی، مقاومت در برابر زوال قانون و باز گشت به جنگ و وضعیت پیش از گفت‌و‌گو نیز هست؛ اما اگر حاکمیتی ‌نمی‌تواند و ‌نمی‌خواهد مناسبات گفت‌و‌گو و پایداری خود را به رسمیت بشناسد و محافظت کند، ما ‌نمی‌توانیم و نباید کاسه‌ی داغ تر از آش باشیم و بی مسئولیتی خود را در پاسداشت پرنسیب گفت‌و‌گو به فراموشی بسپاریم و با عناوین پر طمطراقی چون اصلاح طلبی و مصالحه آن را بزک کنیم.

اصلاح طلبی آری، اما تن دادن به یوغ برادربزرگ تر و نهادینه کردن اسطوره‌ی سترون آن، هرگز.

اصلاح طلبی آری اما بی پرنسیپی و کاسه لیسی هرگز.

وقتی اطراف یک گفت‌و‌گو از ادامه‌ی گفت‌و‌گو طفره‌ می‌روند و حداقل‌های یک گفت‌و‌گوی سالم و شفاف را به چالش‌ می‌کشند، در عمل جنگ آغاز شده است؛ مسئولیت ما در قامت جریان‌های اصلاح طلب، مداراپیشه و ضد جنگ، نه در شانه خالی کردن از این رویارویی تحمیلی، که در مدیریت انسانی، غیرخشونت آمیز و صلح طلبانه‌ی آن برای در آمدن به جهان گفت‌و‌گو است. اگر ‌نمی‌توانیم از عهده‌ی جنگی که مخالفان گفت‌و‌گو به ما تحمیل کرده‌اند، مسئولانه و سرفراز برآییم، به خاطر آن است که شجاعت لازم برای اصرار غیرخشونت آمیز بر حقوق خود در یک گفت‌و‌گو را از دست داده‌ایم.

پازل ایران آینده و جورچین این رنگین کمان انسانی و معرفتی در فرایند گفت‌و‌گو حل و فصل‌ می‌شود. در فرایند گفت‌و‌گو است که مناسبات تبادلات مدنی و بده بستان‌های سیاسی رشد‌ می‌کند و جریان‌ها و گروها آنقدر صیقل‌ می‌خورند که‌ می‌توانند کنار یکدیگر بنشینند. برای برون رفت از بن بستی که در آن گرفتار آمده‌ایم، راهی به جز گفت‌و‌گو ‌نمی‌ماند؛ اما نباید فراموش کرد که هیچ حاکمیتی - آن هم از جنس جمهوری اسلامی که دستش به خون شهربندان خود آلوده است – با سلام و صلوات و خواهش و التماس سر میز مذاکره حاضر ‌نمی‌شود.

برادر بزرگ تر را باید پای میز مذاکره نشاند.

امکان گفت‌و‌گو در ذیل قانون اساسی، به امکان یک بده بستان واقعی بین حاکمیت و مخالفان آن مربوط است. اگر امکان یک بده بستان واقعی وجود داشته باشد، بی هیچ شرمندگی باید با شجاعت به گفت‌و‌گو نشست، وگر نه، باید شجاعانه جنگید تا زمینه‌ی یک گفت‌و‌گوی واقعی فراهم آید.

تا سایه‌ی بلند قانون، گفت‌و‌گو همیشه ادامه‌ی یک جنگ است.

پایان

بخش‌های پیشین

در ستایش صلح

و اما جنگ

"گفت‌و‌گو" و بحران‌های آن در ایران معاصر

nikfar — Mon, 04 Jul 2011 04:02:41 +0000

گفت‌و‌گو با "دیگری"(۳)

اکبر کرمی

اکبر کرمی − گفت‌و‌گو در ایران معاصر به بن بست رسیده است.

به باور من "امتناع گفت‌و‌گو" حالا وجه غالبی از فرهنگ ما است. این امتناع هم در گفت‌و‌گوها در درون و هم در گفت‌و‌گوها با بیرون نمایان شده است؛ یعنی ما هم در گفت‌و‌گو‌های خودمانی به بن بست رسیده ایم و هم در گفت‌و‌گو با دیگران.

این که ایران امروز در صحنه‌ی جهان هر روز بیشتر از دیروز منزوی و ایزوله می‌شود، از سر اتفاق نیست، همه‌ی اتفاق است: تا اطلاع ثانوی هر گفت‌و‌گویی در ایران معاصر به بن بست خواهد رسید.

در تاریخ معاصر، هسته‌ی سخت این امتناع، با تقابل کاذب عقل و نقل رقم خورده است. گروهی شیاد یا شاید ساده دل، در قالب برادر بزرگتر، عقل خود را در پوششی از نقل (تاریخ مونتاژ شده)، خاتم هر گفت‌و‌گویی جازده اند و گفت‌و‌گو را تعطیل کرده اند. با نقل، نعل وارونه می‌زنند و عقل را به چالش می‌کشند. با نقل که چیزی جز عقل نیکان پوسیده یشان نیست، عقل جدید خود و دیگری را زنده به گور می‌کنند. نوعی هیچ انگاری مزمن که در گام نخست با انکار خود و قلم کردن پاهای خود شروع می‌شود و در گام‌های پسین، با انکار دیگری (این دیگری باید از آن "به کلی دیگر" که در اسطوره‌ی پدر تراکم یافته است، تمیز داده شود.). در این خودکشی آیینی، برادر بزرگتر، که ادامه‌ی اسطوره‌ی دانای مطلق و قادر متعال است، همه چیز را به کام خود می‌کشد و همه چیز برای قربانی شدن در پیش پاهایش دراز می‌شود. خودکشی، جوان کشی، نوکشی، خودکشی جمعی و دیگرکشی همه‌ی آن چیزی است که این نیست انگاری متعالی در پوششی از دروغ و پویشی از فریب به ما عرضه می‌کند.

