کلیله و دمنه

حکمت و چگونگی تجسم آن در کلیله و دمنه

Tue, 21 Jun 2011 10:04:46 +0000

بخش چهارم و پایانی مجموعه مقالاتی پیرامون «کلیه و دمنه» از مجموعه جستارهای ادبیات کهن فارسی در دفتر «خاک»

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در بسیاری موارد از دید عقل‌گرایان حکمت به معنای فلسفه آمده است. در تعریف فلسفه می‌آید؛ عالی‌ترین و شریف‌ترین فنون بشری است که علم به حقیقت اشیاء را، در حد طاقت بشری امکان پذیر می‌-کند، ابزاری بدست انسان می‌دهد تا در قضاوت و ادراک کمتر اشتباه کند.

در کلیله‌ودمنه حکمت به معنای رازی است که در درون تمثیلی نهاده شده است. بطور مثال در آغاز کتاب می‌آید که کتاب مورد نظر بوسیله‌ی حکمای هند جمع شده و خردمندان متقدم از گنج دانش خود بهره‌ای بر آن افزوده‌اند. همچنین قید می‌شود که آنان همه‌ی تلاش خود را کرده‌اند تا حکمت را از زبان احوال دام و دد بدست مردم برسانند. اما چه بسا برای جوانان فهم آن حکمت‌ها سخت باشد. تنها وقتی که عقلشان به کمال می‌رسد قادر به درک آن می‌گردند. در توضیح این مرتبه می‌آید که فرد به درجه‌ای از فهم می‌رسد که به اعماق و بواطن تماثیل ادراک می‌یابد و زبان نمادین و نشانه‌ها را در می‌یابد و این تنها پس از به کمال رسیدن عقل است. به عبارت دیگر حکمت یعنی کمال عقل. یعنی معنای اصلی حکمت در کلیله‌ودمنه هم رسیدن به مرتبه‌ای از کمال عقلی است که فرد زبان باطنی تماثیل را درک کند. هم پیامی است راز آمیز که در باطن تماثیل گذاشته شده است. در جهت حمایت از نکته‌ی بالا می‌توان از جلال‌الدین رومی مثال آورد که می‌گوید: «الم نشرح لک صدرک شرح دل بی‌‌‌نهایت است چون آن شرح خوانده باشد از رمزی بسیار فهم کند و آنکس که هنوز مبتدیست ازآن لفظ‌‌ همان معنی آن لفظ فهم می‌کند او را چه خبرهای باشد سخن بقدر مستمع می‌آید (چون او نکشد حکمت نیز برون نیاید چندانکه می‌کشد و مغذی می‌گردد حکمت فرو می‌آید...)» (فیه‌مافیه ١١٢-١١٣).

با استناد به کتاب علت شوق انوشیروان به کتاب هم از آن روست که به او می‌گویند که: «به هندوستان کتابی ساخته‌اند و حکمای وقت و پیشروان دانش و زیرکان روزگار به زبان اشارت حکمت-های بلیغ و پندهای مفید و شگفتی‌های غریب در احوال دام و دد و خزنده و پرنده و رونده و چرنده مضمر کرد‌ ه‌اند. از آنچه «عقلا» را از آن چاره نبود و ملوک را آن نگریزد و خردمندان را از هر سخنی حکمتی حاصل شود، و چون ملوک در وی نظر کنند از وی زندگانی کردن با هر کسی بدانند و شرط ادب را و رأی و تدبیر و نهاد کار دولت و آراستن راستی و نظام قاعده ملکت از وی به جای آرند» (داستان‌های بیدپای ۴٠).
حکمت کتاب در باطن تماثیل کتاب مستور است و آن شامل درس‌هایی برای چگونه خواندن و فراگیری کتاب و بکار بردن آن‌ها در زندگی برای رسیدن به خیر و نیکبختی است.

بطور مثال نخستین حکمت کتاب این است که چگونه باید کتاب مورد نظر را خواند تا از آن آموخت و این شامل خواندن هر کتاب مفید و باارزشی می‌شود. نخست اینکه کتاب را باید با دقت و بصیرت فارغ از هر شتابزدگی خواند و تا مطلبی جا نیفتاده و به فهم کامل در نیامده به مطلبی دیگر وارد نشد. حتی اگر یادگیری و فهم مطلب بسیار طول بکشد، فرد نباید از کوشش خود ناامید شود (داستان‌های بیدپای ۵۱). در جهت روشن شدن مطلب تمثیلی آورده می‌شود که در آن حکمتی در رابطه با ارزش آهستگی و پیوستگی در یادگیری گنجانیده شده است. این حکمت یادآور زندگی ابن‌سیناست که می‌گوید با همه‌ی هوش و دانائیش در خواندن مابعدالطبیعه ارسطو به دلیل نارسایی ترجمه، کار تکرار در خواندن مطلب را به روایتی به چهل بار رساند و تا مطلب به فهمش در نیامد از خواندن آن ناامید نشد (دوبال خرد ۴۸). در کلیله‌ودمنه توضیح داده می‌شود که آموختن ملازم رنج بردن است و از آن نباید به دلیل کاهلی گریخت و مثال می‌آورد که اگر آتش آهسته بود و چوب سخت، آخر سر آتشی که بدست می‌آید نیکو‌تر و پاینده‌تر است تا آتشی که به آسانی برافروخته می‌شود و زود خاموش می‌-شود (داستان‌های بیدپای ۵۳).
حکمت دوم تأکید دارد که برای فهم زود‌تر مطالب و تفسیر آن باید به سراغ دیگران رفت. هرکس باید با مراقبت و صبوری گوش به کتاب دهد تا کتاب به آهستگی و تدریج در معنا را به روی او باز کند. بهمین دلیل تمثیل مردی آورده می‌شود که در بیابان گنجی یافته است که می‌تواند آن را در بیابان نهان داشته تا عمر دارد به قدر وسعش از آن بخورد. اما در بردن گنج به خانه شتاب می‌کند و آن‌ها را بار بار کرده بر دوش حمالان می‌گذارد آن‌ها هم گنج را به خانه خود می‌برند.

به این ترتیب کتاب می‌گوید برای فهم مطالب هرکس به یک معلم و مفسر درونی نیاز دارد که بر اثر مداومت در خواندن و فهمیدن کتاب برای آموزش او قدم پیش می‌گذارد. (داستان‌های بیدپای ۴۴-۵١).
حکمت سوم کتاب این است که تا مطلب به فهم کامل فرد در نیامده و آن را در عمل به کار نگرفته و نتیجه‌اش را ندیده در صدد آموزش آن به دیگری برنیاید. این را در این مثال می‌توان یافت که چشمه‌ای آبش را به همه می‌بخشد و خود تشنه می‌ماند. (داستان‌های بیدپای ۵۲). صاحب کتاب بین نافهمیده منتقل کردن مطالب به دیگران و بخل ورزیدن خطی روشن می‌کشد و می‌گوید این با بخل و خساست در علم فرق دارد. وقتی دانش کتاب ملکه‌ی فرد شد و خیرش بر او آشکار شد باید با سخاوتمندی در صدد افاضه برآید.

نماد و تجسم حکمت

«چنین گوید برزوی که رئیس پزشکان و حکیمان پارس بود» (داستان‌های بیدپای ۵٧).

حکیم در فلسفه اسلامی کسی است که در عقل به کمال و در وسعت به همه‌ی دانش‌ها رسیده است. یعنی جایی که فرد پس از رنج بردن در کار دانش و برخورداری از استعداد به مدد فیض آسمانی که‌گاه به نیروی حدس و‌گاه کشف و شهود تعبیر می‌شود به عقل کل وصل و بی‌واسطه از دانش الهی یا دانش لدنی برخوردار می‌شود. همه عرفا و فلاسفه و متشرعین به این سرچشمه دانش الهی و وحی باور دارند منتها برای رسیدن به آن راه‌های متفاوتی را مطرح می‌کنند.

در کلیله‌ودمنه راه‌هایی ارائه شده که یک عقل‌گرا را به نیکبختی و حکمت برساند و تنها نمونه‌ی کامل حکمت که با شرح زندگیش به ما معرفی می‌شود برزوی است که در هر دو ترجمه به کرات از او هم در ابتداء و هم در انتهاء بعنوان طبیب یاد شده است. در واقع فصلی که در باب زندگی برزوی است نشان می‌دهد برای رسیدن به مقام حکمت باید چه مراحلی را پشت سر گذاشت و مرحله‌ی اعلای خرد کجاست. وقتی فرد به مقام حکیمی یا فیلسوفی رسید حاصل عملش کلامش است و کلامش عین حکمت است.

هر چه در مقدمه ابن‌مقفع در مورد عقل و خرد می‌آید در داستان برزوی پزشک تجسم می‌یابد. آنچه در داستان زندگی برزوی حکیم می‌آید تبلور یافته فرآیندی است که در کل کتاب به خواننده تعلیم داده می‌شود. در واقع در ابتدای کتاب حکیم و حکمت که غایت عقل و عین رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی است، نشان داده می‌شود. و در کل کتاب با ارائه‌ی تماثیلی که در بطنشان حکمت نهفته، بر آن معنا تأکید می‌شود.

