مردانگی

مردانگی‌‌پژوهیِ انتقادی

politics — Thu, 06 Dec 2012 21:05:20 +0000

ضرورت پرداختن به آن در مطالعات ادبی و فرهنگی

مصطفی عابدینی فرد*

مصطفی عابدینی فرد − از اواخر دهه‌‌ی ۶۰ میلادی به بعد و در واکنش به موج دوم فمینیسم در غرب، جنبش‌‌هایی از سوی مردان ظهور کرد. برخی از این واکنش‌‌ها، مثل "نهضت حقوق مردان"،[1] اندکی ستیزه‌‌جویانه و مشخصاً معطوف بود به اعاده‌‌ی حقوقی که بنا به ادّعای پیروان این جنبش، مردان بر اثر رواج گفتمان و فعالیّت‌‌های فمینیستی زنان از کف داده بودند.

از سوی دیگر، «[جنبش مردان] حامی فمینیسم»[2] بیشتر همدلانه و متمرکز بر تلاش برای تغییر جنبه‌‌هایی از مردانگی غالب در جوامع غربی و اساساً تسریع پروژه‌‌ی فمینیسم بود. از دل این جنبش اخیر (که خود، بسته ‌‌به نقاط اشتراک یا مخالفتش با نحله‌‌های فمینیستی، به شاخه‌‌های متعددی تقسیم می‌‌شود) حوزه‌‌ای مطالعاتی در میان دانشگاهیان بروز کرد که در ابتدا «مطالعات مردان» نام گرفت.[3] این حوزه، که از لحاظ نظری از سویی به‌‌خصوص وامدار نظریات فمینیستی و حوزه‌‌ی مطالعات زنان است[4] و از سویی در تکمیل نحله‌‌‌‌های فمینیستی نیز کوشیده است، به پژوهش درباره‌‌ تجارب مردان و هویت جنسیتی آنها و مشخصاً به مفهوم و محتوای مردانگی در زمینه‌‌های تاریخی و فرهنگی جوامع خاص می‌‌پردازد.[5]

برخی از موضوعاتی که در این زمینه‌‌ میان‌‌رشته‌‌ای در غرب مورد تحقیق قرار می‌‌گیرند، عبارتند از معنای پسر/پدربودگی، ورزش، امور نظامی و ارتباط آن با مردانگی، خشونت در مردان، گرایش‌‌های جنسی مردان، همجنس‌‌گراهراسی، مناسبات کاری مردان، سلامتی مردان و همچنین سیرِ برساخته‌‌شدن انواع مردانگی در فرهنگ‌‌ها و جوامع خاص.[6]

به اعتقاد نگارنده، در کنار کتب و منابعی که راجع به فمینیسم در ایران ترجمه و تألیف شده و می شوند، توجه محققان و مترجمان ما به حوزه مردانگی‌‌پژوهی انتقادی، نه فقط مهم بلکه ضروری است؛ چرا که در غیاب نظرات چنین حوزه‌‌ای، بیم آن می‌‌رود که در ایران نیز بر اثر فعالیت‌‌های صرفاً فمینیستی، زنان بیش از پیش موضوع/ابژه‌‌ی پژوهش قرار گرفته و (همچنان‌‌که در غرب) با جنسیت مترادف پنداشته شوند حال آنکه مردان - که به طور کلّی باید مخاطبان اصلی نابرابری جنسیتی باشند- کماکان از تیررس مستقیم نقد جنسیتی دور می‌‌مانند.

عنوان این حوزه گاه مورد نزاع بوده و برای مثال مایکل کیمل، از سرشناس‌‌ترین محققان و نظریه‌‌پردازان این عرصه، معتقد است که عناوین «پژوهش [درباره‌‌] مردان و انواع مردانگی» و «مطالعات نقادانه [درباره‌‌] مردان» (یا چنانکه در عنوان این یادداشت آمده است، «مردانگی‌‌پژوهیِ انتقادی») بهتر می‌‌تواند بیانگر محتوای پژوهش‌‌هایی باشد که در این حوزه‌‌ میان‌‌رشته‌‌ای انجام می‌‌گیرد.[7]

همان‌‌گونه که کیمل در مقاله‌‌‌‌ مشهور خود با عنوان «مردانگی نامرئی» اشاره می‌‌کند، ازجمله اهداف اصلی حوزه‌‌ مردانگی‌‌پژوهی انتقادی، باید «قابل‌‌رؤیت ساختن» مردان در حوزه‌‌ی مطالعات جنسیتی باشد؛ چه، پس از ظهور فمینیسم و با گسترش روزافزون نظریات فمینیستی، جنسیت اساساً با زن مرتبط و حتی مترادف پنداشته شد و بنابراین مردان از تیررس مطالعات جنسیتی بیرون ماندند.[8]

تاد ریزر هم در کتابش با عنوان درآمدی نظری بر انواع مردانگی ضمن تأکید بر نکته یادشده، چنین می‌‌افزاید که حوزه‌‌ مردانگی‌‌پژوهی باید تلاش‌‌های صورت‌‌ گرفته برای نامرئی نگه‌‌داشتن مردانگی را نیز موضوع پژوهش قرار دهد.[9]

چنان‌‌که از عنوان کتاب تغییر مردان: مسیرهایی نو در پژوهش راجع‌‌به مردان و مردانگی (ویراسته‌‌ مایکل کیمل به سال 1987) (Changing Men: New Directions in Research on Men and Masculinity) پیداست، متفکران حوزه‌‌ مردانگی‌‌پژوهی، به‌‌سبب سویه‌‌ انتقادی آن، علاوه‌‌ بر نظریه‌‌پردازی و پژوهش، عموماً علاقه‌‌مند به فعالیت‌‌هایی اجتماعی برای ایجاد تغییر در مناسبات جنسیتی مردان و به‌‌تبع آن تغییر در «سامان جنسیتی»[10] جوامع‌‌اند.[11]

نظریات حوزه‌‌ مردانگی‌‌پژوهی بر تحقیقات رشته‌‌های گوناگون در علوم‌‌ اجتماعی و انسانی - ازجمله مطالعات ادبی و فرهنگی - تأثیرگذار بوده‌‌اند. بحث در خصوص این تأثیرات و ماهیت آنها - هم در غرب و هم در جاهای دیگر- خود مجال دیگری می‌‌طلبد (نویسنده در حال نگارش مقاله‌‌ای مفصل‌‌تر در این زمینه است)؛ بااین‌‌حال، خوانندگان ناآشنا و علاقه‌‌مند به این موضوع می‌‌توانند برای آشنایی مقدماتی با این مباحث و البته اطّلاع از منابع اصلی و مهم این حوزه از جمله به کتاب یادشده‌‌ی تاد ریزر یا مردانگی‌‌ها و فرهنگ نوشته‌‌ جان بینان و یا کتاب اخیراً منتشرشده‌‌ی دیوید بوخ بیندر با عنوان مطالعه در باب مردان و انواع مردانگی مراجعه کنند.[12]

به اعتقاد نگارنده، در کنار کتب و منابعی که راجع به فمینیسم در ایران ترجمه و تألیف شده و می شوند، توجه محققان و مترجمان ما به حوزه مردانگی‌‌پژوهی انتقادی، نه فقط مهم بلکه ضروری است؛ چرا که در غیاب نظرات چنین حوزه‌‌ای، بیم آن می‌‌رود که در ایران نیز بر اثر فعالیت‌‌های صرفاً فمینیستی، زنان بیش از پیش موضوع/ابژه‌‌ی پژوهش قرار گرفته و (همچنان‌‌که در غرب) با جنسیت مترادف پنداشته شوند حال آنکه مردان - که به طور کلّی باید مخاطبان اصلی نابرابری جنسیتی باشند- کماکان از تیررس مستقیم نقد جنسیتی دور می‌‌مانند.

پرداختن به زمینه مردانگی‌‌پژوهی انتقادی همچنین از این حیث ضروری است که بحث‌‌های این حوزه الزاماً موجب تکمیل و پیچیده‌‌تر شدن عمده مباحثات فمینیستی خواهد شد. بدون شک، جنسیت همچون سکه‌‌ای است که دو روی آن مردانگی و زنانگی‌‌اند. از آنجا که این دو وجه الزاماً همبسته‌‌اند (relational)، فهم هر یک مستلزم فهم آن دیگری است. به‌‌علاوه، از جمله سهم‌‌های مهم حوزه مردانگی‌‌پژوهی در پیشبرد مباحثات فمینیستی، ارائه نظریه‌‌ای در باب تعدد مردانگی و زنانگی در هر جامعه و فرهنگ است. به عبارت دیگر، نابرابری جنسیتی در یک جامعه خاص، چنان‌‌که متأسفانه از پاره‌‌ای بحث‌‌های فمینیستی استنباط می‌‌شود، صحنه ساده تخاصم میان دو گروه یا مقوله اجتماعی یعنی مردان انقیادگر از یک‌‌سو و زنان ستمدیده از سوی دیگر نیست.

همان‌‌گونه که ریوین کانل Raewyn Connell (نظریه‌‌پرداز پیشرو حوزه مردانگی‌‌پژوهی و نویسنده کتاب معروف انواع مردانگی Masculinities) اظهار کرده، مردانگی‌‌های تحت انقیاد هم وجود دارند، همانگونه که زنانگی‌‌های برخوردار از امتیاز در نظام مردسالاری هم نباید از نظر دور بمانند. به دیگر بیان، اگرچه در جوامع مردسالار، زنان به لحاظ جنسیتی به طور کلی تحت ستم‌‌اند و مردان از همان حیث به طور کلی برخوردار از امتیاز، این بدین معنا نیست که همه زنان به یک اندازه مورد تعدی جنسیتی قرار دارند و یا همه مردان در امتیازات مردسالارانه جامعه‌‌ خود یکسان با هم شریک‌‌اند.

تفاوت‌‌های مربوط به طبقه اجتماعی، وضعیت اقتصاد، نژاد/قومیت، گرایش جنسی، سن، جسم (توانایی/ناتوانی و یا هنجارمندی/ناهنجارمندی جسمی)، مذهب و غیره بین زنان با همدیگر از یک‌‌سو و مردان با مردان از سوی دیگر، موجب پیچیدگی هر چه بیشتر بحث‌‌های جنسیتی خواهد شد. بنابراین، نقد جنسیت- مبنا باید مشخصاً قادر باشد مضرات جدی مردسالاری را برای خود مردان، چه در تعاملات‌‌شان با همدیگر و چه با زنان، نشان دهد.

تفاوت‌‌های یادشده بین اعضای هر یک از مقوله‌‌های اجتماعی زن و مرد، به لحاظ «سیاست جنسیتی»[13] نیز موجب انشقاق اعضای این دو رسته در جامعه خواهد شد؛ چرا که در حقیقت در کنار بسیاری از زنان مورد ظلم، مردانی هم هستند که به مضرات تعاملات جنسیتی (هم برای خودشان و هم برای دوستان و عزیزان مؤنث‌‌شان) تحت یک نظام اجتماعی مردسالار وقوف پیدا کرده‌‌اند. این انشقاق اما، چنانچه از قابلیت آن برای ایجاد اتحاد بین زنان و مردان مورد تعدی در جوامع مردسالار استفاده شود (آنچه گاهی از آن با عنوان سیاست ائتلافی[14] یاد می شود)، راه را برای رسیدن به دموکراسی جنسیتی در یک جامعه هموارتر خواهد کرد و در حقیقت مطلوب بسیاری از متفکران و فعالان حوزه مردانگی‌‌پژوهی انتقادی – و به طریق اولی فمینیسم – است.

در نتیجه، نظر به همبستگی مقولات زنانگی و مردانگی، ضرورت جدی گرفتن زمینه‌‌ «مردانگی‌‌پژوهی انتقادی» در مطالعات ادبی و فرهنگی، هم در قابلیت‌‌های منحصر به فرد آن برای تکمیل مباحثات و نقدهای رایج فمینیستی در نقد ادبی و فرهنگی نهفته است و هم در هم‌‌سویی اهداف آن با عدالت جنسیتی‌‌ای که نقد فمینیستی (و البته فمینیسم) دنبال می‌‌کند.

مایلم این نوشته را با اشاره به بحثی مهم و مرتبط راجع به توجیه کاربرد نظریات جنسیتی بیگانه (عمدتاً غربی) در فهم متون جوامع غیرغربی و مشخصاً جامعه معاصر ایران به پایان ببرم. پژوهشگران ایرانی علاقه‌‌مند به موضوع جنسیت، گاه از سوی برخی از مخاطبان خود متهم می‌‌شوند به این‌‌که نظریاتی را که مخصوص جوامع دیگری است، نابجا به جامعه‌‌ای اعمال می‌‌کنند که سنخیت چندانی با جوامع اولی ندارند.

این نگرانی در خور توجه است و البته در چنین مجال کوتاهی نمی‌‌توان به تمام جوانب آن پرداخت. اما نویسنده به این نتیجه رسیده است که به‌‌رغم تفاوت‌‌های مهم تاریخی و فرهنگی-مذهبی که بین جامعه ایرانی با جوامع غربی وجود دارد، استفاده از نظرات غربی برای تحلیل جنسیت لااقل در جامعه «معاصر» ایرانی نه فقط تا حد زیادی ناگزیر بلکه موجّه است.

