خامنه‌ای

خامنه‌ای و راه دشوار مذاکره با آمریکا

politics — Sun, 24 Mar 2013 00:14:28 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی - آیت‌الله خامنه‌ای همه ساله در روز اول سال، مهم‌ترین سخنرانی خود را در مشهد ایراد می‌کند. رابطه‌ با آمریکا، مهمترین رکن سخنرانی سال جاری او بود. نکاتی که او در این سخنرانی درباره‌ آمریکا بیان کرد، به شرح زیر بود:

الف- دولت آمریکا به طور مستقیم و غیرمستقیم به ما پیغام می‌دهد که هدفش تغییر جمهوری اسلامی نیست، اما ما به هیچ وجه نگران چنین برنامه‌ای نبوده و نیستیم. برای این که وقتی جرج بوش به صراحت از تغییر رژیم سخن می‌گفت، هیچ کاری نتوانست انجام دهد، شما هم قادر به انجام این کار نیستید. در عین حال، آمریکا "لانه‌ اصلی توطئه علیه ملت ایران است". هیلاری کلینتون به صراحت گفت تحریم‌هایی وضع می‌کنیم تا ایران را فلج سازیم. اوباما پیروزمندانه از مشکلات اقتصادی ایران- افت پول ملی- سخن می‌گوید. اوباما از طریق نامه و پیغام نسبت به من و ملت ایران اظهار دوستی می‌کند، اما از ابتدای سال ۹۱ تحریم‌های شدیدی- تحریم نفت، تحریم بانک و مبادلات بانکی و پولی بین جمهوری اسلامی و کشورهای دیگر ــ علیه ایران وضع کرد.

ب- رهبران آمریکا ما را نفهم فرض کرده‌اند: "این هم یکی از آن لطائف عالم است که آمریکائی‌ها دشمنی می‌کنند، می‌گویند شما نفهمید که ما با شما دشمنیم؛ مخالفت و عناد می‌ورزند، متوقعند که ملت ایران نفهمد که آنها معاندند و دشمنی می‌کنند! این سیاست از اواخر دوران بوش در مقابل ایران شروع شده است، امروز هم متأسفانه همان سیاست را دولتمردان آمریکا ادامه می‌دهند؛ همان پنجه‌ چدنی زیر دستکش مخملی". آمریکا از هیچ کوششی جهت منزوی کردن سیاسی ایران دریغ نکرده است، از جمله ممانعت از شرکت رهبران جهان در اجلاس غیر متعهدها در تهران، که در این زمینه شکست خورد.

پ- اوباما و دیگر رهبران آمریکا اظهار خوشحالی کرده‌اند که من به تأثیر تحریم‌های اقتصادی اذعان کرده‌ام: "بله، تحریم‌ها بی‌اثر نبود؛ می‌خواهند خوشحالی کنند، بکنند. تحریم‌ها بالاخره اثر گذاشت... بله، تحریم‌ها اثر گذاشت، منتها نه آن اثری را که دشمن می‌خواست". هدف آمریکا سرنگونی جمهوری اسلامی بود و نتوانست به این هدف دست یابد.

ت- اما تحریم‌های اقتصادی پیامدهای مثبتی هم داشته است. رشد همه جانبه- از جمله: به فضا فرستادن ماهواره‌ ناهید، فرستادن کاوشگر پیشکام با موجود زنده، ساختن جنگنده‌های فوق پیشرفته، دستیابی به مقام اول زیست فناوری در منطقه، کسب رتبه اول نانوفناوری در منطقه، مقام اول تولید علم در منطقه، ۲۵ برابر شدن دانشجویان نسبت به سال ۵۷، غنی سازی ۲۰ درصدی اورانیوم برای نیروگاه تحقیقاتی تهران، و غیره، برخی از این موارد هستند. ما باید همیشه نقشه‌های دشمن را از قبل پیش بینی کرده و هوشمندانه نسبت به آنها واکنش نشان دهیم. نیروگاه تحقیقاتی تهران- که رادیو داروهای مهم مورد نیاز کشور را تولید می‌کند- نیازمند سوخت ۲۰ درصدی است. آمریکا به دنبال آن بود که از این طریق هم به ما فشار آورده و ما را وادار به قبول زورگویی‌های خود نماید. پیش‌بینی هوشمندانه موجب غنی سازی ۲۰ درصدی و تبدیل آن به صفحه‌های مورد نیاز نیروگاه شد. آنها در انتظار التماس ما بودند، اما ما پیروزمندانه اعلام کردیم که محتاج شما نبوده و خود آن را تولید کرده‌ایم.

جمهوری اسلامی به رهبری خامنه‌ای و از طرف دیگر آمریکا و اسرائیل تنها بازیگران سرنوشت ساز منطقه و ایران نیستند. عربستان سعودی، قطر، ترکیه و...نیز در صحنه حضور داشته و به شدت در حال تغییر و تحول رویدادها به سود خود هستند. آیا نتیجه‌ بازی‌ای که همه‌ این فاعلان ترتیب داده‌اند، به سود دموکراسی و حقوق بشر است؟ شواهد و قرائن دقیقاً جهت معکوسی را نشان می‌دهند.

ث- دولت آمریکا "مرتب و پی در پی پیغام" می‌دهد که به دنبال مذاکره‌ صادقانه است. من بارها صادقانه و منطقی گفته‌ام که "در پی سلاح هسته‌ای نیستیم". وقتی شما مدعای صادقانه‌ ما را باور نمی‌کنید، "ما چرا باید حرف شما را باور کنیم؟! ". پیشنهاد مذاکره‌ مستقیم برای فریب مردم جهان و ایران است، نه تفاهم و توافق.

خامنه‌ای در سخنرانی ۲۹/۱۱/۹۱ نیز گفته بود: "اگر ما می‌خواستیم سلاح هسته‌اى درست کنیم، شما چطور می‌توانستید نگذارید؟ اگر ایران اراده می‌کرد که سلاح هسته‌اى داشته باشد، آمریکا به هیچ وجه نمی‌توانست جلوى او را بگیرد. ما نمی‌خواهیم سلاح هسته‌اى درست کنیم؛ نه به خاطر این که آمریکا از این ناراحت می‌شود؛ عقیده‌ خود ما این است. ما اعتقاد داریم که سلاح هسته‌اى جنایت بر بشریت است و نباید تولید شود؛ آنچه هم که در دنیا هست، باید محو شود و از بین برود؛ این عقیده‌ ماست، به شما ربطى ندارد. اگر ما این عقیده را نداشتیم و تصمیم می‌گرفتیم سلاح هسته‌اى درست کنیم، هیچ قدرتى نمی‌توانست جلوى ما را بگیرد؛ همچنان که در جاهاى دیگر هم نتوانستند بگیرند: در هند نتوانستند، در پاکستان نتوانستند، در کره‌ شمالى نتوانستند. آمریکائى‌ها مخالف هم بودند، اما آنها هم سلاح هسته‌اى درست کردند".

ج- یکی از تاکتیک‌های آمریکایی‌ها این است که شایع کرده‌اند که افرادی از سوی رهبری با آنها مذاکره کرده‌اند."این هم یک تاکتیک تبلیغاتیِ دیگر و دروغ محض است. تا کنون از سوی رهبری، هیچ‌ کس با آنها مذاکره نکرده است". دولت‌های قبلی در چند مورد خاص- با مجوز رهبری و ضمن رعایت خطوط قرمز رهبری- مذاکره کرده‌اند.

چ- من به دعوت آمریکایی‌ها خوشبین نیستم، چون هدف آنها مذاکره نیست، تحمیل نظر خود به ایران است. آنها خواستار پذیرش کلیه‌ مطالبات ناحق خود بوده و نام آن را مذاکره می‌نهند.

ح- آمریکا هیچ تمایلی به اتمام مذاکرات هسته‌ای و حل مسئله ندارد. برای این که راه حل مناقشه "بسیار نزدیک و بسیار آسان" است. تنها خواست ما، به رسمیت شناختن حق غنی سازی اورانیوم برای اهداف صلح آمیز است. رفع نگرانی آنها نیز "بسیار آسان" است:"می توانستند مقررات قانونی آژانس هسته‌ای را هم اعمال کنند؛ ما هم از اول هیچ مخالفتی با اعمال این نظارتها و مقررات نداشتیم".

خ- در عین عدم خوشبینی به دعوت رهبران آمریکا به مذاکره‌ مستقیم با ایران، "اما مخالفت هم ندارم".

د- تحریم‌های اقتصادی به منظور تحریک مردم به شورش علیه جمهوری اسلامی و سرنگونی نظام وضع شده و می‌شوند. همه گونه فعالیت عملی علیه امنیت داخلی ایران- از جمله حفظ تمامیت ارضی ایران- انجام داده‌اند.اگر دولت آمریکا دست از دشمنی و اقدامات خصمانه با جمهوری اسلامی بردارد، همه‌ مشکلات فی مابین حل خواهد شد. "راه عاقلانه" دست کشیدن از دشمنی با ملت ایران است.

درباره‌ سخنان جدید خامنه‌ای چند نکته قابل توجه است:

یکم- برخلاف موارد قبلی که به صراحت و با قاطعیت مذاکره‌ مستقیم با دولت آمریکا را نفی می‌کرد، این بار، علی‌رغم ایراد تمامی نقدها، اعلام کرد که مخالفتی با مذاکره‌ مستقیم میان ایران و آمریکا ندارد. این حتی با یکی از آخرین سخنرانی هایش نیز تفاوت داشت که گفته بود: "من دیپلمات نیستم، من انقلابى‌ام، حرف را صریح و صادقانه می‌گویم. دیپلمات یک کلمه‌اى را می‌گوید، معناى دیگرى را اراده می‌کند. ما صریح و صادقانه حرف خودمان را می‌زنیم؛ ما قاطع و جازم حرف خودمان را می‌زنیم. مذاکره آن وقتى معنا پیدا می‌کند که طرف، حُسن نیت خود را نشان بدهد؛ وقتى طرف، حُسن نیت نشان نمی‌دهد، خودتان می‌گویید فشار و مذاکره؛ این دوتا با هم سازگار نیست. شما می‌خواهید اسلحه را مقابل ملت ایران بگیرید، بگویید: یا مذاکره کن یا شلیک می‌کنم".