بطور مثال، برزوی خود کسی است که دارای سابقه‌ی فرهنگی خوبی است. نسبش از جانب مادر به طبقه‌ی روحانیان و از جانب پدر به لشکریان می‌رسد. جوانیش را در کار فراگیری پزشکی که در واقع دانش تن و ماده است می‌گذارد و وقتی آن را به کمال می‌آموزد، دانشش را به رایگان صرف خدمت به مردم می‌کند. فارغ از حسد و آزمندی از امکانات مادی زندگی برخوردار می‌شود. همانجا به خود نهیب می‌زند که اگر وابستگی مالی بیشتر شود ملازمت دون همتان را بیشتر بدنبال دارد و نتیجه در قربانی کردن زندگی باقی برای زندگی فانی می‌دهد. او می‌ترسد مبادا عمرش در این صرف شود که مانند مجمری که در آن عود می‌سوزد سودش به دیگران رسد و زیانش به خودش. در عین حال به خود یادآوری می‌کند همانقدر که نباید به خود مغرور بشود، نباید ارزش کار خود را نادیده بگیرد که هر دو مانند هم است (داستان‌های بیدپای ۶٠). او به خود می‌گوید دنبال کاری که جوابش زود بدست آید هم نباید رفت. تاکید دارد‌گاه نتیجه‌ای زود بدست می‌آید. اما در دراز مدت که نگاه کنی عین زیان است. پس باید با تأمل و مآل‌اندیشی قدم برداشت. پس از کمال در علم پزشکی طبیب به این نتیجه می‌رسد که باید دارویی به بیمار داد که شفای جاودان داشته باشد تا بیماری دیگر بازنگردد. او آن شفاء را در اعمال روحانی می‌جوید و صادقانه به آن متوسل می‌شود. اما در آنجا متعصبینی می‌یابد که بیش از جستجوی حقیقت در جستجوی اثبات حقانیت خودشان هستند و هر کس می‌کوشد به دیگری به باوراند که او راست می‌گوید و دیگری بر خطاست. او می‌بیند که این تنها مختص پیروان عادی شریعت نیست که شامل حال سردمداران مذاهب نیز می‌شود (داستان‌های بیدپای ۶١).

برزوی که آموخته در هر کاری تحقیق کند. نمی‌تواند اطاعت کورکورانه را در امری بپذیرد. بهمین دلیل از ستم در حق عقل خویش پرهیز می‌کند. از مذهبیون متعصب کناره می‌گیرد. بزرگ‌ترین دلیلی که برای روگردانیدنش از مذهبیون می‌آورد، یکی تقلید در مذهب و غیر فعال گذاشتن قوه‌ی عاقله است و دیگر محاجه، وسواس و جروبحث مذهبی که فرد را در سطح ظواهر نگاه می‌دارد. برزوی به این ترتیب فقهاء را که کارشان جدل در صورت ظاهری احکام مذهبی است به کسی مانند می‌کند که با زنی سروکاری دارد و زن به او سپرده است که هرگاه صدای پای شوهرش شنیده شد به زیرزمینی که کنارش خمره‌ای است برود. نشانه بهانه است و مرد باید راه زیرزمین را پیدا کند. اما مرد به جای جستن راه فرار می‌آید تا به زن بگوید نشانی غلط داده و خمره‌ای لب زیر زمین نیست. زن می‌گوید «آری برو به جستن راه مشغول باش نه به مناظره» (داستان‌های بیدپای ۶٣). مرد همچنان مشغول یک و دو با زن بر سر خمره است و اینکه چرا نشان درست نداده که شوهر می‌رسد و او را پیش پادشاه می‌برد. به این ترتیب برزوی فقاهت و جدل مذهبی را اتلاف عمر و زندگی تلقی می‌کند و به زهد و کناره گیری از دنیا روی می‌آورد. بعد از مدتی به این نتیجه می‌رسد که شاید زهد هم خلاف قانون عقل باشد. چرا که شیوه‌ی زندگانی و آداب غذا خوردن مرتاضانه می‌تواند تن را بیمار و از قاعده خارج نماید. در اینجا حکمتش را در تمثیل سگی نشان می‌دهد که استخوانی به دهان لب آب می‌رود. وقتی سایه‌ی خود را در آب می‌-بیند آن را واقعی می‌پندارد. می‌آید استخوان را از دهان سگ موهوم بگیرد استخوان خودش را هم از دست می‌دهد.

برزوی نتیجه می‌گیرد: «به این معنا از گوشه گرفتن بترسیدم» (داستان‌های بیدپای ۶۶). داستان زندگی برزوی نشان می‌دهد که مانند ابن‌مقفع دائم در تلاش یافتن راهی بوده که او را از تردید‌هایش جدا کند و به حقیقتی که در آرزوی ادراکش است متصل کند. او نه راه سستی را بر می‌گزیند، نه اهمال می‌ورزد نه تعصب نشان می‌دهد، همه‌ی راه‌ها را محک می‌زند و آنچه برای او به حقیقت نزدیک‌تر است با انتخاب وسایل درست و صداقت و اخلاص بر می‌گزیند. به همین دلیل پس از بیرون آمدن از ریاضت یک بار دیگر به محک زدن جهان و مسائل دنیوی می‌پردازد تا به آن یقینی می‌رسد که دیگر هیچ چیز نمی‌تواند او را و باورش را به لرزاند: «آخر این گشایش‌های دانش مرا بدان آورد که بر‌‌ همان قدم که داشتم پای بیفشردم و چشم بر منزل نجات افکندم و به قدر قوت و توانایی نیکوکاری پیشه کردم. تا مگر به وقتی آنکه از چاره بازمانم چاره‌ای باشد و آنگاه که از همه باز افتم همراهی مساعد یابم و از هند بازگشتم گنج‌های حکمت به چنگ آورده و دل را به آب دانش بپرورده و این کتاب پرفایده را تمام کرده» (داستان‌های بیدپای ٧٠).

اما اینکه حیله چیست عقل کدام است و حکمت چه معنایی دارد مختصراً در اینجا می‌توان نقل کرد که حیله در کتاب به خودی خود منفی است اما وقتی مثبت است که مقصود از آن نجات جان و فرار از آسیبی باشد که برای فرد تدارک دیده شده است بی‌آنکه در آن هدف آزمندی باشد. به عبارت دیگر فرد راه حلی بیابد که بی‌جنگ و خونریزی هم خودش به نجات برسد و هم جماعتی را از خیر کارش برخوردار کند. بطور مثال در کتاب می‌آید که کتاب کلیله‌ودمنه با حیله-هایی که برزوی اندیشید به ایران آورده شد. در کلیله‌ودمنه این حیله عین خرد است. یا اگر حیوانی ضعیف برای نجات جان خودش و سایر حیوانات راهی بیابد که نتیجه در نابودی ظالم دهد این حیله پسندیده است. اما اگر مظلومی به حیله‌ای بیندیشد که نتیجه در نابودی خود و ظالم دهد این حماقت است و باطل تلقی می‌شود. از آن بد‌تر وقتی است که فردی برای جاه و قدرت یا حسادت حیله‌ای بیندیشد و مظلومی را به خطر بیندازد. به همین دلیل تأکید در کلیله‌ودمنه بر این است که فرد از هشیاری در جهت خیر و صلاح خود و دیگران استفاده کند. به همین دلیل کتاب هدفش را این قرار می‌دهد تا برای خواننده روشن کند که چگونه از توانایی مغزی خود و تجاربش در جهت صلاح خود و دیگران استفاده کند. برای رسیدن به مقصود با کمک قصه‌ها و امثال و حکم کوشیده می‌شود که تعریف شود حیله چیست و چه تفاوتی است بین حیله‌ی منفی و حیله‌ی مثبت. اما هدف اصلی کتاب این است که فرد را به سلاح عقل مسلح کند و به او یاد بدهد که عقل چیست و چگونه آن را تمرین و بارور کند تا به درجه‌ی حکمت برسد.

حکمت بالا‌ترین مرتبه در توانایی انسان است که پس از درک معنای عشق و باروری خرد دست می‌دهد. اگر در حیله فرد از سر ضعف به چاره‌ای می‌اندیشد که در آن صلاح خود و آسیب طرف مقابل را می‌-بیند، در عقل مصلحت خود و آسیب نرساندن به دیگری را در نظر دارد و در حکمت چاره‌ای می‌اندیشد که در آن هم خود و هم جهان به خیری بزرگ می‌رسد. در واقع در حکمت فرد صلاح جهان را هدف قرار می‌دهد و راهی می‌یابد که صلاح خودش نیز بخشی از آن است.

پی نوشت

عبدالله ابن‌مقفع نام اصلیش روزبه فرزند دادویه بوده است. او از مردم گور فیروزآباد فارس بوده که در سنین بالا پس از تجربه‌ی مذاهب دیگر از جمله مانوی در سنین کمال اسلام آورده و پس از آن نام خود را عبدالله گذاشته است. پدرش دادویه ملقب به مبارک به آن دلیل مقفع نامیده می‌شد که دست‌هایش رعشه داشت و این مشکل را پس از آزار و اذیت‌های حجاج به آن دچار شده بود. خودش هم به تحریک منصور خلیفه (١٣۶-١۵٨) درحدود سن سی‌وشش سالگی در آتش سوزانده شد. او یکی بزرگ‌ترین مترجمان جهان اسلام است که با تسلط حداقل به دو زبان عربی و پهلوی کتب بسیاری را از جمله کلیله‌ودمنه، و خدای‌نامه و آیین نامه را با ترجمه به عربی نه تنها از نابودی نجات داد که جاودانه کرد. علاوه بر آن کتب بسیاری هم در فلسفه و منطق بوسیله‌ی برگرداندن آن‌ها به زبان عربی به جهان اسلام معرفی نمود.

