نشر ماهی

خاطرات بولگاکف:یادداشت‌های یک پزشک جوان

Tue, 26 Jun 2012 23:52:29 +0000

معرفی مجموعه‌داستان «یادداشت‌های یک پزشک جوان» به ترجمه آبتین گلکار

نازنین اعتمادی

نازنین اعتمادی - در داستان‌های کوتاه میخائیل بولگاکف که از سویه‌های اتوبیوگرافیک هم برخوردار است، نویسنده خاطراتش به عنوان یک پزشک را به شیوه‌ای کاملاً واقع‌گرابانه و به‌روشنی ارائه داده. دیالوگ‌های خنده‌داری که بین پزشک با بیمارانش شکل می‌گیرد، از نویسنده‌ای نشان دارد که بعدها قرار است به یک نمایشنامه‌نویس موفق بدل گردد. این کتاب با عنوان «یادداشت‌های یک پزشک جوان» به ترجمه آبتین گلکار به‌تازگی توسط نشر ماهی در ایران منتشر شده است.

میخائیل بولگاکف را ما در ایران بیشتر با رمان «مرشد و مارگاریتا» به ترجمه درخشان عباس میلانی می‌شناسیم. اما بولگاکف آثار دیگری هم دارد که هر چند در سایه «مرشد و مارگاریتا» چندان نمودی پیدا نکردند، اما هم از نظر ادبی دارای ارزش هستند و هم اینکه به درک دنیای بولگاکف کمک می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این آثار مجموعه داستان‌های «یادداشت‌های یک پزشک جوان» است.

میخائیل بولگاکف هم مانند چخوف، پزشک بود. او نخستین بار این داستان‌ها را در سال ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۷ میلادی به ترتیب در چند شماره از نشریه‌ «Medizinski Rabotnik» منتشر کرد و سپس چند دهه پس از درگذشت نویسنده به شکل یک کتاب مستقل منتشر شد.

میخائیل بولگاکف

در این کتاب طبعاً ما بیش از آنکه با بولگاکف به عنوان یک نویسنده آشنا شویم، با یک پزشک و خاطرات او از رویارویی با بیمارانش و از زندگی در شهرستان‌های دورافتاده روسیه مواجه می‌شویم. بهرام صادقی، نویسنده نام‌آشنای معاصر ما در «ملکوت» از ادبیات روس و از جمله از چخوف و بولگاکف تأثیر گرفته است. او هم زندگی در شهرستان‌های دورافتاده را در فضایی تیره و تار و پر از عقاید خرافی روایت می‌کند.

بولگاکف در سال ۱۹۱۶ تحصیلش در رشته پزشکی را در دانشگاه کیف به پایان رساند. در آن سال روسیه در حال جنگ بود و بولگاکف جوان به یک بیمارستان صحرایی در منطقه «اسمولنسک» اعزام شد. او تنها پزشک این بیمارستان صحرایی بود و جز چند ماما و چند پرستار که می‌بایست به او در درمان بیماران و مجروحان کمک کنند، دستیاری نداشت. شرایط کاری دشوار در این بیمارستان، همچنین وصف‌هایی که بولگاکف از این منطقه دورافتاده به دست می‌دهد و نیز نوع بیماری‌هایی که او درمان می‌کند تنها سند موجود از این مقطع از زندگی نویسنده است.

یکی از مهم‌ترین و بلندترین داستان‌های این مجموعه «مورفین» نام دارد. راوی داستان که به مورفین اعتیاد دارد، با حفظ فاصله، روایتی از ماجراهایی که اتفاق می‌افتد به‌دست می‌دهد. بولگاکف در آن زمان به مورفین اعتیاد داشت و این داستان در واقع خاطرات او از آن ایام است.

«یادداشت‌های یک پزشک جوان» همچنین نمایانگر تأثیرپذیری میخائیل بولگاکف از آنتوان چخوف است. چخوف هم طبیب بود و بسیاری از داستان‌های کوتاهش را در فاصله ویزیت بین دو بیمار می‌نوشت. تفاوت «یادداشت‌های یک پزشک جوان» با داستان‌های چخوف در این است که در این کتاب راوی تغییر نمی‌کند و به این جهت داستان‌ها حالت به‌هم‌پیوسته و رمان‌گونه‌ای پیدا می‌کنند و در مجموع بیانگر خاطرات یک طبیب معتاد، اما تیزبین و حساس در یک شهرستان دورافتاده و سوت و کور هستند.