دوم- در مسئله‌ هسته‌ای نیز راه حل خود را با شفافیت تمام اعلام کرد. به رسمیت شناختن حق غنی‌سازی اورانیوم توسط ایران- برای مقاصد صلح‌آمیز- از سوی دولت‌های غربی. نگرانی دولت‌های غربی در خصوص صلح‌آمیز بودن نیز در چارچوب قوانین آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای قابل حل است. اگر حق ایران به رسمیت شناخته شود، ایران نیز با تصویب پروتکل الحاقی به رفع نگرانی‌های دولت‌های غربی خواهد پرداخت.

تنها دولت‌ها فاعلان تعیین کننده‌ سرنوشت ایران و منطقه نیستند. مخالفان رژیم‌های خودکامه نیز فاعلانی هستند که در تحلیل مسائل منطقه و ایران نباید نادیده گرفته شوند. این عاملان نیز به راه‌های مختلف رفته و می‌روند. برخی از راه ها- اگرچه لزوماً سریع نیستند- ولی قطعاً به نظام‌های دموکراتیک منتهی می‌شوند. برخی دیگر از راه ها، شاید بتوانند در کوتاه مدت رژیم‌های استبدادی موجود را سرنگون سازند، اما دموکراسی ساز نیستند

اما مسئله این است که دولت‌های غربی غنی سازی ۲۰ درصدی توسط ایران را- که حق مشروع اعضای آژانس است- نمی‌پذیرند و خواهان تعطیل کردن آن هستند. به تعبیر دیگر، دولت آمریکا خواهان تعطیلی غنی سازی ۲۰ درصدی و تصویب پروتکل الحاقی است، اما در برابر، فقط بخش اندکی از تحریم‌ها ملغی خواهد شد.

سوم- با این که مواضع اش علیه اسرائیل را مجدداً تکرار کرد، اما باز هم فارغ از تهدیدهای تهاجمی و تجاوزگرایانه بود. او هیچ گاه تاکنون نگفته است که ایران به دنبال نابود کردن اسرائیل است، بلکه از مدل افریقای جنوبی دفاع کرده و می‌کند. از جمله در سخنرانی ۹/۶/۹۱ اجلاس غیرمتعهدها در تهران گفته است: "ما راه‌حلى عادلانه و کاملاً دموکراتیک را پیشنهاد کرده‌ایم: همه‌ى فلسطینى‌ها، چه ساکنان کنونى آن، و چه کسانى که به کشورهاى دیگر رانده شده و هویت فلسطینى خود را حفظ کرده‌اند، اعم از مسلمان و مسیحى و یهودى، در یک همه‌پرسىِ عمومى، با نظارتى دقیق و اطمینان‌بخش شرکت کنند و ساختار نظام سیاسى این کشور را انتخاب نمایند و همه‌ فلسطینیانى که سالها رنج آوارگى را تحمل کرده‌اند، به کشور خود باز گردند و در این همه‌پرسى و سپس تدوین قانون اساسى و انتخابات، شرکت نمایند. آنگاه صلح برقرار خواهد شد".

خامنه‌ای اما در خصوص تهدیدهای دائمی جنگ طلبانه‌ی نتانیاهو مبنی بر بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران گفت: "گاهی سردمداران رژیم صهیونیستی، ما را تهدید هم می‌کنند؛ تهدید به حمله‌ نظامی می‌کنند؛ اما به نظرم خودشان هم می‌دانند، و اگر نمی‌دانند، بدانند که اگر غلطی از آنها سر بزند، جمهوری اسلامی "تل‌آویو" و "حیفا" را با خاک یکسان خواهد کرد".

این مدعا درست باشد یا نادرست- یعنی جمهوری اسلامی توان مقابله به مثل و نابودی تل آویو و حیفا را داشته باشد یا نداشته باشد- تهدید به واکنش به تجاوز است. هیچ گاه از حمله‌ به اسرائیل سخن نمی‌گوید، فقط و فقط می‌گوید، اگر اسرائیل به ایران تجاوز کند، جمهوری اسلامی نیز عکس العمل نشان خواهد داد.

وضعیت تأسف بار برای نیروهای دموکراسی خواه ایران این است که جنگ‌طلبان حاکم بر کشوری دارای ۳۰۰-۲۰۰ بمب اتمی با تهدید دائمی بمباران ایران به دلیل غنی سازی اورانیوم، موجب کلنگی کردن بیشتر منطقه شده و همه را از امنیت و دموکراسی دورتر می‌سازند.

چهارم- جمهوری اسلامی به رهبری خامنه‌ای و از طرف دیگر آمریکا و اسرائیل تنها بازیگران سرنوشت ساز منطقه و ایران نیستند. عربستان سعودی، قطر، ترکیه و...نیز در صحنه حضور داشته و به شدت در حال تغییر و تحول رویدادها به سود خود هستند. آیا نتیجه‌ بازی‌ای که همه‌ این فاعلان ترتیب داده‌اند، به سود دموکراسی و حقوق بشر است؟ شواهد و قرائن دقیقاً جهت معکوسی را نشان می‌دهند. همه این بازیگران در حال گسترش جنگ و ناامنی در منطقه‌اند و حتی اوباما برای اولین بار اعتراف کرد که در اردن در حال آموزش نظامی نیروهای مخالف رژیم بشار اسد است.

وظیفه تحلیل‌گر ارائه تبیینی جامعه شناختی از رویدادهاست و نمی‌توان جامعه شناسی را به روان‌شناسی فروکاست. اما در عین حال، نمی‌توان ویژگی‌های روان شناختی فاعلان را نادیده گرفت. به عنوان نمونه، زمامدار خودکامه‌ای چون علی خامنه‌ای را در نظر بگیرید. بسیار کینه‌ای و انتقام‌گیر است.

فضای جنگی/امنیتی، دموکراسی و حقوق بشر و نیروهای دموکراسی خواه را به حاشیه می‌راند. در فضای جنگی/امنیتی، جنگ سالاران و نظامیان حاکم خواهند شد. سوریه امروز یک مصداق خوب این مدعا است. در چنین شرایطی، نیروهایی رشد می‌کنند که اگر هم پیروز شوند، به زور اسلحه حکومت خواهند کرد. وقتی فرد یا گروهی برای رسیدن به قدرت حاضر به انجام هر عملی باشد، وقتی به قدرت دست یابد، برای از دست ندادن آن نیز از انجام هیچ عملی دریغ نخواهد کرد.

اوباما از یک سو بیش از ۵۰۰ میلیون دلار به مخالفان داده و به آنها از آموزش نظامی می‌دهد، و از سوی دیگر، هشدار می‌دهد که اسلام گرایان القاعده‌ای در سوریه در حال رشد هستند. این غیر از میلیاردها دلار کمک مالی و تسلیحاتی کشورهای غربی و منطقه به مخالفان است. چین، روسیه و جمهوری اسلامی نیز از رژیم اسد حمایت مالی و تسلیحاتی می‌کنند.

پنجم- مسئله‌ منطقه و ایران، مسئله‌ گذار از رژیم‌های فاسد استبدادی به نظام دموکراتیک ملتزم به آزادی و حقوق بشر است. اما تنها دولت‌ها فاعلان تعیین کننده‌ سرنوشت ایران و منطقه نیستند. مخالفان رژیم‌های خودکامه نیز فاعلانی هستند که در تحلیل مسائل منطقه و ایران نباید نادیده گرفته شوند. این عاملان نیز به راه‌های مختلف رفته و می‌روند. برخی از راه ها- اگرچه لزوماً سریع نیستند- ولی قطعاً به نظام‌های دموکراتیک منتهی می‌شوند. برخی دیگر از راه ها، شاید بتوانند در کوتاه مدت رژیم‌های استبدادی موجود را سرنگون سازند، اما دموکراسی ساز نیستند (رجوع شود به مقاله‌ "سازش با حکومت استبدادی").

در طرح‌های کلنگی کردن افغانستان، عراق، لیبی و سوریه، برخی از گروه‌های مخالف این کشورها نیز با دولت‌های قدرتمند هم‌سو شده و نقش بازی کردند. دولت آمریکا قانوناً- قانونی که به تصویب کنگره رسیده است- مکلف است که در هرگونه تغییر و تحولی در منطقه، برتری استراتژیک اسرائیل را تأمین سازد. مرتجع‌ترین دولت‌های استبدادی منطقه (عربستان سعودی، قطر، امارات، کویت، و...) به مهم‌ترین متحدان آن کشور تبدیل می‌شوند، اگر همسوی با آمریکا بوده و مخالفتی با اسرائیل نداشته باشند. اما اگر نظام‌های استبدادی در این جهت نباشند، به سرنوشت افغانستان و عراق و لیبی و سوریه گرفتار خواهند شد. به همین دلیل، سخنان نتانیاهو، اوباما و خامنه‌ای مهم است. اگر راه مذاکره و سازش ایران با آمریکا گشوده شود، ایران به آن سرنوشت نابودکننده دچار نخواهد شد.

مخالفان به عنوان فاعلان- اگر تأثیری داشته باشند- در این دو راهی ایفای نقش می‌کنند. بخشی از اپوزیسیون از مذاکره‌ ایران و آمریکا- و طبعاً موافقت خامنه‌ای با این امر- استقبال می‌کند تا ایران سوریه‌ای نشود. اما بخش دیگری از اپوزیسیون، مخالف مذاکره و سازش جمهوری اسلامی و آمریکا است، برای این که خیال می‌کند که بدین ترتیب سرنگونی جمهوری اسلامی منتفی خواهد شد. به همین دلیل بر آتش نزاع ایران و آمریکا بنزین می‌پاشد.

ششم- آدمیان موجوداتی صرفاً عاقل و تابع عقلانیت نظری (تناسب دلیل و مدعا) و عقلانیت عملی (تناسب روش‌ها و وسایل با اهداف) نیستند. آنها احساس (عشق و نفرت و...) هم داشته و بسیار در چنبره‌ آن اسیر شده و مطابق آن عمل می‌کنند. این حکم زمامداران سیاسی (دموکرات و مستبد) و مخالفانشان را در بر می‌گیرد.

فضای جنگی/امنیتی، دموکراسی و حقوق بشر و نیروهای دموکراسی خواه را به حاشیه می‌راند. درچنین فضایی جنگ سالاران و نظامیان حاکم خواهند شد. سوریه امروز یک مصداق خوب این مدعا است. در چنین شرایطی، نیروهایی رشد می‌کنند که اگر هم پیروز شوند، به زور اسلحه حکومت خواهند کرد.