"امتناع گفت‌و‌گو" حالا وجه غالبی از فرهنگ ما است. این امتناع هم در گفت‌و‌گوها در درون و هم در گفت‌و‌گوها با بیرون نمایان شده است؛ یعنی ما هم در گفت‌و‌گو‌های خودمانی به بن بست رسیده ایم و هم در گفت‌و‌گو با دیگران. این که ایران امروز در صحنه‌ی جهان هر روز بیشتر از دیروز منزوی و ایزوله می‌شود، از سر اتفاق نیست، همه‌ی اتفاق است: تا اطلاع ثانوی هر گفت‌و‌گویی در ایران معاصر به بن بست خواهد رسید.

امتناع گفت‌و‌گو در سه سطح متفاوت اما پیوسته و مرتبط بنیادهای فرهنگی ما می‌جود:

اول: بین نها د(id) که برساخته‌ای زیستی است با فراخود (superego) که برساخته‌ای اجتماعی است. نمود چنین بحرانی هم می‌تواند غیبت نهادهای اجتماعی برآمده از "نهاد" باشد و هم شکاف‌های سهمگینی که بین "باید ها" و "است ها" رویده است. در جامعه‌ای که نمی‌توان صدای "نهاد" و نهادهای سخنگوی آن را شنید، البته باید همیشه به "فراخود" و فرایندهای ظهور آن مشکوک بود. در سیطره‌ی سرکوب، سانسور و سکوت باید به "فراخود" و داوری هایش مشکوک شد. برای عبور از این بحران نیازمند کسانی چون فروید و پرلز هستیم، تا شاید بتوانیم با کودکان درون خود آشنا و مهربان گردیم و به صدای آن‌ها گوش فرا دهیم.

دخالت دین در پهنه‌ی قدرت و دخالت این هر دو در پهنه‌ی اخلاق، به تورم باید‌ها و نباید‌های دول (دول / شخص: اصطلاحی که در زندان برای امکانات دولتی در برابر امکانات شخصی اصطلاح شده است و بار تحقیر آمیزی دارد.) انجامیده است، که در غیبت تکاپوهای لازم در پهنه‌ی اخلاق خودبنیاد، شخص و خودفرمانفرما، ارزهای اخلاق رانتی را به شدت از رونق انداخته و بی اعتبار ساخته است. در نبود این دست گفت‌و‌گوهاست که فرصت لازم برای شکل گیری خودگردانی، خودبسندگی، فردیت و خود (ego) از کف می‌رود.

دوم: بین شهروندان.

نظام دانایی اسطوره‌ای و اسطوره‌‌های انبوه و ستبر، اندیشه و تاریخ اندیشه را در ایران امروز به مرز ورشکستگی کامل کشانده است. پرگویی و بی خردی توصیف مشفقانه‌ی گفت‌و‌گوهایی است که در این سطح ادامه دارد. نابرابری‌های گونه گونه و لایه لایه در کنار شعارها، ایدئولوژی‌ها و ادعاهای کم مایه‌ی عدالت خواهانه، وجه غالب این پرگویی و سترونی است. دمکراسی دینی، حقوق بشر اسلامی، عدالت علوی، انگاره‌ی ولایت فقیه و نهادهای اقیمی چون شورای نگهبان و بسیج و سازوکارهای بدخیمی مثل نظارت استصوابی، گزینش همه و همه از نمادهای این امتناع اند.

گفت‌و‌گوهای درونی نه تنها در مناسبات واقعی، که حتا در مناسبات حقوقی نیز، هر روز بیشتر از دیروز با بن بست روبرو می‌گردد. اگر تمامت‌خواهان دیروز با گنجاندن "اصل تراز" در متمم قانون اساسی مشروطیت، نطفه‌ی "اسطوره‌ی پدر" را برای نسل‌های آینده به ارمغان گذاشتند، و مجلس ختم مشروطه را پیشا‌پیش برپا کردند، امروز خلف صالحشان با برپایی نهادهای بدخیمی چون شورای نگهبان، "اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" را نهادینه کرده است.

تبعیض زدایی کامل (سکولاریزم سیاسی، اخلاقی و حقوقی) از اجتماع، نهادینه کردن استانداردهای حقوق بشر و استقرار دمکراسی راه گذر از این مسئله است.

سوم: ایران امروز و جهان جدید.

هم چنان که سیاست خارجی همیشه ادامه‌ی سیاست داخلی است، به نظر می‌رسد، گفت‌و‌گو با بیرون نیز باید ادامه‌ی گفت‌و‌گوهای درونی باشد. با این توضیح، تبیین مشکلاتی که در مواجهه با جهان جدید پیش آمده است شاید بتواند از مسیر آسیب شناسی "امتناع گفت‌و‌گو" در درون فراهم آید.

غنودن در آغوش پدر و بودن در سایه سار بلند او در فرهنگ "فاربی" (فارسی – عربی) از ام المسایل ما است. در چنین فرهنگی نه تنها ایستادن بر روی پاهای خود تشویق نمی‌شود، که مورد نکوهش و سرکوب است؛ و همگان به بودن در سایه‌سار آرامش‌بخش پدر دعوت می‌شوند. این تخدیر بزک شده، هسته‌ی سخت گریزِ فرهنگ سراسر نوزادمانده‌ای است که از اضطراب شیرین آدمیزادگی و سنگینی بار هستی می‌هراسد. چنین هراسی است که در نهایت به برادر بزرگ تر امکان می‌دهد، گفت‌و‌گو، حتا در پهنه‌ی "ایمان به اسطوره‌ی پدر" و "ایمان به اسطوره‌ی پیشنیان" را نیز به خدمت بگیرد. راز تلاش جانفرسای تمامت خواهان برای تسلط بر حوزه‌‌های دینی و امتداد انسداد به این پهنه‌‌ها را باید در همین موضع سراغ گرفت؛ چه آزادی و انسداد در پهنه‌ی گفت‌و‌گو امری خود پیش رونده است و تن دادن به حضورش، تن دادن به قانون "همه یا هیچ" هم هست!

