میراث فرهنگی

هشدارهای جهانی برای آثار فرهنگی حلب

Mon, 30 Jul 2012 06:58:50 +0000

نگرانی شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها از وضعیت میراث فرهنگی در شهر تاریخی «حلب» در سوریه

بیژن روحانی

بیژن روحانی - نبردها در سوریه به نقطه‌ی بسیار حساسی رسیده و اکنون یکی از مهم‌ترین شهرهای سوریه به صحنه‌ی جنگی تمام‌عیار تبدیل شده است. شهر حلب که دومین شهر مهم سوریه پس از دمشق است در روزهای گذشته شاهد درگیری‌های سنگین میان ارتش این کشور و مخالفان مسلح بود و اکنون نیز این درگیری‌ها ادامه دارد.

اما شهر حلب به‌جز اهمیت اقتصادی و سیاسی‌اش، در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. شهر قدیم حلب و ارگ باستانی آن اکنون در وسط شهر جدید واقع شده است و این نگرانی وجود دارد که نبردهای سنگین میان دو طرف، علاوه بر تلفات انسانی، به این مناطق تاریخی نیز آسیب وارد کند.

سازمان‌های جهانی در همین مورد بیانیه‌‌ها‌یی صادر کرده و از تمام طرف‌های درگیر در سوریه خواسته‌اند به میراث فرهنگی احترام گذاشته و در حفظ آن در میان درگیری بکوشند و از هیچ‌کدام از این مناطق استفاده نظامی نکنند.

«ایکوموس» یا شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها روز جمعه ۲۷ ژوييه برابر با ششم مرداد، نگرانی خود را نسبت به سرنوشت آثار فرهنگی در این شهر اعلام کرد. ایکوموس در بیانیه خود هشدار داد بیم آن می‌رود که درگیری‌های سنگین در این شهر به میراث جهانی و دیگر آثار ارزشمند حلب آسیب وارد کند. همچنین مدیر کل سازمان یونسکو نیز با انتشار بیانیه‌ای نسبت به وضعیت میراث جهانی در حلب هشدار داده است.

میراث جهانی حلب

شهر تاریخی حلب از سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیده است. حلب از زمان باستان و از حدود چهار هزار سال پیش بر سر یکی از مهم‌ترین راه‌های تجاری قرار داشته و در دوران بعدی در تسلط اقوام و تمدن‌های مختلفی همچون هیتی‌، آشوری‌، عرب‌، مغول‌، مملوک و عثمانی‌ بوده است. اقوام دیگری همچون رومی‌ها، یونانیان و یا سلسله‌های مهمی همچون امویان و عباسی‌ها نیز در این شهر حضور داشته و در آن حکومت کرده‌‌اند. از آن دوران باشکوه، ارگ، مسجد، حمام، کاروانسرا، مدرسه و خانه‌هایی تاریخی باقی‌ مانده است.

ارگ باستانی حلب که بر فراز سوق یا بازار تاریخی، مسجدها و همچنین شهر محصور تاریخی قرار دارد، شاهدی است بر تدابیر نظامی و استحکاماتی که عرب‌ها در سده‌های دوازدهم تا چهاردهم میلادی در این منطقه به‌وجود آورده بودند. درون ارگ بقایای قصر، مساجد و حمام‌های تاریخی وجود دارد. شهر قدیم نیز که در میان دیوارهایش محصور بود، در اطراف ارگ یا قلعه رشد کرد و توسعه یافت. در خیابان‌های شهر قدیم هنوز می‌توان رد خیابان‌‌بندی‌ها و شبکه شهرسازی دوران حضور یونانی‌ها و رومی‌ها را تشخیص داد.

دو دلیل عمده باعث شد تا در سال ۱۹۸۶ این مجموعه بزرگ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسد. اول آن‌که شهر قدیم حلب بازتابی است از فرهنگ‌های مختلفی که در طول تاریخ در این مکان حضور داشته‌اند. دوره‌های مختلف تاریخی هر کدام اثر ویژه خود را در گوشه گوشه‌ی این شهر برجای گذاشته است و تأثیر آن‌ها را می‌توان در معماری و آثار هنری شهر دید. ترکیب تمام این سبک‌ها و دوره‌‌های مختلف را می‌توان در ارگ یا قلعه حلب مشاهده کرد.

ساختمان‌های دیگری مانند مسجد جامع که در دوران بنی‌امیه ساخته شد و یا مدرسه اسلامی «حلاویه» با قدمت ۸۰۰ ساله که در ابتدا یک کلیسای مسیحی بوده است، و همچنین کاروانسراها و سوق‌ها و خانه‌ها، بخشی از ثروت‌های فرهنگی و تاریخی این شهر است.

اما اهمیت دوم شهر حلب در آن است که این شهر علاوه بر تمام یادگاری‌های تاریخی، شواهد بسیار مهمی از دوران ایوبی‌ها را نیز در خود دارد. در این دوران و پس از پیروزی‌های صلاح‌الدین ایوبی در جنگ‌ برابر صلیبی‌ها، دژ‌، استحکامات دفاعی، خندق و برج و بارو و همچنین دروازه‌ای رفیع با جایگاه‌هایی برای تیراندازان و سنگ‌اندازان بر فراز آن ساخته شد. این استحکامات دفاعی یکی از نمونه‌های برجسته در معماری دوران اسلامی است.

تهدید آثار تاریخی دیگر در سوریه

اکنون تمام این میراث تاریخی در معرض خطر جدی دارد. به جز شهر حلب، چند مکان دیگر نیز در سوریه در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌‌اند. اما وضعیت آن‌ها نیز نامشخص است و گزارش‌های متفاوتی از آسیب به آن‌ها یا غارت برخی محوطه‌های باستانی مخابره شده است. در حال حاضر تماس با متخصصان، معماران، حفاظت‌گران و باستان‌شناسان سوری به دلیل وجود درگیری‌های شدید قطع شده است و همین به نگرانی‌ها در این مورد دامن زده است.

دژ شهسواران، شهر باستانی پالمیر، منطقه باستانی آپامیا و روستاهای باستانی در شمال سوریه از جمله محوطه‌هایی هستند که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند و گزارش‌هایی نیز در مورد آسیب به آنها ارسال شده است. اما به‌جز این آثار جهانی، در بسیاری از شهرهای سوریه مانند حمص، دیر الزور، حماء و نقاط دیگر، آثاری با ارزش ملی و محلی نیز به شدت آسیب دیده‌اند. در حمص تعدادی کلیسا، مسجد، خانه‌ی تاریخی و بازار تخریب شده است. با این حال تا برقرار شدن آتش‌بس و به وجود آمدن وضعیت با ثبات، برآورد دقیق از میزان خسارت‌های وارد شده به آثار تاریخی و فرهنگی سوریه امکان‌پذیر نیست.

در همین زمینه:

میراث فرهنگی سوریه در خطر تخریب است

نگرانی از آسیب‌ حریم بصری ارگ انار در اثر ساخت"حرم شهدای گمنام"

Maryam — Sun, 29 Jul 2012 06:31:20 +0000

يک مقام ارشد سازمان ميراث فرهنگی، گردشگری و صنايع دستی ايران در واکنش به آغاز عمليات ساخت مقبره برای کشته‌شدگان گمنام جنگ هشت ساله ایران و عراق در حريم يک ارگ تاريخی در شهرستان انار استان کرمان گفت اين بنا برای حريم بصری ارگ انار مشکل ايجاد می‌کند.

به گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ايرنا)، مسعود علويان صدر، معاون سازمان ميراث فرهنگی روز يکشنبه هشتم مرداد ۱۳۹۱ گفت: "طرح احداث بنا برای شهيدان گمنام برای جلوگيری از تخريب حريم منظری اين بنا در دست بررسی است و فقط در صورت موافقت اين سازمان، مقبره احداث می‌شود."

معاون سازمان ميراث فرهنگی: "از آنجا که ارگ انار بر فراز يک تپه قرار دارد، می‌توان بدون آنکه يادمان شهدای گمنام، مشکلی برای اين بنای دوران ساسانی ايجاد کند، آن را احداث کرد "

علويان صدر در حالی گفته که تنها با موافقت سازمان ميراث فرهنگی اين مقبره ساخته خواهد شد که گزارش منابع خبری داخل ايران نشان می‌دهد عمليات ساخت آن آغاز شده است.

مقام‌های ايران از کشته‌شدگان جنگ ايران و عراق که هويت‌شان مشخص نيست به عنوان "شهدای گمنام"‌نام می برند.

به گفته معاون سازمان ميراث فرهنگی "از آنجا که ارگ انار بر فراز يک تپه قرار دارد، می‌توان بدون آنکه يادمان شهدای گمنام، مشکلی برای اين بنای دوران ساسانی ايجاد کند، آن را احداث کرد."

علويان همچنين گفت سازمان ميراث فرهنگی هرگونه ساخت و ساز در حريم محوطه‌های تاريخی را رصد می‌کند.

حسن موحدی، معاون سازمان ميراث فرهنگی استان کرمان نيز در اين باره به خبرگزاری ايرنا گفت: "اين سازمان موضوع ساخت يادمان شهدا در مجاورت ارگ شهرستان انار را رصد می‌کند و کارشناسان در حال بررسی پرونده هستند."

وی با اشاره به رايزنی‌های صورت گرفته با مسئولان احداث بنای "يادمان شهدا" افزود: "اين بنا پس از اعمال نظر ميراث فرهنگی استان کرمان اجرايی می‌شود."

ارگ انار پس از آن خبرساز شد که با تصميم يک هيأت امنا شامل امام جمعه انار، فرماندار و بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس کار ساخت و ساز حرم "شهدای گمنام" در حريم اين ارگ آغاز شد.

اين ساخت و ساز واکنش گسترده فعالان ميراث فرهنگی را به دنبال داشت.

ارگ انار با بيش از ۱۱ هزار متر مربع يک بنای خشتی متعلق به دوران ساسانيان است که بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر انار قرار دارد.

توجه کمتر به میراث طبیعی جهان

Thu, 05 Jul 2012 16:19:57 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - میراث طبیعی جهان همچنان سهم کمتری در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد. معاهده سال ۱۹۷۲ میراث جهانی به طور همزمان بر ضرورت شناسایی، ثبت و حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی تأکید می‌کند.

این معاهده چند معیار و ضابطه برای در نظر گرفتن آثار طبیعی و زیست‌محیطی جهان دارد. از جمله آن‌که این آثار باید یک پدیده طبیعی نادر و یا منطقه‌ای با زیبایی استثنایی باشد. و یا آن‌که شواهد مهمی از تاریخ کره زمین را به نمایش بگذارد.

به عنوان مثال شواهدی از حیات در دوران گذشته، و یا شواهدی از مراحل و دوران مختلف زمین‌شناسی. همچنین نمونه‌های کمیابی که معرف فرایندهای زیست محیطی و بیولوژیکی در تکامل و توسعه حیات در کره زمین است و همچنین اکوسیستم‌های ساحلی و دریایی و اجتماعات گیاهی و جانوری نیز در این معیارها می‌گنجد. زیستگاه‌های طبیعی مهم که دربردارنده تنوع گونه‌های زیستی و یا گونه‌های در معرض خطر باشد نیز می‌تواند در فهرست میراث طبیعی جهان به ثبت رسد.امسال کشورهای روسیه، هند، چین، کنگو و چاد آثار جدیدی را در زمره میراث طبیعی جهان ثبت کردند.

در حقیقت بر خلاف تصور عمومی که میراث جهانی را فقط منحصر به آثار معماری و تاریخی و باستان‌شناسی می‌داند، تلاش یونسکو هم‌زمان متوجه حفاظت از آثار طبیعی نیز هست، زیرا آن را نیز به عنوان یک میراث مهم جهانی و ذخیره‌ای برای آینده بشر و حیات روی کره زمین تلقی می‌کند.