وظیفه تحلیل‌گر ارائه تبیینی جامعه شناختی از رویدادهاست و نمی‌توان جامعه شناسی را به روان‌شناسی فروکاست. اما در عین حال، نمی‌توان ویژگی‌های روان شناختی فاعلان را نادیده گرفت. به عنوان نمونه، زمامدار خودکامه‌ای چون علی خامنه‌ای را در نظر بگیرید. بسیار کینه‌ای و انتقام‌گیر است. آیت‌الله منتظری استاد او بود، اما چند انتقاد درست، به پنج سال حصر آن منتقد مدافع حقوق مخالفان منتهی شد. هاشمی رفسنجانی دوست ۶۰- ۵۰ ساله‌ اوست که وی را به رهبری رساند. با او چه کرده است؟ به رفتارش با افراد سالخورده‌ای چون مهندس موسوی، مهدی کروبی، زهرا رهنورد، بهزاد نبوی و... بنگرید.

رژیم‌های فاسد خودکامه‌ جنایتکار، خشم و کینه و نفرت و انتقام را در مخالفان پرورش می‌دهند. تجربه‌ شاه را به یاد بیاورید. نفرت از شاه چشم عقلانیت مخالفان را کور کرده بود. همه به دنبال سرنگونی شاه و انتقام از او بودند. به اطلاعیه‌های گروه‌های سیاسی اول انقلاب رجوع کنید که می‌گفتند ارتش را منحل و همه‌ فرمانده هان ارتش را بدون محاکمه اعدام کنید. سازمان مجاهدین خلق استدلال می‌کرد که محاکمه‌عادلانه برای حنیف نژادهاست، نه فرماندهان ارتش و ساواکی‌ها.

صدام حسین هم موجب نفرت مخالفانش شد که فقط و فقط به سرنگونی او فکر می‌کردند. می‌گفتند هیچ راهی برای سرنگونی صدام جز حمله‌ نظامی آمریکا وجود ندارد. اگر چه شواهد و قرائن بسیار زیاد منتشر شده نشان می‌دهند که تیم بوش/چینی/رامسفلد از پیش تصمیم قطعی به حمله‌ نظامی به عراق را گرفته بودند (به عنوان مثال رجوع شود به مصاحبه‌ اخیر جان پرسکات- معاون تونی بلر- که جزئیات ملاقات ماه‌ها قبل از جنگ با دیک چینی و رهبران آمریکا را توضیح داده است)، اما مخالفان صدام نیز آگاهانه به رهبران آمریکا دروغ می‌گفتند که صدام دارای سلاح‌های کشتار جمعی است (رجوع شود به مقاله‌ "جنگ عراق؛ نقش دو جاسوس دروغگو". خصوصاً به فیلم "جاسوسانی که دنیا را فریب دادند" بنگرید). نکته‌ مهم این است که دروغگوی آن زمان می‌گوید اگر تاریخ تکرار شود، باز هم مرتکب همان عمل خواهد شد، چون هیچ راه دیگری برای سرنگونی صدام حسین وجود نداشت.

جنایتکارانی چون حافظ اسد و بشار اسد نیز موجب خشم و کینه و نفرت مخالفان خود شدند که نتیجه‌اش سوریه‌ امروز است. آنان نیز برای سرنگونی رژیم، با دولت‌های کلنگی گر منطقه همراه شده و سوریه را به کلی کلنگی کردند. تحلیل گران ورزیده‌ آمریکایی می‌گویند که داستان سوریه- حتی اگر رژیم اسد سرنگون شود- حداقل یک دهه طول خواهد کشید و به کشورهای همسایه هم سرایت خواهد کرد.

تونی بلر بازیگر مهمی است. می‌گوید که این منطقه دارای ذات و طبیعتی است که این مشکلات را می‌آفریند. اینک باید به سوریه حمله کرد و سپس نوبت ایران است. این داستان هم یک نسل طول خواهد کشید و دوران سخت و پر هزینه‌ای در پیش است.

جنایتکارانی چون حافظ اسد و بشار اسد نیز موجب خشم و کینه و نفرت مخالفان خود شدند که نتیجه‌اش سوریه‌ امروز است. آنان نیز برای سرنگونی رژیم، با دولت‌های کلنگی گر منطقه همراه شده و سوریه را به کلی کلنگی کردند. تحلیل گران ورزیده‌ آمریکایی می‌گویند که داستان سوریه- حتی اگر رژیم اسد سرنگون شود- حداقل یک دهه طول خواهد کشید و به کشورهای همسایه هم سرایت خواهد کرد.

ما نیز به شدت از جمهوری اسلامی به رهبری خامنه‌ای خشمگین هستیم. نفرت و کینه‌ از او سراپای وجود ما را فرا گرفته و فقط و فقط به فکر انتقام هستیم (این حکمی کلی نیست، آماری به آن بنگرید). اینجا، جایی است که مسیرهای مخالفان جمهوری اسلامی از یکدیگر جدا می‌شود.

یک گروه می‌گویند، اگر چه این رژیم باید تغییر کند، اما تمامیت ارضی ایران باید حفظ شود و ایران به سوریه یا عراقی دیگر تبدیل نشود. باید در داخل قدرت ساخت و گذار به دموکراسی و حقوق بشر را ممکن کرد. لذا مذاکره و سازش جمهوری اسلامی (خامنه ای) با آمریکا (اوباما) به سود فرایند گذار به دموکراسی است.

اما برخی دیگر، می‌گویند، به هیچ روشی نمی‌توان این رژیم را سرنگون کرد. هر بلایی که بر سر ایران بیاید، وضع از این که هست بدتر نخواهد شد. ضمن آن که حق شان است، چون حکومت ستمگر است و مردم ستم پذیر. ایران حتی اگر مانند افغانستان و عراق و لیبی و سوریه شود، یا حتی تجزیه شود؛ بهتر از شرایط فعلی است که جمهوری اسلامی بر آن سیطره دارد. اساساً بهتر است که ایران تجزیه شود تا از شر جمهوری اسلامی خلاص شویم. به همین دلیل، مذاکره و سازش جمهوری اسلامی و آمریکا به معنای محال شدن سرنگونی جمهوری اسلامی است.

بدون آمریکا نمی‌توان از شر جمهوری اسلامی خلاص شد. پس همان نقش مخالفان صدام حسین باز تکرار می‌شود. بیانیه‌های سیاسی صادر می‌شود: ایران در حال استفاده‌ نظامی از انرژی هسته‌ای است و استفاده‌ نظامی‌اش از انرژی هسته‌ای به مرحله‌ تعیین کننده‌ای رسیده است. ایران خطری برای صلح و امنیت جهانی است. عملیات لیبی باید در ایران تکرار شود. کردستان باید به عنوان "منطقه‌ پرواز ممنوع" اعلان شود.

گروه اول می‌گویند که برای گذار از جمهوری اسلامی باید مطابق مدل‌های افریقای جنوبی و شیلی و اسپانیا عمل کرد و بدون عمل نمی‌توان از جمهوری اسلامی عبور کرد و به دموکراسی رسید.

اما گروه دوم، هیچ راه حل عملی برای سرنگونی جمهوری اسلامی جز دخالت خارجی پیشنهاد نمی‌کند. مانند شیعیان محافظه‌کار، به انتظار امام زمان آمریکا نشسته‌اند که به جای آنها جمهوری اسلامی را سرنگون سازد (رجوع شود به مقاله‌ "آمریکا شیفتگی امام زمانی ایرانی").

جمهوری اسلامی به رهبری خامنه‌ای همچنان اقتدارگرایانه سخن می‌گوید و بر خشم و نفرت و کینه و انتقام می‌افزاید. رژیم‌های استبدادی با اعمال خود، اپوزیسیون خود را هم می‌سازند. یعنی به آن شکل و محتوا می‌بخشند. به گونه‌ای عمل می‌کنند، که نفرت جایگزین عقلانیت شود. مانع گفت و گوی عقلانی می‌شوند.

بدین ترتیب، خشم و کینه و نفرت و انتقام جایگزین تأمل عقلانی پیرامون این پرسش‌ها می‌شود:

چگونه می‌توان از جمهوری اسلامی به نظام دموکراتیک ملتزم به آزادی و حقوق بشر گذار کرد؟ روابط دوستانه‌ ایران و دولت‌های غربی به رهبری دولت آمریکا به سود فرایند گذار به دموکراسی است، یا افزایش تنش میان آمریکا با ایران و کلنگی کردن کل منطقه توسط نیروهای بین المللی و منطقه‌ای؟

خامنه‌ای؛ تهاجم در سیاست خارجی، کنترل سیاسی داخلی

politics — Fri, 22 Mar 2013 21:10:00 +0000

علی افشاری

علی افشاری - سخنان خامنه‌ای در نخستین روز سال ۱۳۹۲ در شهر مشهد دریچه‌ای به روی تحولات حاکمیت گشود. معمولا سخنرانی آغاز سال او در بردارنده رئوس کلی سیاست‌ها و طرح‌های مورد نظرش است. از خلال حرف‌هایش می‌توان فهمید که ارزیابی راس هرم قدرت از مسائل مختلف چیست و آهنگ حرکت نظام سیاسی به کدام سو است.

البته در سال‌های گذشته موردی را نمی‌توان یافت که سیاست‌ها و توصیه‌های خامنه‌ای در مقام عمل کاملا محقق شده باشند، اما این سخنان کم و بیش در سیاست‌گذاری کلان حکومت موثر بوده‌اند.

روند تحولات در درون بلوک قدرت در سال گذشته موقعیت خامنه‌ای و تاثیرگذاریش در عملکرد حکومت را تضعیف کرده است. بنابراین تردید وجود دارد که دستور العمل‌های خامنه‌ای راهنمای نظام سیاسی واقع شود.اما در عین حال او کماکان مولفه‌ای مهم در داخل حاکمیت است و منابع اصلی قدرت حول شخصیت حقیقی وحقوقی وی تمرکز یافته‌اند.

اظهارات نوروزی خامنه‌ای بیشتر معطوف به سیاست خارجی و مسائل اقتصادی بود. او ترجیح داد تا بیان حرف‌های اصلی خود در خصوص سیاست داخلی وبخصوص انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ را به آینده موکول نماید.