در تعریف پولس فارسی درباره‌ی منطق ارسطو در دیباچه‌ی گزیده خود به فارسی، خطاب به انوشیروان چنین می‌نویسد: «فلسفه که آگاهی واقعی است از همه‌ی چیز‌ها، در شما است و از این فلسفه‌ای که در شما است من به شما ارمغان می‌فرستم» (المنطق ١٢).

ابن‌مقفع در کتاب المنطق در تعریف حکمت می‌گوید که آن بر دو قسم است یکی علم و دیگری عمل. و علم بر سه قسم است علم اجساد، علم غیب و سوم علم ادب. و عمل عبارت از تدبیر و سیاست است و آن بر سه قسم است سیاست عامه مانند سیاست اداره شهر‌ها، سیاست خاصه مانند مرد نسبت به اداره خانواده‌اش و سیاست خاصه‌ی خاصه مانند سیاست مرد بر اخلاق و اعمالش (المنطق ٣).
در کلیله‌ودمنه حکمت به طور اعم به دلیلی عقلی و منطقی گفته می‌شود که در موضوعی نهان است و به عقل ناقص عامی نمی‌-رسد و خردمند به ادراک مشعر می‌گردد.

منابع

رومی، مولاناجلال‌الدین، فیه‌مافیه، تهران، ١٣۵٨.
داستان‌های بیدپای، ترجمه‌ی عبدالله بخاری، تهران، ١٣۶٩.
کلیله‌ودمنه بهرامشاهی، ترجمه نصرالله منشی، تهران، سال انتشار؟ ازروی چاپ مشهور امیرنظام گروسی.
تقی، شکوفه، دوبال خرد، تهران ١٣٨۲.

عقل در کلیله و دمنه

Sun, 19 Jun 2011 13:29:25 +0000

بخش سوم مجموعه مقالاتی پیرامون «کلیه و دمنه» از مجموعه جستارهای ادبیات کهن فارسی در دفتر «خاک»

شکوفه تقی

شکوفه تقی - از محتوای داستان‌ها و نص صریح کلیله‌ودمنه برمی‌آید که گردآورنده داستان‌ها برزوی یا ابن‌مقفع فیلسوفی یا حکیمی عقل‌گرا بوده و توانایی عقل را بر‌تر از سایر نیرو‌ها می‌دانسته است و معتقد بوده که تنها به‌وسیله‌ی عقل سلیم است که می‌توان سلامت زندگی کرد و حکم تقدیر را تدبیر نمود.

از دید مقدمه‌ای که منسوب به ابن‌مقفع است و در اول ترجمه‌ی بخاری می‌آید عقل آفریده‌ی نخست جهان هستی محسوب می‌شود. در این رابطه می‌آید: «عرش مجید را بیافرید و به رفعت و عظمت بیاراست و لوح و قلم را به احاطت و کتابت ماکان و ماهو کائن بپیراست» (داستان‌های بیدپای ۲۹). در فصل دیگر به تبین جهان‌بینی خود پرداخته می‌گوید که انسان عالم صغیر است و هرچه در عالم کبیر آمده به طریق اختصار و تقدیر در این عالم صغیر مهیا است. تأکید می‌کند مقصود از آفرینش همین عالم صغیر می‌باشد که آن را به شیوه‌ی عالم کبیر ساخته‌اند. به طور مثال می‌آورد که عرش در عالم کبیر به منزله‌ی سر انسان در عالم صغیر است. می‌گوید همه چیز در عالم کبیر و صغیر به اندازه و از روی حساب بنا شده است و هر که بخواهد در آن دست ببرد نمی‌تواند و برای هرچه حکمتی و دلیلی عقلانی موجود است و «هیچ عاقلی را مجال و قدرت آن نه که در وی تصرفی کند» (داستان‌های بیدپای ۳۳). در واقع بنا بر باور صاحب مقدمه، سر انسان‌‌ همان جای را در عالم صغیر دارد که عرش خدایی در عالم کبیر. بر یکی خدا تکیه می‌زند و بر دیگری عقل می‌نشیند و از این رو آنچه بر اساس عقل باشد به صلاح است و پسندیده و به اندازه تلقی می‌گردد از آن رو که عقل نماینده‌ی خدا در انسان است.

در مقدمه‌ی مورد نظر در ستایش خدا می‌آید که او عالم را به کمال قدرت و حکمت آفرید و عقل را دلیل برتری انسان بر سایر جانوران قرار داد (بهرامشاهی ۳۰). همانجا در ستایش عقل می‌آید که به‌طور مطلق کلید همه‌ی خیرات این جهانی و آن جهانی محسوب می‌شود. البته عقل به طور اخص در کلیله‌ودمنه تعریف نمی‌شود همانطور که از حیله تعریفی داده نمی‌-شود. غیر ازآنکه تصویری از آن داده می‌شود که با مقایسه شواهد و امثال می‌توان نتیجه گرفت که منظور کتاب چیست. اما در مقدمه، در تقسیم عقل کلیله‌ودمنه واضح‌تر به شرح مطلب می‌پردازد.

بطور مثال می‌آید که عقل بر دو قسم است یکی عقل غریزی یا غیر مکتسب که خدا به همه ارزانی داشته است که در انگلیسی به common sense تعبیر می‌شود و دیگری عقل مکتسب که به سبب تجربه بدست می‌آید. اما این عقل غریزی اگر چه بالقوه وجود دارد خود به خود نمودی ندارد. به عبارتی مانند آتش در چوب است. برای اینکه شعله‌ای ساخته شود باید وسیله‌ی آتش زدن موجود باشد. وسیله‌ی آتش زدن عبارت است از تجربه و تمرین. وقتی تجربه و تمرین به کمک فیض آسمانی عقل غریزی را بارور کردند نوبت به نگهداری از آتش و باروری آن می‌رسد. در آنصورت باید با کسب هنر و استفاده از تجارت پیشنیان و فراگیری دانش آتش را زنده نگه داشت و از آن آتش برای رسیدن به آرزو‌ها و خواست‌های این دنیا و آن دنیا استفاده کرد (بهرامشاهی ۳۱).

گذشته از تعریف بالا باید خاطر نشان کرد که عقل در کلیله‌ودمنه تنها راه نجات محسوب می‌شود و فرد برای رسیدن به آن توانایی می‌بایست با مشاهده، تجربه، تحقیق و قیاس به فعال کردن توانایی مورد نظر بپردازد و با هشیاری آن را رشد بدهد. به همین دلیل در کلیله‌ودمنه به خواننده مرحله به مرحله درس داده می‌شود که چگونه آن مراتب را تمرین کند تا سرانجام ملکه‌ی او شود و نتیجه‌ی آن خود را‌ در فکر و عمل نشان دهد. به‌طور مثال تأکید می‌شود که فرد در هیچ حال کاری نکند که زیان خود و دیگری را در برداشته باشد و اگر کاری با گفتار و منطق عملی است فرد به جنگ و پرخاش متوسل نشود و در همه‌ی کار‌ها جانب حزم و احتیاط را رعایت کند. دیگر اینکه برای رسیدن به مقصود انعطاف‌پذیر و موقعیت‌سنج باشد. به همین دلیل می‌آید که چه بسا در موقع وقوع خطر بزرگ‌تر، فرد حتی ناچار است با دشمن کوچک‌تر ائتلاف کند اما هرگز نباید فراموش کند که هدف ائتلافش چیست.

شکوفه تقی: در کلیله‌ودمنه قدرت عقل از تقدیر بیشتر است. تأکید ابن‌مقفع بر این است که سعادتمندی انسان که از دید عوام به بخت و اقبال نسبت داده می‌‌شود در دست عقل و تدبیر اوست (بهرامشاهی ۳۱). تأکید می‌شود حتی اگر کاری با کمک قضای الهی به‌دست مرد شجاعی که فاقد رأی و تدبیر است انجام شود نتیجه در زیان و پشیمانی خواهد داد، حال آنکه اگر‌‌ همان کار از روی تدبیر و رأی انجام شود حاصلش پیروزی است.

مثالش داستان گربه و موش زیرک است. موش می‌رود که برای خودش غذایی بیابد می‌بیند که پیش رو گربه‌ای در دام، انتظار او را می‌‌کشد، بالای درخت جغدی و در طرف دیگر راسویی است. با خودش می‌گوید: «مرا این ساعت هیچ گریزگاهی نیست جز عقل و حیلت من» (داستان‌های بیدپای ۲۱۶). موش به این نتیجه می‌رسد که اگر وحشت کند و غمگین شود نابود می‌شود و این از خردمندی به دور است. به همین دلیل تصمیم می‌گیرد با گربه آشتی کند. به گربه می‌گوید که من از بوم و راسو می‌ترسم و آن‌ها هم از تو می‌ترسند. تو به آن‌ها نشان بده که من با تو دوست هستم منهم دام ترا می‌برم تا آزاد شوی. گربه موافقت می‌کند چون چاره‌ی دیگری هم ندارد. موش نزدیک او می‌آید و گربه سرش را در آغوش می‌گیرد. جغد و راسو با دیدن حمایت گربه، از خوردن موش ناامید می‌شوند و می‌روند. در این اثناء موش شروع به جویدن بند‌ها می‌کند اما شتابی در بریدن بند‌ها نشان نمی‌دهد. گربه شک می‌کند که مگر او پشیمان شده است. موش توضیح می‌دهد که دوستی او با گربه از سر ترس بوده نه از سر امیدواری. به همین دلیل به آهستگی بند را می‌برد و تنها حلقه‌ای را باقی می‌گذارد. در این اثناء روز می‌‌شود و موش می‌بیند که شکارچی می‌آید. آخرین حلقه را هم می‌برد و به سوراخ خود می‌دود و گربه هم به بالای درخت می‌گریزد. پس از آن وقتی گربه می‌خواهد با موش دوستی کند موش گول این دوستی را نمی‌خورد و می‌گوید: «بسی دوستی آشکار بود که نهان وی دشمنی باشد و بسی دشمنی آشکار که نهان وی دوستی گردد و هرکه در این هر دو حال بیدار نبود کار او هم چنان بود که کار کسی که به زندان پیل به گشن آمده نشیند آنگاه خوابش بگیرد» (داستان‌های بیدپای ۲١۹).