گفت‌و‌گوهای درونی نه تنها در مناسبات واقعی، که حتا در مناسبات حقوقی نیز، هر روز بیشتر از دیروز با بن بست روبرو می‌گردد. اگر تمامت‌خواهان دیروز با گنجاندن "اصل تراز" در متمم قانون اساسی مشروطیت، نطفه‌ی "اسطوره‌ی پدر" را برای نسل‌های آینده به ارمغان گذاشتند، و مجلس ختم مشروطه را پیشا‌پیش برپا کردند، امروز خلف صالحشان با برپایی نهادهای بدخیمی چون شورای نگهبان، "اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" را نهادینه کرده است. اگر نیست انگاران یکصد سال پیش، مدرنیته و رویاهای مشروطه را در پیشگاه اسطوره‌ی پدر قربانی کردند، امروز نیست انگاری کارش به جایی رسیده است که می‌خواهد همه داشته‌‌های ما را به پای "ولی فقیه دوم" و نه حتا "انگاره‌ی ولی فقیه" بریزد.

جریان‌های تمامت خواه – از جمله ولی فقیه دوم - با تکیه بر مناسبات واقعی و نیز تفسیری ویژه و ابتر از انگاره‌‌هایی چون "ولایت مطلقه‌ی فقیه"، "حفظ نظام از اوجب واجبات است" و "امر به معروف و نهی از منکر"، روز به روز مناسبات حقوقی مردم سالارانه را لاغر تر و لاغر تر می‌کنند و سازوکارهای حضور مردم و نمایندگانشان را در گفت‌و‌گوها دشوارتر و پرهزینه تر. مناسبات واقعی بیمارگونه، این امکان را به استبداد داده است که همه‌ی سازمایه‌‌های اجتماعی را از محتوای دمکراتیک خالی کند و در فرایند ننگین سرکوب، سانسور و سکوت به کار برد. جعل اصطلاحات عجیبی هم چون "نظارت استصوابی" و "احراز صلاحیت" که ناظر به انتخابات و گزینش شهروندان می‌شود و "نظارت حراستی" که ناظر به رفتار و تصمیمات ولی فقیه است، اوج این فریبکاری را به نمایش می‌گذارد. تفسیر "نظارت بر انتخابات" با پسوند استصوابی و راهبرد "احراز صلاحیت" دستان برادر بزرگ تر (ولی فقیه) را در فرمایشی کردن هرچه بیشتر فرایند تصمیم گیری‌ها (انتخابات) کاملن باز می‌گذارد؛ و به طور وارونه، تفسیر "نظارت بر صلاحیت‌های ولی فقیه"، که مطابق با قانون به عهده‌ی نهاد "مجلس خبرگان" است، با پسوند حراستی، دست شهروندان را برای نقد ولی فقیه و حضور موثر در فرایندهای تصمیم سازی کاملن می‌بندد.

موانع ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به حضور قاطع برادر بزرگ تر و داوری‌های تمامت خواهانه و محدود کننده‌ی او نیست. "ایمان به دیگری" و داوری هایش و نیز ایمان به "داوری پیشینیان" نیز بخش مهمی از پازل امتناع گفت‌و‌گو در ایران امروز است،

"مجلس خبرگان" در عمل به واسطه‌ی تفسیرهای کشدار و بی معنا، ابتدا به "مجلس خبرگان فقها" و سپس با اعمال نظارت استصوابی به "مجلس خبرگان فقهای همسو با ولی فقیه موجود" تقلیل داده می‌شود. به این هم بسنده نمی‌شود و در فرآیندی غیرقابل درک، تمام مذاکرات این نهاد فرمایشی به پشت پرده رانده می‌شود و شهروندان حتا از در جریان قرار گرفتن گفت‌و‌گوها در این نهاد محروم می‌شوند. اضافه کردن این همه، به اصطلاح "نظارت حراستی" که برای توضیح کارکرد این نهاد سترون جعل شده است، می‌تواند به عمق فرایند همه جانبه‌ی "سرکوب، سانسور و سکوت" در نظام مبتنی بر اسطوره‌ی برادر بزرگ تر" اشاره داشته باشد. چنین نظامی را در مقایسه با "نظام‌های شهروندی" که در آن‌ها اصل بر آزادی و برابری تمامی شهروندان است، می‌توان "نظام شهربندی" نامید؛ نظامی که در سایه اش هیچ گفت‌و‌گویی بدون اراده‌ی برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود. در نظام شهربندی فرایند "ملی شدن" در گام نخست، یعنی ملی کردن تصمیم سازی‌ها و تصمیم گیری ها، با بن بست رو به رو می‌شود.

در چنین شرایطی، نه تنها امکان ادامه‌ی گفت گو در بسیاری از پهنه ها- به واسطه‌ی حضور پررنگ و سایه‌ی سنگین برادر بزرگتر- منتفی است که در اساس، هیچ گفت‌و‌گوی بی پایان و پایان دمکراتیکی به رسمیت شناحته نمی‌شود.

اما موانع ادامه‌ی گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به حضور قاطع برادر بزرگ تر و داوری‌های تمامت خواهانه و محدود کننده‌ی او نیست. "ایمان به دیگری" و داوری هایش و نیز ایمان به "داوری پیشینیان" نیز بخش مهمی از پازل امتناع گفت‌و‌گو در ایران امروز است، که ایرانیان را از ایستادن بر فراز پاهای خود و تکیه بر نیروی فرزانگی خویش باز می‌دارد. این گونه ایمان‌ها و داوری ها، نه تنها سهم به سزایی در تحدید گفت‌و‌گو‌ها به عهده دارند، که بستر لازم برای ترک تازی برادر بزرگ تر را نیز فراهم می‌آورند و در بزنگاه‌‌های سیاسی آب به آسیاب جریان‌های پیشامدرن و پایان‌های غیر دمکراتیک می‌ریزند.

غالب اصلاح طلبان مذهبی و پاره‌‌های اصلی جریان‌های ملی - مذهبی که حاملان "اندیشه‌ی دو بنی قانون" اند و قانون گذاری و توافق آدمیان را محدود به "منطقه الفراغ شرع" می‌دانند از این دسته اند. هر چند، بسیاری از این جریان‌ها در مواجهه با مناسبات مدرن و ملزومات جهان جدید، مجبورند روز به روز محدوده‌ی این منطقه را گسترش دهند و از گفت‌و‌گوهای بی پایان و پایان‌های دمکراتیک دفاع کنند، اما در عمل، همواره همانند یک ترمز کار می‌کنند و فرصت پیشبرد گفت‌و‌گوها و امکان توافقات تازه را از جامعه می‌ستانند.