در خصوص سیاست خارجی، وی بار دیگر در ادامه مباحث قبلی بر دشمنی آمریکا با ملت ایران تاکید کرد و دولت آمریکا را متهم نمود که زیر پوشش مذاکره به دنبال تحمیل خواست خود است و تفاهم دو طرفه را دنبال نمی‌کند.

در این راستا پایگاه اطلاع رسانی رهبری شروع به انجام سلسله مصاحبه‌هایی با مقامات مذاکره کننده ایرانی با مقامات آمریکائی در عراق کرده است.

موضوع اصلی این مصاحبه‌ها بی‌فایدگی مذاکره با آمریکائی‌ها و خوی استکباری آنها در نگاه تحقیرآمیز و رویکرد تحمیلی است. افرادی چون حسین امیر عبداللهیان و رضا امیری مقدم نکته مشترکی را برجسته می‌سازند که آمریکا نه به دنبال مذاکره است و نه به دنبال حل مسئله. (منبع)

می‌توان تصور کرد خامنه‌ای برای مدیریت افکار عمومی و خنثی سازی آنچه عملیات روانی غرب برای گمراه کردن افکار عمومی می‌داند، از مخالفت با اصل مذاکره دست برداشته باشد. یعنی به شکل تاکتیکی مذاکره را رد نمی‌کند اما نگاه مثبتی به مذاکره ندارد.

نکاتی که در حرف‌های خامنه‌ای تازه بود، تاکید بیش از حد وی بر بی‌نتیجگی مذاکرات است. وی در عین حال بیان داشت مخالفتی با مذاکره مستقیم با آمریکا ندارد. این نخستین بار است که وی به صراحت اعلام می‌کند که مذاکره مستقیم با آمریکا از دید وی اشکالی ندارد. تا پیش از این از نظر او و نیرو‌های حامی‌اش طرح مذاکره مستقیم با آمریکا یک خط قرمز بود.

رهبری چند سال پیش اعلام کرد که وی تشخیص می‌دهد چه زمانی مذاکره با آمریکا به مصلحت است. تا پیش از این او به شکل مبنایی مذاکره با آمریکا را رد می‌کرد. اما به نظر می‌رسد وی تغییر موضع داده و مخالفتش با مذاکره با آمریکا را نه از نقطه نظر اصولی و مبنایی بلکه به لحاظ کارکردی و نتیجه‌گرایی دنبال می‌کند.

با توجه به سخنان وی در بی‌فایدگی مذاکره و تعامل با آمریکا و برجسته‌سازی دشمنی و خصومت آشتی‌ناپذیر آمریکا با ملت و کشور ایران دشوار بتوان فرض کرد وی در صدد هموار‌سازی مسیر مذاکره مستقیم با ایران است.

در تبیین تغییر موضع خامنه‌ای می‌توان نتیجه گرفت که شاید در داخل حاکمیت تمایل برای گفتگو با آمریکا و مواجهه مستقیم بالا گرفته است و او در واکنش به این جریان، مخالفت مطلق و ذاتی با مذاکره آمریکا را کنار گذاشته است. او سعی می‌کند منتقدان را قانع کند که مذاکره بی‌حاصل است.

همچنین می‌توان تصور کرد خامنه‌ای برای مدیریت افکار عمومی و خنثی سازی آنچه عملیات روانی غرب برای گمراه کردن افکار عمومی می‌داند، از مخالفت با اصل مذاکره دست برداشته باشد. یعنی به شکل تاکتیکی مذاکره را رد نمی‌کند اما نگاه مثبتی به مذاکره ندارد. پسامد سخنان خامنه‌ای و نگاه وی به آمریکا تقویت خط تقابل در بحران هسته‌ای است. لذا می‌توان انتظار داشت نشست آلماتی 2 دستاورد معینی داشته باشد.

خامنه‌ای در سخنانش جنبه دیگری را نیز روشن کرد که قبلا به آن نپرداخته بود. وی فاش ساخت که مقامات آمریکایی پیغام داده‌اند که قصد براندازی حکومت را ندارند. اما به زعم وی حتی زمانی هم که می‌خواستند، نتوانستند کاری کنند. البته بررسی مستندات نشان می‌دهد تغییر حکومت در هیچیک از دولت‌های آمریکا بعد از انقلاب به عنوان سیاست یا خواست مطرح نبوده است.

معلوم شد خامنه‌ای نه تنها فکر می‌کند آمریکا توان تغییر نظام سیاسی را ندارد، بلکه دادن تضمین از سوی دولت آمریکا را نیز شرط تفاهم هسته‌ای نمی‌داند. این موضع تغییر دیگری را نیز آشکار می‌سازد.

تا پیش از این دریافت تضمین امنیتی یکی از شروط و مطالبات اصلی حکومت از غرب در مناقشه هسته‌ای بود. بدین ترتیب دیگر بقای حکومت و دفع تهدیدات خارجی انگیزه حکومت برای رویارویی هسته‌ای نیست بلکه کنار آمدن غرب با افزایش قدرت منطقه‌ای نظام است.

سخن خامنه‌ای نیز مبنی بر نابود کردن دو شهر اسراییل که متضمن کشتن افراد غیر نظامی است، تخلف صریح از معاهده ژنو است و ذهنیتی را به نمایش می‌گذارد که تفکیکی بین نظامیان و شهروندان عادی قائل نیست. عملی کردن این تهدید نیز جنایت جنگی محسوب می‌شود.

از این رو برخورد خامنه‌ای این تصور را قوت می‌بخشد که عقب‌نشینی غرب باعث پیشروی حکومت می‌شود. لذا برخورد فوق از دیدگاهی اعتبار زدایی می‌کند که معتقد است اعطاء امتیاز بیشتر از سوی غرب و اعلام صریح مخالفت با سیاست تغییر رژیم حکومت را تشویق به مصالحه می‌کند.

تغییر مواضع خامنه‌ای محدود به موارد پیش گفته نبود. وی دولت اسرائیل را تهدید کرد در صورت حمله نظامی به تاسیسات هسته‌ای ایران تل‌آویو و حیفا را با خاک یکسان می‌کند. خامنه‌ای بدین ترتیب سخن پیشین خود در خصوص متناسب بودن اقدام تلافی جویانه ایران را نقض کرد.

طبق ساختار نظم بین‌الملل، تهاجم نظامی اسرائیل در شرایط کنونی به ایران اقدامی غیر قانونی است. اما سخن خامنه‌ای نیز مبنی بر نابود کردن دو شهر که متضمن کشتن افراد غیر نظامی است، تخلف صریح از معاهده ژنو است و ذهنیتی را به نمایش می‌گذارد که تفکیکی بین نظامیان و شهروندان عادی قائل نیست.

همچنین عملی کردن این تهدید جنایت جنگی محسوب می‌شود. این موضع تند‌ترین حمله‌ای است که تاکنون در دوران رهبری وی انجام شده است و تعبیری عینی از تهدید‌های شعاری احمدی نژاد مبنی بر نابودی اسرائیل را بدست می‌دهد.

وی در عین حال به عنوان قدرتمند‌ترین فرد در حکومت ایران اعلام کرد که ایران به صورت غیر مستقیم در جنگ اسرائیل و حماس درغزه حضور داشته است. این ادعا تایید کننده موضع دولت اسرائیل است که حکومت ایران را به تهدیدی علیه امنیت خود محسوب می‌کند.

در حوزه اقتصادی خامنه‌ای تاکید زیادی بر اقتصاد مقاومتی داشت و نشان داد که ارزیابی مثبتی از وضعیت اقتصادی کشور دارد. وی تحریم‌ها را فرصت محسوب می‌کند که موجب نوآوری و افزایش تولیدات ملی می‌شوند. خامنه‌ای به صورت کلی منکر تاثیرگذاری منفی تحریم‌ها نیست اما می‌گوید تحریم‌ها آن حدی که غرب انتظار داشته، اثر نداشته‌اند.

از دید وی تحریم‌ها وقتی زیانبار هستند که شکاف بین مردم و حکومت را فعال سازند و یا حاکمیت دچار درگیری‌های فلج کننده شود. او بار دیگر روشن ساخت که در دیدگاه وی اقتصاد بستری برای رفاه و آسایش مردم و رشد تولید ناخالص داخلی نیست، بلکه ابزاری برای هماورد طلبی و ماجراجوئی در سیاست خارجی است. در عرصه سیاست داخلی که بخش کمی از سخنان وی را تشکیل می‌داد نکات زیر قابل شناسایی است:

● تمایل به مشارکت بالا در انتخابات

خامنه‌ای به نوعی سخن گفت تا همه جریان‌های سیاسی داخل نظام را به برخورد مثبت با انتخابات تشویق کرده و آنها را دلگرم سازد. سخنان او را به نوعی می‌توان چراغ سبز به اصلاح‌طلبانی دانست که به فعالیت در چارچوب نظام معتقد هستند. البته سابقه وی روشن می‌سازد منظور وی از اعتقاد به نظام تبعیت از رهبری بلا منازع وی است.

خامنه‌ای خواست مردم به کسی رای بدهند که محاسن رئیس جمهور قبلی را داشته باشد ولی معایبش را نه. منظور او از قبلی، محمود احمدی‌نژاد است وگرنه از دید وی، خاتمی انحراف از مسیر انقلاب و اصول نظام بود. او به این ترتیب، ناخرسندی خود از چهره متاخر احمدی‌نژاد را بازگو می‌کند، ضمن اینکه بر مثبت بودن اشتراکات وی تاکید می‌ورزد.

او در عین حال تاکید کرد که انتخابات هم حق است و هم تکلیف. طبیعی است کسی که از تکلیف سرپیچی نماید با تنبیه مواجه شده وباید هزینه بپردازد. بنابراین وی با تشویق و تهدید در صدد است میزان مشارکت در انتخابات را بالا ببرد.

این سخن خامنه‌ای را نمی‌توان به پذیرش متعارف اصلاح‌طلبان در انتخابات تعبیر کرد. مجموعه حرف‌ها و و بخصوص تاکید وی بر اینکه رئیس جمهور بعدی باید امتیازات رئیس جمهور قبلی منهای معایبش را داشته باشد، جایی برای خوشبینی نمی‌گذارد که نظام امکان رقابت موثر به اصلاح‌طلبان در انتخابات ۹۲ را بدهد.