از آغاز کتاب بر می‌آید که کتاب مورد نظر به طور اخص قصدش این است که خواننده را در جهت رفتار خردمندانه که تؤام با تحقیق و دانش و استفاده کامل از عقل است تربیت نماید و به خصوص به کسانی که صاحبان قدرتند نشان دهد که عقل چیست و بی‌خردی کدامست.

بطور مثال در داستان شیر و گاو نشان می‌دهد که چون شیر اهل تحقیق نیست پس قوای فکریش به راحتی آلت دست حیله گری‌های دمنه می‌شود و دست به کاری می‌زند که از خردمندی به دور و به پشیمانی نزدیک است. به این جهت در کلیله‌ودمنه از زبان برزوی در ستایش تحقیق می‌آید که: «اگر من بی‌تحقیقی دست به دامن کسی زنم بر عقل خویش ستم کرده باشم و چشمه آفتاب را به گل بیندوده و خود را فریفته» (داستان های بیدپای۶١).

در داستان کبوتر حمایلی و یاران نشان داده می‌شود که عاقل کیست و رفتار عاقلانه چیست و عقل کدامست. اگر خطایی یا گول خوردنی هم اتفاق ‌افتد با توسل به موقع به ابزار عقل، همه به راه صواب و نجات می‌افتند. یعنی طوقی خود نماینده‌ی رهبری از روی تدبیر است. کلاغی که خود شکارچی را دیده و در عین حال خردمند و مصلحت‌اندیش و آینده‌نگر است و دنبال یادگیری و کسب تجربه جدید می‌گردد از تجربه فوق همانطور که صاحب کلیله‌ودمنه در مقدمه تأکید می‌کند به قیاس درس می‌گیرد و در جستجوی یادگیری از تجربه‌ی کبوتران به دنبال آن‌ها روان می‌شود. کبوتران در دام به نزد موشی می‌آیند که نمونه‌ی تدبیر و عقل در کلیله‌ودمنه است و حتی نامش هم تداعی این مطلب را می‌کند. «زیرک» دیر اعتماد و بااحتیاط است و برخلاف گاو که با شیر دوستی ناممکنی را شروع کرده حاضر نیست با کلاغ دوست شود. چون اساساً خودش را شکار کلاغ می‌داند. گذشته از آن بر گرد خود با دور‌اندیشی هزار راه فرار جسته تا بدام دشمنانش نیفتد. کلاغ وقتی می‌بیند که موش چقدر هوشمند و در دوستی استوار است به حکم عقل می‌خواهد او را به جمع دوستان خود پیوند بزند و از دوستی او برخوردار باشد. تنها پس از تحقیق و محک زدن درستی گفتار کلاغ است که می‌تواند اعتماد موش را کاملاً جلب کند. به همین دلیل کلاغ موش را به جایی امن می‌برد که موش بی‌نیاز از این همه احتیاط باشد. در آنجا موش با سنگ‌پشت و آهو هم دوست می‌شود. اما پیش از دوست شدن هر کدام نخست صداقت دیگری را محک می‌زنند و در همه حال برای نجات همدیگر از تدابیر خردمندانه استفاده می‌کنند. مضافاً گفتگویی هم که با هم دارند گفتگویی خردمندانه است. یعنی هم از همدیگر یاد می‌گیرند و هم از یکدیگر حمایت می‌کنند و هم همزیستی آن‌ها با هم فارغ از احساس خطر یا رقابت است.

به‌طور مثال وقتی‮ ‬موش‮ ‬با‮ ‬دوستان‮ ‬جدیدش‮ ‬از‮ ‬چگونگی‮ ‬از‮ ‬دست‮ ‬دادن‮ ‬ثروتش‮ ‬در‮ ‬گذشته‮ ‬می‮‌‬گوید‮ ‬در‮ ‬نصیحت‮ ‬می‌شنود‮ ‬که: «‬مال‮ ‬خردمند‮ ‬خرد‮ ‬اوست‮ ‬و خزینه‮‌ی ‬او‮ ‬کردار‮ ‬نیک‮ ‬او‮ ‬است‮.»

برتری عقل بر قضا و قدر

در کلیله‌ودمنه قدرت عقل از تقدیر بیشتر است. تأکید ابن‌مقفع بر این است که سعادتمندی انسان که از دید عوام به بخت و اقبال نسبت داده می‌‌شود در دست عقل و تدبیر اوست (بهرامشاهی ۳۱). تأکید می‌شود حتی اگر کاری با کمک قضای الهی به‌دست مرد شجاعی که فاقد رأی و تدبیر است انجام شود نتیجه در زیان و پشیمانی خواهد داد، حال آنکه اگر‌‌ همان کار از روی تدبیر و رأی انجام شود حاصلش پیروزی است. در تأیید این نکته در داستان شاذرم و ایرخت نشان داده می‌شود که چگونه عقل و تدبیر زن (ایرخت) و مرد (ایلاد) و دانش حکیم (کناز آبزون) می‌تواند از وقوع قضای بد آسمانی که برهمنان برای نابودی شاه رقم زده بودند جلوگیری کند و نتیجه در شادی و پیروزی و جلوگیری از خونریزی و مرگ بدهد.

در تأکید این نکته که عقل و تدبیر برگ برنده در اصلاح امور است مثال آهویی آورده می‌شود که خردمند است و خطر را با درایت تشخیص می‌دهد. با این وجود به دام صیاد می‌افتد. کلاغ که برای نجات آهو رفته از او می‌پرسد که چرا او با این همه خرد گرفتاردام شده است. آهو در جواب می‌گوید: «ای برادر چون لشکر قضا کمین برگشاید، پرهیز چه سود دارد، که دفتر حکم و قضا از دیده نیرنگی پنهان است و به زیرکی تعلق ندارد.» (داستان‌های بیدپای ١۷١) در اینجا آهو صدای کسانی را منعکس می‌کند که به قدرت قضا بیش از خرد انسان باور دارند حال آنکه زیرک (موش) با حرف‌ها و نوع زندگی خود خلاف این را ثابت می‌کند. با وجودی که داستان اینطور القاء می‌کند که افتادن پرندگان یا سنگ‌پشت به دام هر دو بلا و قضای آسمانی است، اما می‌توان در‌‌ همان قصه دید که موش به جای تن دادن به این سرنوشت شوم از دندانش برای باطل کردن حکم قضا استفاده می‌کند و یارانش را نجات می دهد.

در داستان شاه و فنزه یک بار دیگر بر نکته بالا تأکید می‌شود. فنزه که نماد عاقل بااحتیاط در کلیله‌ودمنه است با شاهی دوستی کرده و پسر شاه فرزند او را کشته. فنزه هم چشم پسر شاه را در آورده و گریخته است. شاه به قصد کینه‌جویی، ظاهری دوستانه پیش گرفته تا او را بدام بیندازد و از او کینه بکشد. فنزه به تجربه از باطن داستان مطلع است. به همین دلیل هرچه پادشاه می‌کند و هرچه می‌گوید گول وعده و وعید او را نمی‌خورد و همواره دلایلی محکمتر از دلایل شاه بر رد پیشنهادش می‌آورد. در پایان آخرین حربه شاه این است که به او بقبولاند آنچه اتفاق افتاده حکم قضا بوده است: «پادشاه گفت که تو دانی که هرچه در این عالم به بنده‌ی مخلوق و بیچاره برسد از خیر و شر و نفع و ضر جز به تقدیری معلوم و قضایی مرقوم نیست. و هیچ کس را قوت آن نبود که رنجی یا راحتی به خودی خود به کسی رساند.» نتیجه می‌گیرد که هرچه بر سر پسر او و پسر فنزه رفته به دلیل حکم تقدیر و قضای الهی بوده است. اما فنزه این را هم رد می‌کند و می‌گوید: «البته همه می‌گویند که قضا و قدر الهی بالا‌تر از اراده‌ی انسان است اما هیچ کس هم نگفته است که باید جانب حزم و احتیاط را فرو گذاشت و با دست خود، خود را به بلا انداخت که چنین رفتاری از بی‌خردی باشد و هیچ عاقلی آن را باور نخواهد کرد» (داستان‌های بیدپای ۲۲۶-۲٧۳). در ادامه وقتی شاه همچنان دلیل می‌آورد که فنزه را با دانش خود بفریبد، پرنده در رد دلایل او دلیل می‌-آورد که «‌تقدیر ممکن است وجود داشته باشد اما وظیفه‌ی ماست که همواره تدبیر کنیم اگر تقدیر است که فرد گناه کند او باید با پرهیز آن را تدبیر کند و اگر شخص در کاری فرو ماند می‌بایست حتی دست به حیله و تدبیر بزند و هرگاه که قضا و قدر حمله آورد سپر از توکل بسازد و هر که غیراز این کند در ریختن خون خودش با قاتلش شریک باشد (داستان‌های بیدپای ۲۲٧). حرف آخر پرنده به پادشاه در رد حکم قضا این است: «اما بر وی است که دست از قاعده‌ی عقل باز ندارد و قضا را به قاضی گذارد و کار را بر موجبی پیش گیرد که عقلا نگویند که بهتر از این بایست» (داستان‌های بیدپای ۲۲٨).