امتناع گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به پهنه‌ی سیاست نیست و در سطح بالای سرکوب، سانسور و سکوت رسمی هم خلاصه نمی‌گردد؛ چه، تمامت خواهی چنان در تار و پود اندیشه‌‌های اسلام گرایان و سنت گرایان تنیده شده است که هیچ فضایی خالی از قدرت برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود.

امتناع گفت‌و‌گو در ایران معاصر تنها محدود به پهنه‌ی سیاست نیست و در سطح بالای سرکوب، سانسور و سکوت رسمی هم خلاصه نمی‌گردد؛ چه، تمامت خواهی چنان در تار و پود اندیشه‌‌های اسلام گرایان و سنت گرایان تنیده شده است که هیچ فضایی خالی از قدرت برادر بزرگ تر تحمل نمی‌شود. ادامه‌ی هیچ گفت‌و‌گویی بدون اجازه، اشاره و هدایت پهنه‌ی متمرکز قدرت ممکن نیست و هر پایانی تنها معطوف به اراده‌ی برادر بزرگ تر است. تعطیلی علوم انسانی در ایران امروز، بازتاب همین انسداد عمیق درونی است که در پهنه‌ی گفت‌و‌گو با بیرون تبلور یافته است. عدم تحمل علوم انسانی، ورشکستگی کامل نظام دانایی اسطوره‌ای و آداب شهربندی را به نمایش گذاشته است؛ چه، حاکمیتی که تحمل گفت‌و‌گوهای فرهنگی و علمی با دیگری را از کف داده است، البته گفت‌و‌گوهای مدنی و سیاسی را تاب نخواهد آورد.

هرچند در یک جامعه‌ی توسعه یافته، پهنه‌ی سیاست همیشه معطوف به پهنه‌ی فرهنگ و در امتداد آن قرار دارد، اما پیچیدگی‌های فرهنگی و گفت‌و‌گوهای بی پایان بسیاری که در پهنه‌ی فرهنگ ما، بی پایان و مناقشه انگیز رها شده است – که می‌تواند وجهی از توسعه نایافتگی، بی تاریخی و فقر تاریخ اندیشه باشد – نمی‌گذارد که بخواهیم برون شد از نکبت موجود را به حل و فصل مسایل خود و جستجوی پایان گفت‌و‌گوها در پهنه‌ی فرهنگ حواله دهیم. بگذریم از این مسئله که پهنه‌ی سیاست در اندیشه‌ی ما - در بنیاد خود - آن چنان آلوده و بدخیم شده است که امکان هر تکاپوی فرهنگی مستقل و خودبسنده را از ما می‌رباید.

با این همه، به نظر می‌رسد عبور از این انسداد، در گرو باز کردن گره گفت‌و‌گوهایمان در پهنه‌ی سیاست باشد.

متاسفانه همه راه‌‌ها در ایران امروز به رم سیاست و "ملی کردن قدرت" ختم می‌شود.

ادامه دارد

بخش‌های پیشین

در ستایش صلح

و اما جنگ

nikfar — Sun, 26 Jun 2011 22:35:08 +0000

گفت‌و‌گو با "دیگری"(۲)

اکبر کرمی

اکبر کرمی − مسئله‌ی صلح و انتخاب آن، هیچگاه ساده نبوده است و در عمل پیچیدگی‌های خیره کننده و خرد کننده‌ای وجود دارد.

همیشه وقتی گفت‌و‌گو تعطیل شود، جنگ هم آغاز می‌شود؛ وقتی گفت‌و‌گو تعطیل می‌شود، همه‌ی چیزهای خوب – از جمله صلح - تعطیل می‌شود.

از این منظر، جستجوی ریشه‌‌های تنومند جنگ را باید تا سرچشمه‌‌های خیس فرایندهای ختم یک "گفت‌و‌گو" دنبال کرد.

در هر گفت‌و‌گویی دو گونه "پایان" قابل تصور است:

اول: پایان‌های دمکراتیک،

دوم: پایان‌های غیر دمکراتیک.

همیشه وقتی گفت‌و‌گو تعطیل شود، جنگ هم آغاز می‌شود؛ وقتی گفت‌و‌گو تعطیل می‌شود، همه‌ی چیزهای خوب – از جمله صلح - تعطیل می‌شود.

در پایان‌های دمکراتیک، هر گفت‌و‌گویی همیشه بی پایان تلقی می‌شود؛ و ختم یک گفت‌و‌گو، همیشه بر اساس مصلحت‌ها و ضرورت‌های جمعی و به صورت موقتی، انعطاف پذیر و توافقی شکل می‌گیرد. بدین ترتیب هر موضوعی در این راهبرد، از جمله "مصلحت"، "ضرورت"، "توافق" و حتا "گفت‌و‌گو"، خود موضوعی است برای یک گفت‌و‌گوی بی پایان دیگر و توافقات تازه.

در پایان‌های دمکراتیک، انتخاب صلح و لوازم پایداری آن، ازجمله (برابری، آزادی و قانون/توافق) انتخاب‌هایی استراتژیک و پایه‌ای‌اند. به عبارت دیگر، گرچه در این راهبرد، همواره گفت‌و‌گو از – و در - موضوع برابری، آزادی و توافق وجود دارد و تلاش برای دریافت‌های تازه تر و نجات‌بخش تر ادامه دارد، اما این جستجوها و گفت‌و‌گو‌ها به معنای چشم پوشی از توافق‌های پیشین نخواهد بود. "تاریخ" و "تاریخ گفت‌و‌گو" در این دست تلاش‌ها اهمیتی بی بدیل دارد؛ تاریخی دانستن هر گفت‌و‌گویی نمی‌گذارد طرف‌های یک گفت‌و‌گو گرفتار تراژدی دگماتیزم شوند، خیال‌های فراتاریخی ببافند و از ادامه‌ی گفت‌و‌گو طفره روند، و تاریخ، نمی‌گذارد توافق‌های پیشین نادیده انگاشته شود، داوری‌های گذشته فراموش شود و کمدی تکرار رقم بخورد.