با این حال نگاهی به فهرست آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی نشان‌دهنده آن است که سهم بیشتر این فهرست متعلق به میراث فرهنگی و تاریخی بشر است. در حالی که تعداد محوطه‌هایی که به دلایل فرهنگی در این فهرست ثبت شده‌اند ۷۴۵ عدد است، تعداد محوطه‌های میراث طبیعی ۱۵۷ است. ۲۹محوطه‌ هم دارای ارزش‌های مشترک فرهنگی و طبیعی بوده‌اند. یعنی توجه کشورها برای ثبت آثار فرهنگی خود تقریباً پنج برابر توجه آن‌ها به ثبت آثار طبیعی بوده است. در میان کشورهایی که به آثار طبیعی خود برای ثبت توجه مناسبی داشته‌اند می‌توان از استرالیا، برزیل، روسیه، کانادا، تانزانیا ، چین و ایالات متحده آمریکا مثال آورد.

گرچه در سال‌های اخیر به ثبت و حفاظت از میراث طبیعی توجه بیشتری می‌شود اما این پرسش قابل طرح است که چرا تاکنون میراث طبیعی توجه کمتری را به خود جلب کرده است؟

توضیح این امر پیچیده است و شاید در عوامل مختلفی ریشه داشته باشد. یکی از دلایل آن می‌تواند این باشد که حفاظت و مدیریت محوطه‌های طبیعی شاید از برخی جهات پیچیدگی‌های بیشتری نسبت به حفاظت از برخی آثار فرهنگی داشته باشد.

اما در کنار مسائل مدیریتی از این نکته بسیار مهم نیز نباید غافل شد که همچنان برای اکثر کشورها، فهرست میراث جهانی ابزار مهمی برای افتخار به گذشته تاریخی خود و یا دست‌آوردهای فرهنگی است. به همین دلیل آن‌ها به آن دسته آثاری بیشتر توجه می‌کنند که بتواند نشان‌دهنده پیشینه یا دست‌آوردهای آنها در زمینه‌های مختلف فرهنگی باشد. در چنین دیدگاهی، آثار طبیعی از آن‌جا که شاید نسبت به آثار تاریخی و فرهنگی کمتر باعث غرور، افتخار و یا برانگیخته‌شدن احساسات ملی می‌شود، متأسفانه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. حال آن‌که ارتباط طبیعت با میراث فرهنگی انکار ناشدنی است و در حقیقت میراث طبیعی بستری برای رشد میراث فرهنگی است، و حفاظت پایدار از ‌آن‌ها موجب حفاظت پایدار از میراث فرهنگی بشر نیز خواهد شد.

وضعیت آثار طبیعی ایران

ایران تاکنون ۱۵ اثر را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کرده است اما تمام این آثار، محوطه‌ها و یا مجموعه‌های فرهنگی و تاریخی هستند. ایران تاکنون یک بار تلاش کرده است تا یک اثر طبیعی را ثبت کند، اما این تلاش به نتیجه نرسید. سال گذشته پرونده جنگل‌های حرا از ایران به یونسکو ارسال شد، اما به دلیل وجود کمبودهایی به خصوص در زمینه مدیریت و حفاظت از این اثر، ایران نتوانست آن را ثبت کند. بخشی از جنگل‌های حرا در استان هرمزگان و میان جزیره قشم و سواحل جنوبی ایران قرار دارد. مدیریت این منطقه طبیعی به هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف از جمله سازمان محیط زیست، میراث فرهنگی، منابع طبیعی و وزارت جهاد و کشاورزی نیاز دارد. امری که به نظر می رسد دست‌یابی به آن تا این لحظه بسیار دشوار بوده است.

اما به جز وجود ناهماهنگی در میان دستگاه‌های دولتی، این منطقه ارزشمند طبیعی در سال‌های اخیر متحمل خساراتی نیز شده است که می‌تواند بر ثبت آن به طور جدی تاثیر منفی بگذارد.

ایران در میان آثاری که قصد دارد در سال‌های آینده در فهرست میراث جهانی به ثبت برساند تعدادی از آثار طبیعی را هم قرار داده است، از جمله کوهستان دماوند، غار علیصدر، منطقه حفاظ‍ت شده ارسباران، پارک گلستان، دریاچه هامون، جنگل‌های هیرکانی، کویر لوت و جزیره قشم. اما تعدادی از این مناطق طبیعی در سال‌های اخیر با خطرات فراوانی تهدید شده‌‌اند. جنگل‌های گلستان در شمال ایران بارها دچار آتش سوزی شده و از سوی دیگر جنگل زدایی و عبور جاده نیز برای آن تهدیداتی جدی پیش آورده‌اند.

دریاچه هامون در جنوب شرقی ایران نیز اکنون مدتی است که به دلیل خشکسالی و قطع شدن آب ورودی به آن خشک شده است.

"بازگشت معاونت ميراث فرهنگی به تهران"

zamaanehnews — Sun, 10 Jun 2012 01:22:58 +0000

معاونت ميراث فرهنگی سازمان ميراث فرهنگی، گردشگری و صنايع دستی ايران که دو سال پيش از تهران به شيراز منتقل شده بود، بار ديگر در حال بازگشت به تهران است.

به گزارش خبرگزاری ميراث فرهنگی (CHN)، چندين کاميون‌ها لوازم اداری اداری اين معاونت را از شيراز بار کرده و به تهران منتقل کرده‌اند.

حسن موسوی، رئيس سازمان ميراث فرهنگی نيز گفته است انتقال پژوهشگاه سازمان ميراث فرهنگی به تهران "شايعه است."

اما موسوی درباره انتقال معاونت ميراث فرهنگی به تهران سخنی نگفته است.

دولت در سال ۱۳۸۹ اعلام کرد ۳۰۰ شرکت و سازمان دولتی بايد از تهران خارج شوند.

سازمان ميراث فرهنگی نخستين ارگان دولتی بود که اين تصميم دولت را عملی کرد و معاونت ميراث‌فرهنگی و پژوهشگاه ميراث فرهنگی را به شيراز و معاونت صنايع دستی را به اصفهان منتقل کرد.

به گفته جعفر قادری، نماينده شيراز در مجلس، امروز از معاونت ميراث فرهنگی در شيراز تنها يک تابلو و اتاق‌های خالی باقی مانده است

انتقال کارمندان از تهران به اين شهرها اعتراض‌هايی را به دنبال داشت.

برخی از کارمندان انتقالی، پيشتر گفته بودند در پی اين انتقال با مشکلات متعدد خانوادگی و مالی روبرو شده‌اند اما مقام‌های سازمان ميراث فرهنگی در پاسخ به اين اعتراض‌ها اعلام می‌کردند اين تصميم دولت برگشت‌پذير نيست.

با اين حال تاکنون سازمان ميراث فرهنگی درباره بازگشت معاونت ميراث فرهنگی به تهران توضيحی نداده است.

جعفر قادری، يکی از نمايندگان شيراز در مجلس، بازگشت معاونت ميراث فرهنگی به تهران را "اقدامی غير قابل توجيه" دانسته که "بی‌اعتمادی عمومی را به دنبال دارد."

اين نماينده مجلس گفت: "يکی از معاونين سازمان ميراث فرهنگی طی تماسی اعلام کرده ما تنها از کارمندانی که تمايل برای حضور در شيراز نداشتند، دعوت به بازگشت کرده‌ايم و قصد انتقال مجموعه را به تهران نداريم."

قادری افزود: "اما با وجود اتفاقاتی که رخ داده است بايد گفت سخنان اين مسئولان صحت ندارد، چرا که در صورت انتقال کارکنان متقاضی بازگشت به مرکز، نيازی به جمع‌آوری وسايل و انتقال آن‌ها به تهران نبود."

به گفته قادری "امروز از معاونت ميراث فرهنگی در شيراز تنها يک تابلو و اتاق‌های خالی باقی مانده است."

وی گفت چون سازمان ميراث فرهنگی از سازمان‌های زير مجموعه رياست‌جمهوری است، رئيس آن در برابر مجلس پاسخگو نيست.

قادری گفت: "با تبديل سازمان ميراث فرهنگی کشور به وزارت‌خانه، اين سازمان در برابر تصميمات يک‌شبه و خارج از برنامه، به شکل رسمی و قانونی مکلف به پاسخ‌گويی به مجلس خواهد بود."

پيشتر نيز شماری از نمايندگان مجلس ایران گفته بودند در حال آماده کردن طرحی هستند که در صورت تصويب آن سازمان ميراث فرهنگی به وزارت‌خانه تبديل خواهد شد.

تنها ساختمان تاريخی اداره "طرق" ايران در آستانه تخريب

zamaanehnews — Wed, 01 Feb 2012 04:28:39 +0000

تنها ساختمان تاريخی اداره راه ايران که به آن "اداره طرق" می‌گفته‌اند، در آستانه فروش و تخريب قرار گرفته است.

به گزارش خبرگزاری ميراث فرهنگی (CHN)، اين ساختمان تاريخی که در دوره پهلوی اول ساخته شده، جزو آثار ثبت شده در ايران است.

خبرگزاری ميراث فرهنگی نوشته است: "ساختمان تاريخی اداره طرق (راه) انار که تنها اداره طرق ثبت شده به عنوان اثر ملی در ايران است، برای تأمين هزينه‌های احداث ساختمان جديد راه و ترابری شهرستان انار به فروش می‌رسد."

به گزارش CHN، همچنين در مقابل ساختمان اداره طرق و در حريم آن يک سرويس بهداشتی احداث شده است. اطراف اين اثر تاريخی نيز چندين کاميون ماسه و پوکه معدنی تخليه شده که به گفته اين خبرگزاری "احتمال تخريب يا ساختمان سازی در اطراف آن را افزايش داده است."

ساختمان تاريخی اداره طرق (راه) انار که تنها اداره طرق ثبت شده به عنوان اثر ملی در ايران است، برای تأمين هزينه‌های احداث ساختمان جديد راه و ترابری شهرستان انار به فروش می‌رسد

حسين قرايی، رئيس اداره راه و ترابری شهرستان انار به CHN گفت: "اداره کل راه و ترابری استان کرمان می‌خواهد در شهرستان انار ساختمان جديد اداره راه و ترابری را احداث کند و به دليل وضعيت بد اعتبارات، مجوز فروش اين ساختمان را از وزارت راه گرفته است."

وی افزود: "ما آمادگی داريم اين ساختمان را به ميراث فرهنگی بفروشيم و حتی به چند مشتری اين ساختمان نيز پيشنهاد داديم که اين ساختمان را به يک کافه سنتی تبديل کنند."

قرايی در پاسخ به اين پرسش که آيا تضمينی وجود دارد که خريدار اين ساختمان، آن را برای ساختمان‌سازی تخريب نکند، گفت: "هيچ تضمينی وجود ندارد."

در همين حال خبرگزاری CHN می‌گويد محسن پورمنصورآبادی، مسئول ميراث فرهنگی شهرستان انار به درخواست‌های مصاحبه و تماس‌های مکرر تلفنی "پاسخی نداد."

يکی از دوستداران ميراث فرهنگی شهرستان انار که نامش فاش نشده، به CHN گفته است: "در حال حاضر ساختمان اداره طرق انار به يک زباله‌دانی تبديل شده و هيچ برنامه‌ای برای نگهداری و محافظت از آن وجود ندارد."

سازمان ميراث فرهنگی ايران، ساختمان اداره طرق انار را به دليل اينکه در زمان پهلوی اول "نقش مهمی" در سرنوشت مردم انار و نجات آن‌ها از قحطی ايفا کرده، به عنوان يک اثر ملی ثبت کرده است.

سازمان ميراث فرهنگی در گزارش ثبت اين ساختمان اعلام کرده است: "در سال ۱۳۲۰ انگلستان جهت اعزام نيرو به کشورهای متحد خود به احداث جاده نياز داشت تا با کمترين مسافت و زمان ممکن ساخته شود. قسمتی از اين جاده که از شهر انار می‌گذشت توسط اداره طرق انار ساخته شده است."

"ستون‌های شهر تاريخی استخر به حال خود رها شده‌اند"

zamaanehnews — Sat, 28 Jan 2012 10:48:26 +0000

ستون‌ و سرستون‌های شهر باستانی استخر در استان فارس در گودال‌هايی "بدون هيچ‌گونه حفاظتی رها شده‌اند."