سوای فقر نظری که در همه زمینه‌‌های علوم انسانی فعلاً دامنگیر ما ایرانیان است، باید توجه داشت که بر اثر برخورد دوران‌‌ساز غرب و شرق در دوره استعمارگرایی و پس از آن نو- استعمارگرایی و به ویژه به موجب فرایند ادامه‌‌دارِ جهانی شدن، سامان جنسیتی جامعه ایرانی همانند سامان جنسیتی بسیاری از دیگر جوامع غیرغربی به نحو قابل توجهی تغییر کرده و مشخصاً شباهت‌‌هایی اساسی با سامان جنسیتی جوامع غربی یافته است. مهم‌‌ترین این تغییرات در مورد جامعه ایرانی معاصر، گذر از جامعه‌‌ای با سامانی خاص از ترکیب مناسبات دگرجنسگرا و همجنس‌‌گرا به جامعه‌‌ای اساساً دگرجنس‌‌گراهنجار (heteronormative) است.[15]

این‌‌که نظریات فمینیستی به طرز روزافزونی مورد توجه و علاقه اندیشمندان شرقی و از جمله ایرانی قرار گرفته و برای بسیاری از مخاطبان‌‌شان معنا دارد، خود حاکی از آن است که این نظریات تا اندازه قابل اعتنایی در فهم واقعیات فرهنگی و اجتماعی ایران راهگشا هستند.

به‌‌رغم این موضوع، نویسنده وجود نگرانی یادشده را عمیقاً ارزشمند می داند و معتقد است منتقدان ایرانی باید همواره با آگاهی از آن پرسش به خوانش متون فرهنگی جامعه ایرانی با استفاده از نظریات غربی بپردازند. این بدان سبب است که در غیاب چنین نگرانی‌‌ای، نه فقط بیم آن می‌‌رود که منتقدان فرهنگی ما به مصرف کننده صرف و غیر نقاد نظریات دیگران تبدیل شوند، بلکه همچنین ممکن است در کاربرد مقدماتی پاره‌‌ای نظریات غالب در غرب درجا بزنند.

نمونه‌‌ای نگران‌‌کننده از این امر، وضعیت غالب نقد ادبی مدرن در ایران در چندین سال اخیر بوده است؛ دست کم چنان‌‌که از بررسی بسیاری از مقالات منتشر شده در مجلات علمی- پژوهشی برمی‌‌آید. اقبال فراوان دانشجویان ادبیات (فارسی و انگلیسی و جز آن) به نظریات ادبی و رویکردهای نقادانه به متون از سویی موجب خرسندی است؛ با این حال، به ورطه تکرار افتادن بسیاری از نقدهایی که بر اساس آن رویکردها انجام می شوند، نگران کننده و البته تلنگری است برای اقدام به رفع مشکلی جدی در این زمینه.

بدون شک، جنسیت همچون سکه‌‌ای است که دو روی آن مردانگی و زنانگی‌‌اند. از آنجا که این دو وجه الزاماً همبسته‌‌اند (relational)، فهم هر یک مستلزم فهم آن دیگری است. به‌‌علاوه، از جمله سهم‌‌های مهم حوزه مردانگی‌‌پژوهی در پیشبرد مباحثات فمینیستی، ارائه نظریه‌‌ای در باب تعدد مردانگی و زنانگی در هر جامعه و فرهنگ است. به عبارت دیگر، نابرابری جنسیتی در یک جامعه خاص، چنان‌‌که متأسفانه از پاره‌‌ای بحث‌‌های فمینیستی استنباط می‌‌شود، صحنه ساده تخاصم میان دو گروه یا مقوله اجتماعی یعنی مردان انقیادگر از یک‌‌سو و زنان ستمدیده از سوی دیگر نیست.

بی‌‌سبب نیست اگر فصلنامه تخصصی نقد ادبی در ایران ناچار به درج این نوشته در نخستین صفحه‌‌ی تارنمای خود شده است: فصلنامه "نقدادبی" نقدهایی را در اولویت قرار می‌‌دهد که ویژگی برجسته و ممتاز یک اثر ادبی را معرفی و نقد کنند. یا روش تازه‌‌ای را به کارگرفته باشند. نقدهای ساختاری و فرمالیستی، تطبیقی، روان‌‌شناختی که بدون توجه به ویژگی خاص یک اثر و به‌‌طور تصادفی متنی را تحلیل می‌‌کند چندان با خط مشی مجله هم‌‌سو نیست. مثلا بررسی ساختار روایت رمان.../ ریخت‌‌شناسی داستان .../ بررسی تصویری .../ بررسی فرمالیستی.../ نقد روان‌‌شناختی ...از منظر فروید، یونگ، لکان و ... بر چنین نقدهایی جنبه آموزشی غالب است و داوران آنها را به عنوان مقاله ترویجی یا مروری ارزیابی می‌‌کنند و آنها را فاقد ماهیت پژوهشی می‌‌دانند. این روزها کاربرد چنین روش‌‌هایی کم کم به کلیشه بدل شده و در روند داوری‌‌های مقالات شاهدیم که اجرای آنها در آثار ادبی مختلف به نتایج مشابهی می‌‌انجامد مگر آنجا که اثر ادبی در آن زمینه ارزش منحصر به فردی داشته است. نقد باید اساساً وجه ممیزه و برجستگی خاص اثر را چنان بازنمایی کند که فردیت و تشخص هنری متن و ارزش خلاقه آن را در تاریخ ادبیات یا در درون یک ژانر ادبی نشان دهد.

به نظر می‌‌رسد از آنجایی که دریچه ورود بسیاری از دانشجویان و برخی اساتید ایرانی به حوزه‌‌ی نظریه و نقد ادبی، (ترجمه) راهنماها و/یا درسنامه‌‌هایی باشد که در غرب اساساً برای آشنایی مقدماتی دانشجویان مقطع کارشناسی (و بعضاً کارشناسی ارشد) با نظریه و نقد تهیه شده ‌‌ند، درک بسیاری از ما از این مقولات را هم بیشتر همین متون نظری و عملیی دست دوم شکل داده‌‌اند. در پرتو نقل قول یادشده، بررسی برخی از مقالات علمی-پژوهشی نوشته شده در حوزه نقد ادبی مدرن در ایران همچنین به خوبی نشان می‌‌دهد که نویسندگان به ندرت از منابع دست اول برای پیشبرد استدلال‌‌های خود استفاده می کنند و در عوض بیشتر به فهم نویسندگان درسنامه‌‌ها و راهنماهای نظریه و نقد – که در آنها خلاصه‌‌ای گاه بغایت موجز و چه بسا نه چندان دقیق از نظریات اندیشمندان تأثیرگذار در حوزه‌‌های گوناگون نقد ادبی به دست داده شده – اتّکا می کنند.

با توجه به مثال یادشده، و در پاسخی روشن‌‌تر به پرسش/نگرانی پیش‌‌گفته راجع‌‌به توجیه کاربرد نظریات جنسیت-مبنای بیگانه در فهم تعاملات جنسیتی متون مرتبط با جامعه ایرانی، می‌‌توان گفت که اگر این نظریات به مثابه مجموعه یا جعبه ابزاری از عقاید در نظر گرفته شوند که در برخورد با متون متفاوت همواره قرار است پاسخی از پیش تعیین شده را در پی داشته باشند، آنگاه باید گفت چنین استنباط و نگرشی به نقد نه فقط گره عمده‌‌ای از معضلات فرهنگی جامعه ما نخواهد گشود بلکه اساساً با ماهیت تفکر انتقادی نامرتبط و متضاد است.

در عوض، استفاده خلاقانه و انتقادی و در صورت لزوم پراکنده‌‌گزین از نظریات بیگانه برای پرتوافکنی به متون فرهنگی‌‌مان می‌‌تواند هم در فهم آن متون بصیرت‌‌بخش باشد و هم راه را بر نظریه‌‌ پردازی‌‌هایی بگشاید که تفاوت‌‌های خاص فرهنگی و تاریخی‌‌مان را در اولویت قرار می دهند.[16]

پانویس‌ها:

¹ men’s rights movement

² profeminism

³ Kenneth Clatterbaugh, “Men’s Movements,” in Men and Masculinities: A Social, Cultural, and Historical Encyclopedia, ed. Michael Kimmel and Amy Aronson, 528-31 (Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2004)

⁴ Jack S. Kahn, An Introduction to Masculinities, (Chichester, U.K.: Wiley-Blackwell, 2009), 5-8.

⁵ Rocco L. Capraro, “Men’s Studies,” in Men and Masculinities: A Social, Cultural, and Historical Encyclopedia, ed. Michael Kimmel and Amy Aronson, 533-35 (Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2004), 533

⁶ Capraro, “Men’s Studies,” 533

⁷ Michael S. Kimmel, “Introduction,” in Handbook of Studies on Men and Masculinities, ed. Michael Kimmel, Jeff Hearn, and R. W. Connell, 1-12 (Thousand Oaks, Cal.: Sage, 2005), 2

⁸ Michael S. Kimmel, “Invisible Masculinity,” Society, 3:6 (Sep-Oct 1993), 28-35; quote on 29.

⁹ Todd W. Reeser, An Introduction to Masculinities in Theory (Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010), 9

¹⁰ gender order

¹¹ سامان جنسیّتی را «الگوی تاریخ‌‌برساخته‌‌ی (historically constructed) مناسبات قدرت بین مردان و زنان و تعاریف مردانگی و زنانگی» در یک جامعه تعریف کرده‌‌اند. نک. به: Connell, R. W., Gender and Power: Society, the Person, and Sexual Politics (Stanford, CA: Stanford UP, 1987), 88-89.

¹² John Beynon, Masculinities and Culture (Buckingham: Open University Press, 2002)

David Buchbinder, Studying Men and Masculinities (London: Routledge, 2012)

¹³ gender politics

¹⁴ alliance politics

¹⁵ در این باره، نک. به:

Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity (Berkeley: University of California Press, 2005)

Janet Afary, Sexual Politics In Modern Iran (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2009), 134-141

¹⁶ نقدهایی جنسیت- مبنا راجع به جنبه هایی از تاریخ، فرهنگ و ادبیات ایرانی، که در آنها نویسندگان به رغم استفاده‌‌ی مکرر و عالمانه از نظریات غربی، توانسته اند خوانشی دست اول یا ژرف از موضوعات مورد پژوهش‌‌شان به دست دهند، برای مثال در آثار نسرین رحیمیه، افسانه نجم آبادی، محمّد توکلی طرقی، فرزانه میلانی و کامران تلطف یافتنی است؛ آثاری که بدبختانه در ایران/به زبان فارسی عمدتاً ناشناخته‌‌اند.

* این نوشته بخشی از مقاله ای است که متن کامل آن در "ایران‌نامه"، سال ۲۸، شماره ۱ (بهار

۲۰۱۳) چاپ خواهد شد.

فالوس: زنان خیانتکار با شوهرانی پا‌انداز....

Sun, 24 Jun 2012 23:27:10 +0000

اشعیا پناهجو

اشعیا پناهجو − هر‌‌کسی حتی اگر به ندرت به توالت‌‌های عمومی رفته باشد، احتمالا روی در‌‌ و دیوار این توالت‌‌ها تصویری آشنا و همزمان عجیب و غریب را در شکل و شمایلی واضح یا نامعلوم به خوبی دیده است: پنیس بلند شده یا وارفته‌‌ای که با ماژیک، خودکار یا بر اثر خراش یک شیء فلزی روی در و دیوار نقش بسته است.

شاید این تصویر هر حالتی داشته باشد، با ختنه یا بدون آن و در شکلی که روی بیضه‌‌ها تاکید شده باشد یا اینکه نامحسوس و ندیدنی کشیده شده باشند. هر کدام از این پنیس‌ها در هرکجایی که کشیده شده باشند با توجه به فضا، مکان و مهم‌‌تر از همه حس و حال نگارنده، فرم خاص خود را دارند. این نقاشی‌‌ها معمولا در آن جاهایی دیده می‌‌شوند که ما کاملا تنها هستیم و در آن توالت‌‌های عمومی، نمی‌‌دانیم چه کسانی این تصاویر را کشیده‌‌اند. هرچند که به شکل خودکار و قالبی ذهنیتی درباره‌‌ی این هنرمندان در ذهن خود تخیل می‌‌کنیم و مهم‌‌تر از همه در بیشتر اوقات سعی می‌‌کنیم وجود شباهت‌‌هایی میان خود و آنهایی را که این نقاشی‌‌ها کار دست آنهاست نادیده بگیریم.

شاید با خود بگوییم آنهایی که این تصاویر را کشیده‌‌اند عده‌‌ای آدم بی‌‌اخلاق، منحرف و در یک کلام بسیار پریشان‌احوال هستند. یا اینکه مگر آنها چقدر ر‌‌ک و راست، دریده و یا درگیر با تمایلات جنسی خود بوده‌‌اند که در مکان‌‌های عمومی به این شکل و با این نقاشی‌‌ها با دیگرانی که نمی‌‌شناسند این حرف‌‌ها را مطرح می‌‌کنند! احتمالا بخواهیم با این فرض‌‌ها چنین تصاویری را جدی نگیریم. انگار باور نمی‌‌کنیم خود ما هم از جنبه‌‌هایی شبیه این نقاشان گمنام باشیم و همواره به چیزی فکر می‌‌کنیم که آنها به سادگی در این تصاویر بیان‌‌اش می‌‌کنند. با این حال این‌‌ نقاشی‌‌ها همگی تصاویری فالوسی و بیشتر بیانگر ذهنیتی خاص نسبت به زندگی و جامعه هستند.