سازو کارهای ویژه برای "پایان‌های دمکراتیک" در یک گفت‌و‌گو (مثل حاکمیت دوره‌ای اکثریت، قرعه کشی، ریاست‌های ادواری و ...) و ضمانت‌های لازم برای "ادامه‌ی گفت‌و‌گو" (استاندارهای حقوق بشر که حداقل آزادی و برابری را بیمه می‌کنند) همچنین می‌تواند نام دیگر "توسعه" باشد. فرایندی که لوازم جامعه پذیری و زیست اجتماعی را برای همگان فراهم آورده و "جماعت" را به "جامعه" تبدیل می‌کند.

در این چشم انداز، توسعه نایافتگی هم می‌تواند به نبود ضمانت‌های لازم برای ادامه‌ی هر گفت‌و‌گویی اشاره داشته باشد و هم به نبود سازوکارهای لازم برای ختم دمکراتیک (و به هنگام) آن گفت‌و‌گوها. توسعه نایافتگی نوعی اختلال در فرایند تبدیل جماعت به جامعه است؛ سندرمی که ناکامی یک گروه انسانی را در کاربرد خردمندانه‌ی گفت‌و‌گو تصویر می‌کند.

تاریخی دانستن هر گفت‌و‌گویی نمی‌گذارد طرف‌های یک گفت‌و‌گو گرفتار تراژدی دگماتیزم شوند، خیال‌های فراتاریخی ببافند و از ادامه‌ی گفت‌و‌گو طفره روند، و تاریخ، نمی‌گذارد توافق‌های پیشین نادیده انگاشته شود، داوری‌های گذشته فراموش شود و کمدی تکرار رقم بخورد.

گفت‌و‌گو را نباید محدود به گفت‌و‌گوهای فلسفی، فرهنگی و سیاسی بدانیم، چه، هر گفت‌و‌گویی، از جمله گفت‌و‌گوهای اقتصادی، هنری، ورزشی و ... می‌تواند شامل این راهبرد باشد.

اگر بخواهیم عینی‌تر به این موضوع نگاه کنیم به نظر می‌رسد، انواع باورهای اسطوره‌ای و دینی و ایدیولوژیک، که به نوعی پایان تاریخ و پایان گفت‌و‌گو اشاره دارند، از جمله‌ی موانع اصلی ادامه‌ی یک گفت‌و‌گوی جدی هستند. پایان‌های اسطوره‌ای، ایمانی و ایدئولویک همواره با نادیده گرفتن و حذف گروه‌‌های مخالف و منتقد، به پایان گفت‌و‌گو و لاجرم آغاز جنگ دامن می‌زنند؛ چه این دست پایان ها، دست کم پاره‌ای از اجتماع را از همزیستی مسالمت آمیز با دیگران و جامعه پذیری محروم می‌کند و آنان را در دو راهی تسلیم یا طغیان سرگردان می‌سازد.

این پایان‌ها غیر دمکراتیک اند، یعنی هیچگاه نمی‌توانند با "ارج شناسی جدید" که آدمیان و داوری‌های آنان را آزاد، برابر و شناور می‌خواهد و می‌داند همراه گردد. در این پایان ها، ایستادن بر روی پاهای خود به رسمیت شناخته نمی‌شود و آدمی به ایستادن بر فراز پاهای دیگری و تسلیم برحکم وی آماده می‌شود. خودبسندگی افراد، گروه‌‌ها و گفت‌و‌گو‌ها در این راهبرد، نه تنها به رسمیت شناخته نمی‌شود که حتا آزاد نیز تصور و تصویر نمی‌گردد و همه به ذوب شدن در اسطوره‌ی بدخیم برادر بزرگ تر پروار می‌شوند.

مسئله‌ی اصلی در هر پایانی، چگونگی غلبه بر اصلی ترین بحران هستی (زندگی)، یعنی پرگونگی، تکثر و عدم ثبات در هستی است؛ در پایان‌های اسطوره‌ای همواره این "فصل الخطاب‌های اسطوره ای" اند که چنین نقشی را بر عهده دارند؛ فصل الخطاب‌هایی که همانند "موسی" به مدد جادوی کلمات و ایمان به اسطوره از نیل هستی آنتروپیک می‌گذرند. در پایان‌های دمکراتیک اما، همه چیز به توافق‌های موقتی ما وابسته است؛ غلبه بر این جهان متکثر و شناور- حتا زبان متکثر و شناور- تنها به مدد توافق‌های ما امکان پذیر است. در پایان‌های دمکراتیک، "وحدت" و "انسجام اجتماعی" با رسمیت یافتن همگان و مکانیزم‌هایی که به اعمال اراده‌ی همگانی امکان ظهور و بروز می‌دهد، شکل می‌گیرد؛ در حالی که در پایان‌های غیردمکراتیک همه چیز به اراده و خواست برادر بزرگ تر مبتنی است و همگان به ذوب شدن در او و نیست شدن در برابر ولایتش ترغیب و تهدید می‌شوند.

مسئله‌ی اصلی در هر پایانی، چگونگی غلبه بر اصلی ترین بحران هستی (زندگی)، یعنی پرگونگی، تکثر و عدم ثبات در هستی است؛ در پایان‌های اسطوره‌ای همواره این "فصل الخطاب‌های اسطوره ای" اند که چنین نقشی را بر عهده دارند.

پایان‌های دمکراتیک بر دو گونه اند.

− پایان‌های (توافق های) پنهان: چنین توافق‌هایی به برش‌های زبانی و زمانی ما وابسته اند و نسبت هم پوشانی‌های ما در زمان و زبان می‌تواند نسبت توافق‌های ضمنی و پنهان ما را روشن کند.

− پایان‌های (توافق های) آشکار: چنین توافق‌هایی فراتر از هم پوشانی‌های زبانی و زمانی به تلاش‌های نام گرایانه و آگاهانه‌ی ی ما در غلبه بر کثرت اشاره دارند.

پایان‌های اسطوره‌ای را هم می‌توان در سه گروه خلاصه کرد.