به گزارش خبرگزاری ميراث فرهنگی (CHN)، محوطه باستانی شهر استخر در هفت کيلومتری شمال تخت جمشيد و دو و نيم کيلومتری جنوب غربی نقش رستم قرار دارد که "هم‌اکنون وضعيت مناسبی ندارد و ستون‌ها و سر ستون‌های ديرينه آن هر کدام در گوشه‌ای افتاده‌اند."

جمشيد صداقت کيش، نويسنده کتاب "شهر استخر و سه گنبدان" به CHN گفت: "برای جلوگيری از آسيب رسيدن به آثار به جای مانده در شهر تاريخی استخر بايد محوطه‌ای در اين شهر تاريخی ايجاد شود تا آثار بر اثر باران و برف و نور خورشيد دچار فرسايش نشوند."

شهر استخر دارای پيشينه چند هزار ساله است. با توجه به سفال‌های منقوشی که ا‌‌‌ز کاوش‌های چند دهه پيش اين محوطه به دست آمده، ديرينگی اين محوطه را به اوايل هزاره چهارم قبل از ميلاد نسبت داده‌اند. ستون‌ها و تخته سنگ‌های تراش خورده اين شهر تاريخی نيز نشان از شيوه حجاری دوره هخامنشی دارد.

عبدالرضا نصيری، معاون سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری فارس درباره وضعيت کنونی شهر استخر به CHN گفته است: "ما محوطه‌های باستانی و تاريخی متعددی داريم که متاسفانه مشکلات بسياری هم دارند، در حال حاضر تنها چيزی که راجع به محوطه‌ها بايد انجام دهيم، حفاظت از خود محوطه‌هاست."

شهر استخر دارای پيشينه چند هزار ساله است که با توجه به سفال‌های منقوشی که ا‌‌‌ز کاوش‌های چند دهه پيش اين محوطه به دست آمده، ديرينگی اين محوطه را به اوايل هزاره چهارم قبل از ميلاد نسبت داده‌اند

نصيری در پاسخ به اين پرسش که آيا ستون‌ها و سرستون‌های شهر تاريخی استخر که در چند گودال به حال خود رها شده‌اند، دچار فرسايش و نابودی نمی‌شوند؟ گفته است: "چرا می‌شوند اما من واژه رهاشدن را برای اين آثار خيلی مناسب نمی‌دانم."

معاون سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری فارس افزوده است: "من اگر وظيفه‌ام اين بود که در محوطه‌ها و بناها دور بزنم و اشکالاتی را که وجود دارد را مطرح کنم، شايد صد تا دويست برابر آن چيزی که اکنون خبرنگاران می‌گويند، می‌توانستم مشکل پيدا کنم."

اين مقام سازمان ميراث فرهنگی درباره دليل کاوش نشدن شهر تاريخی استخر نيز می‌گويد: "ما تا زمانی که مطمئن نباشيم چيزی را که از زير خاک بيرون می‌آوريم، بتوانيم حفاظت کنيم اصلا برنامه کاوش برای اين اثر نداريم و موافق هم نيستيم."

مسعود منيعاتی، دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگی فارس هم در گفت‌وگو با CHN، آثار تاريخی شهر استخر را در معرض يک "خطر بزرگ" دانسته است.

به گفته منيعاتی، باران‌های اسيدی که بر اثر سوزاندن پسماند مزارع و آلودگی پتروشيمی شيراز ايجاد می‌شود، "آثار باستانی شهر تاريخی استخر را در معرض فرسايش قرار داده است."

منيعاتی همچنين با ابراز نگرانی از احتمال "تعرض" به حريم شهر تاريخی استخر گفته است: "حدود ۲۵ سال پيش در حريم شهر تاريخی استخر، کارخانه‌هايی احداث شده و در حال حاضر نيز ساختمان‌های کوچکی احداث شده که بايد مراقب بود اين ساختمان‌سازی گسترش پيدا نکنند و حريم شهر استخر را مورد تعرض قرار ندهند."

شهر استخر با بيش از ۹۰ هکتار وسعت يکی از بزرگ‌ترين محوطه‌های باستانی ايران به شمار می‌رود.

قلعه اسپهبد مازندران در معرض تحريب است"

zamaanehnews — Mon, 02 Jan 2012 06:31:15 +0000

قلعه اسپهبد مازندران به دليل اينکه هنوز حريم آن تعيين نشده در معرض تخريب قرار گرفته است.

محمد عظيمی، يکشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۰ به خبرگزاری ميراث فرهنگی گفت: "مدت‌هاست که در حال مذاکره و مکاتبه تعيين حريم قلعه اسپهبد خورشيد هستيم اما هنوز هيچ اتفاقی نيافتاده است."

به گفته ‌وی، در حال‌ حاضر دخل و تصرف به حريم قلعه اسپهبد خورشيد از يک سو و نزديکی پادگان نظامی و تيراندازی‌های مداوم از سوی ديگر باعث شده اين قلعه در معرض تخريب قرار بگيرد.

اين گزارش افزوده است: "بلدوزرهايی که برای حفاری شن و ماسه اطراف قلعه اسپهبد مازندران فعاليت می‌کنند يک تهديد جدی برای اين اثر تاريخی شده‌اند."

یک فعال میراث فرهنگی: در حال‌ حاضر دخل و تصرف به حريم قلعه اسپهبد خورشيد از يک سو و نزديکی پادگان نظامی و تيراندازی‌های مداوم از سوی ديگر باعث شده اين قلعه در معرض تخريب قرار بگيرد

غار اسپهبد خورشيد در ابتدای مسير منتهی به خطيرکوه و در دو کيلومتری روستای رواتسر سوادکوه واقع شده است.

دهانه ورودی غار در حدود ۵۰ در ۱۰۰ متر است که از آن به عنوان "بزرگترين طاق طبيعی جهان" نام برده می‌شود.

اسم اين غار همانند نام آخرين فرمانروای پارسی مازندران (طبرستان) يعنی اسپهبد خورشيد فرزند دادمهر از خاندان گاوبارگان و برگرفته از نام وی است.

فرمانروايان ايرانی مازندران از دهانه اين غار طبيعی استفاده می‌کرده‌اند و از آن دژ مستحکمی شامل آتشکده، برج، حمام و آب انبار ساختند.

در سمت چپ داخل غار، قلعه‌ای مستحکم از سنگ و ساروج در چهار طبقه وجود دارد. در سمت راست آن نيز سنگرها وامکانات دفاعی قرار دارد.

همچنين در بخش بيرونی دهانه غار، بقايای آب انبار، سيلوها و سازه‌های دفاعی وجود دارد.

خبرگزاری ميراث فرهنگی نوشته است اين غار با احتمال ساخت در اواخر عصر ساسانی، در قرون اوليه اسلامی به عنوان پناهگاه مهم تبرستان مورد استفاده قرار می‌گرفته و آخرين پناهگاه خورشيد از آخرين اسپهبدان طبرستان بوده‌است.

فروش تاریخ زرنج به پایین‌ترین بها

behnam — Sat, 24 Dec 2011 13:49:19 +0000

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده - پس از تخریب بخشی از نقش‌ برجسته‌ بهرام دوم، شاهنشاه ساسانی در تنگ چوگان بیشاپور، این‌ بار غارتی همانند غارت‌های شبانه در محوطه‌های باستانی جیرفت، رامهرمز و شوشتر و... در محوطه‌ها و تپه‌های باستانی سیستان و بلوچستان رخ داد.

آتش این هیزم را فردی افغان با بازکردن مغازه‌ای در زرنج، پایتخت دیرینه سیستان، مرز ایران و افغانستان روشن کرد تا تنها به ازای پرداخت هزار تومان اشیا‌ء و سکه‌های تاریخی از مردم بومی خریداری کند. این خرید و فروش آسان و به ظاهر سودمند مردم بومی مستمند این منطقه را واداشت تا با بیل و کلنگ به جان محوطه‌ها و تپه‌های باستانی این منطقه بیفتند. این فاجعه مهیب فرهنگی سرآغاز بروز واکنش‌های تند دانشجویان باستان‌شناسی، جامعه باستان‌شناسی و دوستداران میراث فرهنگی بود، طوری که چند روز پس از بروز این حادثه، جامعه‌ باستان‌شناسی ایران نسبت به تخریب و غارت محوطه‌ها و آثار باستانی سیستان و بلوچستان هشدار داد. از این رو پیرامون چرایی و واکاوی این اتفاق با برخی از فعالان و باستان‌شناسان متخصص در حوزه باستان‌شناسی این خطه به گفت‌وگو پرداختیم که از نظرتان می‌گذرد:

یکی از باستان‌شناسان پیشکسوت آشنا به محوطه‌های باستانی این منطقه که نخواست نامش فاش شود درباره ابعاد غارت آثار باستانس سیستان و بلوچستان گفت: "با توجه به اطلاعات ارائه شده از سوی خبرگزاری‌های داخلی تعداد این اشیاء نزدیک به ۸۰۰۰ سکه هستند که توسط مردم از تپه‌های و اماکن باستانی سیستان به طور غیر مجاز به‌دست آمده و به فردی در شهر زرنج در پنج کیلومتری مرز ایران و افغانستان در ازای تنها هر سکه ۱۰۰۰ تومان به فروش رفته است. این سکه‌ها به احتمال قوی باید مربوط به دوره اشکانی و دوران اسلامی باشند. متأسفانه وضعیت اقتصادی در این بخش از ایران بسیار وخیم است. خشم طبیعت در این استان و به ویژه سیستان باعث خشکسالی چندین ساله شده است. رودخانه هیرمند که از دوره پیش از تاریخ تاکنون در این منطقه جاری بوده هم‌اکنون با بستن سد توسط افغان‌ها به طور دائم در منطقه جاری نیست و بنا به خواست افغان‌ها (برخلاف توافق‌نامه‌هایی که بین دو کشور امضاء شده) آب را به روی سیستانیان می‌گشایند. دریاچه هامون تقریباً خشکیده، وجود بادهای صد و بیست روزه، خشکسالی، عدم کشاورزی و نبود شغل در منطقه باعث شده که بعضی از افراد این دیار را وادار به غارت تپه‌ها و اماکن باستانی برای رفع مایحتاج زندگی می‌کند."

این باستان‌شناس در ادامه به فقر مردمان خطه سیستان و به مشکلات سازمان میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: "بر اساس بررسی‌های باستان‌شناسی انجام شده در سرتاسر منطقه سیستان نزدیک به ۱۷۰۰ تپه و مکان باستانی شناسایی شده است، حال آنکه شاخص‌ترین آن‌ها در سیستان شهر سوخته، کوه خواجه و دهانه غلامان است. متأسفانه وقتی که دولت نسبت به رفع مشکلات معیشتی در این منطقه بسیار کم‌لطف است، مردمان این خطه ناچارند فرهنگ‌شان را بفروشند تا بتوانند زنده بمانند.

این در حالی است که تخصص‌زدایی به شدت در تمامی سازمان‌ها و نهادهای دولتی دیده می‌شود. بد‌تر از همه سازمان میراث فرهنگی کشور است که مانند گوشت قربانی با این سازمان رفتار می‌شود. نه تنها تخصص‌زدایی شده بلکه با اضافه و کم کردن‌های مدام بخش‌ها و سازمان‌هایی به آن، افراد شایسته را از کار برکنار کرده‌اند. آنگاه که فرهنگ با اقتصاد و سیاست در آمیزد حاصل آن سازمان میراث فرهنگی بیماری می‌شود که با یک تصمیم کاملاً غیر کار‌شناسانه و تنها برای چاپلوسی مدیر آن در نزد رئیس جمهور از تهران به شیراز منتقل می‌شود تا علاوه بر ضررهای اقتصادی زیادی که به بدنه سازمان وارد می‌شود اندک متخصصان آن نیز از این سازمان جدا شوند و راه برای غیر کار‌شناسان هموار‌تر شود.