بیشتر به نظر می‌رسد خامنه‌ای مانند ادوار قبلی در این مقطع می‌خواهد با امیدوار کردن همه جریان‌ها، شور و نشاط انتخاباتی را بالا ببرد. اما با نزدیک شدن به زمان تعیین صلاحیت‌ها، فضا مهندسی شده وبا تنگ شدن مجاری رقابت، تنها بخشی از اصلاح‌طلبان اجازه حضور پیدا خواهند کرد که مواضع محافظه‌کار داشته و همچنین میزان رای‌آوری آنها پایین باشد.

خامنه‌ای در لابلای سخنان خود با ذکر خاطره‌ای از گذشته، کنایه‌ای به دولت سازندگی و هاشمی رفسنجانی زد که در پاسخ به تقاضای وی مبنی بر قطع شریان اقتصاد کشور از چاه‌های نفت لبخند زده و گفتند چنین چیزی ممکن نیست.

اگرچه در حرف‌های رهبری نکته‌ای دال بر مخالفت با کاندیداتوری خاتمی شنیده نشد، اما نکته مثبتی هم مبنی بر استقبال نبود. خامنه‌ای در اصل می‌خواهد از طریق امیدوار کردن مقطعی و تاکتیکی اصلاح‌طلبان به مدیریت فضای انتخابات در اپوزیسیون بپردازد و نیرو‌های حاشیه‌ای شده در حکومت و همچنین اپوزیسیون نزدیک به حکومت به سمت اقدامات رادیکال نروند.

وی انتخاباتی مشارکتی، رقابتی محدود، امن و کنترل شده می‌خواهد. از جهتی هم گذار فضای سیاسی داخل کشور از موسوی و رویکرد اعتراضات خیابانی به خاتمی و اصلاحات دولت محور پس از ۴ سال برای خامنه‌ای موفقیتی محسوب می‌شود.

● هشدار آرام به جریان احمدی نژاد

خامنه‌ای با تاکید بر قانون‌گرایی و متهم کردن رهبران نمادین جنبش سبز به قانون‌شکنی و شروع شدن انحراف از این منظر، تلویحا به احمدی‌نژاد هشدار داد که در برابر ساز و کار قانونی نظام و در اصل تعقیب اراده وی در نهاد‌های ناظر و اجرائی انتخابات تمکین کند وگرنه سرنوشتی مشابه موسوی و کروبی خواهد داشت.

● حمایت از تداوم وضعیت موجود سیاسی

خامنه‌ای در فراز پایانی سخنانش اعلام داشت مردم به کسی رای بدهند که محاسن رئیس جمهور قبلی را داشته باشد ولی معایبش را نداشته باشد. منظور او از قبلی، محمود احمدی‌نژاد است وگرنه از دید وی خاتمی انحراف از مسیر انقلاب و اصول نظام بود.

خامنه‌ای به این ترتیب، ناخرسندی خود از چهره متاخر احمدی‌نژاد را بازگو می‌کند ضمن اینکه بر مثبت بودن اشتراکات وی تاکید می‌ورزد. از دید وی رئیس جمهور بعدی باید امتیازات چهره اولیه و همراه احمدی‌نژا د را داشته باشد و همان مسیر را با قوت و اعتقاد بیشتری ادامه دهد. وی یکی از مزایای احمدی‌نژاد را نیز جوانی وی می‌دانست.

بنابراین اگر سخنان خامنه‌ای را با فضای داخلی حاکمیت و آرایش اصول‌گرایان تطبیق دهیم، اعضاء جبهه پایداری بیشتر به این سخن نزدیک هستند. البته باید در نظر داشت که هنوز خامنه‌ای در خصوص رئیس جمهور آینده به نتیجه قطعی نرسیده است و این اتفاق در روز‌های نزدیک به تبلیغات انتخاباتی رخ خواهد داد. او در ادوار گذشته هر بار بازی جدیدی انجام داده است.

ماه‌های آینده روز‌های پر حادثه‌ای هستند و تحولات در عرصه سیاسی بعد از تعطیلی نوروز شتاب پیدا خواهند کرد. گذر زمان نشان خواهد داد توصیه‌ها و انتظارات خامنه‌ای تا چه میزان در عرصه واقعیت تحقق پیدا می‌کنند و او این بار قصد اجرای چه بازی‌ای را دارد.

رمز گشایی از سباست هسته‌ای خامنه‌ای

politics — Sun, 10 Mar 2013 09:02:17 +0000

علی افشاری

علی افشاری - سخنان سید علی خامنه‌ای در جمع نمایندگان مجلس خبرگان در تاریخ ۱۸ اسفند جنبه‌های دیگری از سیاست‌های اتمی حکومت را روشن ساخت. وی اعلام کرد که تصویر سازی مثبت مذاکره کنندگان از نشست آلماتی در خصوص برخورد واقع‌ بینانه غرب، امتیاز نیست بلکه اعتراف کوچکی به بخشی از حق ملت ایران است.

خامنه‌ای ارزش همین چیزی را که اعتراف کوچک خواند، به نشست بعدی موکول کرد تا صداقت و پایبندی غربی‌ها مشخص شود. بخش زیادی از سخنان او به توجیه دامنه‌دار بودن تنش هسته‌ای اختصاص داشت.

خامنه‌ای هدف اصلی غرب را نه برنامه هسته‌ای، بلکه رو در رو قرار دادن ملت و حکومت به شمار آورد. بر این مبنا وی مقاومت و تحمل سختی‌ها را تجویز کرد و از نمایندگان خبرگان خواست تا در کوره امید بدمند و مردم را قانع سازند که با استقامت و پایداری در برابر مشکلات، آینده خوبی را تجربه خواهند کرد.

وی با تکرار ادعاهای قبلی مدعی شد که غربی‌ها هیچگاه در مذاکرات صادق نبودند و می‌خواستند به افکار عمومی و دوستان ایران القا کنند که جمهوری اسلامی ایران منطقی نیست؛ اما حکومت به دستور وی میانجی‌گری ترکیه و برزیل را پذیرفت و «نشان داد که آمریکائی‌ها منطقی نیستند.»

در مجموع می‌توان از سخنان خامنه‌ای در زمینه بحران هسته‌ای نتیجه‌گیری‌های زیر را استخراج کرد:

ارتقاء سطح مذاکرات - خامنه‌ای مستقیما وارد پروسه مذاکرات هسته‌ای شده است و روند مذاکرات با دخالت هدایت مستقیم وی صورت می‌گیرد.

بهره‌برداری تاکتیکی از مذاکرات - خامنه‌ای در این سخنان صریح‌تر از گذشته برخورد تاکتیکی و به اصطلاح مذاکره برای مذاکره حکومت را آشکار ساخت. هدف از مذاکره حل مشکلات و دستیابی به توافق نیست، بلکه خلع سلاح غرب و خرید زمان برای پیش بردن برنامه هسته‌ای و قرار دادن طرف روبرو در مقابل عمل انجام شده است. در این خصوص شباهت‌های درخوری با استراتژی مذاکراتی کره شمالی پیش از دستیابی به بمب اتمی مشاهده می‌شود.

هدف از مذاکره حل مشکلات و دستیابی به توافق نیست، بلکه خلع سلاح غرب و خرید زمان برای پیش بردن برنامه هسته‌ای و قرار دادن طرف روبرو در مقابل عمل انجام شده است. حاکمیت ایران با طراحی عملیات روانی می‌خواهد غرب را در مظان این اتهام بنشاند که اهل مذاکره نیست. این شباهت درخوری با استراتژی مذاکراتی کره شمالی پیش از دستیابی به بمب اتمی دارد.

در اصل حکومت ایران نمی‌خواهد در افکار عمومی و نیرو‌های متحد در جهان و منطقه به گونه‌ای معرفی شود که اهل مذاکره نیست و به شکل صریح و علنی خط تقابل را دنبال می‌کند. بلکه با طراحی عملیات روانی می‌خواهد با حضور در مذاکرات و در عین حال اتخاذ رویکرد غیر سازنده و ایجاد اختلال، غرب را در مظان اتهام نشاند که اهل مذاکره نیست.

مزیت این رویکرد، همراهی بخشی از نیروهای سیاسی در جهان و ایران است که یا با غرب ضدیت دارند و یا از سیاست‌های غرب انتقاد می‌کنند.

فرصت تلقی کردن تحریم‌ها - خامنه‌ای معتقد است تحریم‌ها چالشی برای نظام ایجاد نکرده و نمی‌کنند. به باور وی این موضوع باعث افزایش تلاش‌های متخصصان داخلی و افزایش توانمندی‌های فنی و اقتصادی کشور شده است. مقاومت در برابر خواست‌های شورای امنیت و گروه ۱+۵ منجر به ارتقاء توان ایران در غنی سازی اورانیوم از سه درصد به بیست درصد شده است.

خامنه‌ای نسبت به تبعات منفی تحریم‌ها در تولید و زیر ساخت‌های اقتصادی کشور بی‌اعتناست و ارزش افزایش ظرفیت‌های هسته‌ای در کشور را بیشتر از بحران‌های بانکی، بیمه‌ای، خدماتی، رفاهی، سرمایه‌گذاری در کشور می‌داند.

تلقی مثبت از گذشت زمان - خامنه‌ای می‌پندارد گذشت زمان به نفع حکومت و به ضرر غرب است. به باور وی مشکلات اقتصادی غرب سنگین‌تر از مشکلات جمهوری اسلامی است و این بحران غرب را در آینده‌ای نه چندان دور زمین‌گیر می‌کند.

به زعم وی، حکومت ایران می‌تواند بر مشکلات اقتصادی فائق آید و برای همین در چشم‌انداز آینده، دستکم امکان دریافت امتیاز‌های بیشتر وجود دارد و یا می‌توان مصالحه هسته‌ای را با بهای بیشتر فروخت. همچنین در بهترین سناریو ایران می‌تواند خواست خود را بر غرب تحمیل کند و در تضاد با آمریکا خود را به عنوان یک قدرت منطقه‌ای تثبیت نماید.

استراتژی بقاء و تضمین امنیتی - خامنه‌ای بار دیگر در امتداد مواضع گذشته اعلام کرد طرح نگرانی از فعالیت‌های هسته‌ای ایران بهانه است و غرب هدف از پا انداختن حکومت ایران و تسلیم آن را دنبال می‌کند. از این رو از ابتدای بحران هسته‌ای دریافت تضمین امنیتی یکی از خواسته‌های اصلی حکومت بود.