۱ − ایمان به پدر (به کلی دیگری)

اگر در پایان‌های دمکراتیک هماهنگی، همراهی و انسجام به توافق، داوری و انتخاب آدمی موکول می‌گردد، در پایان‌های غیر دمکراتیک هماهنگی، همراهی و انسجام به سکوت و تسلیم و ایمان آدمی به دیگری منوط شده است. در پایان‌های دمکراتیک، آزادی آدمی "در مقام خواهش" بی قید و شرط است و در "مقام سازش" نیز تنها اوست که می‌تواند و می‌پذیرد به خواست‌های خود قید بزند و برای نشستن در پای توافق‌های تازه آماده شود. فرایند تحدید آزادی‌های فردی در چنین گفتمانی در یک بده بستان سیاسی‌-‌ مدنی انجام می‌پذیرد. فرد به آزادی‌های خود قید می‌زند و توافق‌ها و پایان‌های دمکراتیک را به رسمیت می‌شناسد و حاکمیت نیز متعهد می‌شود که استانداردهای حقوق بشر - حداقل آزادی و برابر – را پاس دارد و امکان ادامه‌ی گفت‌و‌گو را فراهم آورد. "اقلیت" به سلیقه‌ی "اکثریت" تن می‌دهد تا امکان ختم به هنگام گفت‌و‌گوها فراهم آید و اکثریت هم با رعایت و تضمین حقوق اقلیت به ادامه‌ی گفت‌و‌گو تن می‌دهد تا امکان تبدیل مسالمت آمیز اقلیت‌ها به اکثریت رسمیت پیدا کند. مدل‌های دمکراتیک، ترجمان دیگری از واقعیت پرگونگی اجتماع و اهمیت بی بدیل اقلیت‌ها و فردیت‌ها در آن دریای خروشان اند؛ چه، اقلیت و اکثریت همانند موج‌های کوچک و بزرگی هستند که می‌آیند و می‌روند.

آن چه ماندنی، واقعی و همیشگی است افراد اند.

در پایان‌های غیر دمکراتیک همیشه "دیگری"‌ای وجود دارد که تشخیص، داوری و انتخاب او به تشخیص، داوری و انتخاب خود آدمی ارجحیت دارد! چه، این دیگری همیشه "دانای مطلق" و "قادر متعال" است. در این چهارچوب است که آزادی آدمی در مقام خواهش، مثله می‌شود، قید می‌خورد و با انگشت اشاره‌ی آن "به کلی دیگر" به آزادی‌های خوب و بد تقسیم می‌شود.

ذات گرایی، عوام گرایی و بازی‌های زبانی – از جمله اشتراک‌های لفظی و پدیده‌ی شگفت انگیز نام گذاری – اصلی ترین دام‌هایی هستند که پایان‌های اسطوره‌ای را به کام خود می‌کشند. پایان‌های اسطوره‌ای با تکیه بر درک اسطوره‌ای عوام از ثبات حاکم بر هستی - که به مدد هزاره‌‌های ممتد سرکوب ناشی از توتم ها، تابوها، نام ها، نشانه ها، اسطوره ها، زبان ها، دین‌ها و علم‌ها حاصل آمده است - تلاش می‌کند با تعبیه‌ی "ذات"ی برای هر چیز به مسئله‌ی پرگونگی هستی چیره شود.

باور به این "به کلی دیگر" و "داوری‌هایش" همیشه یکی از اصلی ترین موانع ادامه‌ی هر گفت‌و‌گویی است؛ چه، ایمان به این دیگری، ایمان به پایان گفت‌و‌گو نیز هست! رد پای این ایمان به دیگری را در بسیاری از فجایع تاریخی - که به نوعی به پایان گفت‌و‌گو و شروع جنگ منتهی شده است – می‌توان دید.

۲ − ایمان به برادر بزرگ تر:

ایمان به آن "به کلی دیگری" در برابر "ایمان به خود" در درون یک گفتمان هم می‌تواند ادامه داشته باشد و مانع از ادامه‌ی گفت‌و‌گو در دل آن گفتمان شود. پیامبران، امامان، قدیسان و افراد ویژه، برادران بزرگتری هستند که تشخیص، داوری و انتخابشان به تشخیص، داوری و انتخاب آدمی رجحان دارد و همیشه می‌تواند به پایان گفت‌و‌گو اشاره داشه باشد. برادر بزرگتر، گرچه دانای مطلق و قادر متعال (به کلی دیگر) نیست، اما به گونه‌ای با آن مرتبط است و صفاتی چون "عصمت" نماد این پیوستگی است.

۳− ایمان به پیشینیان:

ایمان به آن "به کلی دیگر" می‌تواند به ایمان به داوری پیشنیان نیز دگردیسی پیدا کند. شایع‌ترین نوع این عارضه را می‌توان در ایمان به شناخت‌شناسی سفت و سخت کلاسیک (پوزیتیویسم و پوزیتیویسم وارونه) در برابر شناخت شناسی شناور جدید دید، که ادامه‌ی برخی از گفت‌و‌گو‌ها را غیر ممکن می‌کند. برای مثال، در پوزیتیویسم بدون توجه به محدویت‌های مشاهده و تجربه از دریافت‌های سفت و سخت علمی گفت‌و‌گو می‌شود و در پوزیتیویسم وارونه، گرچه در منازعه‌ی عقل و نقل، و در دفاع از نقل به نقد پوزیتیویسم همت گماشه شده است و از محدویت‌های دوگانه‌ی عقل و تجربه‌ی آدمیان گفت‌و‌گو می‌گردد، اما هم زمان به دریافت‌های سفت و سخت از متون دینی اصرار می‌شود. پوزیتیویسم وارونه در بی توجهی کامل به "غیبت داوری الهی"، تلاش دارد از "متن مقدس" به خوانش‌ها و "دریافت‌های مقدس" گام بگذارد؛ به عبارت دیگر، در پوزیتیویسم وارونه با انتساب یک متن به "دانای مطلق و قادر متعال" توهم عبور از محدویت‌های دوگانه عقل و تجربه، نطفه می‌بندد و بستر لازم برای پایان گفت‌و‌گو در سایه سار بلند پدری شکل می‌گیرد. این پایان، گرچه به نام و در سایه‌ی "اسطوره‌ی پدر" شکل می‌گیرد، اما چیزی نیست جز "ایمان به پیشینیان" و باورهایشان و پایان هایشان.

پوزیتیویسم وارونه (کلام) با قربانی کردن آدمی در پیشگاه آن "به کلی دیگر" و نیز دریافت پیشینیان از آن، "تحکم و تسلیم" و "امتناع گفت‌و‌گو" را نظریه پردازی می‌کند.