سال هاست گفته می‌شود قاچاقچیان مواد مخدر در قاچاق اشیای تاریخی و انسان هم درگیر هستند. همچنین گفته می‌شود گروه‌های تروریستی مانند طالبان و القاعده در کشور افغانستان نیز خریداران بالقوه اشیائ تاریخی ایران و مناطق اطراف آن هستند. پس شاید پیش از آنکه از سازمان میراث فرهنگی برای حفاظت از آثار تاریخی خرده بگیریم، بهتر باشد به عوامل ایجاد چنین شرایطی بپردازیم باید چاره‌ای اساسی برای افزایش سطح زندگی اهالی این منطقه اندیشیده شود تا هویت ملی خود را برای زنده ماندن، در ازای کمتر از یک دلار معامله نکنند.

زمانی که رئیس سابق موزه ملی، بزرگ‌ترین موزه ایران (یکی از آشنایان رئیس سازمان و فارغ‌التحصیل دانشگاه آزاد با رشته میکروبیولژی) به جای حراست از اشیا فرهنگی به قاچاقچی این اشیاء تبدیل می‌شود و به جرم حراج این اشیاء دستگیر می‌شود، چه توقعی از مردم گرسنه سیستان داریم که برای زنده ماندن مبارزه می‌کنند. زمانی که رئیس سازمان میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان با داشتن مدرک کاردانی پرورشی تنها به دلیل آنکه رئیس ستاد انتخاباتی رئیس جمهور بوده به ریاست سازمان یکی از استان‌های مهم کشور، بهشت باستان‌شناسان معروف منصوب می‌شود و با تخصص‌زدایی، تمامی آشنایان خود را بدون تخصص به کار می‌گمارد آیا برای نجات آثار تاریخی در سیستان و بلوچستان انتظار معجزه داریم. تا زمانی که شایسته‌سالاری در سازمان میراث فرهنگی وجود نداشته باشد، و نتوانیم سطح فرهنگ عمومی جامعه را بالا ببریم متأسفانه باید شاهد این قبیل فجایع فرهنگی در کشور باشیم."

مشاور برنامه‌ریزی خانه فرهنگ جاودان نیز در مورد دلیل بروز این اتفاق معتقد است: "به نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل بروز این حادثه فقر مالی اهالی منطقه باشد. از سوی دیگر، اقلیم منطقه کاملاً بیابانی است. در آنجا مقدار بارندگى بسیار کم است و به ندرت به ١٠٠ میلى‌متر می‌رسد. درجه حرارت هوا نیز از ٣٠ تا۴٠ درجه سانتیگراد تجاوز نمی‌کند. در این منطقه شدت بادهاى ١٢٠ روزه یا‌‌ همان بادهای سیاه بسیار محسوس است. در تابستان نیز هوا کاملاً گردآلود است، طوفان هاى شنی آسمان را تیره می‌کند. تمامی این شرایط زندگی اهالی منطقه را بسیار سخت می‌کند و تأمین زندگی را با مشکل روبرو می‌کند به همین خاطر هر چیزی که بتواند از بار زندگی اهالی بکاهد منطقی است. شاید درک این موضوع بسیار سخت باشد که در آن منطقه نیاز مالی و فقز چنان شدید باشد که چند هزار تومان بتواند امورات یک خانوار را برطرف کند.

به نظر می‌رسد به دلیل وجود محوطه‌های تاریخی فراوان همچون شهر باستانی زرنج که صد‌ها سال به عنوان یکی از پر رونق‌ترین شهرهای شرق ایران شناخته می‌شده حفاری‌های غیرمجاز به منظور یافتن شیئی تاریخی یا سکه‌ای یا مانند آن و فروشش به دلال‌ها یا واسطه‌ها به یکی از راه‌های تأمین زندگی تبدیل شده است. از سوی دیگر عدم توسعه گردشگری و تجارت به دلیل شرایط خاص منطقه نیز عاملی برای عدم توجه به آثار تاریخی از سوی بسیاری از اهالی چنین مناطقی شده است. شاید آنچه در منطقه جیرفت در اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد روی داد، نمونه خوبی از فروش آثار تاریخی به دلیل فقر است. مشکلی که در اینجا افکار عمومی را بیش از پیش به خود مشغول کرده است، در صورت صحت خبر اعلام شده، سوء‌استفاده‌ای است که از این فقر در آن منطقه در حال انجام است و خرید و فروش سکه‌های تاریخی به نازل‌ترین قیمت ممکن است، آن هم توسط اتباع یک کشور دیگر!."

امین طباطبایی با بیان اینکه نمی‌توان تخمین زد که از چه زمان این وضعیت در منطقه زرنج وجود داشته است بیان داشت: «اما به صورت منطقی تا کالایی مشتری نداشته باشد، خرید و فروش آن نیز رخ نمی‌دهد. همانطور که می‌دانیم سال هاست گفته می‌شود قاچاقچیان مواد مخدر در قاچاق اشیای تاریخی و انسان هم درگیر هستند. همچنین گفته می‌شود گروه‌های تروریستی مانند طالبان و القاعده در کشور افغانستان نیز خریداران بالقوه اشیائ تاریخی ایران و مناطق اطراف آن هستند. پس شاید پیش از آنکه از سازمان میراث فرهنگی برای حفاظت از آثار تاریخی خرده بگیریم، بهتر باشد به عوامل ایجاد چنین شرایطی بپردازیم باید چاره‌ای اساسی برای افزایش سطح زندگی اهالی این منطقه اندیشیده شود تا هویت ملی خود را برای زنده ماندن، در ازای کمتر از یک دلار معامله نکنند.»

یکی از باستان‌شناسان و اساتید دانشگاه در استان سیستان و بلوچستان نیز که نخواست نامش فاش شود در مورد قدمت این سکه‌ها گفت: «منطقه زرنج از دوره پیش از تاریخ تا دوره صفاریان دارای رونق بسیاری بوده است، همچنین در دوره هخامنشی و اشکانی و ساسانی یکی از مناطق مهم امپراطوری‌های ایرانی بوده به طوری که در بسیاری از مواقع شاهزاده‌های ساسانی برای آموزش کشورداری تا پیش از به تاج و تخت رسیدن به آنجا فرستاده می‌شدند. از سوی دیگر با توجه به اینکه در دوره هخامنشی و اشکانی نیز ساتراپ‌های منطقه سیستان سکه‌های مخصوص به خود را ضرب می‌کردند به نظر می‌رسد بخشی از این سکه‌ها باید متعلق به شاهان هخامنشی و نیز ساتراپ‌های محلی سیستان و نیز سکه‌های اشکانی، ساسانی و نیز مربوط به اوایل دوران اسلامی باشد.»

در حال حاضر بسیاری از تپه‌های باستانی که حتی تا حدودی فعالیت‌های کاوش در آن‌ها آغاز شده بدون هیچ‌گونه محافظتی به حال خود‌‌ رها شده‌اند در حالی که باید فعالیت‌های کاوش باید دوباره در آن‌ها آغاز شود. به نظر می‌رسد شعار «حفاظت از محوطه‌ها و تپه‌های باستانی» که در طول این سال‌ها همواره یکی از اولویت‌های سازمان فرهنگی و گردشگری بوده آنچنان که باید مورد توجه میراث بانان قرار نگرفته است.

*توضیح عکس: یکی از محوطه‌های باستانی در منطقه جیرفت

تخريب حمام تاريخی در ايران

zamaanehnews — Sat, 24 Dec 2011 04:36:32 +0000

نيمی از يک حمام تاريخی مربوط به دوران صفويه در شهر بابل در شمال ايران تخريب شد.

به گزارش خبرگزاری ميراث، شهرداری بابل حدود ۴۰ درصد اين حمام را تخريب کرده اما با دخالت يگان پاسداران سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری از ادامه تخريب آن جلوگيری شده است.

عليرضا صادقی اميری، دبیر انجمن ميراث فرهنگی جوانان سپيد پارس مازندران به خبرگزاری ميراث گفته است صبح جمعه دوم دی ۱۳۹۰ شهرداری بابل به طور "غافل‌گير کننده‌ای" اقدام به تخريب حمام تاريخی ميرزا يوسف ملکی کرد که پس از پيگيری‌های انجام گرفته، "به همت يگان پاسداران ميراث فرهنگی، نيروی انتظامی و دادگستری بابل جلوی تخريب اين حمام صفوی گرفته شد."

ظاهراً شهرداری قصد داشته با تخريب اين حمام به جای آن پارکينگ عمومی بسازد.

دبیر انجمن ميراث فرهنگی جوانان سپيد پارس مازندران: عده‌ای از اهالی بازار مانع توقف تخريب شدند، این افراد معتقد بودند اين منطقه نيازمند پارکينگ است و نبايد جلوی تخريب حمام گرفته شود

حمام تاريخی ميرزا يوسف ملکی در فهرست ميراث ملی ايران به ثبت رسيده و به دوره صفويه تعلق دارد. اين حمام در راسته بازار قديمی "چهار شمع پيش" بابل قرار دارد.

بازار قديمی "چهار شمع پيش" يکی از نقاط شلوغ بابل و بدون پارکينگ است که "بنا بر توافقاتی بين وارثان این حمام و شهرداری به شرط اجازه ۲۰ تا ۲۴ ماهه برای کاربری پارکينگ، مجوز تخريب آن از سوی شهرداری بدون موافقت ميراث صادر شده است."

عليرضا صادقی اميری به هنرنيوز نيز گفت: "پيش از اين نيز تخريباتی در درون و بيرون اين حمام صورت گرفته و برخی از کاشي‌کاری‌ها و نقاشی‌های آن از بين رفته بود، اما به طور کلی هنوز آثار نفيسی شامل نقاشی و کاشي‌کاری در اين بنا قابل رويت بود و تا دوماه پيش هم مردم از اين حمام به صورت زنانه- مردانه استفاده می‌کردند."

به گفته صادقی اميری با اطلاع رسانی فعالان ميراث فرهنگی، يگان حفاظت و نيروی انتظامی برای جلوگيری از تخريب در محل حاضر شدند "ما عده‌ای از اهالی بازار مانع توقف تخريب شدند، این افراد معتقد بودند اين منطقه نيازمند پارکينگ است و نبايد جلوی تخريب حمام گرفته شود."

هنرنيوز با اعتراض به تحريب اين حمام نوشته است: "چرا مسئولان خدمات شهری بابل برای رفاه حال کسبه بازار و مردم اقدام به خريد چند مغازه‌های اطراف و تبديل آن به پارکينگ ننمودند و دست به تخريب يک اثر ملی زده‌اند."

شماری از آثار تاریخی ایران که به دوران معاصر تعلق دارند دارای مالک شخصی هستند. در چند سال گذشته با وجود مخالفت سازمان میراث فرهنگی، دیوان عدالت اداری که زیر نظر قوه قضائیه ایران است، به مالکان اجازه داده تا در صورت تمایل این آثار تاریخی را تخریب کنند.

"خطر در کمين آرامگاه پادشاهان هخامنشی"

zamaanehnews — Wed, 21 Dec 2011 04:21:49 +0000

شکاف ايجاد شده در پای کوه "حسين" که آرامگاه چهار پادشاه هخامنشی در ایران است، اين آرامگاه را که به نقش رستم مشهور است با خطر روبرو کرده است.

محمدرضا قدری، زمين‌شناس روز سه‌شنبه ۲۹ آذر ۱۳۹۰ به خبرگزاری ميراث گفت: "اين شکاف‌ها يک گسيختگی است که قبلاً وجود نداشته و بايد جدی گرفته شود."

به گفته وی "اين شکاف به افزايش فرو رفتن آب‌های جاری و تداوم انحلال سنگ‌های زيرين منجر می‌شود که در صورت انحلال بيشتر سنگ‌های زيرين، سطح زمين در اين بخش دچار نشست و فروريزی می‌شود."

اين زمين‌شناس افزود: "نشست زمين در هر اندازه و هر مقايس مکانی و زمانی که روی دهد، برای آثار باستانی نقش‌رستم زيانبار است."