نماد و تجسم عقل در کلیله‌ودمنه

در کلیله‌ودمنه «زیرک» (موش) یکی از نماد‌های عقل است که حتی قضای آسمانی برایش بلا رقم می‌زند او با کمک تدبیر و عقل و حیله آن بلا را به رحمت تبدیل می‌کند. او بی‌آنکه بدبین باشد دیر اعتماد و محتاط و مآل اندیش است. موش قصه‌ی زیرک و گربه نمونه‌ی دیگری از تدبیر و موقعیت سنجی و مآل‌اندیشی است. او بطور موقت برحسب اقتضای شرایط با گربه‌ای که در دام است دوستی می‌کند تا جان خود را از دست دو دشمن بزرگ‌تر نجات دهد. اما به هنگام آزادسازی گربه یک باره هل نمی‌شود تا شتاب کند و جانب احتیاط را بگذارد او هرگز فراموش نمی‌کند که گربه دشمن ذاتی و طبیعی اوست.
فنزه پرنده هم همانطور که در بالا قید شد یکی از کامل‌ترین نمونه‌های عقل در کلیله‌ودمنه است. او به تدبیر در تقدیر اعتقاد دارد و در عمل خردمندی و هشیاریش را نشان می‌دهد. می‌داند که اگر طفلش از فرزند شاه آسیب دیده، خودش نیز آسیب خواهد دید از این رو فریب حرف‌های پادشاه را که می‌کوشد آزمندی و یا احساسات لطیف و حتی اعتقادات مذهبی او را برانگیزاند نمی‌خورد.

نمونه‌ی دیگری از کمال عقل شعهر است. شعهر شغال پرهیزگاری است که شاه از او دعوت به همکاری می‌کند و او با دلایل قانع کننده خود زیر بار تقاضای شاه نمی‌رود. او از آنچه که معمولاً در دربار‌ها اتفاق می‌افتد باخبر است و می‌داند حسودان و جاه‌طلبان با او چگونه برخورد خواهند کرد. با این وجود شاه او را موظف به قبول شغل می‌کند. او از شاه می‌خواهد که با او پیمان ببندد که هرگاه چنان شد که شاه به سعایت دشمنان قصد کشتن او را کرد، در کشتنش تعجیل نکند. شاه قول می‌دهد. اما درباریان همانطور که شعهر پیش‌بینی کرده عمل می‌کنند. اول می‌خواهند او را به رشوه‌خواری و دزدی و بزه آلوده کنند. وقتی آلوده نمی‌شود به او تهمت می‌زنند که سهم گوشت شاه را دزدیده است. شاه که احتمالاً در این قسمت ضعف و حساسیت داشته، اتهام را با وجود علم به گیاهخواری شغال باور می‌کند. تنها مادر شاه است که مانند داستان شیروگاو در مقام وجدان و عقل شاه پدیدار می‌شود و این بار شاه را پیش از آنکه مرتکب جنایت شود از عواقب عمل شومش که بر اثر بی‌خردی در شرف وقوع است باخبر می‌کند و می‌-ترساند. حال آنکه بدون پادرمیانی خردمندانه‌ی ملکه شغال بی‌گناه بی‌تردید می‌توانسته کشته شود. شعهر پس از اثبات بی‌گناهیش می‌خواهد از خدمت شاه برود اما شاه به او قول می‌دهد که دیگر گول درباریان را نخورد و به شهادت کتاب به قول خود عمل می‌کند (داستان‌های بیدپای ۲۲۹-۲۴۴).

در همین زمینه

::حیله، عقل و حکمت، بخش نخست مجموعه مقالات شکوفه تقی پیرامون کلیله و دمنه::
::نیرنگ در کلیله و دمنه، بخش دوم مجموعه مقالات شکوفه تقی پیرامون کلیله و دمنه::

«نیرنگ» در کلیله و دمنه

Fri, 17 Jun 2011 12:39:15 +0000

بخش دوم مجموعه مقالاتی پیرامون «کلیه و دمنه» از مجموعه جستارهای ادبیات کهن فارسی در دفتر «خاک»

شکوفه تقی

شکوفه تقی - در کلیله‌و‌دمنه دسته‌ای از حیله‌هاست که اگرچه توأم با عاقبت‌اندیشی است اما چون انگیزه‌ی حیله‌گر آزمندی و ستمکاری است در هر حالی از دید کلیله‌ودمنه محکوم است و برنده همواره کسی است که راه درست را پیموده است. مثالش دو شریک هستند که کنجد می‌فروشند.

یکی تصمیم می‌گیرد شب در تاریکی بیاید و کنجد آن دیگری را بدزدد. برای اینکه در تاریکی مال شریکش را به آسانی تشخیص بدهد لباس خود را روی کنجد شریکش می‌‌اندازد تا نشانه باشد. شریک دیگر که مردی درستکار است و اتفاقاً سر به دکان زده می‌بیند که شریکش لباسش را بر کنجد او گذاشته دلش می‌سوزد، می‌گوید چنین شریک درستکاری استحقاق آن را دارد که مال خودش از خاک و آسیب محفوظ بماند. شب شریک با دزد دیگری می‌آید و کیسه کنجد را می‌برد و به امید اینکه مال شریکش است و آن را با دزد دیگری تقسیم می‌‌کند و صبح می‌فهمد که مال خود را دزدیده و تقسیم کرده است، پشیمانی عایدش می‌شود.

نمونه دیگرش پیرزنی بدکاره است که زنانی در خدمت او هستند و از میان این زنان یکی زیبا‌تر از همه است و مردی خواستار او. رابطه‌ی مرد و زن باعث می‌شود پول کمتری به پیرزن برسد. پیرزن طمعکار قصد جان مرد جوان را می‌کند به این معنا که وقت خواب در تنش سمی وارد کند. وقتی می‌‌خواهد در لوله بدمد تا سم را به مقعد مرد وارد کند از مرد بادی خارج می‌شود و سم به دهان و حلق پیرزن می‌ریزد و او را می‌کشد.

اما داستان اصلی کلیله‌ودمنه که با دقت به تفکیک معنای چاره‌اندیشی از روی خیرخواهی و به قصد نجات و حیله‌گری از روی آزمندی و بدخواهی می‌پردازد‌‌ همان داستان شیر و گاو است. قصه با معرفی دو شغال شروع می‌شود که هر دو عاقل و دانا و باتجربه هستند. منتها یکی آزمند و جاه‌طلب است (دمنه) که از دانش و عقل برخوردار است اما از دانشش برای کسب قدرت فردی و آسیب به بی‌گناه استفاده می‌کند و دیگری (کلیله) که علم و عملش یکی است و با حکمت فارغ از آزمندی به تماشای جهان می‌‌پردازد و هر قدمی که برمی‌دارد برای اصلاح مادی و معنوی است. این دو بعد عقل که بوسیله‌ی دو شغال معرفی می‌شوند از زبان کتاب چنین تعریف می‌‌شوند:

«دو عاقل زیرک که یکی را حب جاه از جاده‌ی مستقیم به بیراه افکنده و قوت شهوانی بر قوت عقل غالب گشته و نور بصیرت او را به حجاب ظلمت پوشانده و بدین وسیلت خسر‌الدنیا و العقبی شده و دیگری به نور هدایت عقل بر سریر قناعت نشسته و بتاج کرامت متوّج گشته و بقوت عقل بر مطالب و مآرب خویش رسیده و سرافراز گشته پس عاقل کامل تأمل در این حکایت کند» (بهرامشاهی ۶۵-۶۶).
گذشته از دو شغال ظاهراً قهرمانان اصلی قصه گاو و شیر هستند. گاو دنیادیده، مهربان، بی‌آزار و خردمند است که گول ظاهر را خورده و با شیری که ذاتاً دشمن او محسوب می‌شود به‌وساطت دمنه طرح دوستی ریخته. شیر پادشاهی است ترسو که از هرچه قدرتش را به خطر بیندازد در هراس است. در واقع یک بعدش قدرت شیر است و یک بعدش ترسویی گربه.

شکوفه تقی: مجازات و مرگ دمنه در واقع مجازات عقلی است که در جهت نفس و خودخواهی فردی شکل گرفته است و جاه‌طلبی و آزمندی چشم او را کور کرده است

دمنه که در آرزوی رسیدن به بزرگی و جاه است پی به ضعف شیر و گاو هر دو می‌برد و می‌خواهد از این نمد برای خود کلاهی بدوزد. کلیله که نماینده‌ی خردمندی و تدبیر بدون آزمندی است می‌کوشد او را بازدارد. اما دمنه راهی را که رفته می‌خواهد تا پایان ادامه دهد. به‌همین دلیل با موجه نشان دادن دلایل عقلی و تباه کردن عقل گاو وشیر می‌کوشد هر دو را بر علیه هم بشوراند و در چشم هم دشمن یکدیگر جلوه دهد. در این میان گاو دلیل می‌آورد که شیر موردی ندارد با او در خشم باشد و شیر با خود استدلال می‌کند که گاو نمی‌تواند زورش به او برسد. خود را قانع می‌کند که اساساً هر نقشه و طرح جنگی باطل است. اما علیرغم این دلایل روشن دمنه با منطقی ظاهر فریب به هر دو نیرنگ می‌زند. از آنجایی که هر دو در باطن به‌وسیله‌ی نقاط ضعفشان کور شده‌اند نمی‌توانند از دانششان در جهت عقل که مطرح کردن مشکل است استفاده کنند. به‌‌ همان دلیل نقاط ضعف است که دمنه می‌تواند حیله‌اش را با موفقیت عملی کند و گاو را به‌دست شیر نابود کند.