دنیای فالوسی

آیا جامعه‌‌ای که در آن زندگی می‌‌کنیم یک دنیای فالوسی است، دنیایی با ذهنیتی بر محور نماد فالوس (phallus)، آلت برافراشته مرد؟چرا این نقاشی‌‌ها اصرار دارند چنین چیزی را به ما یادآوری کنند؟ و چرا در میان گروه‌‌هایی از مردم چنین باورهایی وجود دارد؟ به هر‌‌کجا‌‌ که برویم فراوانی این تصاویر و نیز تنوع شمایلی فالوس‌‌هایی که در میان آنها تشخیص می‌‌دهیم، چیزهایی متفاوت برای گفتن دارند. من بارها در همه‌‌جا از دسته و پشتی نیمکت‌‌های دبیرستان و دانشگاه بگیر تا درون توالت‌‌های کتابخانه‌‌‌‌های عمومی، دستشویی‌‌های بین راه و یا در توالت‌های درون پارک‌‌ها، چنین نقاشی‌‌هایی دیده‌‌ام.

این بحث پیرامون دلالت تصویری فالوس و تفاوت‌های آن با پنیس است. تفاوت مفهومی این دو واژه در فارسی چندان روشن نیست و من تا آنجا که بتوانم سعی می‌‌کنم ویژگی‌‌های خاص تصویری مربوط به هر کدام از این دو را به طور جداگانه بررسی کنم. تا آنجا که می‌‌دانم در زبان فارسی برای کلمه‌‌ی اول هیچ معادل دقیقی وجود ندارد ولی برای کلمه‌ی دوم مترادف‌هایی چون « قضیب، آلت، احلیل، نره، ذکر و کیر و ...» پیشنهاد شده و استفاده می‌شود که آخری پیش از همه و در زبان عامیانه و روزمره بیشترین کاربرد را دارد. مراجعه به فرهنگ‌‌های فارسی و دیدن معانی این کلمات تصاویر نامفهوم و عجیب و غریبی به ما نشان می‌‌دهد که کاملا با زبان‌‌ها و زندگی مردمان گذشته پیوند دارد و بعید می‌دانم برای مردم امروز معنایی قابل درک داشته باشند. بهتر است خواننده خود به فرهنگ‌‌های فارسی مراجعه کرده و در معانی مدخل‌‌های یاد شده تامل نماید.

باستان‌شناسی فالوس

در گذشته‌‌های دور، آتن باستان مجموعه‌‌ای از اجتماعات گوناگون و متنوع بود. آنها یا به صورت آنچه امروز در مجسمه‌‌ها و نقاشی‌‌های آن روزگار می‌‌بینیم و یا به وسیله‌‌ی فانتزی‌‌های شخصی‌‌تری که در متون ادبی برای ما به جا مانده است، انواع تخیلات و باورهای فالیک خود را نشان می‌‌دادند. هر کدام از این شکل‌‌ها خود بیانگر ناخودآگاه‌‌ترین امیال انسان‌‌ها بود. مردان جوان آتنی اغلب آلت تناسلی خود را مغرورانه در معرض دید همگان قرار می‌‌دادند. از نظر آنها یک فالوس ایده‌‌آل که دارای واقعیتی منطبق با زیباشناسی یونانی باشد، فالوسی کوچک و جمع و جور بود. ختنه‌‌کردن مرسوم نبود و ختنه‌‌ی مردان عملی تحقیر آمیز و ناپسند محسوب می‌‌شد. مگر در مورد ورزشکاران حرفه‌‌ای آتنی که گاهی برای فعالیت بهتر خود در ورزش کردن، این کار را به صورت بریدن قسمت کوچکی از پوست ختنه‌‌گاه انجام می‌‌دادند که بسیار جزیی تر از یک ختنه‌‌ی کامل بود. از نظر آنها هدف از این کار تنها بالابردن عملکرد فیزیکی بدن بوده است، که هیچ‌‌ نوع آیین جمعی یا ضرورت معناشناختی دیگری پشت آن پنهان نیست. در جای دیگری برای مثال در آیین‌‌های یهودیت و اسلام، داستان کاملا متفاوت است. ختنه‌‌کردن به شکل اساسی یکی از شرط‌‌های عضویت در جامعه و شناسایی اعضای آن است. این عمل نشان عهد و پیمانی خاص با یک پیکره‌‌ی واحد و نمونه‌‌ای از یک محدوده‌‌بندی اجتماعی عینی است. پس در رابطه با فالوس با صورت‌‌های مختلفی از شکل‌‌دهی به آن روبه‌‌روییم که بعضی از آنها فرمال و زیباشناسانه‌‌اند و بعضی دیگر در ارتباط با مفاهیمی آیینی و یا اجتماعی به وجود آمده‌‌اند.

معمولا نقوش حک‌‌شده بر سفال‌‌ها و اشیاء باستانی تصاویری مجسم از زندگی روزمره‌‌ی زمان خود هستند. در آتن گلدانی از زیر خاک بیرون کشیده شد که روی تنه‌‌ی آن تصویری از یک پنیس دولبه نقش شده است. این نقاشی با چشمهایی که روی سر آن ترسیم شده‌‌اند حالت و کاراکتری انسانی به خود گرفته و به وضوح نشان می‌‌دهد در آن دوره‌‌ی تاریخی انواع «فالوس»ها به عنوان موجوداتی زنده و جاندار مورد تکریم و احترام بوده است. در نقاط مختلف جغرافیایی به صورت پراکنده فالوس‌‌هایی با سر گیاهان یا جانوران کشف شده است که آنها نیز در اندازه‌‌های مختلف ساخته یا نقاشی ‌‌شده‌‌اند. از جنبه‌‌‌‌های آیینی و مذهبی، فالوس در آیین دیونیزوس مورد ستایش بود و بیشتر به عنوان یک شیء مادی پرستیده می‌‌شد و فاقد معناگرایی‌‌های دوره‌‌های بعدی بود. در بناهایی که از آن دوره به جا مانده‌‌اند فالوس نه همچون نمادی از مردانگی چنانچه ما امروز می‌شناسیم، بلکه به خودی خود و به عنوان یک پنیس واقعی نشان داده شده است.

نمونه‌‌های سفالی یا نقاشی شده‌‌ی زیادی وجود دارد که ما معمولا چنین ابژه‌‌هایی را به عنوان تحریک کننده‌‌های جنسی و یا شبیه به دیلدوهای مصنوعی روی آنها می‌‌بینیم. در بعضی از نمونه‌‌ها زنانی دیده می‌‌شوند که گاهی اوقات با دو آلت مصنوعی نمایش داده شده‌‌اند و یا به شکل‌‌های مختلفی به صورت آنال، دهانی یا واژینال مشغول استفاده از این فالوس‌‌ها هستند. به هر حال این تصاویر بازنمایی از گفتارهایی است که در زمان خود رایج بوده‌‌اند و در خیالپردازی روزمره‌‌ی مردم نیز نقش تعیین کننده‌‌ای بر عهده داشته‌‌اند. از گذشته تا به امروز شکل، طراحی و رنگِ دیلدوها، تجسم تصویری کاملی درباره‌‌ی ذهنیت‌‌های مرتبط با فانتزی‌‌ها و همچنین تلقی‌‌های رایج درباره‌‌ی ارضاء شدن جنسی است. حال شاید عجیب به نظر برسد که همین تصویر یونانی که زنی را همراه با دو فالوس در دستان خود نشان می‌‌‌‌دهد همچنان از برخی جنبه‌‌ها بیانگر واقعیت جنسی زندگی زنان در فضایی مردانه باشد.

فالوس‌‌ها به شکل معمول بعنوان سمبل نیرومندی‌‌و‌‌مردانگی، قدرتِ مراقب‌‌و‌‌دفاع از خود و همچنین بازنمودی از توان آفرینندگی و خلاق بودن جنس مذکر به کار گرفته می‌‌شده‌‌اند. در عین حال فالوس می‌‌تواند همچون آیین‌‌های پرستش پریاپوس در یونان نمادی جسمانی محسوب شود و یا همچون کاربرد آن در هندوییسم و نمادهای شیوا معنوی و مفهوم پردازانه باشد. در هر صورت خود فالوس بیشتر در رابطه با اصل آفریننده‌‌ی نرینه است و بیشتر مفاهیمی که در پشت این نماد پنهان شده‌‌اند، در بطن گفتار‌‌های مردانه کارایی بالایی داشته‌‌اند و از همان جا منشاء گرفته‌‌اند. میان الفبای مردانه و عباراتی چون: برده، همسر و روسپی رابطه‌‌ی ویژه‌‌ای برقرار است که با فضای‌‌های موجود در تصاویر فالوسی انطباق کامل دارند. گفتارهایی که به قدرت، توانایی سلطه بر دیگران را می‌‌دهد.

فوکو در تاریخ سکسوالیته‌‌ی خود معتقد است در یونان باستان، مردانگیِ مردان از اساس چیزی آزاردهنده بوده است. بسیاری از مردم به علت نفوذ این مفهوم بر تمامی صفحات زندگی خود مورد آزار و اذیت قرار گرفته و به همین علت سرکوب می‌‌شدند. در یونان عبارت «جنسیت» و یا مفهومی نزدیک به آنچه ما امروز از آن درک می‌‌کنیم در هیچ کجا به چشم نمی‌‌خورد. از این لحاظ یونانیان فرهنگ روابط صمیمی خود را پیرامون مجموعه‌‌ای از تمایلات و اعمال سکسی تفکیک شده و مجزا از هم شکل نداده بودند که از اینطریق برخی از آن اعمال ارزش‌‌گذاری شده، خطرناک یا ممنوع تلقی شوند. پس آنچه امروز به عنوان سکسوالیته فهمیده می‌‌شود مجموعه‌‌ای از تمایلات، اعمال و هویت‌‌های منفصل است که در یونان باستان به جای تمامی آنها بر لذت بردن از بودن با دیگران و اخلاق فردیِ متکی بر خود ـ سروری، تاکید می‌شد.

در یونان آن زمان لذت، تنها به معنای روابط جنسی نبود. بلکه مجموعه‌‌ای را در بر می‌‌گرفت که خوردن و آشامیدن، ورزش کردن و ازدواج نیز اجزای دیگر آن محسوب می‌‌شدند. در همین رابطه قدمای کلاسیک فلسفه‌‌ی یونانی نیز معتقد بودند، فردی سعادتمند است که به نسبتی متعادل از تمامی موارد گفته شده در بالا بهره‌‌مند باشد. پس هر کسی می‌بایست متناسب با منزلت اجتماعی خود در این زمینه‌‌ها نقشی فعال یا منفعل را بر عهده می‌‌گرفت، چون از نظر آنها تمایلات سکسی به شکل طبیعی میان افراد همجنس و ناهمجنس تقسیم شده بود. جنسیت طبیعی افراد، سن آنها و همچنین پایگاه و منزلت اجتماعی که از آن بهره‌‌مند بودند عامل تعیین کننده‌‌ی انتخاب نقش‌‌های جنسی در جامعه بود پس متناسب با این نوع نگاه آنها به جهان و روابط اجتماعی، رابطه‌‌ی عشقی میان مردان «بالغ آزاد» و پسران تنها یکی از حوزه‌‌های لذت بود، که به لحاظ اخلاقی تفاوتی با خوردن، ورزش کردن و ازدواج نداشت.

به لحاظ بر عهده گرفتن نقش‌‌های جنسی در جامعه‌ی یونانی، پذیرفتن نقش‌‌های‌‌ منفعل بر عهده‌‌ی زنان، پسران نابالغ و همچنین برده‌‌ها بود. در این میان مردان بالغ نقش‌‌های جنسی فعال را بر عهده داشته‌‌اند و پسران تا زمانی که بالغ نشده بودند به شکل معمول دوستان و همراهان صمیمی مردان بالغ بودند. آنها می‌بایست پس از اینکه به سن بلوغ می‌‌رسیدند خود نقش‌‌های فعال را بر عهده می‌‌گرفتند و تشکیل خانواده می‌‌دادند. آنها پس از این تغییرِ نقش جنسی می‌‌توانستند در کنار این ازدواج با پسرانی کوچک‌‌تر از خود نیز دوست باشند. پس انتخاب نقش‌‌هایی خارج از روند گفته شده چیزی معمول و پسندیده نبود. فوکو معتقد است با ظهور عصر امپراطوری‌‌های روم ازدواج به مثابه‌‌ی «عشق حقیقی» جای عشق به همجنس را که یکی از شکل‌‌های رایج روابط میان افراد بود را پرکرد. پس از آن و با به قدرت رسیدن مسیحیت هرنوع رابطه‌‌ی سکسی خارج از ازدواج ممنوع شد و «سکس زناشویی» به عنوان مقوله‌‌ای مقدس صورتبندی شده و «پیوندی آرمانی میان سکس و حقیقت به وجود آمد» . از این تاریخ به بعد محدودکردن فرهنگِ روابط‌‌ صمیمانه و خودکنترلی نفس به عنوان یکی از اساسی‌‌ترین محور‌‌های تغییر فرهنگی و همچون یکی از اساسی‌‌ترین محورهای مدرنیته در گذار به جهان جدید نقش کلیدی بر عهده گرفت.