محمدرضا قدری، زمین‌شناس: اين شکاف به افزايش فرو رفتن آب‌های جاری و تداوم انحلال سنگ‌های زيرين منجر می‌شود که در صورت انحلال بيشتر سنگ‌های زيرين، سطح زمين در اين بخش دچار نشست و فروريزی می‌شود

نقش رستم نام مجموعه باستانی در شهرستان مرودشت استان فارس است که يادمان‌هايی از ايلاميان، هخامنشيان و ساسانيان را در خود جای داده‌است.

آرامگاه‌های داريوش بزرگ، خشايارشا، اردشير اول و اردشير دوم چهار پادشاه هخامنشی، تاجگذاری اردشير بابکان و چند نقش ديگر ساسانی، بنايی موسوم به کعبه زرتشت و نقش‌برجسته ويران‌شده‌ای از دوران ايلاميان در نقش رستم قرار دارد.

قدری همچنين درباره ترک بزرگی که روی مقبره خشايارشاه به وجود آمده، گفت: "يک شکستگی نيز به صورت عمودی در ديواره کوه روی مقبره خشايارشاه وجود دارد که ساختار و شرايط پيدايش آن با اين گسيختگی متفاوت است."

به گفته مدافعان ميراث فرهنگی، بسياری از معادن اطراف کوه نقش‌رستم مجوزهايی برای استخراج گرفته‌اند که انفجارهای ايجاد شده در اين معادن می‌تواند باعث گسترش ترک‌های آثار نقش‌رستم شود.

سامان خسروانی از فعالان ميراث فرهنگی گفته است انفجارهای ايجاد شده در اين معادن، "ترک‌های نقش رستم را عميق‌تر کرده است."

خسروانی می‌گويد: "اگر در دوره‌های پيشين اقدامات حفاظتی برای نجات بخشی اين مجموعه عظيم و کم نظير انجام می‌شد، اکنون شايد شاهد اين اتفاق نبوديم."

گذاشتن حفاظ و سرپوش يکی از روش‌هايی بوده که از سوی برخی از کارشناسان ميراث برای حفاظت از اين بنای تاريخی پيشنهاد شده اما به مرحله اجرا در نيامده است.

سرانجام رزم شبانه بهرام دوم با پتک

Tue, 13 Dec 2011 23:04:02 +0000

تخریب نقش برجسته بهرام دوم در تنگ چوگان

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده- خبر تلخ بود اما باز هم،‌‌ همان تکرار مکررات و تکرار اشتباهات گذشته، اتفاقی که هنوز پاسخی قانع‌کننده برای چرایی بروز آن از سوی مسئولان سازمان میراث فرهنگی ارائه نشده است. آدینه‌شب گذشته بود که نخستین بار این خبر بر روی صفحه فیس‌بوک یکی از باستان‌شناسان منتشر شد.

فردای آن روز، خبرگزاری‌ها نقل کردند که فرد یا افرادی نا‌شناس با ورود شبانه به محوطه حفاظت‌شده نقش‌برجسته‌های ساسانی تنگ چوگان بخشی از نقش برجسته بهرام دوم را نابود کرده‌اند. بر اثر این آسیب‌دیدگی گرز آویزان از اسب بهرام در دومین نقش برجسته در ضلع غربی تنگ چوگان به کلی شکسته و از بدنه کوه جدا شد اما این تخریب در حالی روی داد که یک ماه پیش در همین غار شاپور انفجاری رخ داده بوذ.

یک روز پس از تخریب این اثر خبرگزاری chn آورد که "بومیان منطقه و انجمن دوستداران میراث‌ فرهنگی کازرون علت این اتفاق را خصومت‌های شخصی برخی از اهالی با سازمان میراث فرهنگی عنوان کردند."

یک باستان‌شناس فعال در محوطه‌های تاریخی استان فارس که نخواست نامش فاش شود در مورد نقش پیروزی بهرام دوم پادشاه ساسانی بر اعراب گفت: "در این نقش برجسته، بهرام دوم سوار بر اسب در سمت چپ نقش برجسته، در برابر پادشاه سرداری ایرانی یکی از بزرگان و یا از خانواده سلطنتی به شکل تمام‌رخ حکاکی شده است. پشت سر او، سه تن از بزرگان عرب به شکل تمام‌قد و سه تن دیگر به‌صورتی که فقط سر و سینه آن‌ها دیده می‌شود با هدایای شتر در مقابل شاه ایستاده‌اند. این نقش در اثر جریان انشعابی از آب رودخانه شاپور در کانالی که در کنار و روی نقوش عبور می‌کرد دچار فرسایش شده و بعضی از جزئیات آن از بین رفته است. آثار این فرسایش امروزه به صورت یک بریدگی عمیق در کمره نقش برجسته بر جای مانده است."

"زمانی حتی قسمتی از نقش برجسته کرتیر در نقش رجب فارس مورد تخریب غارتگران واقع شد، زمانی حتی قسمتی از یکی از نقش برجسته‌های حیاط کاخ تچر تخت جمشید را با پیچ‌گوشتی و چکش تخریب کردند اما بدون هیچ برخوردی تنها سکوت کردند. "

بنا بر اطلاعات ارائه شده از سوی علی اکبر سرفراز، در سالیان گذشته در محلی‌هایی که بر روی زمین کشاورزی قرار داشت و درختکاری می‌کردند، برای آب‌رسانی به کشت و زرع‌ خود کانالی از بالادست رودخانه و به موازات کوه کشیدند که در آن آب جاری می‌شده. آب این کانال به تدریج و در طول ۳۰۰ سال نقش‌ها را خورده و شیار عمیقی بر جای گذاشته است.

این باستان‌شناس در تشریح آخرین اطلاعات موجود بر اساس آخرین بازدید کار‌شناسان از اثر افزود: "همان‌طور که گفته شد میانه نقش برجسته در اثر فرسایش رودخانه از بین رفته بود ولی جزئیات قسمت پایینی و بالایی به‌خوبی مشخص بود."

محسن عباس‌پور، عضو انجمن هم‌اندیشان جوان کازرون نیز با اشاره به نزدیکی چشمگیر پیکره تراشیده شده بهرام از یک نقش برجسته به یک مجسمه گفت: "تصویر بهرام و اجزای مرتبط با آن مانند اسب و گرز آسیب دیده و بیرون‌آمدگی قابل توجهی از سایر سطوح نقش دارد. از سوی دیگر این نقش نسبت به سایر نقش‌برجسته‌های ضلع غربی تنگ چوگان به لحاظ ارتفاعی در سطح پایین‌تری قرار گرفته و دسترسی به آن‌ها نیز آسان‌تر است."

این فعال میراث فرهنگی تأکید کرد که "سایر نقوش و آثار تاریخی بیشاپور به ویژه مجسمه شاهپور به خاطر مشکلات فاحش حفاظتی بهترین فضا برای تخریب به شمار می‌روند. برای نمونه می‌توان به اولین نقش برجسته ضلع شرقی تنگ چوگان که درست زیر قلعه دختر بیشاپور حجاری شده اشاره کرد که فقط پنج متر با جاده فاصله دارد و هر فرد می‌تواند به راحتی و بدون دردسر به این نقش برجسته دسترسی داشته باشد.

اعزام مرمتگران سنگ تخت جمشید به کازرون

باستان‌شناسی که با او به گفت‌وگو نشستیم از ورود یک گروه متخصص از مرمتگران سنگ تخت جمشید برای مرمت این بخش تخریب‌شده خبر داد و گفت: "در حال حاضر نقش برجسته محصور شده و کسی حق نزدیک شدن به آن را ندارد. زیرا افرادی که این قسمت از نقش برجسته را تخریب کرده‌اند، تنها به تخریب این قسمت پرداخته‌اند و قسمت‌های خرد شده در محل باقی مانده است، مرمتگران سنگ که از استادکاران و کار‌شناسان باسابقه تخت جمشید هستند، قادر به مرمت و باز- زنده‌سازی بخش تخریب‌شده هستند. ولی به هر حال روند فرسایش و از بین رفتن این اثر تاریخی بسیار تشدید خواهد شد."

عبدالرضا نصیری، معاون اداره کل میراث فرهنگی فارس در گفت‌و‌گو با ایرنا نیز ضمن اعلام ورود یک تیم چهار نفره متشکل از کار‌شناسان و مرمت‌کاران اداره کل میراث فرهنگی فارس برای مرمت این اثر تاریخی افزود: "به دلیل باقی ماندن قطعات جدا شده از نقش برجسته بهرام دوم در تنگ چوگان کازرون، امکان ترمیم این اثر و گذاشتن این قطعات در جای اصلی خود وجود دارد و احتمالاً طی سه تا چهار هفته، مرمت آن به پایان خواهد رسید."

متهم اصلی تخریب کیست؟

باستان‌شناس مورد اشاره این گزارش، علت بروز اتفاق یاد شده را تنها متوجه دولت، سازمان میراث فرهنگی و یگان حفاظت ندانست و گفت: "یکی دیگر از دلایل بروز چنین حوادثی می‌تواند ناشی از فقر فرهنگی در میان اقشار مختلف جامعه باشد. تا زمانی که مردم به آثار و اشیای فرهنگی و باستانی به دید اشیای عتیقه برای کسب در آمد نگاه کنند و آموزشی در جهت افزایش درک فرهنگی جامعه ارایه نشود، شاهد تکرار این فجایع خواهیم بود. تا زمانی که مردم به محض شنیدن نام یک اثر باستانی و باستان‌شناسی به فکر اشیای زیر خاکی و پول‌های رؤیایی بیفتند متأسفانه از دست هیچ‌کس کاری بر نمی‌آید."

وی مردم کازرون و اطراف بیشاپور را مردمانی دارای تعصب خاص نسبت به آثار تاریخی خواند و افزود: "آن‌ها این آثار را جزئی از خود می‌دانند. بسیار بعید به نظر می‌رسد که فرد یا افرادی از مردمان محلی این عمل را مرتکب شده باشند، اما با توجه به اینکه قسمتی از نقش برجسته تخریب و بقایای آن در محل‌‌ رها شده است شاید فرضیه خصومت شخصی تقویت یابد."

این باستان‌شناس نیز وضعیت حفاظتی بسیاری از نقوش برجسته و کتیبه‌های کشور به ویژه استان فارس را بسیار وخیم دانست و گفت: "زمانی حتی قسمتی از نقش برجسته کرتیر در نقش رجب فارس مورد تخریب غارتگران واقع شد، زمانی حتی قسمتی از یکی از نقش برجسته‌های حیاط کاخ تچر تخت جمشید را با پیچ‌گوشتی و چکش تخریب کردند اما بدون هیچ برخوردی تنها سکوت کردند. "

به باور این باستان‌شناس "تنها با آموزش‌های بسیار زیاد می‌توان سطح فرهنگی جامعه را بالا برد و از این تخریب‌ها جلوگیری کرد. "

"تنها با آموزش‌های بسیار زیاد می‌توان سطح فرهنگی جامعه را بالا برد و از این تخریب‌ها جلوگیری کرد. "

اما عضو انجمن هم‌اندیشان جوان کازرون متهمان اصلی این حادثه را دو گروه عنوان کرد و گفت: "با توجه به شرایط خاص گرز که هم از بیرون‌آمدگی قابل توجهی از نقش برجسته داشته و هم نسبتاً در دسترس بوده، احتمال حضور شخص یا اشخاص سارق قوی به نظر می‌رسد. دومین گروه که اتهام بیشتری متوجه آن‌هاست بعضی از افراد محلی هستند که به خاطر فعالیت‌های عمرانی یا توسعه اراضی و کارهایی از این دست که بیشتر در داخل حریم آثار بیشاپور قرار دارد مشکلات زیادی با سازمان میراث فرهنگی دارند. بار‌ها و بار‌ها هم تهدید کردند که آثار تاریخی را تخریب می‌کنند. در طول سال‌های گذشته بیشتر نگرانی ما به خاطر شرایط خاص غار و مجسمه شاهپور، متوجه این اثر باستانی بوده ولی به نظر می‌رسد این‌بار، گرز بهرام مورد هدف قرار گرفته است. مجموع شواهد موجود، اتهام تخریب را به طور مشخص متوجه یکی از این دو گروه می‌کند. به ویژه اینکه در طول سال‌های گذشته بار‌ها و بار‌ها شاهد سرقت‌ها، حفاری‌های غیر مجاز و دستبردهای مخفیانه به آثار پرشمار تاریخی کازرون بودیم. مواردی که کمتر گفته شده و کمتر فرصت عرض اندام در فضای رسانه‌ای کشور داشته‌اند. البته نباید پایگاه پژوهشی بیشاپور به عنوان اصلی‌ترین متولی حفظ و احیای مجموعه تاریخی بیشاپور و تنگ چوگان را از قلم بیندازیم."