در پنچاتنترا که اصل این قصه آمده حرفی از محاکمه دمنه نیست غیر از آنکه شغال مورد نظر به خواست خودش می‌رسد و پس از برداشتن مانع گاو به شیر نزدیک می‌شود، اما در کلیله‌ودمنه دستش به‌وساطت پلنگ و مادر خردمند پادشاه رو می‌شود و به ناچار در زندان پس از محاکمه از گرسنگی می‌میرد.

مجازات و مرگ دمنه در واقع مجازات عقلی است که در جهت نفس و خودخواهی فردی شکل گرفته است و جاه‌طلبی و آزمندی چشم او را کور کرده است. به همین دلیل هم ابن‌مقفع در ابتدای کتاب در تأیید نکته بالا تأکید می‌کند:

«دیگر باید که چون دانا گشت راهی بر دست گیرد تا از او راحت بیند همچنان‌که خود را راحت جوید نصیب بهتر و نکو‌تر به یاران رساند و چنان نسازد که راحت خود در رنج دیگران روا دارد» (داستان‌های بیدپای ۵۲).

در داستان‌های کلیله‌ودمنه ما با دو جماعت از علما برخورد می‌کنیم یکی گروه دمنه که زیرکیشان را با آزمندی و حسادت و دنیاخواهی آلوده می‌کنند و از آن دانش در جهت سود خود و زیان دیگری استفاده می‌کنند و دیگر گروهی از علما که کلیله نماد آن است. این‌ها از قدرت کناره‌گیری می‌‌کنند و نمی‌گذارند که دانششان به آزمندی و حیله‌گری آلوده شود. این‌ها خردمندانی هستند که کتاب علم و عملشان را در جهت هم تشخیص داده و تأیید می‌کند.

گذشته از اینکه کلیله‌ودمنه می‌کوشد با دقت فرق بین عالم بی‌عمل و عالم با خرد و حکمت را در قصه روشن کند، می‌کوشد نشان دهد کسی که گول می‌خورد و بی‌عقل است در واقع گناهش کمتر از گول‌زننده نیست. چرا که گول‌خورنده پیشاپیش خودش را فریب داده و عقل و داناییش را در قضاوت از شرایط به‌کار نگرفته است. مثالش پدر پیری است که پسر دزدش از او می‌‌خواهد در درختی بنشیند و به ناحق برله او شهادت بدهد و حقی را ناحق کند. پیرمرد می‌داند که کارش اشتباه است و عاقبت کارش تباهی است اما با این وجود گول آزمندی را می‌خورد و فکر می‌کند با این کار پسرش را به ثروت می‌رساند. اما آنچه می‌کند نتیجه در مرگ خودش و بی‌آبرویی و مال‌باختگی پسرش می‌دهد.
این نکته که گول‌خورنده نخست از خود گول می‌خورد، به بهترین شکل در قصه‌ی راهب تصویر می‌شود. در قصه می‌آید که راهبی از پادشاهی خلعتی دریافت می‌کند و مردی چشم طمع به آن می‌دوزد. مرد تنها راهی که برای دزدیدن خلعت می‌یابد ربودن دل راهب به بهانه‌ی شاگردی است. وقتی اعتماد راهب را بر می‌انگیزد لباس او را می‌دزدد و راهب در جست‌وجوی دزد به حیله‌گرانی برمی‌خورد که عاقبت‌های متفاوت می‌یابند و راهب نتیجه می‌‌گیرد: «هیچ‌کس مباد که بر کسی مکر سگالد که بناچار آن مکر و حیلت به وی باز نگردد» (داستان‌های بیدپای ۸۶). در پایان قصه، راهب شهادت می‌‌دهد: «ای قاضی این‌کار بر خلاف آنست که ترا خبر داده‌اند و آگاه کرده‌اند که کالای من دزد نبرد و این روباه را نه آن دو رنگ کشتند و زن بدکاره را نه زهر کشت و این زن را بینی نه آن مرد حجام برید که این همه ما بر خود کردیم» (داستان‌های بیدپای ۸۸).

یکی دیگر از مثال‌های بی‌عقلی داستان خرگوش و دم‌شکنج است که گربه زاهدنما را قاضی خود می‌کنند.

در قصه‌ی مورد نظر خرگوش خانه‌ی دم‌شکنج را غصب کرده و وقتی دم‌شکنج خانه‌اش را پس می‌خواهد. خرگوش مقاومت می‌کند و می‌گوید باید حکمی انتخاب کنند و دم‌شکنج صاحب حق پیشنهاد می‌کند به نزد گربه برای حکمیت بروند. دلیلش هم این است که او باور دارد گربه گیاهخوار و زاهد و قابل اعتماد است. گربه وقتی می‌بیند که شکار خوبی نزدیک می‌شود بیشتر تظاهر به عبادت می‌کند تا زهدش را بیشتر به رخ شکار خود بکشاند و پس از آن به بهانه‌ی کری آن‌ها را به نزدیک خود می‌کشاند و سپس یک لقمه چپشان می‌کند (داستان‌های بیدپای ۱٨۴).

گذشته از ساده‌لوحی یکی دیگر از آفات عقل در کلیله‌ودمنه دهن‌بینی و ترجیح اجماع بر حکم عقل معرفی می‌شود. مثالش راهبی است که گوسفندی را به قصد قربانی می‌خرد و سه دزد که در گوسفندش نظر دارند به او می‌گویند که سگ است. چون آن‌ها در قولشان اتفاق دارند راهب باور می‌-کند که حق با آنهاست چون قول را متوا‌تر و مکرر شنیده است حتم می‌کند که نظر خودش خطاست (داستان‌های بیدپای ۱۸۷).

مثال دیگر وقتی است که همه می‌گویند و درست هم می‌گویند و عقل فرد هم با مشاهده و تجربه بر درستی آن حکم گواهی می‌دهد اما با این وجود فرد گول توهم را می‌خورد و حکم عقل را زیر پا می‌گذارد. مثالش مردی نجار است که زنش را دوست دارد، می‌خواهد باور کند که زنش هم او را دوست دارد. زیر تخت می‌خوابد و همخوابگی زنش را با مردان دیگر تجربه می‌کند. اما در پایان به جمله‌ای که زن به قصد فریب او به یکی از عشاقش گفته اعتماد می‌کند و صبح زن را با بادزدن پاداش می‌دهد، به این معنا که بادبزن به‌دست می‌گیرد و مگس از روی همسرش می‌راند (داستان‌ها بیدپای ۱۹۳). قصه می‌خواهد نشان ‌دهد که نه تنها خشم که شهوت هم کورکننده‌ی چشم عقل است.

نمونه دیگرش درازگوشی است که از فرط شهوت جفت شدن با درازگوش ماده گول روباه را می‌خورد و به نزد شیر‌گری برای خوراک آورده می‌شود. شیر در او چنگ می‌زند و از بی‌زوری نمی‌تواند کاری کند و خر فرار می‌کند. روباه دوباره می‌رود و خر را می‌آورد و خر را اینطور قانع می‌کند که شیر عاشق دلخسته‌ای است که از فرط عشق تحمل ندارد، خر که شیر ندیده حرف روباه را باور می‌کند تا جایی که شیر او را دریده و پاره می‌کند. شیرگر بی‌زور، قبل از اینکه شکار خود را بخورد او را به روباه وامی‌گذارد تا برای غسل دستی به آب برساند. روباه هم دل و گوش خر را می‌خورد. وقتی شیر سراغ عضوهای مورد نظر را می‌گیرد روباه وجود آن دو عضو را انکار می‌کند و می‌گوید اگر این حیوان عقل و دل داشت که شکار نمی‌شد. از دید کلیله‌ودمنه کسی که به دلیل غلبه‌ی کوری مذهبی، آز یا خشم و شهوت، عقل را زیر پا می‌گذارد به خود همان‌قدر ظلم کرده که ظالم نسبت به او.

مثل شهوت، زود خشمی و شتاب در قضاوت نیز یکی دیگر از آفات عقل محسوب می‌شود که صاحب کلیله‌ودمنه همه را از آن پرهیز می‌هد. مثالش راهبی است که به تازگی صاحب فرزند شده و برای او و همسرش کاری پیش می‌آید و ناچار می‌شوند کودک را با راسو که دوست سالیان او بوده تنها بگذارند. در این موقع ماری قصد نیش زدن طفل را می‌کند و راسو او را پاره می‌کند. به وقت بازگشت راهب، راسو با دهان خونین به نزد او می‌دود و راهب می‌پندارد که پسرش را کشته با چوبی او را می‌کشد و پس از پی بردن به واقعیت حسرت و اندوه می‌خورد که چرا در قضاوت شتاب کرده است (داستان‌های بیدپای ۲۱۴).