در همه‌ی این پایان‌ها نوعی ایمان به پایان تاریخ لانه کرده است، ایمانی که نمی‌گذارد آدمیان به نیروی فرزانگی خویش اعتماد ورزند و در آفرینش جهان‌های جدید موثر باشند. این بی اعتمادی به آدمی و تاریخ او است که بی اعتمادی به "تاریخ اندیشه" و "تاریخی بودن اندیشه" را به ارمغان می‌آورد. در سایه‌ی چنین بی اعتمادی عمیق و سنگینی است که داوری ها، خواست‌ها و توافق‌های آدمیان محلی از اعراب نمی‌یابد و قانون نطفه نمی‌بندد.

ذات گرایی، عوام گرایی و بازی‌های زبانی – از جمله اشتراک‌های لفظی و پدیده‌ی شگفت انگیز نام گذاری – اصلی ترین دام‌هایی هستند که پایان‌های اسطوره‌ای را به کام خود می‌کشند. پایان‌های اسطوره‌ای با تکیه بر درک اسطوره‌ای عوام از ثبات حاکم بر هستی - که به مدد هزاره‌‌های ممتد سرکوب ناشی از توتم ها، تابوها، نام ها، نشانه ها، اسطوره ها، زبان ها، دین‌ها و علم‌ها حاصل آمده است - تلاش می‌کند با تعبیه‌ی "ذات"ی برای هر چیز به مسئله‌ی پرگونگی هستی چیره شود. پایان‌های اسطوره‌ای با هر گونه درکی از این مفاهیم که بخواهد آن‌ها را به عنوان توافق‌های انسانی و تاریخمند مورد ملاحظه قرار دهد، مخالفت می‌کند؛ و به همین دلیل از فهم قانون در مفهوم مدرن آن، که چیزی نیست جز توافق‌های انسانی، طفره می‌رود.

از این منظر، شاید بتوان "بود و نبود قانون" را وجه ممیز توسعه یافتگی (مدرن بودن) و توسعه نایافتگی (پیشامدرن بودن) تلقی کرد. دم خروس یک نظام پیشامدرن، حتا با وجود ادعاهای پرگویانه و خودستایانه اش، وقتی آشکار می‌شود که تلاش می‌شود چیزی، نهادی یا کسی بیرون از توافق و فراتر از قانون تصور و تصدیق شود. توسعه نایافتگی همیشه با تبعیض‌های سیستماتیک هم گره خورده است؛ تبعیض‌هایی که هرگونه تلاش برای از عبور از آن‌ها به عبور از سیستم و ساختار شکنی می‌انجامد. تبعیض و استثناء سکه رایج همه‌ی نظام‌های توسعه نایافته است. نظام‌هایی که می‌توان آن‌ها را با نبود قوانینی که امکان گفت‌و‌گوهای بی پایان را فراهم آورد و نیز نبود قوانینی که امکان پایان‌های دمکراتیک را تضمین کند، توصیف کرد. در جوامع توسعه نایافته همیشه باورها و داوری‌هایی هستند که فراتاریخی تلقی می‌شوند. این باورها و داوری‌ها هستند که به دسته بندی آدمیان و گفتمان‌ها منجر می‌شوند؛ خودی‌ها در برابری غیرخودی!

دم خروس یک نظام پیشامدرن، حتا با وجود ادعاهای پرگویانه و خودستایانه اش، وقتی آشکار می‌شود که تلاش می‌شود چیزی، نهادی یا کسی بیرون از توافق و فراتر از قانون تصور و تصدیق شود.

ارج شناسی عمودی، سلسله مراتبی و کهن در برابر ارج شناسی افقی، پخ شده و جدید.

در ارج شناسی عمودی، همیشه پهنه‌ی یک گفت‌و‌گو و پایان آن به صورت عمودی و از پیش تعیین شده است و خروج از آن هنجارها نیز به معنای بدعت تلقی می‌گردد. بدعت‌هایی که یا در چرخه‌ی سرکوب، سانسور و سکوت در هم می‌شکند و یا به ارج شناسی عمودی دیگری می‌انجامد و پایانی را جای گزین پایانی دیگر می‌کند.

ارج شناسی عمودی همیشه به جنگ منتهی می‌شود و شقه شقه شدن سرشت و سرنوشت محتوم آن است.

درمان قطعی جنگ، تن دادن به ارج شناسی جدید و افقی است که همه‌ی آدمیان را آزاد و برابر می‌داند و می‌خواهد. ارج شناسی ای که در آن برابری، تنها محدود به توزیع برابر آزادی – در مناسبات حقوقی – نیست و به توزیع برابر شان نیز همت می‌گمارد.

عبور از "آزادی خواهی" به "رسمیت طلبی".

عبور از "پذیرفتن" حضور دیگری به "رسمیت بخشیدن" به حضور او.

توزیع برابر شان به معنای ملی کردن همه‌ی فرایندهای تصمیم سازی و تصمیم گیری است.

گام نخست در این عبور، تن دادن به "برابری داوری ها" و ضرورت گفت‌و‌گوهای بی پایان و پایان‌های دمکراتیک است.

ادامه دارد

بخش پیشین

در ستایش صلح

nikfar — Sun, 19 Jun 2011 22:49:43 +0000

گفت‌و‌گو با "دیگری"(۱)

اکبر کرمی

اکبر کرمی − همه‌ی آنهایی که در جهان معاصر می‌زیند، احتمالاً با این دریافت که جهان ما جهانی در حال گسترش و بی پایان است، هم نظر اند. البته حتماً کسانی هم هستند که چنین درکی از جهان ندارند و هنوز در گفتمان‌های رقیب از عالم و آدم شناور اند.

برای آن که بتوانم از گزاره آغازین خود دفاع کنم، لاجرم باید ادعای نخستین را با ادعایی دیگر تمام کنم: آنانی که جهان را جهانی بی پایان نمی‌دانند و به نوعی "پایان تاریخ" اعتقاد دارند، غیرمعاصر اند.

صورت بندی دیگر این جهان بی پایان، زیستن در جهانی سرشار از "گفت‌و‌گوهای بی پایان" است.