اما یکی دیگر از باستان‌شناسان متخصص در حوزه آثار باستانی استان فارس دیدگاه دیگری داشت او نیز که نخواست نامش فاش شود انگیزه فرد یا افراد مخرب را به احتمال نزدیک به یقین یافتن گنج دانست و افزود: "شکستن نقش شکسته یاد شده، برای فرد متخلف بسیار وسوسه‌انگیز بوده است در غیر این صورت اگر منظور دیگری داشت به طور حتم چهره‌ها را خُرد می‌کرد."

وی این نکته را یادآور شد که "البته مردم منطقه تعصب بسیاری نسبت به این آثار دارند. آن‌ها همچون ناصر دیوان که شش ماه توانست برخی از خارجی‌ها را در کازرون زمینگیر کند، نخواهند گذاشت کسی به مظاهر تاریخیشان تعرضی کند. از این رو کسان دیگری از جایی دیگر مرتکب چنین بلاهتی شده‌اند. "

با وجود آنکه شش نقش برجسته ساسانی تنگ چوگان کازرون در سال ۱۳۱۰ به شماره ۲۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدند عباس‌پور بر این باور است که "در طول چند سال گذشته صرفاً به حداقل‌های مرمتی و حفاظتی اکتفا شده است. اکنون وضعیت شهر بیشاپور و نقش برجسته بنا به چندین دلیل چون تخریب فنس‌کشی در بسیاری از نقاط، نبود نور‌پردازی برای دید مناسب در شب، محصور نبودن نقوش، کافی نبودن شمار نگهبان‌ها، نبود امکانات الکترونیکی حفاظتی، دسترسی آسان به تمامی مجموعه بیشاپور و نقوش برجسته حتی از روی فنس‌های موجود و از همه مصیبت‌بار‌تر تزئینی بودن میله‌های اطراف مجسمه شاهپور باعث شده که تقریباً تمامی ۲۰۰ هکتار مجموعه بیشاپور به همراه شش نقش برجسته تنگ چوگان و مجسمه شاهپور که در فاصله بسیار کمی از هم قرار گرفتند، هر کدام با تهدید مشابه گرز بهرام روبرو باشند. "

شب‌هایی که غار شاهپور بدون نگهبان می‌خوابید

عباس‌پور در مورد یگان و نقش آن‌ها در حفاظت از این مجموعه بی‌نظیر تاریخی گفت: "باید آب پاکی را روی دستتان بریزم. ۲۰۰ هکتار سایت پرارزش تاریخی همراه با شش نقش برجسته و مجسمه بی‌نظیر شاهپور، سرجمع با چند مأمور محافظت می‌شوند که شاید در تعطیلات نوروز که شاهد حضور بیشترین بازدیدکننده در این مجموعه هستیم به ندرت به ۱۰ نگهبان همزمان برسند. مثلاً در مورد همین غار شاهپور شاید برای شما جالب باشد که بدانید تا همین چند ماه پیش، نگهبانی از غار و مجسمه فقط در طول روز صورت می‌گرفته و شب‌ها هیچ نگهبانی در غار حاضر نبوده است. وقتی که ما فشار می‌آوردیم و انتقاد می‌کردیم، می‌گفتند بودجه برای افزایش نگهبان نیست. در مورد نقش برجسته‌ها هم در شب حادثه مثل بسیاری از شب‌های دیگر تنها یک نگهبان در محل حضور داشته است. صراحتاً تأکید می‌کنم حفاظت از شش نقش برجسته بیشاپور و نگهبانی از این همه آثار علاوه بر امکانات مناسب الکترونیکی و حفاظ‌های مطمئن فیزیکی به حضور حداقل سه نگهبان به صورت همزمان نیاز دارد، چرا که فاصله بین دو نقش سمت راست تنگ چوگان و چهار نقش سمت چپ تنگ چوگان را رودخانه شاهپور پر کرده و همین مسئله مشکلاتی را برای رفت و آمد نگهبان‌ها و سرکشی مرتب آن‌ها به هر شش نقش به وجود آورده است. "

تمامی ۲۰۰ هکتار مجموعه بیشاپور به همراه شش نقش برجسته تنگ چوگان و مجسمه شاهپور که در فاصله بسیار کمی از هم قرار گرفتند، هر کدام با تهدید مشابه به گرز بهرام روبرو هستند

وی در مورد سابقه سرقت و حفاری در این منطقه گفت: "متأسفانه در طول چند سال اخیر خود من شاهد چندین مورد حفاری‌های غیر مجاز بودم، متأسفانه به وضوح دیدیم که حفاری‌ها توسط افراد کارآزموده دارای مهارت‌های خاص کاوش با حداقل امکانات و تجهیزات انجام شده است. ترانشه‌های کوچک و دقیق در آثار پراکنده در دشت و کوه‌های کازرون یکی از همین شواهد است. متأسفانه در این میان میراث فرهنگی استان نیز کمتر موفق به دستگیری متخلفان در زمان حفاری شده است اما‌‌ همان شماری که در این موارد دستگیر شدند بیشتر از افراد محلی بوده‌اند که برای حمل اشیای تاریخی یا خرید و فروش آن‌ها فعالیت داشته‌اند."

به گفته یکی دیگر از باستان‌شناسان متخصص در حوزه آثار تاریخی استان فارس: "گویا جمعه شب نگهبان در محل خدمت خود حاضر نبوده. پس اشخاص مخرب که مترصد چنین فرصتی بوده‌اند از این مجال استفاده کرده و اینچنین بر پیکره نقش برجسته آسیب رساندند به طوری که خُرده‌ها را همانجا‌‌ رها کرده و متواری شدند."

خلاصه از هر راهی که به بیشاپور رسیده باشید، به تنگ چوگان می‌رسید، تنگ چوگانی که قامتش این روز‌ها در برابر برنامه‌های راه‌سازی و ده‌ها آسیب انسانی دیگر خموده شده و دم بر نیاورده است.

سووشون در پرونده جهانی تعزیه گم شد

Sun, 11 Dec 2011 08:18:47 +0000

خویشاوندی "سووشون" و "تعزیه" و چگونگی ثبت این آیین ملی در میراث معنوی یونسکو

فیروزه رمضان‌زاده

فیروزه رمضان‌زاده - پاییز سال ۸۹ بود که پرونده تعزیه همراه با چهار اثر میراث فرهنگی ایران در فهرست میراث معنوی ناملموس یونکسو از سکوی میراث جهانی بالا رفت.

هنوز پرونده ملی این اثر در داخل کشور تکمیل نشده بود که این پرونده به سرعت روانه یونسکو شد چرا که احتمال می‌رفت پرونده تعزیه توسط عراقی‌ها زود‌تر به یونسکو فرستاده شود به همین خاطر ایران پرونده تعزیه را به سرعت جمع‌بندی و به یونسکو ارسال کرد.

کار‌شناسان ثبت سازمان میراث فرهنگی پرونده تعزیه را جمع بندی و آماده برای ارسال کردند در حالی که متأسفانه به دلیل سوءمدیریت و ضعف علمی متولیان این بخش از سازمان میراث فرهنگی در لابلای اطلاعات پرونده هیچ نامی از "سووشون" این آیین اساطیری و ملی برده نشد. جایگاه سووشون در پرونده تعزیه بسیار خالی بود. آیینی سرشار از نمادهای سنتی، فرهنگی، هویتی، اخلاقی و مردمداری. از سوی دیگر، شخصیت آیین سووشون، "سیاوش" نیز همانند "حسین بن علی" نماد مظلومیت و بی‌گناهی است. در روایت تعزیه اسطوره‌های ایرانی جای خود را به اسطوره‌های حماسی واقعه کربلا دادند. در حقیقت تعزیه رویارویی نماد‌ها و اساطیر باستانی و ملی در برابر اساطیر دینی و مذهبی است. عزادارخوان در سوگ سیاوش هم‌چون تعزیه‌خوان در سوگ حسین و یارانش به توصیف قامت، زیبایی، دلیری، اسپ و غیره می‌پردازد.

بی‌توجهی به سووشون در پرونده تعزیه

ایمان بابایی، یکی از فعالان حوزه میراث فرهنگی در این باره می‌گوید: "وجود این همه نکات ظریف و عمیق تاریخی و فرهنگی و هنری در آیین‌های تعزیه و نیز دیگر آیین‌های سوگواری ایرانیان، متأسفانه عاملی نبوده تا در پرونده ثبت جهانی آن لحاظ شود و تنها پرداختن به ریشه‌های مذهبی و شکلی تعزیه باعث شد که جای این سؤال باقی بماند که ما چرا میراث معنوی خود را ثبت می‌کنیم، اگر پرداختن به ریشه‌های ارزشمند تاریخی آن لزومی ندارد؟ متأسفانه دستگاه و نهاد پژوهشی متولی این امر در کشور آنچنان دچار ضعف و کاستی است که در شرایط حساس و برای جلوگیری از به تاراج رفتن هویت ملی ایرانیان در رقابت‌های بین الملی با همسایگان (در مورد تعزیه کشور عراق) صرفاً به سرعت عمل در سیستم اداری اکتفا کرده و منابع علمی و نتایج پژوهشی موجود را جمع‌بندی نمی‌کنند؛ و یا اینکه آیا دلایل دیگری برای انعکاس ریشه‌های تاریخی تعزیه در پرونده ثبت آن در یونسکو وجود دارد که هیچ نامی از سوگ سیاوش یا دیگر نمونه‌های مرتبط برده نشده است؟ آیین ملی تعزیه در حالی به عنوان میراث مشترک بشری ثبت شده که جهانیان از اضلاع و ریشه‌های غنی و پایان ناپذیر فرهنگی هنری و تاریخی آن بی‌اطلاع مانده‌اند."

آئین نخل گردانی در روز عاشورا در روستای ابیانه. این آئین با "سووشون" خویشاوند است.

"سوگ سیاووش" به عنوان آیین سوگواری از زمان پیش از اسلام در ایران اجرا می‌شده است. ساختار جامعه ایران از دیرباز با مذهب آمیخته بوده و به همین دلیل هم آیینی در سوگ خون به ناحق ریخته شده "سیاوش"، جوان حکایت‌های دور اوستا و شاهنامه، شهیدی که هر بهار به خاطر او گیاه پرسیاوشان بر لب جوی‌ها و آبگیر‌ها می‌روید، در ایران به وجود آمده است.

اگر چه هزار و چهار صد سال و اندی از نفوذ اسلام در بخش‌های مختلف زندگی ایرانیان می‌گذرد اما با این وجود چند روستا در این منطقه هنوز در هرات تا مازندران و جنوب آشتیان و حتی یک مسجد در شیراز نام سیاوش به خود دارند.

همچنین نشانه‌های سوگ سیاوش بر آثار سفالی کهن خوارزم و فرارود (ماوراءالنهر)، نقاشی‌های دیواری پنجکنت سغد، آثار سفالی جدید‌تر و نیز در برخی از آیین‌های عزا و تعزیه در ایران امروز باقی مانده‌ است. شواهد دیگری از بخش‌های اصیل اسطوره سیاوش در هنر مینیاتور ایران نیز بازمانده ‌است.