بر این اساس می‌‌توانیم بگوییم در یونان نوعی اخلاقِ جنسیت، مبتنی بر تفوق گروه‌‌هایی خاص بر دیگر گروه‌‌های اجتماعی حکمفرما بوده است. برای مثال فیلسوفی چون سقراط که همیشه نقش یک مدافع آزادی را بازی می‌‌کرد، تفاوت اساسی میان پسران و مردان قائل بود و این دو را کاملا از هم جدا می‌‌دانست. به اعتقاد او پختگی فکری یعنی تمام آن چیزی که مردم به آن نیازمند بودند، چیزی کاملا مردانه بود. آثار افلاطون مملوء از کنایه‌‌هایی است که نشان می‌‌دهد در آن روزگار پسران جوان چیزی جزء ابژه‌‌‌‌ی لذت جنسی مردان بزرگسال نبوده‌‌اند و زنان نیز موقعیتی کاملا شبیه و یا مبهم تر از آن داشته‌‌اند.

علیرغم ادعای فوکو، ایده‌‌ی مسائل جنسی در یونان باستان همچنان از صورتبندی اجتماعی خاصی ناشی می‌‌شوند که نقش‌‌های جنسیتی را دقیقا از هم تفکیک می‌‌کند. به همین علت عبارت فرهنگ روابط صمیمانه، نوعی سامان اجتماعی فراگیر ولی تا حدود زیادی با محتوایی نامشخص به نظر می‌‌رسد. فوکو همیشه تمایل دارد تا طرف آزادی‌‌هایی را نگهدارد که مخالف سامان خاصی از رانه‌‌های هدایت‌‌شده به مثابه نوعی اعمال سلطه‌‌‌‌ی اجتماعی هستند.

همین جا بد نیست به نکته‌‌ی دیگری اشاره کنیم، شاید مطالعه‌‌ی مفاهیم فالوسی در زندگی روزمره و توجه به فرهنگ عامیانه‌‌ و ادبیات سنتی ایران در بستر همین موضوع، ماحصل ارزشمندی به همراه داشته باشد و پاسخ‌‌هایی به ما بدهد که بسیار جذاب‌‌تر از کلیشه‌‌ی سنتی «شاهدبازی» باشند. در دوره‌‌های اجتماعی تاریخی که در ایران با چنین بحثهایی برخورد می‌‌کنیم کنش‌‌جنسی نشانه‌‌ای از نوعی فعالیت‌‌ ابتدایی، غیر‌‌اجتماعی و فکر‌‌نشده است که بیشتر از یک فروپاشی اجتماعی کامل و نوعی خشونت فراگیر بی حد و حصر حکایت دارد. حال برگردیم به موضوع اصلی بحث خودمان. بنابر آنچه تا‌‌کنون مطرح شد می‌‌‌‌توان گفت فالوس به شکل تاریخی خود، تجسم تصویری گفتار‌‌هایی مرکز‌‌گرا، مردانه و مستبد است که به وسیله‌‌ی آنها پسران و دختران جوان یا مهم‌‌تر از آن زنان را به مثابه‌‌ی مفعول‌‌هایی مطیع و تسلیم که قدرت فالوسی بر آنها اعمال می‌‌شود در جایگاهی فروتر قرار می‌‌دهد و همه‌‌ی آنها را موظف می‌‌کند تا برده‌‌هایی تمام‌‌وقت فالوسی باشند.

دیدگاه لکان

روزگار باستان را فراموش کنیم و در زمان جلوتر بیاییم. ببینیم تصاویر فالوسی چگونه همیشه در ارتباط با ابژه‌‌ی میل جنسی قرار می‌‌گیرند و این ارتباط را دائما حفظ می‌‌کنند. پس ابتدا توضیحاتی ارائه می‌‌کنیم که بر‌‌مبنای آراء فروید در این باره است. در تمامی آثار فروید هرجا به پنیس اشاره‌‌ای شده باشد، منظور متن بیشتر نوعی تلقی اندام‌‌شناسانه است. فروید در ارجاعات متعدد خود چنین فرض می‌‌کند که کودکان پسر و دختر هر دو به این اندام توجه بسیار نشان می‌دهندو هنگامی که می‌‌فهمند بعضی انسان‌‌ها فاقد این عضوء هستند تاثیرات روانی متفاوتی را تجربه می‌‌کنند. فروید در هیچ‌‌کجا اشاره‌‌ای به فالوس ندارد، این عبارت تنها پس از لکان به صورت ویژه‌‌ای مفهوم پردازی شد و خصلتی تصویری به خود گرفت. تا پیش از او هر جا فروید از عبارت فالوس استفاده کرده باشد منظور پنیس یا همان اندام تناسلی به صورت معمول است.

پس از فروید، لکان فالوس را در یک فهرست سه‌‌تایی به مثابه‌‌ی یک مفهومی تصویری گسترش داد و میان این عبارت و نام اندام‌‌شناسانه‌‌ی آن تمایزی اساسی قایل شد. او از واقعیت زیست‌‌شناختی فالوس یا همان فالوس واقع فراتر رفت و معتقد بود نقشی که این اندام در فانتزی‌‌ها بازی می‌‌کند اهمیت بسیار بیشتری دارد، از طرفی فانتزی‌‌ها ماهیتی کلامی و تصویرپردازانه دارند و این دو کاملا به هم پیوسته‌‌اند. لکان به جای پنیس از عبارت فالوس برای ارجاع به عملکردهای تصویری و نمادین این اندام استفاده می‌‌کند. تا پیش از او فروید تعابیری صرفا صورت شناختی داشت. یعنی معتقد بود میان یک نوزاد و پنیس نوعی هم ارزی نمادین برقرار است و «به همین دلیل دختران می‌‌خواهند غبطه‌‌ی خود به نداشتن این عضو را با داشتن یک کودک بر طرف سازند». به هر روی ایده‌‌‌‌ی لکان درباره‌‌ی فالوس جایگزین اشاره‌‌های رئالیستی یا صرفا نمادشناسانه‌‌ای شد که تا پیش از او به شکل‌‌های گوناگون رونق داشت. او به شیوه‌‌ای کاملا متفاوت با متفکران پیش از خود برای بسط و گسترش این ایده رویکردی مفهومی و زبان شناسانه را اتخاذ می‌‌کند.

لکان اعتقاد داشت که فالوس، در اصل یک ابژه‌‌ی تصویری یا فالوس تصویری است. نوعی ماده یا عنصری که دائما در میان مادر و کودک در تبادل است. مادر نوعی مادر فالوسی است، چون به این ابژه تمایل دارد و کودک دائما سعی می‌کند تا به وسیله‌‌ی همانند سازی با این ابژه مادر را ارضاء کرده و تبدیل به ابژه‌‌ی میل او شود. بیشتر کودکان به دنبال برقراری نسبتی ذهنی میان فالوس و مادر خود هستند و هنگامی که متوجه می‌‌شوند مادر فاقد چنین عضوی است شگفت‌‌زده می‌‌شوند و چنین چیزی را باور نمی‌‌کنند. پس از اینکه درآخر توجه کامل کودک به این عضو جلب می‌‌شود، او دائما در این هراس به سر‌‌می‌‌برد که مبادا آلت خود را از دست بدهد و متعاقب با آن توجه مادر از او سلب شود. تا اینکه پدر از راه می‌‌رسد و کودک اینک پی می‌‌برد دیگران که همان زنان و دختران هستند از این عضوء بی بهره‌‌اند. پس در این مرحله کودک در وضعیتی به سر می‌‌برد که به وجود فالوس در پدر و فقدان آن در دیگران آگاه می‌‌شود.

کودک همه چیز خود منجمله تغذیه‌‌ و نیاز به محافظت‌‌شدن در برابر محیط را از مادر دریافت می‌‌کند. از این نظر به حیاتی بودن وجود مادر برای خود کاملا واقف است. پس وقتی می‌‌بیند مادر مشغول انجام چنین مراقبت‌‌ها و مهربانی‌هایی است از خود می‌‌پرسد، او در قبال این همه بخشش از من چه می‌‌خواهد؟ و به اعتقاد لکان، در همین لحظه کودک به ابژه‌‌ی میل مادر و یا فالوس او تبدیل می‌‌شود. یعنی با خود فرض می‌‌کند باید فالوسی باشد که مادر آن را می‌‌خواهد. این تبدیل نوعی حالت درون ذهنی است که منجر به اولین شکل‌‌گیری رابطه‌‌ی کودکان با جهان اطراف از طریق مادر می‌‌شود و مسیر آتی کودک برای ورود به نظم نمادین در جامعه را هموار می‌‌سازد. با چنین پیش‌‌ زمینه‌‌ای کودک سعی می‌‌کند با همانندسازی خود با فالوس، فقدان این ابژه را برای مادری که فاقد فالوس است پر کند. این امر به صورت‌‌های دیگری تشدید می‌‌شود. برای مثال در بعضی از فرهنگ‌‌ها مادران علاقه دارند با تاکیدی خاص بر نام‌‌ها و اعمال مردانه به تلقی کودکان خود از زندگی سمت و سو بدهند. در این نوع فرهنگ‌‌ها خود مادران مروج انواع ذهنیت‌‌های فالوسی در جامعه‌‌ هستند و از اینطریق هر چه بیشتر به نابرابری جنسیتی پر و بال داده می‌‌شود.

وقتی کودک می‌‌خواهد نقش فالوس غایب را برای مادر خود پر کند، با پدری مواجهه می‌‌شود که مادر در تقابل با او فاقد هر نوع فالوسی است. همچون مبنایی که برای پذیرش تفاوت‌‌جنسی لحاظ شده است. در این لحظه حضور پدر همانندسازی کودک با فالوس تصویری را غیرممکن می‌‌کند و در نتیجه‌‌ی این منع، کودک فالوس را به مثابه فالوس نمادین ادراک می‌‌کند و به عنوان چیزی که برای دوجنس متفاوت است. میان مفهوم فالوس و پدر، رابطه‌‌ای نمادین و نوعی گفتگوی تصویری وجود دارد، این همتایی باعث می‌‌شود فالوس نوعی نماد عینی و ملموس باشد و همزمان با آن همچون یک مفهوم نظم دهنده ادراک شود.

در همین مرحله از فرآیند شناسایی جنسیت، اندام جنسیِ پنیس چون تجسم حقیقی نرینگی در ذهن کودک نقش می‌بندد و چنانچه گفته شد همچون یک فالوس تصویری تصور می‌‌شود. به عبارت ساده‌‌تر این آن فرآیندی است که از خلال آن کودک یاد می‌‌گیرد چگونه و مطابق با چه الگویی در جامعه خودِ ایده‌‌آلی را بسازد که باید همچون پدر چهره‌‌ای مردانه باشد. چهره‌‌ای که تنها او وظیفه دارد و می‌‌تواند فالوس مورد نیاز زنان را تامین کند، تا آن کودک از اینطریق وارد حوزه‌‌ی رسمی جامعه‌‌ای شود که دال‌‌اعظم در آن تصویر خیالی یک پدر یا یک مرد است. ممکن است چنین توضیحاتی بیش از حد روانکاوانه به نظر برسند ولی ارائه‌‌ی آنها لازم بود تا به خوبی متوجه باشیم وقتی ادعا می‌‌کنیم جامعه‌‌ای پدر سالار است در واقع منظور ما سلطه‌‌ی نمادین تصویر فالوسی پدر برجامعه است.

می‌‌توان گفت در چنین ساختی زنان همیشه به عنوان جنس فرعی معنا می‌‌یابند که به دنبال فالوس از دست رفته‌‌ای هستند که متعلق به مردان است و در نهایت چنان تصور می‌‌شود که آنها همیشه در رابطه‌‌ای تصویری/ خیالی با مردان در جستجوی برطرف کردن این محرومیت فالوسی هستند. در نتیجه هر وقت زنی به مردی نزدیک می‌‌شود، مرد با تعجب از خود می‌‌پرسد: «او از من چه می‌‌خواهد؟ ». مطابق با این ذهنیت زنان در شراکت جنسی با مردان به کسی تبدیل می‌‌شوند که می‌‌تواند از قدرت داشتن فالوس بهره‌‌مند ‌‌شده و در فضایی که به شکل نمادین مردانه است، ضعف زنانه‌‌ی نداشتن هر نوع فالوسی را برطرف نمایند.

برای توضیح بیشتر درباره‌‌ی تصویر فالوسی مثالی می‌زنیم که در آن فالوس نمادین نشانه‌‌ای از یک میل است و هیچ ربطی به داشتن یا نداشتن عضو واقعی پنیس ندارد. ولی در حقیقت همچون بازنمایی از بهره‌‌مند شدن و لذت بردن از آن عمل می‌‌کند. مثال مورد نظر سوژه‌‌ی مردِ «جاکش و بی‌‌غیرت» است. هرکسی کمی با تولیدات پورن آشنایی داشته باشد و یا ژانر‌‌های گوناگون آن را بشناسد می‌داند یکی از پر طرفدارترین فتیش‌‌های اینگونه داستان‌‌ها، فتیش «جاکشی» و به طور عمده درباره‌‌ی زنانی است که در یک زمان با دو مرد رابطه جنسی دارند. جالب اینکه در گوگل معادل انگلیسی این واژه در حدود چند میلیون بار تکرار شده است. در این سوژه یک نوع فتیش خاص موجب به وجود آمدن ساختار دلالتی می‌‌شود که در آن تحریک جنسی کاملا در ارتباط با یک ابژه‌‌ی‌‌مشخص یا همان فتیش‌‌ جاکشی است که بدون حضور آن هیچ تحریک جنسی رخ نخواهد‌‌داد.