در حال حاضر نیز از دید وی، اتخاذ استراتژی تقابلی مناسب‌ترین گارد دفاعی در برابر تهاجم غرب است و این استراتژی ظرفیت آن را دارد تا علاوه بر تهاجم، موجبات پیشروی حکومت و ارتقاء موقعیت آن در منطقه را نیز فراهم سازد.

نتیجه‌گیری:

با توجه به این سخنان و مضامین نهفته در آنها نمی‌توان انتظار گشایش بحران هسته‌ای را از نشست دوم آلماتی داشت. فرمانده ارشد هسته‌ای ایران، قصدی برای کاهش تنش هسته‌ای ندارد. به دنبال تفاهم نیست و اعتمادی نیز به غرب ندارد.

انتخابات ریاست جمهوری؛ فرصت تحرک سیاسی

politics — Sat, 09 Mar 2013 08:47:45 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی - انتخابات جمهوری اسلامی هیچ‌گاه آزاد و رقابتی و منصفانه نبوده است. شورای نگهبان صلاحیت مخالفان و متفاوت‌ها را رد کرده و کل دستگاه‌های تحت امر رهبری هم - از جمله فقهای شورای نگهبان- به سود فرد مورد نظر رهبر وارد بازی شده و می‌شوند.

در انتخابات همیشه تقلب- موثر یا ناموثر- صورت گرفته است. اگر یک اصلاح‌طلب از درون این فرآیند برون آید، دست و پایش در چنبره نظامی بسته می‌شود که می‌توان با قیاس‌های تاریخی آن را سلطانی خواند. در این ساختار، پیشاپیش از سیاستمدار اصلاح‌طلب امکان ایجاد تحولات بنیادین گرفته شده است.

اما ۸ سال گذشته چنان وضعیت را دگرگون کرده که معلوم نیست رئیس جمهور بعدی حتی قادر به حل و رفع مسائل و مشکلات اقتصادی باشد. (رجوع شود به مقاله در صورت پیروزی در انتخابات، چه کاری از دست اصلاح‌طلبان بر می‌آید)

در عین حال، آیت‌الله خامنه‌ای و بخش‌های اطلاعاتی و امنیتی نمی‌خواهند که چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب نامزد انتخابات ریاست جمهوری شوند. از آن مهم‌تر، نمی‌خواهند و نمی‌گذارند که یکی از چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب رئیس جمهور شود.

نیروهای نظامی و امنیتی دائماً از "فتنه ۹۲ " سخن گفته و می‌گویند. به زعم آنها، اصلاح‌طلبان، احمدی‌نژاد و یارانش و دولت‌های غربی به رهبری آمریکا، سه ضلع فتنه ۹۲ را تشکیل می‌دهند. (رجوع شود به مقاله فتنه ۹۲ یا فتنه سازی برای ۹۲)

به عنوان نمونه، سردار جوانی- مشاور سیاسی نماینده ولی فقیه در سپاه- در پانزدهم اسفند ۹۱ به فتنه اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست جمهوری ۹۲ اشاره کرده و درباره آنان گفته است: "همان کسانی هستند که فتنه ۸۸ را به وجود آوردند مثل عناصر سازمان مجاهدین، عناصر جبهه مشارکت و کسانی که مدیریت دوره دوم خرداد را در دست داشتند. هم در دوره اصلاحات و هم در فتنه ۸۸ اینها با عوام‌فریبی به دنبال ربایش انقلاب و سرقت انقلاب بودند و به دنبال براندازی در کشور بودند... حالا اگر کسانی که در یک زمانی با انقلاب و امام بودند پیدا بشوند و با شعار دفاع از ملت با شعار دفاع از امام با نوعی عوام‌فریبی از طریق نفاق به دنبال براندازی نظام دینی باشند این آیا خیانت به مردم به انقلاب به کشور نیست؟...

... در دوره اصلاحات با این مساله مواجه شدیم کاری که دشمنان بیرونی با جنگ هشت ساله با کودتا با ترور با بمب‌گذاری و غائله‌های تجزیه‌طلبی نتوانستند انجام بدهند، اینها از طریق دیگری براندازی را شروع کردند... دقیقا اینها به دنبال سکولاریزه کردن و حذف دین از عرضه اجتماعی بودند... حجاریان به صراحت گفت که ما دنبال جمهوری و دمکراسی بودیم. جمهوری و دمکراسی با ولایت فقیه به دست نمی‌آید دیگر صریح‌تر از این که دنبال حذف ولایت فقیه بودند."

آیت‌الله خامنه‌ای و نیروهای نظامی و امنیتی تحت امرش با فضاسازی دائمی می‌کوشند تا اصلاح‌طلبان، خودشان در انتخابات نامزد نشوند. اگر هیچ کس زندانی نبود، اگر احزاب و رسانه‌ها و انتخابات آزاد بودند؛ سخن گفتن از هزینه‌مند کردن انتخابات فاقد معنا می‌شد. اما اینک که نظام آزادیخواهان را به اسارت گرفته است، هزینه‌مند کردن انتخابات بیش از هر وقت دیگری به کنشی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.

آنان برای عدم شرکت اصلاح‌طلبان دست به هر کاری زده و می‌زنند. از جمله مطرح ساختن فیلم‌های ارتباط دهنده موسوی و کروبی به آمریکا. (رجوع شود به مقاله فیلم مستند مثلث و انتخابات ریاست جمهوری) در اسارت نگاهداشتن موسوی و کروبی و رهنورد و دیگر زندانیان، تهدید دائمی فعالان غیرزندانی و ...

پرسش: با این ساختار و در این شرایط چه می توان کرد؟

پاسخ: بهتر است که اصلاح‌طلبان انتخابات ریاست‌جمهوری را رها کرده و به کار خود بپردازند.

پرسش: کاری که آنان باید بدان بپردازند چیست؟

پاسخ: مطرح کردن آزادی موسوی و کروبی و بقیه زندانیان سیاسی.

پرسش: مگر طی چند سال گذشته محمد خاتمی، عبدالله نوری، موسوی خوئینی‌ها، احمد منتظری، آیت‌الله دستغیب، آیت‌الله صانعی، آیت‌الله بیات و... چنین نکرده‌اند؟ مگر خاتمی و نوری و احمد منتظری به دیدار خانواده موسوی و کروبی و دیگر زندانیان نرفته و نمی‌روند و خواهان آزادی آنان نمی‌شوند؟

سخن گفتن از آزادی زندانیان سیاسی توسط من مقیم خارج که هیچ هزینه‌ای ندارد، اما حمایت داخلی و دیدار با خانواده "سران فتنه" هزینه‌مند است و انصافا باید گفت که آنان در این زمینه کوتاهی نکرده‌اند.

آخرین مورد دیدار عبدالله نوری با فرزندان موسوی است. به قول معروف، این خواست تحصیل حاصل است. چه کسی در خارج از ایران می‌تواند مدعی شود که از نظر فکری و عملی و دوستی بیش از خاتمی و نوری و خوئینی‌ها و... به موسوی و کروبی و رهنورد نزدیک‌تر است؟

پاسخ: همه نیروها و گروه‌های سیاسی اصلاح‌طلب و ساختارشکن باید حول آزادی کلیه زندانیان سیاسی جبهه واحدی تشکیل دهند.

پرسش: تأکید همه- از جمله نامزدهای انتخابات- بر آزادی کلیه زندانیان سیاسی (از جمله موسوی و کروبی) یک مطالبه به حق است که بیش از همه توسط نیروهای داخل کشور دنبال می‌شود. اما آیا تا زمانی که کلیه زندانیان سیاسی آزاد نشده باشند، نباید انتخابات را برای آیت‌الله خامنه‌ای و نظام "هزینه‌مند" کرد؟

اگر هیچ کس زندانی نبود، اگر احزاب و رسانه‌ها آزاد بودند، اگر انتخابات آزاد بود؛ سخن گفتن از هزینه‌مند کردن انتخابات فاقد معنا می‌شد. اما اینک که نظام آزادیخواهان را به اسارت گرفته است، هزینه‌مند کردن انتخابات بیش از هر وقت دیگری به کنشی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.

انتخابات ریاست جمهوری- با تمامی مسائل و مشکلاتی که دارد و به کوتاهی بیان شد- دارای کارکردهای فراوانی است که نباید رهایش کرد. نامزد نشدن چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب ، خشنودی آیت‌الله خامنه‌ای و نیروهای سرکوبگر تحت امرش را فراهم می آورد.

بدین ترتیب آنان از شر نیرویی که دارای قدرت بسیج اجتماعی است خلاص می‌شوند و فقط با نیروی مخرب فاقد توان بسیج اجتماعی- یعنی احمدی‌نژاد- دست به گریبان خواهند بود. این یعنی انفعال تمام عیار و ادامه سکوت خیل بی‌شمار فعالان سیاسی.

اگر شکستن فضای مرگ و ایجاد تحرک اجتماعی ضروری است، انتخابات ریاست جمهوری یکی از این فرصت‌هاست. نفس اعلام کاندیداتوری چهره‌های شاخص تحرک‌زا بوده، امیدها را زنده خواهد کرد و شاید مخالفان را از انفعال در آورد.

انتخابات ریاست جمهوری، دارای کارکردهای فراوانی است که نباید رهایش کرد. نامزد نشدن چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب، خشنودی آیت‌الله خامنه‌ای و نیروهای سرکوبگر تحت امرش را فراهم می آورد. بدین ترتیب آنان از شر نیرویی که دارای قدرت بسیج اجتماعی است خلاص می‌شوند و فقط با نیروی مخرب فاقد توان بسیج اجتماعی- یعنی احمدی‌نژاد- دست به گریبان خواهند بود.

اگر مخالفان نمی‌خواهند که آیت‌الله خامنه‌ای انتخاباتی آرام و بدون دردسر داشته باشد، قطعاً باید محمد خاتمی، عبدالله نوری، موسوی خوئینی‌ها، احمد منتظری، محمد رضا خاتمی،محمد نجفی، هاشمی رفسنجانی، ناطق نوری و... کاندیدا شوند.