تا زمان‌های نه چندان دور مراسم عزاداری سیاوشان یا سووشون در بسیاری از نقاط ایران بزرگ رایج بوده مردمان شبانگاهان بر مرگ سیاوش نوحه و زاری می‌کردند و زنان دسته‌های موی خود را به نشان فرو‌ریختن برگ‌ها می‌بریدند و آن را بر درختان نظر کرده می‌آویختند. بسیاری از کار‌شناسان سوگواری‌های محرم را بی‌ارتباط با این مراسم نمی‌دانند. چنانکه عاشورای روستای ابیانه به دلیل تأثیر آیین سووشون، سوگ سیاووش با عاشوراهای دیگر در ایران تفاوت دارد.

ابیانه‌ای‌ها جزو آخرین ایرانیانی بودند که در دوره صفویه اسلام آوردند. شاید به همین دلیل مراسم عاشورای آن‌ها شباهت‌های بسیاری به مراسم سووشون دارد.

مردم این روستا نخل ۶۰ ساله ابیانه را چند روز پیش از تاسوعا بیرون می‌آورند و در روز عاشورا با کمک چهار دسته بزرگ چوبی‌اش در شهر می‌چرخانند. نخل‌گردانی در ابیانه به مراسم سووشون که در آن چادر حامل جنازه سیاوش را دور شهر می‌گرداندند، بازمی‌گردد.

شواهد آشکار و پنهان موجود در نخل‌گردانی نشان می‌دهد که این آیین ادامه سیاوشان‌های بسیار کهن است.

بررسی مراسم عزاداری در شهرهای دیگری چون یزد، کاشان، نائین و فردوس این چنین است که سوگواران اتاقی چادر مانند را که پیکر سیاوش و سه تن از عزاداران در آن است، بر دوش می‌کشند. اتاق دارای پنجره‌هایی است که پیکر سیاوش و عزاداران از آن‌ها پیداست. شکل شبکه‌دار نخل و وجود پنجره‌های کوچک فراوان در آن، یادآور‌‌ همان اطاق چادرمانند است.

ثبت جهانی تعزیه همین و بس

بابایی، تعزیه را ریشه در کهن‌ترین آیین‌های سوگواری ایرانیان می‌داند و می‌گوید: "شاید بهترین نمونه از ریشه‌های این آیین کهن را بتوان در عزاداری‌های عشایر و مردان مناطق کمتر پیشرفت شده سرزمین ایران جست‌وجو کرد که در سوگ جوانانشان انجام می‌دهند."

نخل در آئین نخل گردانی. نخل بی‌زینت است و یادآور سرو. در عاشورا به آن دخیل می‌بندند.

این کار‌شناس حوزه میراث فرهنگی آیین‌های یاد شده را دارای ریشه مشترک در یک رویداد واحد تاریخی یعنی‌‌ همان سوگ سیاوش می‌داند و می‌گوید: "این آیین‌ها مجموعه‌ای از مراسم با عنوان آیین‌های سوگواری ایرانیان است که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها تعزیه است که در نقاط مختلف ایران فرهنگی (حوزه تمدنی ایران) در طی هزاران سال شکل گرفته، تکامل یافته و به دست ما رسیده‌، این رسوم از ساختاری چنان پایدار و سازمان یافته برخوردارند که حتی پس از دوران اسلامی و با تغییر ماهیت مفهومی خود ساختار، شکل سنتی و باستانی خود را از دست نداده‌اند و محتوای جدید یعنی همانا سوگواری برای مناسبت‌های اسلامی و عموما شیعی را در قالب خود جای داده‌اند، آن‌گونه که ‌گاه با تغییر چند اسم و عنوان، گویی همچنان از اعماق تاریخ سر برون می‌کشند."

وی به یکی از نکات بسیار ظریف در مورد تعزیه اشاره می‌کند و می‌افزاید: "با توجه به ساختارسازی‌های امپراتوری ساسانی در طی بیش از ۴۰۰ سال در زمینه برگزاری آیین‌های ملی ایرانی این آیین سوگواری ظرفی شد برای انتقال بسیاری از مفاهیم فرهنگی رایج در پیش از اسلام. برای نمونه به وسیله تعزیه بسیاری از گوشه‌ها و ردیف‌های موسیقیایی باستانی ایران از پیش از اسلام به ما منتقل شده است یا برای نمونه بسیاری از پوشش‌های مجریان تعزیه به لباس بخش‌های مختلف لشکریان ساسانی بسیار نزدیک و شبیه است. همچنین در همین قالب، هنر، صنعت و بسیاری از تزئینات دوران باستان به ما منتقل شده است. تعزیه جدا از مفاهیم مذهبی امروزی خود، نشانگر پیشرفت شگفت‌انگیز هنرهای نمایشی ایران باستان است. نحوه اجرا، گفت‌وگوهای دو یا چند نفره، همانند اشعار شاهنامه فردوسی نیز در تعزیه فراوان است. همچنین ساختار شکلی اجرا و فضای اجرای آن ریشه‌هایی از آیین مهرپرستی را نیز به ذهن متبادر می‌کند که باز از قدمت تاریخی ارزشمند آن نشان دارد."

اگر چه در طول تهیه پرونده ثبت ملی تعزیه نزدیک به ۶۰ نوع آیین و مراسم ویژه تعزیه در سراسر ایران شناسایی شد اما پس از ثبت جهانی تعزیه به نام ایران نه تنها هیچ اقدامی از سوی مدیران سازمان میراث فرهنگی برای احیا و زنده نگه‌داشتن این مراسم صورت نگرفت بلکه تلاش یا قدمی در جهت برپایی شماری مراسم تعزیه در جای جای نقاط کشور از سوی هیچ‌یک از متولیان فرهنگی کشور برداشته نشد. مسئولان فرهنگی کشور تنها به ثبت جهانی این اثر بسنده کردند و بس.

"کاربری غیرعادی ستون‌های تخت جمشید"

zamaanehnews — Fri, 25 Nov 2011 23:24:50 +0000

مسئولان مجموعه تخت جمشید از پایه ستون‌ها و برخی سنگ‌های این اثر هخامنشی به‌عنوان محل نگهدای تابلوهای "ورود ممنوع" استفاده کرده‌اند.

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی (CHN)، "در حال حاضر مسئولان سایت جهانی تخت‌جمشید بخشی از تابلوهای هشداردهنده را روی پایه‌ ستون‌هایی قرار داده‌اند که قدمت تاریخی آن‌ها به ۲۵۰۰ سال می‌رسد."

یکی از گردشگران در این‌باره به خبرگزاری میراث فرهنگی گفته است: "دیدن تابلوهای هشداردهنده روی آثار تاریخی، آن‌هم به نحوی که به‌حال خود‌‌ رها شده‌اند، جالب است. به‌نظر می‌رسد این روش استفاده از تابلو‌ها چندان صحیح نباشد."

به گفته یکی از کار‌شناسان حفاظت از آثار تاریخی، "نصب تابلوهای راهنما و هشداردهنده باید از روش و اصول خاصی تبعیت کند. برای مثال در جانمایی، استفاده از نوع جنس به کار رفته در تابلو، رنگ و در ‌‌نهایت فاصله آن با اثر روش‌های ویژه‌ای دیده‌ شده ‌است."

مسئولان سایت جهانی تخت‌جمشید بخشی از تابلوهای هشداردهنده را روی پایه‌ ستون‌هایی قرار داده‌اند که قدمت تاریخی آن‌ها به ۲۵۰۰ سال می‌رسد

این خبرگزاری به نقل از یک کار‌شناس میراث فرهنگی افزوده است: "حتی ارتفاع و فاصله تابلو نسبت به اثر اهمیت دارد. فاصله‌ نباید به اندازه‌ای باشد که هنگام عکاسی اثر، در آن دیده شود و از سوی دیگر ارتفاع هم نباید منظر اثر را مخدوش کند."

تخت جمشید مجموعه‌ای از کاخ‌ها و بنا‌ها است که از دوران هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) به‌جا مانده است. این بنا در ۴۵ کیلومتری شمال شرق شیراز و در نزدیکی شهر مرودشت قرار دارد.

چندی پیش نیز گزارش‌هایی درباره افزایش ترک در در بخشی از سنگ‌های تخت جمشید منتشر شد.

بيژن روحانی، همکار زمانه در بخش "ميراث فرهنگی و رسوم ملل" در اين‌باره می‌گويد: "ترک خوردن سنگ‌های تخت جمشید به هیچ وجه پدیده‌ جدیدی نیست، این امر صدها سال است رخ داده و در آینده نیز رخ خواهد داد. همیشه جدالی میان عوامل طبیعی و تلاش انسانی برای مهار فرسودگی در جریان است. بنابر این سنگ‌ها صدها سال است ترک خورده‌اند و باید با قاطعیت عرض کنم باز هم ترک می‌خورند."

آیا میراث فرهنگی لیبی غارت خواهد شد؟

Mon, 29 Aug 2011 07:01:15 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی- با شدت گرفتن بحران و درگیری‌ها در لیبی، بار دیگر سازمان‌های جهانی و کارشناسان حفاظت از آثار تاریخی نسبت به سرنوشت میراث فرهنگی و محوطه‌های تاریخی در این کشور ابراز نگرانی کرده‌اند. این چندمین بار از زمان آغاز درگیری‌ها در لیبی است که هشدارهایی نسبت به تخریب و غارت آثار باستانی در آن‌جا منتشر شده است.

با ورود نیروهای مخالف قذافی به پایتخت و شدت یافتن بی‌ثباتی و ناامنی، سازمان جهانی یونسکو نسبت به غارت و تخریب آثار تاریخی در این کشور هشدار داده و از تمام خریداران آثار هنری و موزه‌های جهان خواسته است تا نسبت به خریدن آثاری که احتمال می‌رود از لیبی غارت شده باشند هوشیاری و مراقبت به خرج دهند.

ایرینا بوکووا، مدیرکل یونسکو، با انتشار بیانیه‌ای از مردم لیبی، همسایگان آن کشور و تمام کسانی که در سراسر جهان دست‌اندرکار خرید و فروش آثار تاریخی هستند خواسته است نسبت به حفاظت از میراث فرهنگی لیبی حساسیت به خرج دهند. به گفته‌ی خانم بوکووا، تجربه نشان داده است در زمان ناآرامی‌های اجتماعی احتمال ویرانی آثار تاریخی و میراث فرهنگی به خطری جدی تبدیل می‌شود، به همین دلیل باید روند اوضاع و افرادی را که با بی پروایی احتمال دارد دست به غارت آثار باستانی بزنند مورد مراقبت فراوان قرار داد. به گفته‌ی او خریداران بی‌توجهی که نسبت به تملک آثار دزدیده و غارت شده اقدام می‌کنند، در حقیقت مشوق و محرک این چنین اعمالی هستند.

بیژن روحانی: با ورود نیروهای مخالف قذافی به پایتخت و شدت یافتن بی‌ثباتی و ناامنی، سازمان جهانی یونسکو نسبت به غارت و تخریب آثار تاریخی در این کشور هشدار داده است.(+بشنوید)

در بسیاری مناطقی که درگیر جنگ‌های داخلی و ناآرامی‌های اجتماعی هستند غارت و قاچاق آثار باستانی به دلیل سست شدن ساختارهای کنترل به امری رایج بدل می‌شود. به جز افرادی که ممکن است در ابعاد کوچک به غارت آثار تاریخی بپردازند، باندهای بزرگ قاچاق عتیقه نیز فرصت فعالیت پیدا می‌کنند. اما از سوی دیگر و در برخی مناطق مانند افغانستان یا کامبوج، به هنگام جنگ‌های داخلی، جنگ سالاران و گروه‌های مسلحی که درگیر نبرد بوده‌اند نیز به طور گسترده در قاچاق آثار با ارزش تاریخی دست داشته‌اند.

«معاهده ۱۹۷۰ یونسکو در خصوص ممنوعیت و جلوگیری از ورود، خروج و انتقال غیرقانونی مالکیت اموال فرهنگی»، به وضوح کشورهای عضو را از خریدن و تملک آثاری که به طور غیرقانونی و قاچاق از یک کشور غارت و یا دزدیده شده منع می‌کند و از ‌آن‌ها می‌خواهد در صورت یافتن و یا تملک چنین آثاری آن را به کشور اصلی بازپس فرستند.