این سوژه توصیف کننده‌‌ی آن نوع لذت گرایی است که در آن مردان به زنان هیچ اطمینانی ندارند و همیشه نسبت به آنها در حالت‌‌هایی از شک و تردید جنسی به سر می‌‌برند. چرا که خود ارضای جنسی را چیزی سرتا پا مردانه می‌‌دانند، پس دچار فانتزی‌هایی می‌‌شوند که دفاعی در برابر اختگی آنها و ناشی شده از ناتوانی در جهت کسب رضایت همسر و یا زنی است که با او رابطه‌‌ی جنسی دارند. این فانتزی‌‌ها بیانگر شکل خاصی از کیف بردن سوژه البته به گونه‌‌ای دیگرگون شده هستند، ساختار دلالتی این فانتزی‌‌ها به شکل ساده چنین است: شوهر یا مردی که قادر نیست نقش مردانه‌‌ی خود را ایفاء کند از همسر یا جفت‌‌جنسی خود می‌‌خواهد تا پیش چشم او با مرد دیگری عشق‌‌بازی کند در غیر اینصورت فرآیند را به شکلی ساده‌‌تر در ذهن خود تکمیل می‌‌کند. مردی که برای رسیدن به آرزوها و امیال خودِ ایده آل‌‌اش یعنی همان مردی که فالوسی قوی دارد و همچنین پرکردن فقدان‌‌های مربوط به ناتوانی جنسی، به زنی نیاز دارد که به عنوان واسطه با استفاده از مردی که دارای فالوسی‌‌کامل مملو از قدرت، نیرو و مردانگی است، نیازها و امیال هر دوی آنها را تامین و برطرف کند. او کیف و بهره‌‌مندی از توان جنسی را مختص مردی نیرومند با فالوسی قوی می‌‌داند که چنین فالوسی همزمان دالِ بر پنیس واقعی داشتن برای خود این مرد و نیاز و میل زن او به این پنیس نیز هست. ولی در واقع ضرورت به وجود آمدن چنین فضایی زندگی در محیطی سرتاسر مملوء از مردسالاری و فالوس‌‌گرایی است.

پدرسالاری و ذهنیت فالوسی

تمام توصیفاتی که تا اینجا از فالوس داشته‌‌ایم را در ذهن مرور کنیم، می‌‌توان آنها را به این شکل خلاصه کرد: زنان فاقد فالوس هستند و آن را از طرف مردان به دست می‌‌آورند حال اگر مرد نتواند نیازهای فالوسی زن را برطرف کند خود را اخته کرده و به مردی «بی غیرت و جاکش» تبدیل می‌‌شود. البته می‌‌توان‌‌ ادعا کرد چنین تحلیلی خود مبتنی بر فالوس زدگی گفتاری است، چرا که مرتبا همه چیز را به یک دال متمرکز و «یکّی» که همان فالوس باشد ارجاع می‌‌دهد. ادعایی قابل قبول و منطقی که باید به صورت جداگانه‌‌ای درباره‌‌ی آن بحث کرد.

در بعضی فرهنگ‌‌های حاوی مردسالاری غلیظ، چون امریکای‌‌لاتین، برزیلی‌‌ها ، ترک‌‌ها، ایرانی‌‌ها و عرب‌‌ها بی‌‌غیرت و جاکش، الفاظی هستند که برای تحقیر و توهین به همجنسگراها نیز استفاده می‌‌شود. در بیشتر جوامع به طور طبیعی، فرض می‌‌کنند که تنها هرکسی که فالوس داشته باشد مرد محسوب می‌‌‌‌شود و متاسفانه «مرد بودن» پیش‌‌شرط پذیرش هرگونه عضویت اجتماعی نیز هست. به همین دلیل زمانی که من بچه بودم، پسربچه‌‌ها بیشتر وقت خود را در مدارس، مشغول گفتگو درباره‌‌ی فالوس خود بودند. تاآنجا که گاهی اوقات بحث‌‌ها تا صحبت کردن از اندازه و طول واقعی پنیس تک‌‌تک شاگردان کلاس ادامه پیدا می‌‌کرد. به همین دلیل بسیاری از پسرها از توهم وحشتناک ترس از کوچک‌‌بودن یا ناکارآمدی فالوس خود رنج می‌‌بردند و دست‌‌آخر دیوانه می‌‌شدند!

در پایان باید گفت کاملا ممکن است میل بیش از حد به فالوس‌‌ و همراه با آن مردگرایی افراطی و خشک و بسته، از تصوراتی خاص یا آداب و سنن اجتماعیِ ناشی شود که ما به شکل تاریخی از پدران خود به ارث برده‌‌ایم. چرا که همواره ممکن است ما به سادگی عادت کنیم جهان را همیشه به یک شکل ببینیم و تصویر آن‌‌را به نمای تمام قد همه‌‌ی نسل‌‌ها تبدیل کنیم. حتی اگر فرض کنیم فالوس‌‌محوری در جوامع مختلف و بازتاب آن در زندگی روزمره‌‌ی مردم صرفا مبتنی بر نمادین بودن فالوس حاکم باشد، یعنی فالوس را همچون یک کل ذهنی بفهمیم و یا آن را نشانه‌‌ای از خودپسندی مغرورانه‌‌ی مردان و فضای مردسالاری فراگیر بدانیم، آنچه مسلم و قابل فهم است ارتباط قطعی این ایده با پدرسالاری اجتماعی رایج در جوامع مختلف است. فضاهای پدر سالار همراه با گفتارها، ترجیحات، سنخ بندی‌‌ها و حدگزاری‌‌هایی که تعریف می‌‌کنند همواره مولد تصاویر و ذهنیت‌‌هایی فالوسی هستند.

طرح یک تجربه - دوران سربازی

arezoo — Wed, 09 May 2012 19:28:49 +0000

بابک مینا

بابک مینا ـ «ما همه سربازیم.» معنای اجباری بودن سربازی برای مردان جوان جز این نیست. ما همه باید آموزش نظامی ببینیم تا قطعه‌های به‌هم‌پیوسته ماشین ارتش را تشکیل دهیم.

کار ارتش فقط آدمکشی نظام‌مند نیست. ارتش کارخانه تولید، توزیع و پژوهش روی انواع خشونت است؛ از جزئی‌ترین شکل‌های خشونت تا بزرگ‌ترین آنها، مانند ساختن بمب‌های اتمی. ما همه باید جزئی از این ماشین عظیم شویم تا بتوانیم روزی آنطور که آموخته‌ایم خشونت تولید کنیم.

سربازی رفتن چگونه تجربه‌ای است؟ در این زمینه با ج. لبافی، کارشناس مخابرات گفت‌و‌گویی کرده‌ایم تا «تجربه فردی» خود را در این زمینه با ما در میان بگذارد.

چند سال داشتی که به سربازی رفتی؟ تجربه نخستین روزهای ورودت به محیط نظامی چه بود؟

ج. لبافی- یک عصر جمعه در اولین روزهای پاییز، در سن نوزده سالگی عازم سربازی شدم؛ نیروی زمینی ارتش، پادگان آموزشی ۰۲، یگان چهارم، دسته دوم.

فاصله زندگی واقعی و جاری در شهر با جزیره غیر قابل درک سربازی، یک درِ سبزرنگ آهنی بزرگ بود که وقتی پایم را در آنسوی در گذاشتم، گویا وارد یک عالم دیگر با مختصات جدیدی شدم. همه چیز در پادگان تعریف دیگری دارد. افراد به عنوان یک موجود بی‌اختیار، باید بر اساس آموزه‌های پادگانی تبدیل به یکی از جنگ افزارهای نظامی شوند. در واقع فرد در سربازی به عنوان یک انسان تعریف نمی‌شود، بلکه تنها موجودیتی است که باید از نو ساخته و بر اساس اهداف سازمانی ارتش بازتولید شود. برای دستیابی به این هدف، همان ابتدا تو را از همه داشته‌های گذشته‌ات، با فشارهای طاقت فرسای جسمی و روانی خالی می‌کنند.

یادم هست که کمتر از نیم ساعت از ورود من به پادگان نگذشته بود که با تمام گوشت و پوستم سربازی را درک کردم. با شماره‌های سرگروهبان یگان، جلوی ساختمان به خط شدیم. سرگروهبان بر بالای سکویی رفت و با چنان صدا و لهجه غریب، یگان را خطاب قرار داد که صدایی از کسی شنیده نمی‌شد: «این وضعیت به خط شدن است؟ فکر کردید اومدید خونه ننه جونتون؟ یک مشت اواخواهر بلند شدن اومدن سربازی؟ اینجا من گاو می‌گیرم سرباز تحویل می‌دم شما گوساله‌ها که سهلید.»

و با یک نعره بلندتر هوار کشید: «با سه شماره من همه دسته دوره ساختمان یگان را دوربزنند... بشمار یک...» که من دیگر نفهمیدم چی شد؟ یک دفعه انگار یک گله گاو وحشی که پلنگی آنها را دنبال می‌کند با سرعت باورنکردنی از یک سمتی شروع به دویدن کردند و هرکس مانند من اگر مکث کوتاهی داشت زیر سم ضربه‌هایشان له می‌شد. صدای نعره سر گروهبان، فضایی غیر عادی را برایم رقم می زد . با هزار زور و زحمت خودم را به جلوی در اصلی یگان که سرگروهبان منتظرمان بود رساندم، غافل از اینکه از شماره سه خیلی وقت است که می‌گذرد.

صدای نخراشیده سرگروهبان دوباره دل آسمان را شکافت: «گوساله‌ها مگه خونه عمه جونتون رفتین گردش که اینجوری می‌دوید... با سه شماره تمام دسته دور یگان ... بشمار یک و تنبیه دوباره تکرار شد و باز دوباره تکرار شد...»

تنبیه بعد دور میل پرچم بود. سربازها به همدیگر محکم تنه می‌زدند، با دست سرباز جلویشان را به عقب می‌کشیدند، پشت پا برای هم می‌گرفتند و همراه با نعره‌های سرگروهبان، در حال دویدن از ترس نعره می‌کشیدند... بعد از ده دقیقه دویدن، دیدم سربازها دور یک میله بلند چرخ می‌زنند و برمی‌گردند. من اما ازهمانجا با بقیه برگشتم، این نوبت جزو افراد آخر نشدم.

همه چیز در پادگان تعریف دیگری دارد. افراد به عنوان یک موجود بی‌اختیار، باید بر اساس آموزه‌های پادگانی تبدیل به یکی از جنگ افزارهای نظامی شوند. در واقع فرد در سربازی به عنوان یک انسان تعریف نمی‌شود، بلکه تنها موجودیتی است که باید از نو ساخته و بر اساس اهداف سازمانی ارتش بازتولید شود.

سرگروهبان همینطور داد و فریاد می‌کرد و به همه فحش و ناسزا می‌گفت وباز فریاد کشید: «به سه شماره، همه پامرغی دوره ساختمان یگان را دور بزنید.» بشمار یک همه دست‌هایشان را پشت سرشان گذاشتند و روی دوتا پا نشستند و شروع به حرکت کردند. من هم داشتم می‌نشستم که فریاد سرگروهبان سرجا خشکم کرد: «هی تو بچه کو... تو بیا اینجا... بدو بدو...»

قلبم داشت از جاش در می‌آمد. سرم داغ شده بود. دستانم می‌لرزید. نفسم بند آمده بود. دویدم طرف سر گروهبان. فریاد زد: «حالا بچه سوسول تهرانی. نمی‌ری دور میل پرچم بزنی. مادرت رو به عزات می‌شونم. بچه فوفول... بخواب روی زمین. سینه‌خیز دور یگان بجنب...»

خوابیدم روی سینه‌ام. با آرنج‌هایم خودم را به جلو می‌کشیدم و با کف پاهایم خودم را می‌کشیدم از توی گل و لای و لجن روی زمین به جلو. اشک‌هایم از گوشه چشم جاری شده بود. سر آرنج و زانوهایم زخم شده بود. وقتی سینه‌خیز رسیدم جلوی یگان همه سربازها به خط شده بودند. سرگروهبان داد زد: «بلندشو بدو بیا اینجا...»

بلند شدم دویدم طرف سرگروهبان. بالای یک سکویی بود. گفت: «بیا بالا. تمام لباس‌هایم گلی شده بود. رفتم بالا. گفت حالا با شماره من شنا می‌ری. بخواب روی دوتا دستت.»

سریع خوابیدم روی دوتا دستم . بقیه سربازها داشتند مرا نگاه می‌کردند. داشتم له می‌شدم. آنقدر غرورم شکسته بود که خستگی جسمم را فراموش کرده بودم. یک پایش را گذاشته بود پشت من و می‌شمرد: یک، دو، سه. می رفتم پایین. می‌آمدم بالا... یک... می‌رفتم پایین... دو... می‌آمدم بالا ... اشکم با آب دماغم قاطی می‌شد و روی زمین می‌چکید. با لحنی چندش‌انگیز و تحقیرکننده گفت: «آره بچه ننه... گریه کن... فکر کردی خونه خاله‌ست بچه سوسول؟» این اولین روز آشنایی من با سربازی بود.