پزشک جوانی که داستان‌های این کتاب را روایت می‌کند، بدون هیچگونه تجربه بالینی می‌بایست در شرایط دشوار جوی و کولاک و برف و سرما مسئولیت درمان انواع بیماری‌های حاد و خطرناک را بپذیرد. دهقانی که هنگام درو محصول در اثر یک سانحه زخم برداشته و حال می‌بایست پای او را قطع کنند یا دختربچه‌ای که به دیفتری مبتلا شده و در حال خفگی‌ست یا زن زائویی که جنین در شکمش پیچ خورده و حال پزشک جوان و بی‌تجربه می‌بایست او را از پا به‌دنیا بیاورد، از موقعیت‌های دشوار و چالش‌برانگیزی هستند که بولگاکف به عنوان یک پزشک جوان روایت می‌کند. با این‌حال او در کارش در مجموع موفق است و به‌زودی شهرتی به هم می‌زند و بیماران هم به مطب او هجوم می‌آورند. یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت او در کارش همراهی دو ماما و چند پرستار باتجربه است که همواره در موقعیت‌های دشوار با دانش تجربی‌شان به او کمک می‌کنند.

یادداشت‌های یک «پزشک جوان» به ترجمه آبتین گلکار، نشر ماهی

یکی از دشوارهای کار این طبیب، مبارزه با عقاید خرافی روستائیان است. بولگاکف در داستانی از این مجموعه، خرافه و جهل روستائیان را مضمون قرار می‌دهد. پیش می‌آید که رعیتی مرهم خردل را به جای آنکه روی زخمش بگذارد، روی بالاپوشش می‌چسباند و یا اینکه بیماری که به مالاریا مبتلاست، چند بسته قرص «شنین» را در یک نوبت می‌خورد و یا با پاشاندن شکر به کانان واژینال یک زن زائو می‌خواهند زایمان او را سهل کنند.

یکی از مهم‌ترین درونمایه‌های این کتاب رویارویی یک روشنفکر شهری با عقاید خرافی و ناآگاهی روستائیان است. برای مثال در روستا بیماری سفلیس بی‌داد می‌کند، اما به این دلیل که روستائیان به آن اهمیت نمی‌دهند، از درمان آن هم سرباز می‌زنند یا درمان را نیمه‌کاره رها می‌کنند.

نکته قابل تأمل این است که خاطرات بولگاکف از کار در این بیمارستان صحرایی مصادف است با انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷. با این‌حال هیچگونه اشاره‌ای به این رویداد مهم تاریخی نمی‌شود. مثل این است که بولگاکف در یک جنگ و جدال شخصی با بیماری و ناآگاهی و خرافه شرکت دارد و دیگر نه وقت آن را دارد که به یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخی سرزمینش بپردازد و نه توش و توانی برایش باقی مانده است. البته یک احتمال دیگر هم این است که پزشک جوان چنان از مرکز تحولات تاریخی دور افتاده که از چنین واقعه مهمی بی‌خبر است یا اگر هم از آن اطلاع دارد، نقش مهمی در زندگی و جدال روزانه او با بیماران و انواع بیماری‌هایشان ایفا نمی‌کند.

بولگاکف در زمان استالین خانه‌نشین و منزوی شد و به افسردگی عمیقی مبتلا گشت. شادابی و نشاط نویسنده در «یادداشت‌های یک پزشک جوان» و مقایسه آن با آثار متأخر بولگاکف نشان می‌دهد که یک نویسنده بااستعداد، شوخ‌طبع و انسان‌دوست چگونه به تدریج از پای می‌افتد. چنین نویسندگانی در ایران هم کم نبودند.