رد صلاحیت همه اینها هزینه بسیاری برای جمهوری اسلامی به دنبال خواهد داشت. بدون تردید خاتمی، نوری، خوئینی‌ها، منتظری و هر فرد دیگری که اصلاح‌طلبان روی او اجماع کنند، رد صلاحیت خواهد شد.

مصطفی تاج‌زاده یکی از شجاع‌ترین زندانیان سیاسی کنونی است که دائماً از درون زندان اوین آیت‌الله خامنه‌ای را نقد می‌کند. جسم بیمار او را شکنجه کردند، اما همچنان ایستاده و زمامداری خودکامانه خامنه‌ای را سلطنتی و شاهانه می‌خواند. او همچنان از شعار "انتخابات آزاد" دفاع کرده و "انتخابات فرمایشی و شاهنشاهی" مهندسی شده توسط سپاه را نفی می‌کند.

چرا او به همسرش می‌گوید: '' از قول من به آقای خاتمی بگو حتما برای کاندیداتوری ثبت نام کند بی واهمه از رد صلاحیت''؟ پاسخ روشن است؛ تاج‌زاده که هزینه می‌دهد و زندان خود را هم برای نظام هزینه‌مند کرده و می‌کند، به دنبال هزینه‌مند کردن انتخابات برای آیت‌الله خامنه‌ای است. او می‌گوید:

''من دو سال پیش هم گفتم و هنوز هم معتقدم بزرگ شورای نگهبان که جنتی باشه در مقابل خاتمی خیلی کوچکتر از آن هست که فکر رد صلاحیت ایشون رو بکنه... اینا می‌خوان اصلاح‌طلب‌ها خودشون پا عقب بکشن ولی کور خووندن و باید یاد بگیرن که هزینه کاراشون رو خودشون بدن".

آیت‌الله خامنه‌ای و نیروهای نظامی و امنیتی تحت امرش به هیچ وجه حاضر نیستند با تکرار انتخابات ریاست جمهوری ۷۶ یا ۸۸ رویارو شوند. به همین دلیل با فضاسازی دائمی می‌کوشند تا اصلاح‌طلبان، خودشان در انتخابات نامزد نشوند. برای این که پیامدهای رد صلاحیت چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب ناروشن است.

آنان نه تنها اینها را رد صلاحیت خواهند کرد، بلکه از هم اکنون لیست صدها چهره سیاسی تحرک‌آفرین را آماده کرده‌اند تا در موقعیت ضروری همگی را بازداشت کنند. پرسش مهم این است: در صورت رد صلاحیت اینها، اصلاح‌طلبان و جامعه چه واکنشی نشان خواهد داد یا چه واکنشی باید نشان دهد؟ با این که در این مورد می‌توان بسیار سخن گفت، اما سکوت مقتضای عقلانیت است.

اگر به چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب اعتماد وجود دارد، باید از این "سرمایه اجتماعی" علیه استبداد و برای گذار مسالمت‌آمیز به نظام دموکراتیک ملتزم به آزادی و حقوق بشر استفاده کرد. آیا عبدالله نوری که سه سال در اوین زندانی بود، نگران هزینه دادن شخصی است؟ او به دنبال دموکراتیزه کردن ساختار سیاسی است، نه "سوریه‌ای کردن" یا "تجزیه ایران".

آیت‌الله خامنه‌ای و نیروهای امنیتی با سرکوب نیروهای مخالف معتقد به روش‌های غیرخشونت آمیز، نیروهای تجزیه طلب و موجه ساز سوریه‌ای کردن ایران را به عنوان اپوزیسیون اصلی جمهوری اسلامی بر می‌گزینند. (رجوع شود به مقاله دلیل موجه حصر موسوی و کروبی)

اما دموکراسی خواهان وارد هیچ طرحی نمی‌شوند که ایران را به افغانستان و عراق و سوریه تبدیل کند (خشونت‌های سوریه را هم اخلاقاً موجه قلمداد نمی‌کنند). هدف آنان دموکراتیزه کردن جامعه و کل ساختار سیاسی است، نه تبدیل ایران به ویرانه‌ای با میلیون‌ها کشته و زخمی و آواره.

گذار از "استبداد دینی" به "نظام دموکراتیک"- که نظامی سکولار است- یک چیز است، و گذار از ایران و تجزیه آن چیزی دیگر.

اسلامی‌سازی انجمن حکمت و فلسفه

politics — Thu, 07 Mar 2013 23:33:10 +0000

میثم بادامچی

میثم بادامچی − موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، یا آن گونه که بطور شفاهی معروفتر است "انجمن حکمت و فلسفه"، یکی از مهم‌ترین نهادهای آموزش علوم انسانی در سطوح تحصیلات تکمیلی در ایران است. حدود دو سال قبل به حکم وزیر علوم دولت احمدی‌نژاد کامران دانشجو، ریاست انجمن حکمت و فلسفه عوض شد، و جای دکتر غلامرضا اعوانی، مدیر محبوب و خوشنام این موسسه را یکی از شاگردان و نزدیکان آیت الله مصباح یزدی، حجه الاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه گرفت.

در این مدت، در کنار این، تعداد محسوسی از دیگر روحانیون نزدیک به آیت الله مصباح یزدی و موسسه امام خمینی ایشان در قم صاحب کرسهای تدریس و تحقیق درانجمن حکمت و فلسفه ایران شدند. این نوشتار واکنشی و تحلیلی در مورد این تغییرات اخیر در انجمن حکمت است.

به عنوان نمونه‌ای از تحولات حاصله از تغییر مدیریت، امروز در موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه حجه الاسلام عبدالحسین خسروپناه "تبیین مدل‌های مختلف از علم دینی" را تدریس می‌کنند، حجه الاسلام مبلغی درس "ظرفیت شناسی فقه اسلامی برای علوم انسانی" را ارائه می‌کنند، حجت‌الاسلام و المسلمین حمید پارسانیا درس‌گفتارهای "مبانی فلسفی علوم انسانی" ارائه می‌دهند و حجه الاسلام ربانی گلپایگانی "کلام جدید" و "بررسی تطبیقی مبانی کلامی امامت در فرق مذاهب اسلامی" تدریس می‌کنند. حجه اسلام احمد واعظی هم در انجمن حکمت فلسفه سیاسی تدریس می‌کنند. این درس‌گفتارها و این اساتید جدیدند و در گذشته انجمن حکمت و فلسفه چندان خبری و اثری از آنها نبود.

شکل سایت انجمن حکمت هم عوض شده است. مقدار معتنا‌بهی مطلب وخبر در مورد فقهایی که به نوعی ایدئولوگ رسمی جمهوری اسلامی محسوب می‌شوند، یعنی آقایان مصباح یزدی، جوادی آملی، حسن زاده آملی، جعفری سبحانی، مجتبی تهرانی، فیاضی، و غیره، درسایت موسسه دیده می‌شود که نشان از تغییر رویکرد مدیریتی در دوران آقای خسروپناه دارد. جالب آنکه ربطی برخی از این مطالب با فلسفه (که انجمن حکمت اساساً برای رواج آن تاسیس شده است) اصلاً معلوم نیست و خواننده‌ای که خبر از گذشته موسسه نداشته باشد، ممکن است تصور کند با سایت مدرسه‌ای در قم مواجه است. از جمله مطالب جدید سایت موسسه می‌توان به "عیادت حضرت آیت الله خامنه‌ای از علامه حسن زاده"، ۲۵ فایل صوتی در "پاسخ به شبهات کلامی وهابیت" توسط سید جعفر سبحانی، یا پستهایی در مورد "ارکان حکومت اسلامی"، یا فریب‌های بهائیت در بحث تاویل، اشاره کرد. به نظر می‌رسد در دو سال گذشته سیاست مدیریتی اینگونه بوده که برای اینکه زهر سکولار و غیردینی فلسفه‌های غربی که در دوران مدیریتهای قبلی در موسسه تدریس می‌شده از فضای انجمن حکمت گرفته شود، مقدار معتنا بهی دروس حوزوی، توسط روحانیونی که تربیت یافته موسسات مورد تایید در قم هستند، در موسسه تدریس شود. قسمت مهمی از فعالیت‌های انجمن حکمت در دوره جدید گویا صرف نقد آرا روشنفکران دینی شده است. (به‌عنوان بنگرید به نقد مصطفی ملکیان).

در کنار به کارگیری کادر جدیدی ازروحانیون، یکی دیگر از سیاستهای انجمن حکمت در دوران مدیریت آقای خسروپناه گویا اخراج اساتید چون محسن کدیور، عبدالکریم سروش، و سروش دباغ از موسسه بوده است. جای شکر دارد که هنوز قسمت مهمی از قدیمیها در موسسه حضور دارند و به تدریسها و تحقیقهای خویش، علی‌رغم این شرایط جدید، مشغولند.

سروش دباغ اخیرا در نوشته‌ای با عنوان "هر آنکه کشته نشد از قبیله ما نیست" به ماجرای اخراج خویش از انجمن حکمت و فلسفه اشاره کرده است. آنطور که او می‌نویسد، در حکم صادر شده برای اخراج که نسخه الکترونیکی آن برایش ارسال شده است، علت اخراج "غیبت غیر موجه" ذکر شده. واضح است که در پس این عذر به ظاهر اداری، دلیلی سیاسی برای اخراج سروش از انجمن حکمت خوابیده است.