درک معاصر از این جهان بی پایان، درک همزیستی و تنازع این گفت‌و‌گوهای بی پایان نیز هست. گفت‌و‌گوهایی که به گونه‌ای تو در تو در هم باز می‌شوند و به هم می‌رسند. درک این گفتمان‌ها بدون "تبارشناسی" و درک "مفصل بندی" آن‌ها ممکن نیست؛ چه، چنین صورت بندی از جهان - در "آن سوی خوب و بد" - در برابر صورت بندی کلاسیک از "جهان" قرار دارد؛ جهانی پر رمز و راز که در سیطره‌ی اسطوره‌‌های مختلف از جمله "اسطوره‌ی خیر و شر" و "اسطوره‌ی وحدت" در گل مانده است.

هر "پایان تاریخی" به نوعی به پایان گفت‌و‌گو اشاره دارد.

در جهان‌های معاصر ورود به هر گفت‌و‌گویی، به پایان گفت‌و‌گویی دیگر اشاره دارد. به عبارت دیگر "موضوع" یک گفتمان، همیشه خود به انتخاب ناگزیر پایانی در گفتمانی دیگر باز می‌گردد. به این ترتیب، به نظر می‌رسد، بار اصلی هر گفتمانی را باید در سازوکارهایی جست که به "امکان پایان" در یک گفت‌و‌گو اشاره دارند.

در جهان‌های معاصر ورود به هر گفت‌و‌گویی، به پایان گفت‌و‌گویی دیگر اشاره دارد. به عبارت دیگر "موضوع" یک گفتمان، همیشه خود به انتخاب ناگزیر پایانی در گفتمانی دیگر باز می‌گردد. به این ترتیب، به نظر می‌رسد، بار اصلی هر گفتمانی را باید در سازوکارهایی جست که به "امکان پایان" در یک گفت‌و‌گو اشاره دارند. درک این ساز و کارها و درک فرایندهایی که در عمل به چنین پایان‌هایی می‌انجامد، مسئله‌ی اصلی هر گفتمانی است.

یعنی "بایدها" همیشه مقدم بر "است ها" هستند.

اگر بپذیریم که "است ها" همیشه مبتنی بر "باید ها" هستند، آنگاه می‌توانیم صورت بندی "جهان‌های معاصر" را در برابر "جهان باستان" در پهنه‌ی انواع سازوکارهایی که به پایان گفت‌و‌گو‌ها اشاره دارند نیز بازسازی کنیم. در جهان باستان – به واسطه‌ی درک ساده‌ای که از "هستی واحد" و "مشاهده‌ی خطی" آن وجود دارد – پایان هر گفت‌و‌گویی به پایان یک مشاهده، گره می‌خورد؛ در حالی که در جهان‌های جدید – به واسطه‌ی درک پیچیده، جمعی و انباشتی که از "هستی متکثر و عارضی" و فرایندهای مشاهده‌ی مسلح آن وجود دارد- پایان یک گفت‌و‌گو همیشه به پایان یک گفت‌و‌گوی دیگر (یک مشاهده‌ی مارپیچ، جمعی و انباشتی) حواله می‌گردد.

جهان، در جهان‌های جدید همیشه برآورد جمعی جمع چشمانی است که به آن نگریسته‌اند؛ به عبارت دیگر، جهان، نامی همگون (مشترک) بر واقعیت‌های پرگون هستی است.

جهان، در جهان‌های جدید همیشه برآورد جمعی جمع چشمانی است که به آن نگریسته‌اند؛ به عبارت دیگر، جهان، نامی همگون (مشترک) بر واقعیت‌های پرگون هستی است.

زیستن در جهان‌های معاصر - آن چنان که من می‌فهم - زیستن در جهان‌های پس از اخلاق نیز هست؛ چه، پرگونی در پهنه‌ی "اتیک ها" هم پاره‌ای از واقعیت است. اگر "است ها" مبتنی بر "باید ها" باشند و اگر جهان‌های معاصر در فراسوی "باید ها" و "نباید ها" بنا شده‌اند، پس به نظر می‌رسد: پایان هر گفت‌و‌گویی ذیل "ارج شناسی" حاکم بر آن گفت‌و‌گو قرار می‌گیرد. چنین تصویر تعارض‌آمیزی از جهان‌های جدید، بدون مراجعه به ارج شناسی جدید، که در سرآغاز هر شناخت شناسی جدیدی قرار می‌گیرد، قابل درک نخواهد بود.

− "ارج شناسی جدید" در برابر "ارج شناسی کلاسیک".

− "ارزش‌های معطوف به بیان خود" در برابر "ارزش‌های معطوف به بقا".

− مشاهده‌ی مسلح، علمی و جمعی در برابر مشاهده‌ی ساده، خطی و پیشاعلمی.

− آزادی و برابری (توزیع برابر آزادی) در برابر بردگی و تبعیض (توزیع نابرابر آزادی).

− توافق در برابر تحکم و تسلیم.

− خودفرمانفرمایی و خودبسندگی (ایستادن روی پاهای خود) در برابر دگرفرمانفرمایی و خودنابسندگی (ایستادن روی پاهای دیگری).

− پایان‌های دمکراتیک در برابر پایان‌های غیردمکراتیک.

− با این صورت بندی، می‌توان به اصلی ترین پرسش و بنیادی ترین انتخاب بازگشت و از خود پرسید: چرا و چگونه این انتخاب سهمگین ممکن می‌شود؟

− چرا یک گفتمان در برابر یک گفتمان دیگر ترجیح داده می‌شود؟

− آزادی و برابری پایان چه گفت‌و‌گویی است؟ و چرا یک پایان به پایانی دیگر ترجیح داده می‌شود؟

− ارج شناسی جدید پایان کدام گفت‌و‌گوی بی پایانی است؟ و چرا؟

− دمکراسی و حقوق بشر از کجا شروع می‌شود؟

− چگونه و کجا می‌تواند با دیگری در سایه ایستاد و از "گفت‌و‌گو" گفت‌و‌گو کرد.

− توافق پایه، توافق بر سر چیست؟

− اصلی ترین انتخاب جهان معاصر این جاست: "صلح" یا "جنگ"؟

همین.

ادامه دارد