یادداشت‌های روزانه‌ی آلبر کامو

Wed, 08 Jun 2011 08:45:09 +0000

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - آلبر کامو در عمر نه‌چندان بلند چهل و شش ساله‌اش، با انضباطی مثال‌زدنی در نوشتن، و با بهره‌گیری از نبوغ خود در کشف رنج‌های بشری، توانست آثار ماندگاری به دنیای ادبیات تقدیم کند. او دومین نویسنده‌ی جوانی‌ست که برنده‌ی نوبل ادبیات شده، و وقتی که تنها دو سال بعد در یک سانحه‌ی رانندگیِ تاسف‌‌بار جان خود را از دست داد، خیلی‌ها را با حسرت‌‌ رها کرد.

کامو در ایران از چند دهه پیش با ترجمه‌ی کتاب «بیگانه» محبوب شد، و این محبوبیت تا آن‌جا پیش رفت که در طول سال‌ها، مجموعاً هشت ترجمه‌ی مختلف از این رمان در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان قرار گرفت. اما تازه‌ترین کتابی که از این نویسنده‌ی فرانسوی – الجزایری‌تبار به فارسی منتشر شده است، نه رمان یا نمایش‌نامه که مجموعه‌ای چهار جلدی‌ست از یادداشت‌هایی که او در طول بیست و چهار سال پایانی زندگی‌اش نوشته است.

یادداشت‌برداری‌های روزانه معمولاً دارای ایجاز‌های تحمیلی و نگاه ریز‌بینانه‌ای هستند و این دو از اصلی‌ترین شاخصه‌های کتاب حاضر هم به شمار می‌روند. کامو در یادداشت‌هایش مرتباً به کشف و بیان نکته‌های تلخ هستی می‌پردازد، و در این بین روایتی هم به‌دست می‌دهد از برخی از مهم‌ترین اتفاقات زندگی شخصی‌اش.

جلد اول از کتاب «یادداشت‌ها» نخستین بار در سال ۱۹۶۲ توسط انتشارات «گالیمار» منتشر می‌شود، اما چاپ دومین مجلد سه سال به تأخیر می‌افتد، و جلد بعدی هم با وقفه‌هایی چند ساله به‌دست خوانندگان می‌رسد، اما حالا ترجمه‌ی فارسی این کتاب، به‌طور کامل و با حفظ تنظیم نسخه‌ی اصلی، با تلاش دو مترجم در اختیار خواننده‌ی علاقمند به کامو قرار گرفته. جلد‌های اول، دوم و چهارم توسط خشایار دیهیمی، و جلد سوم با تلاش شهلا خسروشاهی ترجمه شده‌ است. این مجموعه در قطع پالتویی منتشر شده‌، که با قالب نوشتار بسیار سازگار است.

جلد نخست، دربرگیرنده‌ی یادداشت‌های کامو در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۲ است. نوشته‌هایی که با تحسین ایتالیا، معماری و نقاشی‌های هنرمندانش آغاز می‌شود و مسیر علا‌قمندی‌های کامو را نشان می‌دهد. کامو علاقه‌ی چندانی به ثبت تاریخ دقیق یادداشت‌هایش نداشته، و در بسیاری مواقع تنها سال و ماه یادداشت‌نگاری‌ها را مشخص کرده. نوشته‌های کتاب، پیاپی با نشانه‌ی مربع از هم جدا شده‌اند. جلد نخست، با حجم ۲۰۴ صفحه‌ای خود، اتفاقات مهمی مثل انتشار «بیگانه» و «افسانه‌ی سیزیف» را شامل می‌شود، گرچه کامو در میان یادداشت‌هایش بهای چندانی به این امور نمی‌دهد، و بیشتر توجه‌اش را معطوف می‌کند به ثبت ظریف‌ترین برداشت‌هایش از هستی.

طنز گزنده، نفرت از جنگ، عشق به طبیعت و دریا، از ابتدا در نوشته‌های آلبر کامو موج می‌زنند. او به شکل حیرت‌آوری عاشق زندگی‌ست، و حتی جایی می‌نویسد که دنیا را بسیار دوست دارد. او معتقد به «پوچی» است اما نه شیفته‌ی آن. کامو در ۱۹۴۳ با سار‌تر آشنا می‌شود، اما تا اواسط جلد سوم، چیزی زیادی از او نمی‌نویسد.