در همین زمینه:

::حیله و عقل و حکمت در کلیله و دمنه، نخستین بخش مجموعه مقالات شکوفه تقی پیرامون کلیله و دمنه::

حیله، ‮ ‬عقل و حکمت ‬در کلیله‌و‌دمنه

Wed, 15 Jun 2011 09:22:17 +0000

بخش نخست مجموعه مقالاتی پیرامون «کلیه و دمنه» از مجموعه جستارهای ادبیات کهن فارسی در دفتر «خاک»

شکوفه تقی

شکوفه تقی - کلیله‌ودمنه کتابی است که گردآوردنده‌ی آن به‌وسیله‌ی تماثیل، حکم و امثال می‌کوشد زندگی خردمندانه را از زندگی نابخردانه تفکیک کند. همچنین به خواننده درس بدهد چگونه با پرهیز از فریب خوردن و فریب دادن عقل را برای صلاح زندگی خود و دیگران انتخاب کند.

برای اینکه مطلب کاملاً در ذهن خواننده جا بیفتد و مورد فهم پیر و جوان، شاهزاده و عامی قرار گیرد کتاب مورد نظر نخست می‌کوشد نشان دهد حیله چیست. چه حیله‌ای و چرا به صواب است و کدام به زیان. دیگر اینکه بی‌عقلی چیست و چه مضراتی دارد و آفات عقل کدام است. سوم اینکه عقل چیست و شروط رشد و تحقق آن کدام است. برای تعلیم این مراحل صاحب کلیله‌ودمنه از حکمت که میوه‌ی خرد و تکامل یافته‌ی آن است بهره می‌گیرد تا به خواننده‌ی خویش نشان دهد چگونه می‌توان به وسیله‌ی استفاده درست از عقل، شهوت، غضب و آزمندی را به زیر پا گذاشت، به سعادتمندی رسید. برای اینکه معنای حکمت و حکیم کاملاً در ذهن خواننده جا بیفتد در ابتدای کتاب فصلی می‌آید به نام باب برزوی طبیب که در آن نشان داده می‌شود حکمت چیست و حکیم کیست. در واقع با تصویر کامل زندگی برزوی، کتاب درس می‌دهد منظور از حکیم کیست و چگونه می‌توان به آن درجه از حکمت رسید. سپس در کل کتاب مرحله به مرحله رسیدن به آن مرتبه را به خواننده تعلیم می‌دهد.

هدف مقاله‌ی حاضر این است با کمک تدقیق و تحقیق در تماثیل، امثال، حکم و عبارات مستقیم کلیله‌ودمنه به درکی که صاحب کلیله‌ودمنه از تعاریف مورد نظر دارد برسد و آن‌ها را تبیین، دسته‌بندی، تفکیک و تعریف نماید. قصد نویسنده‌ی مقاله آن نیست نتیجه شخصی بگیرد و یا نظر صاحب کتاب را با سایر فیلسوفان مسلمان یا متشرعین و عرفا مقایسه کند. بلکه می‌کوشد جهان‌بینی صاحب کتاب را در رابطه با تعریف حیله و عقل و حکمت از مطالب کتاب مورد نظر دریابد.

متونی که در اختیار نویسنده بوده دو ترجمه از کلیله‌ودمنه یکی «داستان‌های بیدپای» به ترجمه بخاری (حدود سال ۵۴۴) است و دیگری ترجمه نصرالله منشی معروف به کلیله‌ودمنه بهرامشاهی (حدود سال‌های ۵۳۸-۵۴۰). علت انتخاب این دو متن همزمانی آن‌ها در ترجمه و در دست داشتن نسخ کامل و بی‌غلط بوده است.

علت گزینش مفاهیم حیله، عقل و حکمت از جانب نویسنده، باور این نکته است که، در ادبیات فلسفی فارسی نه تنها بین هر یک از سه مفهوم با سه مرحله از رشد نفسانی، عقلانی و روحانی انسان که با نماد حیوان، انسان و پرنده نشان داده می‌شوند ارتباطی نزدیک وجود دارد که نشان‌دهنده‌ی سه مرحله از رشد توانایی‌های انسانی است. علاوه بر آن تعریفی که کتاب کلیله‌ودمنه از عقل به طور اخص دارد می‌تواند تعریف کننده‌ی جهان‌بینی نویسنده یا گردآورنده‌ی آن باشد و برای من درک این جهان‌بینی و معرفی آن مهم بوده است. مضافاً می‌خواسته‌ام بدانم کتابی که عمرش حداقل به دو هزاره می‌رسد و به همه زبان‌های زنده‌ی دنیا ترجمه شده و تأثیری عمیق در فرهنگ شفاهی و کتبی همه‌ی ملت‌های جهان گذاشته است، چگونه به درک من از مفاهیم، حیله، عقل و حکمت کمک می‌کند و چگونه می‌توان آن را در زندگی روزمره و زندگی علمی به کار بست و با دیگران تقسیم کرد. امید است که این مقاله‌ی کوچک بتواند حداقل بخشی از منظور را برساند.

نصرالله منشی در تجلیل کتاب کلیله‌ودمنه می‌گوید که «از آن پرفایده‌تر کتابی نکرده‌اند بنای ابواب آن بر حکمت و موعظت نهاده» (بهرامشاهی ۱۹). و هم می‌گوید که «آن حکمت‌ها کان خرد است که هم پادشاهان به آن محتاجند و هم مردم.»

١. حیله
الف: چاره‌اندیشی

حیله در کلیله‌ودمنه در پاره‌ای موارد در صورت رعایت شرایطی، مثبت تلقی شده و از آن می‌توان تعبیر به چاره‌اندیشی، حتی تدبیر و عقل کرد. اما در صورت عدم رعایت آن شرایط فریب، مکر و نیرنگ تلقی شده، امری منفی شمرده می‌شود. یعنی اگر حیله در راه نیات خیر بکار گرفته شود در کلیله‌و دمنه ارزش محسوب می‌شود.

شکوفه تقی: کلیله‌ودمنه کتابی است که گردآوردنده‌ی آن بوسیله‌ی تماثیل، حکم و امثال می‌کوشد زندگی خردمندانه را از زندگی نابخردانه تفکیک کند. همچنین به خواننده درس بدهد چگونه با پرهیز از فریب خوردن و فریب دادن عقل را برای صلاح زندگی خود و دیگران انتخاب کند.

به همین دلیل وقتی فرد فارغ از آزمندی، قصدی خیر برای خود و جامعه دارد و در عین حال قصد آسیب رساندن به طرف مقابلش را هم ندارد، اما برای رسیدن به خواستش نمی‌تواند از طریق معمول و متعارف وارد شود، ناچار می‌شود از حیله استفاده کند و آن حیله در کلیله‌و‌دمنه مثبت است. بطور مثال برزوی پزشک اگر در لباس پزشک وارد هند می‌شد و اعلام می‌کرد که آمده است کتابی را به ایران ببرد که سال‌ها دربار ایران در جستجوی آن بوده، کسی به او اجازه‌ی چنین کاری را نمی‌داد. پس برزوی با هشیاری راهی را پیدا می‌کند که کمترین زیان را در بر داشته باشد. بطور مثال نامش را عوض می‌کند. از مال و ثروت خرج می‌کند. با جماعت اهل ادب دوستی می‌کند. به دربار به دلیل فضائلش راه می‌یابد. بعد کسی را که خزانه‌دار کتاب است می‌یابد با او طرح دوستی می‌ریزد و وقتی دوستی به کمال می‌رسد، او را از راز خود باخبر می‌کند. تنها خطری که در اینجا برای فرد خزانه‌دار می‌توانست وجود داشته باشد این بود که برزوی پزشک پس از آنکه کتاب را بدست آورد کاری می‌کرد که دیگران بفهمند و موقعیت خزانه‌دار را به خطر بیندازند. اما او مراعات کافی را می‌کند و تا زمان اقامتش در هند نمی‌گذارد کسی به آن راز پی ببرد. به شهادت قصه کتاب کلیله‌ودمنه با موفقیت به ایران می‌رسد و از آنجا به همه‌ی جهان می‌رود. بریده‌ی زیر مثالی از متن کلیله ودمنه است:

«چون به نزدیک شهر آمد جامه بگردانید و به زی کسی بر آمد که خبرجوی باشد و ساخت با داناآن و بزرگان و مقدمان آشنایی کردن تا در میان ایشان معروف شد و دل‌های ایشان به شرافت و لطافت به خود مایل کرد و از آن طرایفی که برده بود هرکسی را می‌داد تا کار به جایی رسید که سخن وی پیش ملک هند بگفتند» (داستان‌های بیدپای۴۳- ۴۲). در این قصه البته حیله‌ای که برزوی می‌اندیشد برای نجات جان خود نیست برای انجام یک خدمت فرهنگی برای جامعه است، بی‌آنکه قصد، آزمندی و یا زیان رساندن باشد.

مثال دیگری که از حیله‌گری مثبت به منظور کمک به همنوعان در کلیله ودمنه می‌آید. موضوع کلاغ وزیر است. وقتی بین کلاغان و جغدان جنگ پیش می‌آید کلاغ وزیر که زیرک و دانا بوده می‌گوید: «در این کار زور به کار نمی‌آید باید حیله‌ای اندیشید.» پس به پادشاه پیشنهاد می‌کند که در مجمعی او را زخمی و خون‌آلود کند و از آشیانه به زیر بیندازد.‌‌ همان شب جغدان قصد حمله به کلاغان را داشتند که کلاغ مجروح را می‌یابند. کلاغ با درد و ناله از خیانتی که به دلیل دوستی با جغدان در حق او رفته با آن‌ها می‌گوید. از سه وزیر پادشاه جغدان یکی حرف او را باور نمی‌کند چون او را از پیش می‌شناسد که دانا و زیرک است. از این رو اصرار می‌کند که دیگران را از اشتباه در آورد. می‌گوید: «بر گفتار این کلاغ اعتماد مکنید که صد هزار دشمن آن است که مراد خود را در اظهار عداوت حاصل نتواند کردن اما به دوستی نمودن و نزدیکی جستن مقصود خود برآورد» (داستان‌های بیدپای ۱۹۳).