مدیرکل یونسکو در میان درگیری‌های لیبی با بسیاری از کشورهای جهان و به خصوص همسایگان لیبی تماس گرفته و آن‌ها را در جریان احتمال ورود اشیاء غارت شده از لیبی قرار داده است. به گفته‌ی خانم بوکووا، یونسکو آماده است تا کمک‌های خود را برای برآورد میزان آسیب‌های وارد شده به محوطه‌های «میراث جهانی» لیبی در اختیار این کشور بگذارد.

پنج محوطه‌ی لیبی در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیده‌اند. محوطه سیرن یا شحات با آثاری از دوران یونانی‌ها، ویرانه‌های شهر رومی لپتیس مانیا، بندر فینقی صبراته، محوطه‌ی صخره‌‌های پیش از تاریخ در کوه‌های اکاکوس در صحرا و شهر تاریخی غدامس با چندین دوره تاریخی از زمان رومی‌ها، بربرها و امپراتوری بیزانس. لیبی همچنین دارای دو موزه باستان‌شناسی و تاریخی مهم است.

بیژن روحانی: پنج محوطه‌ی لیبی در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیده‌اند از جمله محوطه سیرن یا شحات با آثاری از دوران یونانی‌ها.(+بشنوید)

پیش از وقایع هفته‌ی اخیر و قبل از ورود مخالفان سرهنگ قذافی به طرابلس نیز نگرانی‌هایی جدی در مورد سرنوشت میراث فرهنگی لیبی وجود داشت. در همین خصوص یونسکو و کمیته جهانی سپر آبی پیش‌تر نیز هشدارها و اطلاعیه‌هایی برای حفاظت از آثار تاریخی لیبی به هنگام ناآرامی‌های اخیر صادر کرده بودند. کمیته بین‌المللی سپر آبی یا Blue Shield، که هدفش حفاظت از میراث فرهنگی به هنگام جنگ و بلاهای طبیعی است، از تمام طرفین درگیر در مخاصمات لیبی خواسته بود به محوطه‌های باستانی و آثار با ارزش این کشور احترام بگذارند.

در ماه‌های گذشته و در میان درگیری‌ها، گزارش‌‌هایی از طرف نیروهای مخالف و معترضان منتشر شد که در آن ادعا شده بود نیروهای قذافی بخشی از سلاح‌ها، موشک‌اندازها و ادوات جنگی دیگر را در محوطه باستانی لپتیس مانیا (Leptis Magnia) مستقر کرده اند. مطابق «معاهد‌ه‌ی ۱۹۵۴ لاهه در خصوص حفاظت اموال فرهنگی به هنگام درگیر‌های مسلحانه»، آثار و اموال تاریخی باید از گزند تعرض، تخریب و غارت به هنگام جنگ در امان بمانند، به شرط این که از ‌‌‌آن محوطه‌ها استفاده نظامی نشود. استقرار سلاح‌های جنگی در این منطقه باستانی این خطر را داشت که آن را در معرض هدف بمباران نیروهای ناتو و یا حمله مخالفان قرار دهد. لیبی در سال ۱۹۶۰ به معاهده لاهه در خصوص حفاظت از اموال فرهنگی به هنگام جنگ پیوست و آن را امضاء کرد، بنابراین نیروهای دولتی و مخالفان آن‌ها که قصد در دست گرفتن قدرت را دارند ملزم به رعایت مفاد این معاهده هستند.

از سوی دیگر حضور گسترده جنگنده‌‌های کشورهای عضو ناتو در بمباران مواضع نیروهای دولتی، نگرانی های فراوانی در مورد آسیب دیدن این آثار به وجود آورده است. با آن که انتظار می‌رفت کشورهای شرکت کننده در عملیات هوایی علیه نیروهای قذافی در خصوص حفاظت محوطه های باستانی لیبی به هنگام بمباران برنامه‌ی روشنی ارائه کنند، تاکنون هیچ راهکاری در این خصوص به بحث و بررسی گذاشته نشده است.

در همین زمینه:

::میراث فرهنگی لیبی در میان درگیری‌ها::
::آثار باستانی مصر و رویدادهای اخیر::

شتاب مالکان برای تخریب آثار تاریخی

Mon, 15 Aug 2011 07:18:27 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی- با خروج تعداد بیشتری از خانه‌‌های تاریخی به حکم دیوارن عدالت اداری از فهرست آثار ملی ایران و تخریب آن‌ها توسط مالکان، وظایف و عملکرد سازمان میراث فرهنگی ایران با تضاد حقوقی و قانونی بسیار جدی رو به رو شده است، تضاد و چالشی که شاید تا پیش از این و با چنین ابعادی هرگز سابقه نداشته است.

به‌تازگی چندین خانه تاریخی از جمله خانه صداقت در محله منیریه، پس از خروج از فهرست آثار تاریخی تخریب شدند. تخریب خانه صداقت اعتراضات متعددی را در پی داشت اما در نهایت عملیات تخریب بدون هیچ مانع قانونی آغاز شد. همچنین خانه‌ها و ساختمان‌های دیگری از جمله خانه پدری پروین اعتصامی، خانه اتحادیه در محله لاله‌زار تهران (معروف به خانه دایی جان ناپلئون) و سرای میخچی در شهر رشت به طور قطعی از فهرست آثار ملی ایران حذف شدند و راه برای تخریب کامل آن‌ها نیز هموار شد.

خروج این آثار از فهرست آثار ملی به درخواست مالکان خصوصی این آثار و با حکم دیوان عدالت اداری صورت گرفته است، زیرا به ادعای مالکان قرار داشتن این آثار در فهرست آثار ملی حقوق مالکانه آن‌ها را نقض می‌کرده، و حقوق مالکانه نیز به معنای حق تخریب، نوسازی و یا دخل و تصرف در این ساختمان‌هاست.

اما مسأله جدی آن است که اگر این روند ادامه یابد آن‌گاه فلسفه وجودی سازمان میراث فرهنگی و شرح وظایف آن با چالشی جدی رو‌به‌رو می‌شود و دیگر موضوعیت نخواهد داشت. مطابق قانون مصوب مجلس شورای اسلامی، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران تنها سازمانی است که وظیفه شناسایی، ثبت و حفاظت از آثاری را که دارای ارزش تاریخی و فرهنگی هستند بر عهده دارد. در همین راه، میراث فرهنگی مو‍‍ظف است آثاری را که به تشخیص آن سازمان دارای ارزش هستند در فهرست آثار ملی ایران ثبت کند. برای ثبت یک اثر، ابتدا کارشناسان سازمان با تشکیل پرونده‌ای خصوصیات معماری، تاریخی و فرهنگی اثر را بررسی کرده و نقشه عرصه و حریم آن‌ را تهیه می‌کنند و این مقدمات به اطلاع مالک ساختمان نیز می‌رسد. گرچه مالک ساختمان می‌تواند در این مورد شکایت کند اما در نهایت باز این سازمان میراث فرهنگی است که صلاحیت بررسی این مسأله را دارد. در هیچ کجای قانون، وظیفه بررسی ارزشمند بودن ساختمان‌ها از نظر تاریخی و فرهنگی بر عهده هیچ نهاد دیگری در ایران گذاشته نشده است. بنابراین اکنون پرسش اصلی این‌جاست که اگر مطابق همین قوانین، سازمان میراث فرهنگی به هر دلیل تشخیص داده است که اثری شایسته ثبت در فهرست اثار ملی ایران و به دنبال آن حفاظت و حراست است، چگونه یک نهاد دیگر می‌تواند حکم دهد که آن اثر باید از فهرست آثار ملی خارج شود و مالک می‌تواند حق تخریب آن را به دست آورد؟

پرسش دیگر آن است که این روند تا کجا ادامه خواهد یافت و اگر تمام مالکان آثار تاریخی به دیوان عدالت اداری مراجعه و با چنین استدلالی خواهان خروج اموال خود از فهرست آثار ملی ایران شوند آیا دیوان عدالت اداری همچنان به نفع آنان حکم خواهد داد؟ از میان چندین هزار اثری که در ایران ثبت شده‌اند تعداد زیادی از آن‌‌ها مالکان خصوصی دارند. این آثار شامل خانه‌ها، سراها و کاروانسراها، مغازه‌ها، سالن‌های نمایش، مدرسه‌ها و بناهای دیگری هستند که در مراکز تاریخی شهرها و یا روستاهای ایران قرار گرفته‌اند. به غیر از این تعداد بسیاری دیگر از بناها در مالکیت نهادها و سازمان‌های دولتی و یا حکومتی هستند. به عنوان مثال وزارتخانه‌هایی مانند آموزش و پرورش، امور خارجه، دادگستری، دارایی، آموزش عالی و یا نهادهایی مانند نیروی انتظامی (شهربانی سابق)، اداره پست و همچنین شهرداری‌ها در نقاط مختلف ایران مالک آثار و ساختمان‌های تاریخی هستند. از طرف دیگر تعداد زیادی از مکان‌های مذهبی مانند امام‌زاده‌ها، تکیه‌ها و مسجد‌ها نیز که دارای ارزش‌های تاریخی و فرهنگی هستند تحت سرپرستی اداره اوقاف یا نهادهای دیگری قرار دارند. هر کدام از این مالکان ممکن است تمایل داشته باشند در ساختمان‌ها و بناهای خود تغییراتی به وجود بیاورند که امکان دارد آن تغییرات از نظر سازمان میراث فرهنگی ایران مغایر با اصول و ضوابط حفظ و نگهداری بناهای تاریخی باشد. حال اگر تمام این مالکان بخواهند با استدلال‌‌هایی مشابه خواهان خروج آثار تاریخی خود از فهرست آثار ملی ایران شوند تا بتوانند مطابق میل خویش هر آن‌چه می‌خواهند با این بناها انجام دهند، آن‌گاه چه چیزی از ساختمان‌های تاریخی برجای خواهد ماند و همچنین تکلیف وظایف قانونی سازمان میراث فرهنگی چه می‌شود؟

از سوی دیگر گرچه بر لزوم حفظ و احترام به مالکیت شخصی در قوانین ایران تأکید شده است، اما هر اداره و سازمان مطابق وظایف قانونی خود می تواند تصمیماتی بگیرد و مقرارتی وضع کند که برای عموم الزام‌آور باشد. به عنوان مثال اگر کسی بخواهد خانه خود را تخریب و نوسازی کند، باید این‌کار را با رعایت مقررات شهری و حفظ تراکم تصویب شده از سوی شهرداری به انجام برساند. چنین منطقی در خصوص تصمیمات میراث فرهنگی نیز صدق می‌کند.

در این میان بحث جبران ضرر و زیان‌هایی که ممکن است به دلیل ثبت آثار تاریخی به مالکان خصوصی وارد شود هم مطرح است. برنامه چهارم توسعه دولت را مکلف کرده است که طرحی برای حمایت از مالکان آثار تاریخی تهیه کند. همچنین راه‌کارهایی مانند جبران زیان‌های مالکان از طریق درآمدهای مازاد شهرداری‌ها و یا در نظر گرفتن مالیات‌هایی برای حفظ آثار و بافت‌های تاریخی نیز قابل تصور است.

در حال حاضر به نظر می‌رسد اگرتضادی که بین تفسیر دیوان عدالت اداری از قانون و شرح وظایف سازمان میراث فرهنگی به وجود آمده حل نشود، این چالش حقوقی و قانونی روز به روز ابعاد بزرگتری به خود می‌گیرد و هر روز شاهد خروج بناهای بیشتری از فهرست آثار ملی ایران و تخریب آن‌‌ها خواهیم بود.

عکس‌ها: خبرگزاری دانشجویان ایرانی (ایسنا)

در همین زمینه:

::میراث فرهنگی و چالش خروج آثار از ثبت ملی::

::خروج بناهای تاریخی از فهرست آثار ملی::
::آیا خانه اتحادیه تخریب می‌شود؟::

::بافت تاریخی شیراز؛ داستانی نه چندان تازه::

::ساخت و سازهای جدید در عودلاجان::