مجتبی صولت‌پور: از ابتدا طنزی گزنده همراه با نفرت از جنگ و عشق به طبیعت در یادداشت‌های روزانه‌ی آلبر کامو موج می‌زند. او به ‌طرز حیرت‌آوری عاشق زندگی‌ست. کامو به «پوچی» اعتقاد دارد، اما شیفته‌ی آن نیست.

رگه‌های پُررنگ تأثیرپذیری کامو از نیچه، در بخش قابل توجهی از کتاب تکرار شده است، به‌طوری که جلد سوم، با جمله‌ای از نیچه آغاز می‌شود: «آن‌کس که طرح بزرگی درانداخته است، باید با‌‌ همان هم بزید.» غیر از این، نقل قول‌های بسیاری در کتاب وجود دارند، که بیشتر شامل جملات قصار است. خود کامو را هم باید استاد قصارنویسی دانست، گرچه تلاش او فقط در جهت ثبت ریز‌ترین نکات هستی‌ست، و نه ازاماً نوشتن جملات کوتاهِ تأثیرگذار.

جلد دوم با حجم ۳۰۳ صفحه‌ای خود، نوشته‌های کامو در فاصله‌ی بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۵۱ را در برمی‌گیرد. از جمله اتفاقات مهم زندگی ادبی کامو در این سال‌ها، به روی صحنه رفتن «کالیگولا»ست. جلد سوم، مربوط است به سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۹، و مجموعه روز‌های پایانی زندگی نویسنده را پوشش می‌دهد. برنده شدن جایزه‌ی نوبل ادبیات و سفر دوباره به ایتالیا از نکات جالب توجه این جلد است.

چهارمین جلد با نام «یادداشت‌های سفر» منتشر شده. کامو در طول چند دهه، به چندین سفر طولانی رفت، از جمله سفر‌ به ایتالیا و یونان. اما دو بار از قاره‌ی اروپا خارج شد، که حاصلش دو سفر به قاره‌ی آمریکا بود. بار نخست در ۱۹۴۶ به منظور ایراد چند سخنرانی به کشور آمریکا رفت، و بار دیگر در ۱۹۴۹ به برزیل و چند کشور دیگر از آمریکای جنوبی سر زد. یادداشت‌های مربوط به این سفر مفصل و بسیار جذاب‌اند و در جلد چهارم گردآوری شده‌اند. نگاه او به کشور‌های غیراروپایی، پیاپی با موجی از حس‌های برانگیخته شده همراه می‌شود. زمانی آمریکا را به‌خاطر پیشرفت‌ها و فرهنگ مجللش تحسین می‌کند، مثلاً از عشق آمریکا‌یی‌ها به حیوانات متعجب و سرزنده می‌شود، اما زمانی هم می‌گوید: «به‌یکباره همه‌ی کنجکاوی‌ام را نسبت به این کشور از دست داده‌ام.» (ص ۲۹، جلد چهارم) در برزیل، انبوه مراسم اجتماعی و رقص‌ها توجه‌اش را جلب می‌کنند، و در کل، گزارشی که کامو از این کشور‌ها ارائه می‌دهد، سرراست، قدرتمند و از دریچه‌ی نگاه انسانی بزرگ است. جلد چهارم، با حجم ۱۱۰ صفحه‌ای خود در این مجموعه خودنمایی می‌کند.

«یادداشت‌ها» مجموعه‌ای‌ست از تمام چیز‌هایی که در دنیای انسانی و غیر انسانی شاهد آن هستیم: زشتی جنگ، زیبایی شن‌های ساحل، رنج‌های بشری،... این کتاب دریچه‌ای‌ست که از آن می‌توان نگاهی طولانی به آلبر کامو انداخت، که احتمالاً تاثیر مستقیمی بر جهان‌بینی خواننده‌اش خواهد گذاشت.

شناسنامه‌ی کتاب:
یادداشت‌ها، چهار جلد، آلبر کامو، نشر ماهی، ۲۰۰۰ نسخه، پاییز ۱۳۸۹، ۹۲۳ صفحه، ۱۹۵۰۰ تومان.