چه تلخ بود. رابطه میان سربازها چطور بود؟ دوستانه یا نظامی و بر اساس مقررات؟

سربازها بیشتر بر اساس شهرهایی که از آن اعزام شده بودند با هم پاره گروه‌های دوستی تشکیل می‌دادند و جدا از مقررات، دارای مناسبت‌های جداگانه درون گروهی باهم بودند. در سربازی قومیت و اینکه اهل کدام شهر باشی، برجسته‌تر می‌شود، مانند اینکه اگر سرگروهبان دسته یا یگان، اهل همان شهری باشد که تو باشی از یکسری امکانات بیشتر در نگهبانی‌ها و مرخصی‌ها برخوردار می‌شوی. در این دوره حتی سربازها به یکدیگر رحم نمی‌کنند و برای فشار کمتر، سعی در نزدیکی به مرکز قدرت دارند و بر اساس ساختار حاکم بر سربازی، گاه زیر آب همدیگر را نیز می‌زنند. بخصوص پاره گروه‌های مختلف دوستی زیرآب یکدیگر را بسیار می‌زدند. شاید بتوان یک نوع انشقاق و انفکاک موجود فرهنگی- قومی را نیز مزید بر علت دانست. اما من بیشتر همان فضای سفت و سخت دوران سربازی و نوعی واکنش روانی به این دوره را عامل مهم‌تر این نوع رفتار می‌دانم. ولی در دوره آموزشی مقررات چندان سلطه دارند که مناسبات گروه‌های دوستی بسیار کمرنگ می‌شود. درواقع دوره آموزشی یک دوره بسیار فشرده با فشارهای طاقت‌فرسای روان- تنی است که برای تمام سربازان از هر شهر و کوی و دیار به یکسان سخت و طاقت فرساست.

در سربازی قومیت و اینکه اهل کدام شهر باشی، برجسته‌تر می‌شود، مانند اینکه اگر سرگروهبان دسته یا یگان، اهل همان شهری باشد که تو باشی از یکسری امکانات بیشتر در نگهبانی‌ها و مرخصی‌ها برخوردار می‌شوی. در این دوره حتی سربازها به یکدیگر رحم نمی‌کنند و برای فشار کمتر، سعی در نزدیکی به مرکز قدرت را دارند و بر اساس ساختار حاکم بر سربازی، گاه زیر آب همدیگر را نیز می‌زنند.

یکبار در همین دوره آموزشی تمام بچه‌های یگان بر اثر فشار بی‌حد سرگروهبان‌ها دچار یاس و نامیدی مفرط شده بودند. بعد ظهر که هوا دیگر گرگ و میش شده بود، بعد از یک فشار بسیار شدید جسمی از میدان مشق برگشته بودیم که هوار سرگروهبان در فضای یگان پیچید: «آهای مادر...ها این چه وضع به صف شدن برای تحویل اسلحه است؟ فکر کردید که دسته... پدرتونه اینطور دستتون گرفتید؟ این ناموس‌تونه. مگه ناموستو اینطوری دستت می‌گیری؟» و همینطور می‌گفت، با صدای نخراشیده و بلند. بعد همه بچه‌های یگان را در خوابگاه در کنار تخت‌ها به خط کردند و به شمارش سرگروهبان «بشین پاشو» همراه با چاشنی تحقیر و توهین شروع شد. حال تو فرض بگیر بعد از آن فشار سنگین میدان مشق و آن توهین‌ها هنگام تحویل اسلحه به اسلحه خانه، این دیگر مازاد بر توان بچه‌ها بود. ناگهان یکی از سربازهای بسیار درشت هیکل که همیشه اول صف نیز در تمرین‌های نظام جمع می‌ایستاد شروع کرد به فریاد کشیدن. باورت نمی‌شود، چنان فریاد‌هایی می‌کشید که سرگروهبان‌ها کم آوردند. این سرباز، تنومند و قوی هیکل، با دست‌های درشت و صدای کلفت که از یکی از روستاهای اطراف لرستان عازم شده بود، بعد از چندین فریاد ناگهان با سر به طرف دیوار حمله برد و چنان سرش را محکم به دیوار خوابگاه کوبید که خون کف سالن جاری شد. تمام سرگروهبان‌ها از ترس‌شان، خوابگاه را ترک کردند. دوست‌هایش سعی می‌کردند آرامش کنند. بقیه بچه‌ها همینطور مات و مبهوت خشکشان زده بود. گویا سرنوشت محتوم و بی‌پایان همه ما یک نوع جنون بود. یک اندوه جمعی خارج از دسته بندی‌های دوستی کل فضای خوابگاه را فرا گرفته بود که یکی از افسران وارد خوابگاه شد. فکر می‌کردم که بعد از این حادثه مقداری نرمی به خرج بدهند.

بچه‌ها را‌‌ جلوی تخت‌ها به خط کرد و شروع کرد به صحبت. اینبار فحش و تحقیری درکار نبود ولی خطاب به‌‌ همان شخص با لحنی کمی آرام گفت: «بس کن... این خاله زنک‌بازی‌ها چیه؟ جمعش کن. مثلاً شما مردید؟ آمدید اینجا که سرباز بشوید. این چه قشقرقی یه به پا کردید؟» خودشان نیز ترسیده بودند. بعد از یک ربع صحبت، افسر ارشد رفت و دوباره‌‌ همان گروهبانی که مدام ما را تنبیه می‌کرد، برگشت و آمد جلوی همه بچه‌ها که روی دوتا پا نشسته بودند ایستاد و صدایش را بیخ گلو انداخت و گفت: «فردا صبح همه تخت‌هایتان را مرتب آنکادر می‌کنید... فردا بازدیده. وای به حالتان اگر یک نفر فقط یک نفر...» که ناگهان صدای گریه‌‌ همان شخصی که سرش را به دیوار زده بود فضای سالن را در سکوت برید؛ گریه‌ای از روی عجز و ناتوانی و نا‌امیدی بود. همه بچه‌ها یکی یکی زدند زیر گریه. باورت نمی‌شود چه فضایی بود. ناامیدی کامل بود.

برای همین می‌گویم که مقررات چنان حاکم بود که گروه دوستی و شهر و شهرستان و روستا رنگ می‌باخت. همه باهم دچار یک عذاب عمومی بی‌پایان شده بودیم.

در این روزهای سخت وقتی تنها می‌شدی به چی فکر می‌کردی؟ آیا خیال یا امیدی بود که به آن دلخوش کنی؟ حتی یک تصویر...؟

از همه‌چیز یکسری تصاویر گنگ و نامفهوم برایم باقی مانده بود؛ تصویر مادرم، پدرم، شهر و همه چیز در یک زمان بعید در ذهنم، غبار فراموشی گرفته بودند. خودت بهتر می‌دانی. آن سنی که من رفتم سربازی، سن احساسات رمانتیک بود. من عاشق شعر و ادبیات بودم و قبل از سربازی تمام وقتم صرف خواندن شعر و رمان می‌شد. یکبار قبل از خاموشی روی تختم دراز کشیده بودم و به سقف بالا سرم که تنها یک قامت انسان از من فاصله داشت زل زده بودم. بعد دستم را کردم توی کیسه بغل تختم و یک کاغذ و خودکار درآوردم تا شعر بگویم. الان یادم نیست که شعر دقیقاً چه بود ولی محتوایش این بود که اینجا به ما تعلیم کشتن انسان می‌دهند، اینجا به تو می‌آموزند که چگونه یک انسان را بکشی. می‌فهمی؟ به تو کار با اسلحه می‌آموزند برای کشتن یک انسان دیگر و قطره‌های اشکم روی کاغذ می‌چکید. برایم غیر قابل هضم بود. نمی‌فهمیدم چرا باید انسان‌ها یکدیگر را بکشند؟ خیلی عجیب است. هنوز هم برایم خیلی عجیب است که چرا باید انسان‌ها همدیگر را بکشند؟ این مسئله برایم از همه چیز غریب‌تر بود؛ حتی از فشارهای روانی و جسمی که به من وارد می‌شد بدتر بود.

برای ادامه حیات در یک سیستم تنها رعایت مقررات و نظم حاکم کافی نیست و تو برای موفقیت، نیازمند شناخت و همکاری لایه‌های دیگر هستی که به طور رسمی هم تعریف نشده‌اند ولی وجود دارند.

هرگاه چشم‌هایم را می‌بستم تا به روزنه امیدی فکر کنم، مگسک هدف گیری ژ۳ و سیبیل هدف که مانند یک انسان طراحی شده بود یادم می‌آمد. فضا چندان تلخ بود که هروقت از خواب بلند می‌شدم باورم نمی‌شد که در این جهنم گرفتار شدم و آرزو می‌کردم که خوابم، واقعیت زندگی بود و سربازی تنها یک کابوس که بعد از بلند شدن از خواب تمام می‌شد. اولین باری که به مرخصی آمدم باورم نمی‌شد که دنیای بیرونی این شکلی باشد. یادم هست وقتی از اتوبوسی که از داخل پادگان ما را سوار کرد، سر خیابان تختی پیاده شدم اولین کاری که کردم این بود که صورتم را چسباندم به بدنه خاکی یک مینی بوس که داشت برای رسالت مسافر سوار می‌کرد و با شوقی بی‌پایان همه چیز را لمس می‌کردم. فکر می‌کنم احساسم، احساس یک فرد مرده‌ بوده که یکبار دیگر شانس برگشت به زندگی را پیدا کرده بود. انگار تازه زندگی را با تمام وجودم حس می‌کردم، اما کمتر از۱۱ ساعت دیگر دوباره باید به قبرم برمی‌گشتم. عالم روی سرم خراب می‌شد، اما یازده ساعت هم بعد از یک ماه، زمانی مناسبی بود برای یادآوری آنکه، زندگی دیگری جدای از آن جهنم در بیرون جاری است و این تنها امیدی بود که مرا به ادامه دادن ترغیب می‌کرد.

در روزهای بعد از دوره آموزشی فضای روابط چگونه بود؟

در پایان دوره آموزشی، رفتار‌ها کمی تلطیف شده بودند چون امکان داشت در تقسیم سربازان عده‌ای در‌‌ همان پادگان باقی بمانند و گروهبان‌ها نیز کمی مراعات می‌کردند و هر از گاهی سختگیری‌هایی را که انجام داده بودند، توجیه می‌کردند. یواش یواش همه سربازهای آموزشی گویا داشتند پوست می‌انداختند و خود، کم کم داشتند تبدیل به موجوداتی می‌شدند که تا دیروز می‌خواستیم خرخره‌هایشان را بجویم. هرکدام داشتیم یک پا سرگروهبان می‌شدیم.

بعد از دوره آموزشی باید یک دوره سه ماهه تخصصی در مرکز آموزش مخابرات ارتش را سپری می‌کردم. بر اساس تقسیم آخر دوره آموزشی، من منتقل شدم به مرکز آموزش مخابرات ارتش. تقریباً تمام کسانی که در دوره اول با من بودند در یک دسته و یگان بودند. تنها من به آنجا آمده بودم و مابقی از سایر دسته‌ها و یگان‌ها و گروهان‌های دیگر بودند. در این دوره دیگر خبری از آن فشارهای جانکاه نبود و روابط بر اساس اصولی انسانی‌تر بنیان گذاشته شده بودند و تنها نباید بر سر کلاس‌های عقیدتی حاضر می‌شدیم و بر اساس رسته مخابرات تعلیم می‌دیدیم و یک احترام همگانی در کل پادگان حاکم بود. حتی گروهبانان و افسران کادر که در این پادگان مشغول آموزش بودند، شخصیتی متفاوت با افراد دوران آموزشی داشتند، اما مقررات و نظم حاکم بر پادگان‌‌ همان نظم همواره بود که به دلیل‌‌ همان فضای مناسب، گویا افراد با میل بیشتری آن را رعایت می‌کردند. در دوره آموزشی همه دنبال آن می‌گشتند که از تو یک مورد اشتباه یا ضعف پیدا کنند تا آن را چنان پتک بر سرت خراب کنند و وضعیت آخر زمانی برایت به وجود بیاورند؛ ولی در دوره تخصصی، تنها دنبال وجوه نامطلوب نبودند و اگر تو امری را به نحوه احسن انجام می‌دادی، تشویق هم می‌شدی.

در این دوره آیا پیش آمد که به کسی بی دلیل و خارج از مقررات زور بگویی؟

در دوره آموزشی و تخصصی، هیچگاه نه داخل مقررات و نه خارج مقررات به کسی نمی‌توانستیم زور بگوییم، چون سرباز آموزشی یعنی پایین‌ترین رده نظامی که آفریده شده است برای زور شنیدن چه در داخل و چه در خارج مقررات نظامی. هنگامی که این دو دوره را گذراندم و درجه گروهبانی‌ام را گرفتم، دروغ چرا؟ زور گفتم. آخر نمی‌توانستی زور نگویی. ساختار به گونه‌ای شکل گرفته بود که اگر زور نمی‌گفتی، بازخواست و تنبیه می‌شدی. در دوره‌های آموزشی به گونه‌ای تو را تربیت می‌کنند که خواسته و ناخواسته، تبدیل به موجودی می‌شوی که به فرودستانت زور بگویی و فرمانبر محض فرادستانت باشی. اما گروهبان درواقع درجه‌داری است که بلاواسطه با سربازان سروکار دارد و خواه ناخواه برای برقراری نظم موجود، بیشترین مسئولیت را در یک پادگان دارد. من بعد از دوره آموزشی به مرکز ۰۱ مخابرات در جاده لشگرک با درجه گروهبان دومی منتقل و در یگان پاسدار مشغول به خدمت شدم. یگان پاسدار تمام وظایف نگهبانی از یک پادگان را برعهده دارد و شامل مسئولیت برجک‌های دیدبانی و ضلع‌های مختلف پادگان می‌شود و همچنین گروهبان زندان نیز از یگان پاسدار تعیین می‌شد. من در این دوره سعی می‌کردم در داخل مقررات وظایف خودم را انجام بدهم و خارج از آن به سربازان اجحاف نکنم. در زمان گروهبان نگهبانی فضای ارعاب آفرینی برای سربازها رقم نزنم چون به اندازه کافی دیگران این عمل را مرتکب می‌شدند.