شکوفه تقی: در کلیله‌ودمنه اگر فرد حیله‌ای بیندیشد که قصدش نجات جان خود از دست ظالمی است، ولو اینکه نتیجه در نابودی ظالم بدهد پسندیده است. مانند داستان مار و زاغی.

علیرغم حرف‌های جغد ناباور همه به کلاغ اعتماد می‌کنند و به او در دربار جایگاهی والا می‌دهند. وقتی کلاغ اعتماد پادشاه و درباریان را جلب می‌کند به نزد کلاغان می‌پرد و به آن‌ها خبر می‌دهد که بومان همه در غاری جمع شده‌اند. پادشاه کلاغان می‌گوید که کلاغ‌ها هیزمی را که در اطراف غار ریخته جمع کنند و بدر غار بیاورند. کلاغ وزیر هم می‌رود و شراره از آتش چوپانی که مشغول چرا دادن گوسفندانش است می‌آورد و در هیزم‌ها می‌افکند. کلاغ‌ها به سرعت باید با پرشان در آتش بدمند تا افروخته‌تر شود. به این ترتیب بومان وقتی از غار بیرون می‌آیند گرفتار آتش می‌شوند و بعضی از اثر شعله و برخی از دود آن از بین می‌روند. پادشاه کلاغ‌ها از وزیرش می‌-خواهد: «مرا از اندازه‌ی خرد بومان آگاه گردان» کلاغ می‌گوید تنها یکی از میان ایشان خردمند بود اما هرچه کرد هیچ کس به او گوش نداد. در قصه می‌توان دید که وزیر کلاغان در پایان‌‌ همان بزرگی و عزتی را از پادشاه می‌بیند که برزوی از انوشیروان دید. شاه در تحسین کلاغ وزیر می‌گوید: «دولت ما از رأی و عقل و تدبیر تو مستغنی نیست که مرد بود که به تنهایی کارهای بزرگ برآورد که به لشگر بسیار و عدت بی‌شمار برنیاید و تو ازآن جمله‌ای» (داستان‌های بیدپای ۲۰۰).

یکی دیگر از انواع حیله که در کلیله‌ودمنه صریحاً به تدبیر، نه حیله، تعبیر شده داستان خرگوش و فیل است. فیلان آبشخور خرگوشان را تصاحب کرده‌اند خرگوشان پیش بزرگ‌تر خرگوشان می‌روند و از او می‌خواهند: «در کار ما نظری بکن و تدبیری بساز» البته «تدبیری» به عقل بزرگ‌تر خرگوشان نمی‌رسد. مگر خرگوشی دیگر که نامش پیروز است. او با استفاده از تاریکی شب و ماه شب چهاردهم و انعکاسش که در چشمه دیده می‌شود، فیل را گول می‌زند و به او چنان می‌باوراند که و چشمه به ماه تعلق دارد و او فرستاده‌ی ماه است و اگر فیلان به آن چشمه نزدیک شوند با ماه طرف خواهند بود. فیلان هم باور می‌کنند و گرد چشمه دیگر نمی‌گردند (داستان‌های بیدپای ۱۸۳).

یکی دیگر از انواع حیله‌ها که در کتاب مثبت تلقی می‌شود چاره‌ای است که فرد برای نجات جان بوقت آگاهی از خطر می‌اندیشد. نمونه‌اش داستان بوزینه و سنگ‌پشت است. در قصه می‌آید که دوستیِ بوزینه و سنگ‌پشت، همسر سنگ‌پشت را نگران می‌کند و خواهرخوانده‌ی زن به او حیله‌ای می‌آموزد از این قرار که خود را به مریضی بزند و بعنوان دوای دردش از شوهرش بخواهد که «دل» میمونی را برای او بیاورد. سنگ‌پشت ساده که تنها یک میمون می‌شناسد، برای‌‌ همان او نقشه می‌کشد که با حیله‌ای به جزیره‌ای بکشدش و قلبش را از سینه بیرون بیاورد. بوزینه از رفتار سنگ‌پشت نر می‌فهمد خطری در پیش است وقتی با اعتراف سنگ‌پشت پی به همه چیز می‌برد، با خود می‌گوید: «اکنون جز حیله و مکر دستگیری نمی‌شناسم» (بهرامشاهی ۲۴۳). سپس با حیله‌ای ماهرانه خود را از خطر مرگ نجات می‌-دهد. او با چاره اندیشی خود به موقع نجات پیدا می‌کند بی‌آنکه کسی در ماجرا آسیب ببیند و نهایتاً زن سنگ‌پشت هم به خواست خودش که در اختیار داشتن شوهر است می‌رسد.

نوع دیگر حیله وقتی است که ضعیف برای نجات جان خود از دست ظالم بیندیشد. مثالش قصه‌ی سه ماهی است که دو تا عاقل و با احتیاط بودند و یکی عاجز. این سه وقتی خبر می‌شوند که ماهی‌گیران قصد صید کردنشان را دارند اولی که اهل خرد و تجربه بوده و می‌دانسته معنای آمدن ماهی‌گیران چیست، تردید نکرده زود روی آب آمده و فرار می‌کند بی‌آنکه وقتی را هدر بدهد. ماهی دوم که کمی سستی کرده بود با آمدن صیادان پی به اشتباه خود می‌برد و برای نجات جانش حیله‌ای می‌اندیشد. یعنی خود را به مردگی زد و جان سالم بدر می‌برد. سومی که هم غافل از اوضاع بوده و هم عاجز در عمل، می‌ماند و گرفتار می‌شود (بهرامشاهی ۱۰۰-۱۰۱).

در کلیله‌ودمنه اگر فرد حیله‌ای بیندیشد که قصدش نجات جان خود از دست ظالمی است، ولو اینکه نتیجه در نابودی ظالم بدهد پسندیده است. مانند داستان مار و زاغی. در این قصه می‌آید که مار همواره جوجه‌های پرنده را می‌خورد و پرنده در فکر است که چشم مار را وقتی که خوابست در آورد. اما دوستش شغال که حیوان حیله‌گر و دانایی است او را از این کار باز می‌-دارد می‌گوید: «این تدبیر باب خردمندان نیست چه خردمند قصد دشمن بوجهی نکند که در او خطر جان باشد» (بهرامشاهی ۹۱). در ادامه می‌آید که «چون فرد از قوت باز می‌ماند بنای کارش را می‌بایست بر حیله بنهد» (بهرامشاهی ۹۱). در همین رابطه شغال به کلاغ یاد می‌دهد طلایی را بردارد و مردم را به دنبال خود بکشاند و آن طلا را بر سر مار بیندازد. کلاغ‌‌ همان کار را می‌کند و مردم با چوب و چماق مار را از پای در می‌آورند. در پایان قصه تأکید می‌شود که «آنچه به حیلت توان کرد بقوت ممکن نباشد» (بهرامشاهی ۹۴). این قصه نشان می‌دهد که برای از پای در آوردن دشمن و نجات باید حیله‌ای اندیشید که بی‌نیاز از زور و قوای بدنی باشد و فرد به خطر نیفتد. از آنجایی که حیله اندیشی با ضعف قوای جسمانی و حفظ حیات ارتباط مستقیم دارد در کتاب بهترین حیله آنست که کمترین نیاز را به قوای بدنی داشته باشد و بیشترین تأثیر را.

به این وسیله کلیله‌ودمنه به فردی که فاقد توانایی است و در معرض خطر تهاجم و آسیب قرار دارد یاد می‌دهد چگونه با دشمنش بجنگد که پیروز شود. یکی از راه‌ها این است که از نقطه ضعف حریفش باخبر باشد و با محاسبات دقیق به جنگ او برود. بطور مثال در قصه‌ی شیر و خرگوش نقطه ضعف شیر خود بزرگ بینی و باورش از قدرت خودش است و نمی‌تواند باور کند که کسی می‌تواند روی دست او بلند شود و یا خرگوشی ناچیز بتواند به او کلک بزند. همین حماقت و بی‌خبری شیر است که دست خرگوش را باز می‌گذارد تا کلک او را با حیله‌ای ساده بکند. به این ترتیب در کلیله‌ودمنه به ضعیف تعلیم داده می‌شود که حیله را با مآل‌اندیشی و تدبیر تؤام کند تا برای او عواقب بدی نداشته باشد: «ای پسر بسا حیلت که بر محتال وبال گردد و مبادا که مکر تو چون مکر غوک شود» (بهرامشاهی ۱٢٧). قصه از این قرار است که غوکی در کنار مار زندگی می‌کند و مار بچه‌ی غوک را می‌خورد. غوک با خرچنگی دوست است، درددلش را به او می‌گوید و خرچنگ در جواب او را راهنمائی می‌کند که: «با دشمن غالب توانا جز به مکر دست نتوان یافت» (بهرامشاهی ١٢٧). به او می‌گوید که راسویی در آن نزدیکی زندگی می‌کند که دشمن مار است. به او یاد می‌دهد که ماهی فراوان بگیرد و از سوراخ راسو تا سوراخ مار بچیند. راسو در پایان مار را می‌خورد. و وقتی دیگر ماهیی نمی‌یابد بچه‌های سنگ‌پشت را هم می‌خورد.