فرمانده یگان ما نیز از افسران قدیمی بود که به دلیل عدم همراهی مطلق با عقیدتی- سیاسی پادگان، چندین سال در حالی که می‌بایست سرگرد و سرهنگ می‌شد در‌‌ همان درجه سروانی مانده بود، ولی دارای یک مقررات نظامی سفت و سخت بود که گویا از دوران قبل از انقلاب برایش به یادگار مانده بود. او برعکس سایر فرمانده‌ها، همیشه ریش‌هایش تراشیده و شش تیغه بود. به دلیل همین پایبندی به اصول مطلق نظامی‌گری و نه عقیدتی بود که به یگان پاسدار تبعید شده بود. در واقع یگان پاسدار حکم یک تبعید‌گاه را داشت که دو گروه به آن تبعید می‌شدند: کسانی که با ایدئولوژی حاکم همنوا نبودند و کسانی که خلاف ارزش‌های مرسوم عمل کرده بودند. مانند سربازان فراری و... این کار من را سخت‌تر می‌کرد. از سوی دیگر امری مهم‌تر از درجه در یک پادگان وجود دارد و آن سابقه خدمت است. در حیطه سربازان وظیفه، هرچقدر تو سابقه بیشتری در سربازی داشته باشی، از پایگاه و منزلت نانوشته‌ای در یگان و پادگان برخوردارهستی و متاسفانه اکثر سربازانی که به یگان پاسدار تبعید شده بودن کسانی بودند که به دلیل اضافه خدمت‌های متعدد به قول خودشان گرگ باران دیده شده بودند و سرو کله زدن با آن‌ها خیلی سخت بود. سختی دیگر دسته‌بندی قومی، قبیله‌ای و یا به عبارتی گروه بندی‌های شهر‌های مختلف بود که تشکیل گروه‌های مختلفی مانند تهرانی‌ها، کرد‌ها، اصفهانی‌ها، لر‌ها، ترک‌ها، گرگانی‌ها، ورامینی‌ها و... را می‌دادند و اگر آن‌ها علیه تو، دست به یکی می‌کردند با مشکل بزرگی مواجهه می‌شدی.

در واقع این مسائل، لایه‌های زیرین یک پادگان سربازی است و اگر خوب نگاه کنیم متوجه می‌شویم برای ادامه حیات در یک سیستم تنها رعایت مقررات و نظم حاکم کافی نیست و تو برای موفقیت، نیازمند شناخت و همکاری لایه‌های دیگر هستی که به طور رسمی هم تعریف نشده‌اند ولی وجود دارند.

در هر صورت من نیز مجبور شدم در شرایط خاص به سربازان زور بگویم و حکم و دستور بدهم. مثلا یادم هست یک بار در یک شب گروهبان نگهبانی، نگهبان اسلحه‌خانه یک سرباز نحیفی بود که متاسفانه معتاد هم بود. او در سن پایین ازدواج کرده بود و یک فرزند هم داشت.

در جامعه ما که از حیث مسائل جنسی یک جامعه بسیار بسته است، افراد خواه ناخواه به سمت شاهدبازی سوق پیدا می‌کنند. چه برسد در یک پادگان که فضا چندین برابر محدودتر و بسته‌تر از جامعه بیرونی است و میل و غریزه جنسی امری غیر قابل انکار است، بالاخص در آن سن و سال.

ساعت ۲ یا ۳ شب، رفتم کشیک. وقتی رسیدم اسلحه‌خانه، دیدم این سرباز، راحت به در اسلحه‌خانه تکیه داده و خوابیده است. با فریاد و داد و بیداد، بیدارش کردم. او هم که کلی ترسیده بود با چشم‌های نیمه بسته بلند شد و خبردار ایستاد. خوب که نگاه کردم دیدم که غلافش از سرنیزه خالی است. گویا وقتی که خواب بوده، کسی آمده و سرنیزه‌اش را دزدیده است. متاسفانه درست در همین موقع من نیز تبدیل به یک سرگروهبان تمام عیار شدم. گم شدن سر نیزه مصادف با توبیخ و حکم زندان حشمتیه و بازداشت و اضافه خدمت و... بود. حکم زندان آن سرباز را در برگ‌های آماده زندان که از پیش برای سرگروهبانان نگهبان با امضای فرمانده یگان تدارک دیده شده بود، امضا کردم و آن سرباز را فرستادم زندان. بعد تمام یگان را از خواب بیدار کردم و به گروه و دسته‌های مختلف تقسیم کردم و به جست‌وجوی سرنیز به تمام محوطه پادگان فرستادم. چند ساعتی گذشت و از سرنیزه خبری نبود. کم کم داشت سپیده می‌زد و هر لحظه امکان داشت که فرمانده یگان سر برسد. رفتم طرف زندان، از دریچه زندان داخل را نگاه کردم دیدم خیلی راحت سرباز خطاکار یک گوشه چمباتمه زده و خوابیده است. دیگر کاملاً آشفته شده بودم. گروهبان زندان را صدا کردم و گفتم که زیر این سرباز آب بریز. او هم همین کار را کرد و من دوباره برگشتم یگان، از سر نیزه خبری نبود. نا‌امیدانه دوباره برگشتم به طرف زندان، می‌خواستم چندتا سئوال از آن سرباز بپرسم تا در زندان را باز کردم، دیدم که در گوشه زندان در داخل آب چمباتمه زده و خوابیده است. از زندان آوردمش بیرون و مجبورش به سینه‌خیز و دراز- نشست و پامرغی و کلاغ پر کردم. آنقدر تکرار کردم که نشئگی از سرش پرید، ولی چه سود که فرمانده یگان آمد و کل یگان تا اطلاع ثانویه بازداشت شدند. راستش از این نوع زور‌ها گفته‌ام، ولی اصلاً خارج از مقررات و بی‌دلیل به هیچ عنوان زوری نگفتم و اتفاقاً تا جایی که می‌شد با سربازان همیاری و همراهی می‌کردم.

به نظر خودم به شدت سرگروهبان‌هایی که در دوره آموزش دیده بودم، در سیستم نظامی حل نشده بودم. به نظر من آن‌ها جدا از ساختار نظامی پادگان از یکسری فقدان‌های روحی و روانی دیگر نیز زجر می‌کشیدند و آن برخوردها و خشونت‌ها و تحقیرها و توهین‌ها، همه ماحصل ساختار نظامی نبودند، بلکه حاصل کمبود‌ها و فقدان‌های دیگر نیز بودند. می‌خواهم بگویم همه چیز ساختار نیست و خود آدم هم خیلی مهم است. بگذریم....

می‌خواهم کمی درباره مسائل جنسی در سربازی‌ات صحبت کنی. آیا با هم شوخی‌های جنسی می‌کردید؟ اگر پاسخ‌ات مثبت است لطفاً همان کلمات را بی رو‌دربایستی بگو. یا وقتی می‌خواستید درباره زنی حرف بزنید چگونه صحبت می‌کردید؟

راستش مسائل جنسی چه به صورت شوخی و چه جدی در پادگان وجود داشت و "شاهد بازی" در پادگان متبلور می‌شد .همچنان که در فیلم "سن پطرزبورگ" نشان داده می‌شود، پادگان نیز از این ماجرا خارج نیست و آنان که دارای قدرتی در مسائل مختلفی بودند دارای" شاهدی" بودند که آن "شاهد" از حمایت آن شخص بهره می‌برد، ولی خدمات جنسی نیز در خدمت آن شخص قرار می‌داد.

این مسئله مرد و مردانگی در پادگان نظامی در دو سطح متفاوت ذهنی و عینی درجریان است. از لحاظ انتزاعی، در واقع پادگان، تورم مردانگی (صفت) است. به قرائتی پادگان نظامی تولید شده مردان ایده‌آل یک جامعه و تولیدکننده مردان ایده‌آل همان جامعه است؛ جامعه‌ای از مردان که برای دفاع از کیان مرزهای میهن و سلحشوری در جنگ‌ها ساخته شده‌اند تا فخر و افتخار را برای حاکمان و مردمان جامعه خود در جنگ‌های متعدد هدیه بیاورند...

در جامعه ما که از حیث مسائل جنسی یک جامعه بسیار بسته است، افراد خواه ناخواه به سمت شاهدبازی سوق پیدا می‌کنند. چه برسد در یک پادگان که فضا چندین برابر محدودتر و بسته‌تر از جامعه بیرونی است و میل و غریزه جنسی امری غیر قابل انکار است، بالاخص در آن سن و سال.

چیزی که در مورد مسائل جنسی در پادگان مشهود است برعکس آنچه در فیلم "تاریخ آمریکا" و سایر فیلم‌ها نشان داده می‌شود، حداقل در پادگانی که من بودم، از یک مناسک و مناسبات عاشقانه و نرمال پیروی می‌کرد و به قرائتی یک معاشقه در جریان بود، نه یک مسئله صرف جنسی و یا یک تجاوز و سوء استفاده جنسی.

درست است مناسبات قدرت در مسائل جنسی مثمر ثمر است ولی آنگونه نیست که فرد ناگزیر به تن دادن باشد. در خدمت سربازی بودند سربازانی که تنها یک معشوقه داشتند و تنها با او همبستر می‌شدند و بودند سربازانی که نقش روسپی را بازی می‌کردند و در عوض دریافت پول و سایر خدمات و امکانات تن به همبستری با هرکس را می دادند.

من خودم در پادگان به معاشقه سربازان با یکدیگر کاری نداشتم و به قولی آن را نادیده می‌گرفتم ولی با روسپیگری برخورد می‌کردم.

مسئول انبار یگان پاسدار، یکی از سربازان قدیمی بود که سابقه خدمت‌اش چندان زیاد بود که به "سرتیپ انبار" معروف شده بود و بر اساس اختیاراتی که در انبار داشت برای خودش حکمرانی و حکومتی تشکیل داده بود و برای دادن یک پتو یا ملحفه و یا هرچیز دیگر چنان مقدماتی فراهم کرده بود که باید می دیدی. مع‌الوصف بر اساس زد و بندهای "سرتیپ انبار" با بعضی از سربازان، مسئله به معامله جنسی و بده بستان تهاتری رسیده بود؛ یعنی کالا می‌داد و کالا دریافت می‌کرد و من می‌خواستم در یک موقعیت مناسب مچش رابگیرم و از کاربرکنارش کنم. تا آنکه روز موعود فرا رسید و یکبار یکی از سربازان برایم خبر آورد که دو تن از سربازان در انبار یگان باهم رابطه جنسی دارند.

من هم فرصت را از دست ندادم. سر زده با چند سرباز دیگر در انبار را شکستیم و رفتیم تو. بنده خداها هول شده بودند. از روی تقریباً ده، بیست تا تشک که روی هم چیده شده بودند افتادند زمین. البته ما سعی کردیم بر اساس قوانین و مرام خودمان عمل کنیم و چندبار پشت در یالله یالله گفتیم. دست به شلوار و دست به زیپ، مستاصل و نگران خبردار ایستادند. خنده‌ام گرفته بود. آخر اتفاق جالبی افتاده بود. سرتیپ انبار، مخ "امربر" فرمانده یگان را زده بود. به قول بچه‌ها شاه‌ماهی صید کرده بود. از این مسائل در سربازی زیاد است. بالاخص اگر سربازی زیبارو باشد و از بدن زنانه‌ای بهره‌مند باشد بیشتر از دیگران در معرض این مسئله است. در صحبت و کلام‌های جنسی نیز دوران سربازی مانند همه جمع‌های مردانه در ایران است که بیشترین شوخی‌های جنسی را با یکدیگر رد و بدل می‌کنند. در پادگان به دلیل وجود سلسله مراتب نظامی هرگاه من وارد جمع سربازان می شدم، صحبت‌ها پاستوریزه می‌شد ولی می‌توانستی میل به امر جنسی را در رفتار و سکنات اکثر سربازان مشاهده و رصد کنی.

این مسئله مرد و مردانگی در پادگان نظامی در دو سطح متفاوت ذهنی و عینی درجریان است. از لحاظ انتزاعی، در واقع پادگان، تورم مردانگی (صفت) است. به قرائتی پادگان نظامی تولید شده مردان ایده‌آل یک جامعه و تولیدکننده مردان ایده‌آل همان جامعه است؛ جامعه‌ای از مردان که برای دفاع از کیان مرزهای میهن و سلحشوری در جنگ‌ها ساخته شده‌اند تا فخر و افتخار را برای حاکمان و مردمان جامعه خود در جنگ‌های متعدد هدیه بیاورند... این البته بیشتر در مورد نظامیان کادری و نه وظیفه صدق می‌کند، که بعد از حاکمان و حکیمان و ...، این سلحشوران دارای مرتبت و منزلت و قرب و مقامی هستند. ولی درواقع «این مردانگی» تنها و تنها یک فانتزی‌ست که در اتمسفر پادگان و تازه آن هم در لایه انتزاعی مسئله وجود دارد: پادگان تورم مردانگی، نه به معنای صفتی بلکه به معنای قیدی آن و دارای ویژگی ها و تبعات مخصوص به خود است.

بهای مرگبارِ مرد بودن

arezoo — Tue, 14 Feb 2012 18:19:00 +0000

ونداد زمانی

ونداد زمانی - تاریخ تمدن‌ بشری و البته جنگ‌های مرگباری که باعث اوج‌گیری و سقوط آن شده است، همچنین کشتار بردگان و مردان جوان "پیاده نظام" در طول تاریخ، منتهی به توقعات بسیار زیاد از مردها شده است. چنین نگاهی بر این نکته تاکید می‌کند که مردی و مردانگی با هرچه فکر کردن پیرامون تندرستی متفاوت است.

مردها اشکال ندارد که پرخوری کنند، نظافت کمتری به خرج دهند، عصبانی و پرخاشجو باشند و از همه مهم‌تر، احساس خود را بروز ندهند. گریستن که ثابت شده است می‌تواند دریچه گریزی از انباشت خستگی، خشم، نفرت و حتی حسادت باشد برای مردان ناشایست و گاه ممنوع به‌شمار می‌رود.

خوشبختانه به نظر می‌رسد شرایط معیشتی و فرهنگی جوامع معاصر کم‌کم زمینه‌های مربوط به توقعات مردم از مردها را به زیر سئوال می‌برد. در این دگرگونی، می‌توان شاهد انواع گزارش‌ها، تحقیقات و ابراز نظر‌ها بود که تلاش دارند تصاویر و انتظارهای جدیدی را از جنس مرد معرفی و مطرح کنند.

در این میان می‌توان به کتاب یک دکتر روانشناس آمریکایی به نام ویل کورتینی تحت عنوان "مردانگی و مرگ" اشاره کرد. او در کتاب خود به ویژه به انتظار مخرب جامعه از مردها و پسرها پرداخته است.

او به کمک آمار نشان داده است که به شیوه‌ای سیستماتیک، همه عناصر موجود در اجتماع نظیر خانواده، مدرسه، دانشگاه، محل کار و حتی رابطه زناشویی بر اساس سنت‌های پیشین، دست به دست هم می‌دهند تا مردها بیش از زن‌ها بمیرند و کمتر عمر کنند.

دکتر ویل کورتینی با گردآوری و مطالعه بیش از دوهزار تحقیق، تفاوت‌های رفتاری بین زن و مرد را به ۳۱ قسمت تقسیم کرده و در همین زمینه موفق شده است ۱۰ دلیل اصلی برای درصد بالای مرگ و میر و وجود بیماری‌های مزمن در جنس مرد را شناسایی کند.

این دکتر متخصص رفتارگرایی توانسته است به گونه‌ای دقیق نشان دهد اکثر ناهنجاری‌های اجتماعی نظیر قتل، جنایت و خشونت که توسط مردها صورت می‌گیرد به خاطر "بد بودن" بعضی از آن‌ها نیست. به عقیده او این اعمال نشئت گرفته از توقعاتی است که در طول تاریخ بر دوش مرد گذاشته شده است.

این حقیقت که از هر چهار خردسال فوت شده در آمریکا، سه نفرشان پسر هستند به خودی خود نشان‌دهنده این واقعیت تلخ است که بسیاری از رفتارهایی که جامعه به عنوان رفتارهای مردانه تعیین کرده است، تاثیر مرگباری بر زندگی انسان مذکر دارد. مردها کمتر از زن‌ها به مطب دکتر می‌روند. در بازگویی مشکلات روحی خود به روانپزشک‌ها نیز قناعت می‌کنند. همچنین چاق‌تر از زن‌ها هستند، غذای ناسالم‌تر می‌خورند و... تن به کار‌ها و فعالیت‌های ریسک‌پذیر و خطرناک می‌دهند. جملاتی نظیر "پسر‌ها را هر کاری کنید پسر هستند" به این باور تلقین شده دامن می‌زند که مردها درد و اذیت ناشی از سوانح کوچک را بروز نمی‌دهند. به مردها تلقین می‌شود که خطر زیادی در اجتماع آن‌ها را تهدید نمی‌کند و این دخترها هستند که در معرض همیشگی خطر هستند.

پسرها همیشه به این امکان مفتخر هستند که در سنین کمتر، بیشتر از جنس مخالف در بیرون از خانه می‌مانند و با شمار بیشتری از افراد غریبه معاشرت می‌کنند. این امکان بی‌شک به افزایش قابلیت‌ها و شانس و توانایی استقلال و پیشی گرفتن در زندگی اجتماعی آنها منجر خواهد شد ولی به‌‌ همان نسبت نیز مرگ و میرشان را در سنین زیر ۲۰ سال افزایش می‌دهد.

هنر مرد بودن

arezoo — Sat, 04 Jun 2011 18:39:24 +0000

هنر تطبیق، مردان و زنان

ونداد زمانی

حال نه نیازی به قدرت شکار و تهیه غذا توسط ما مردان سریع و چابک وجود دارد و نه قدرت بازو و شمشیری که از عزیزان ما در حین ناامنی محافظت کند. مهم‌تر از همه آن‌که از اواخر دهه ۶۰ میلادی زندگی اجتماعی و تحولاتش دست به دست هم دادند تا با وقوع انقلاب جنسی به شکل قابل توجهی، کنترل جنسی ما بر جامعه نیز از سیطره خارج شود.

بار دیگر به سراغ یکی از نشریات خوب «مردانه» آمریکایی[۱] می‌روم و به بهانه موضوع افول موقعیت مردان در دنیای معاصر، نگاهی خواهم داشت به مقاله «مرض مدرن مردان و علاج آن»[2]، تا بتوانم اشاره ای داشته باشم به دغدغه‌هایی که در رسانه‌های اجتماعی و فرهنگی غربی در این زمینه ابراز می‌شود. کمابیش مطمئن هستم که نگرانی مطرح شده درباره از دست رفتن موقعیت سنتی مردان در جامعه، معضلی است که رگه‌های آن را می‌توان در تمام نقاط دنیا شناسایی کرد.

متفکر آمریکایی اوایل قرن بیستم آقای «تی.کیع.ویپل»[3] که مقالات انتقادی متعددی درباره تاثیرات دنیای مدرن نوشته گفته است: «اجداد ما، مردان قدیم، در دنیای وحشی زندگی می‌کردند ولی آرزوی انسانیت و تمدن در وجودشان می‌تپید. در حال حاضر ما فرصت زندگی در دنیای متمدنی را داریم که آن‌ها برای ما تدارک دیده‌اند. تفاوت در این است که ما آرزوی آن‌ها را زندگی می‌کنیم ولی آرزوی ما این است که مثل آن‌ها زندگی کنیم.»

تغییر وضعیت و موقعیت مردان در بحبوحه همه تحولات سرسام‌آور در دنیای مدرن به حدی است که دیگر نمی‌شود آن را انکار کرد. پذیرش این حقیقت تلخ که دوران سلطه یکجانبه مردان در تمام شئون زندگی به زیر سئوال رفته است البته به این نتیجه‌گیری ختم نمی‌شود که ما مردان به گونه ای متحد، به یک واکنش مشابه در مقابل تغییرات ایجاد شده رسیده‌ایم.

برای هزاران سال ما مردان، شکارچیان قهاری بودیم که باید غذای خانواده‌مان را تهیه می‌کردیم. هزاران سال بعد، ما مردان، جنگجویان شجاعی شدیم که حفاظت قبیله، خانواده و اموال، به وظیفه روزانه ما تبدیل شده بود. قرن‌ها را پشت سر گذاشتیم تا آن‌که بالاخره توانستیم قوانین، اخلاق و مذاهبی را تدارک ببینیم که حقانیت، برتری جسمی، جنسی و فکری ما مردان را تائید و تضمین کند.

اکثریت جمعیت باسواد شهرها و اغلب قانونگذاران این شهر‌ها و حتی خود این شهرها را ما مردها تشکیل داده بودیم. در واقعیت، تقریباًً تمامی شاعران، فیلسوفان، هنرمندان و نمایندگان خدا روی زمین ما مردان بودیم. ما مردان، مدت بسیار طولانی وضعیت را به شیوه کاملاً دلخواه و بر اساس مزیت‌های جسمی و غریزی خود حفظ کردیم.

بعد از مدتی، ما مردانِ کامیاب، مغرور و سرشار از انرژی و امید، آرزوهای جدیدی را پی افکندیم. ما برای زندگی بهتر بشر به‌ویژه در ۵۰۰ سال گذشته گستاخی‌های زیادی کردیم، ما تلاش کردیم به گونه‌ای جدی ریشه بیماری‌ها، عقاید خرافی و ناهنجاری‌ها را قطع کنیم. ما به آرامی و با فرخندگی تمام تفکرات جدید و منطقی‌تر را اشاعه دادیم بدون آن‌که متوجه به هم خوردن میزان‌های طبیعی‌ای باشیم که به نفع ما مردان بود.

ما مردان، آموزش عمومی را در حد توان خود، از ۲۵۰ سال پیش گسترش بخشیدیم و کم‌کم به زنان و دختران خود این اجازه را دادیم تا از دستاوردهای تمدنی که ما مردان ایجاد کرده بودیم بهره بیشتری ببرند. از ۱۰۰ سال پیش به زنان در بعضی نقاط دنیا اجازه مالکیت بر اموال خود را دادیم و از ‌‌همان هنگام بود که ما مردان، کم‌کم و در پی درخواست‌های متوالی زنان تحصیلکرده، به آن‌ها حق رای دادیم.

زندگی جدید، آرامش و امنیت فردی، بالارفتن سطح استاندارد زندگی و در کنار همه آن‌ها بالا رفتن توقع طبیعی زنان برای رسیدن به موقعیت ما مردان و هزاران عامل کوچک و بزرگ دست به‌دست هم داده‌اند تا ما به یکباره به نقطه کمابیش خطرناکی برسیم و متوجه شویم دیگر خبری از کبکبه و دبدبه سابق نیست.

سیستم اجتماعی که بالاخره بر پایه توقعات و آرزوهای ما مردان در نیم قرن اخیر در اکثر نقاط جهان سرو سامان گرفت توانست همه چیز را آماده و با بسته‌بندی و از پیش تنظیم شده در اختیار همه آنهایی که قدرت خریدش را داشتند قرار دهد. برای ما مردان، اعمال اساسی و غریزی چون شجاعت، رقابت و حتی قابلیت فیزیکی برای دستیابی به جفت جنسی نیز کمرنگ شد.

البته در طی چند دهه اخیر و بعد از گذار از مرحله انکار، ما مردان، تقریباً دو نوع واکنش را به کار بستیم تا بتوانیم با وجود همه تغییراتی که در طول تاریخ تمدن بشری خواستار آن بودیم با اتفاق‌ها و تغییرات جدید برخورد کنیم. مثل همیشه به خاطر تنوع خصوصیات و شرایط مختلف معیشتی و فرهنگی، ما مردان واکنش‌های مختلفی از خود بروز دادیم.

بخشی از ما مردان به رشد شتابان زنان برای داشتن همه حقوقی که همیشه متعلق به ما بوده است اعتراض کردیم و سرسختانه بر ضعیف بودن و کمتر بودن قابلیت‌های ذاتی زنان اصرار ورزیدیم. برای همین تصمیم گرفتیم یا بیشتر به مذهب پناه ببریم، یا به رفتن به درون طبیعت و گذراندن اوقات زیاد با مردانی که قدر شکار و ماهیگیری و ورزش را می‌دانند خود را تسکین دهیم.

بخش دیگری از ما در چرخش سرسام‌آور تغییرات و در بحبوجه از دست دادن امتیازاتی که به آن خو کرده بودیم با مشاهده تلاش بی‌وقفه و پشتکار دختران و زنان همکلاسی که موقعیت‌های بهتر از ما نصیب‌شان شده است دچار یاس و انفعال و رفتار «الکی خوش» شدیم و به بازی‌های کامپیوتری، شبکه‌های ۲۴ ساعته تلویزیونی و دوستی‌های لحظه‌ای با زنان تن دادیم.

البته بخشی از ما مردان، این امکان را یا با شانس و یا با وجود خصوصیات فردی یافتیم که در بینابین تحولات، نظاره‌گر کمابیش فرخنده تحولات باشیم و مثل همیشه امید داشته باشیم که افراط‌ها و تفریط‌ها از طرف زنان و مردان بعد از مدتی رسوب کند و از دل آن شرایط بهتری برای زندگی همه افراد ایجاد شود.

ما مردان می‌توانیم بار دیگر و در آرامش بعد از طوفان، با تکیه بر خلاقیت، شجاعت، مسئولیت‌پذیری، میل به حمایت و قابلیت جسمی که از ویژگی‌های متمایز ما مردان است، سهم بسیار مثبت خود را در تحول و تکامل اجتماع به عهده بگیریم. بی‌شک در فضای منطقی و برابر می‌توانیم آرزوهای بلندپروازانه پدربزرگ‌های دور را در هیبتی انسانی برای بشری که همیشه خواهان حمایت و آسایش آن بودیم فراهم آوریم.

پی‌نوشت‌ها:

۱- هنر مردانگی

۲- The Cure for the Modern Male Malaise
۳- T.K. Whipple

منبع عکس‌ها:

عکس از محمدرضا شریف‌زاده، اینجا.