در نوشته سروش دباغ می‌خوانیم:

"به رغم شوق وافری که به تعلیم و تعلم و نوشتن در فضای فلسفی و فرهنگی ایران و مصاحبت و مباحثه با دانشجویان فهیم و فلسفه پژوهان عزیز ایرانی داشته و دارم؛ حدود دو سال پیش، به سبب فشارهای سیاسی پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸، تنها به علت پیوند پدری- فرزندی با عبدالکریم سروش، تلخکامانه مجبور به ترک دیار و کاشانه شدم و در این سوی دنیا سکنی گزیدم. من غیبت کرده ام، اما نه غیبت غیر موجه؛ درخواست تمدید مرخصی - با توجه به اینکه پس از خروج از کشور به تدریس و تحقیق در دانشگاه تورنتو مشغول شده بودم- و تعیین وضعیت اداری و استخدامی من از جانب خودم و وکیلم به صورت کتبی و حضوری از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری چند بار پیگیری شد و البته راه به جایی نبرد. بعید می‌دانم اگر آنچه بر من رفت، بر جناب خسروپناه رفته بود و ایشان قدری از آن بی‌پناهی‌ها، دلهره‌ها، تهدید‌ها و ناامنی‌ها را می‌چشید و نیروهای امنیتی به او می‌گفتند «آماده شهادت باش» و « عوامل اسرائیلی ترا هم مثل خواهر زاده میر حسین موسوی ترور می‌کنند»، زودتر از من محل کار و کاشانه خود را رها نمی‌کرد...البته من در این میان تنها نبودم؛ پیش از من نیز احکام اخراج عبدالکریم سروش و محسن کدیور، دیگر اعضاء هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در دو سال اخیر صادر شده؛ حکم محسن کدیور هم نظیر من در دوران صدارت یک و نیم ساله خسروپناه امضاء شده است. در حکم عبدالکریم سروش تصریح شده که سخنان «ارتداد آمیز» او درباره وحی و نبوت از دلایل اخراج او بوده است."[1]

به اعتقاد نگارنده این سطور تمام این تحولات در انجمن حکمت و فلسفه، از اخراج اساتید دگراندیش تا اضافه کردن روحانیون اسلامگرا به کادر آموزشی را، می‌توان با منطق پروژه شکست خورده اسلامی‌سازی علوم انسانی، که از دوران تکیه احمدی‌نژاد بر ریاست جمهوری در سال ۸۴ رونقی جدید گرفت، فهمید. پروژه اسلامی کردن دانشگاهها البته نه با ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، که خیلی قبلتر با واقعه‌ی بدیمن انقلاب فرهنگی استارت خورده بود. محمدتقی مصباح یزدی امروز مهم‌ترین نظریه‌پرداز نظریه اسلامی سازی علوم انسانی در میان نزدیکان و منصوبان آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران است. برای فهم منطق و سویه تغییرات جدید در انجمن حکمت و فلسفه و انتساب دکتر خسروپناه به ریاست این موسسه، که از قضا چنانکه اشاره کردیم بسیاری از مدرسین روحانی جدید انجمن حکمت و فلسفه مانند ایشان از از شاگردان آقای مصباح اند، بد نیست به بررسی نظرات سخنرانی آقای مصباح یزدی در مورد اسلامی کردن علوم انسانی، بر اساس یک سخنرانی از ایشان ایراد شده با عنوان "جستاری در ماهیت اسلامی‌سازی علوم"، که از قضا در سایت جدید انجمن حکمت و فلسفه در آبان ۱۳۹۱باز نقل شده است، بپردازیم.[2]

مصباح یزدی و پروژه اسلامی سازی علوم انسانی

مصباح یزدی در آن سخنرانی می‌گوید پروژه انقلاب اسلامی، پروژه اسلامی کردن تمام عناصر فرهنگ ایران است، برای نیل به موفقیت در این هدف لاجرم باید دانشگاه را به عنوان یکی از مهمترین ارکان فرهنگ در هر جامعه اسلامی کرد. بدون اسلامی کردن دانشگاه انقلاب اسلامی به اهداف خویش دست پیدا نخواهد کرد. از همان اوایل که به دستور آقای خمینی ستاد انقلاب فرهنگی تشکیل گردید (ستادی که بعدا به شورای عالی انقلاب فرهنگی مبدل گشت)، واژه اسلامی شدن دانشگاه‌ها مطرح شد. یکی از کارهایی از همان زمان انقلاب فرهنگی به نام اسلامی کردن دانشگاهها در دانشگاههای ایران رواج داده شده است، ساختن مساجد جدید در دانشگاهها، تاکید بر برگزاری نمازهای جماعت در دانشگاهها و برگزاری مراسم عزاداری در دانشگاه بود. برگزاری هفتگی نماز جمعه در دانشگاه تهران از همان زمان گویا باب شد. از نظر آقای مصباح یزدی منظور از اسلامی شدن دانشگاه نه این قبیل اقدامات صوری، که آن بود که آموزه‌های دانشگاه بر اساس باورها و ارزش‌های اسلامی باشد. او می‌پرسد "در مقام علت‌یابی باید در این زمینه آسیب‌شناسی شود که چرا حرکت‌هایی که از اول انقلاب برای اسلامی کردن دانشگاه‌ها شروع شده بود پیشرفتی نداشت و دوام پیدا نکرد؟ " در پاسخ به این سئوال مصباح دوعامل "بسیار دشوار، پر هزینه، و نیازمند به زمان" بودن اسلامی‌‌سازی دانشگاه‌‌ها، "مصادف شدن این جریانات با دفاع مقدس...که هشت سال وقت و توان دست‌اندرکاران را به خود مشغول کرد" را مطرح می‌کند.

مصباح یزدی تاکید دارد که پروژه اسلامی کردن دانشگاهها از پروژه‌هایی است که آیت الله خامنه‌ای به شدت آنرا پیگیری کرده است: "در خلال سه دهه گذشته و این چند سال از دهه چهارم کسی که دلسوزانه در مراحل مختلف بر این مسئله تأکید کرده و هشدار و رهنمود داده است، مقام معظم رهبری ایده الله تعالی است. ایشان... بارها راجع به نهضت نرم‌افزاری، تولید علم مطالبی فرموده‌اند." گویا در مطالبات آقای خامنه‌ای در زمینه علوم، آنچه مربوط به شاخه‌های علوم طبیعی و محض و نیز تکنولوژی بوده است بنا بر تصور متولیان امر تاحدودی به نتایج خوبی رسیده، اما در زمینه علوم انسانی، احتمالاً تا قبل از احمدینژاد، پیشرفت زیادی نداشته است. مصباح شادمان از تسلط کامران دانشجو بر وزارت علوم، و عزمی که وی در سالهای گذشته در زمینه اسلامی کردن دانشگاهها از خود نشان داده است، می‌گوید: "امروز -خدا را شکر- کسانی احساس مسئولیت کردند و به ندای مقام معظم رهبری لبیک گفتند و حرکتی را شروع کردند." می‌توان حدس زد تغییر مدیریت انجمن حکمت و فلسفه در دو سال اخیر یکی از ابعاد این حرکت است.

سه روش برای اسلامی‌‌سازی علوم

مصباح معتقد است که از زمان انقلاب فرهنگی تا امروز عمدتاً سه روش برای اسلامی کردن علوم انسانی بکار گرفته شده است. او بیش از همه خود را مقید به روش سوم می‌داند.

روش اول تکیه بر منابع نقلی، چون قرآن و حدیث، بجای تکیه بر تجربه، چنانکه در علوم رایج است، می‌باشد. براساس توضیح مصباح، در این روش:

"منظور از اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها، تغییر متد تحقیق است، یعنی مثلا به جای تجربه و تحقیق در آزمایشگاه، به قرآن و حدیث مراجعه کنیم تا بدانیم درباره این مطالب چه وارد شده است و ما نیز همان‌ها را مطرح کنیم، مخصوصا در علوم انسانی که ارتباط زیادی با مسائل دینی داشته و احیاناً بعضی از نظریات علوم انسانی با نظریات دینی اصطکاک زیادی دارند. این افراد معتقد بودند که باید روش تجربی را حذف کرده و به جای آن از روش علوم نقلی و به قول ما طلبه‌ها از روش فقاهتی استفاده کنیم." مصباح یزدی اعتراف می‌کند این روش "تصور بسیار خامی بود"، تقریباً به شکست آن اعتراف می‌کند.

روش دومی که در توصیف مصباح برای اسلامی کردن علوم انسانی در حالت خاص، و علوم در حالت عام، پیگیری شده آن است که کتابهای درسی بازنگری شوند، قسمتهایی که با آیات و روایات ناسازگارند حذف شوند، و سایر بخشها، احیانا با مقداری حواشی و توضیحات، باز آورده شوند. این روش خصوصا از سوی کسانی پیشنهاد داده شده بوده که معتقد بوده‌اند نمی‌توان علوم انسانی را با تکیه بر آیات قرآن و اخبار و دلیل تعبدی موجود درمتون فقهی یا حدیثی، جواب داد. بسیاری از مسائل علوم در آیات و روایات مطرح نشده و در نتیجه در متون دینی پاسخی مستقیم به آن‌ها داده نشده است. در این رویکرد:

"منظور از اسلامی کردن علوم این است که علوم به نحوی تبیین و تدریس شوند که تضادی با اسلام نداشته باشند. آن دسته از علومی که اصلاً اصطکاکی با اسلام ندارند و موضوع آن‌ها به مسائل اسلامی ربطی ندارد به حال خود باقی بمانند، اما مواردی که با نظریات اسلامی اصطکاک پیدا می‌‌کند و احیاناً در آن‌ها نظریات مخالف اسلام مطرح می‌شود، حذف شده و به جای آن نظریات اسلامی تبیین شود." (مصباح، همان)

به دنبال این روش شورای عالی انقلاب فرهنگی عهده دار آن شد که کتاب‌های دانشگاهی را در اختیار عده‌ای از روحانیون یا به تعبیر مصباح "فضلای متدین" قرار دهد تا ایشان بعد از مطالعه کتب مزبور، نقص‌ها و موارد متضاد با نظریات اسلامی را در آنها مشخص کنند، آن موارد را حذف کنند، و یا نظریه‌ای جایگزین در مقابل آن‌ها بیان کنند. در توصیف مصباح:

"چندین سال زمان، بودجه و نیرو برای پرداختن به این امور صرف شد و عده زیادی از طلاب حوزه هم مشغول همین کارها بودند، البته فعالیت آن‌ها در راستای همان جمع‌آوری اشکالات پس از مطالعه کتاب‌‌های دانشگاهی بود و کار به نقد و بررسی نکشید و همان هفت-هشت سال کافی بود که به همین امور پرداخته شود."

مصباح اعتراف می‌کند که این کار هم "نه به جایی می‌رسید و نه روش معقولی برای اسلامی‌‌سازی دانشگاه‌‌ها به شمار می‌‌رفت." (همان) رویکرد دوم در مورد اسلامی سازی علوم انسانی به این ترتیب امروز شکست خورده است.

رویکرد سوم، کماکان در چنبره درک ساده‌اندیشانه و بسیط از مبانی علوم انسانی

پس از ذکر این دو رویکرد، مصباح به رویکرد سوم در مورد اسلامی کردن علوم انسانی، که گویا امروز بیشتر مورد پسند خود او و رهبر جمهوری اسلامی آقای خامنه‌ای است، اشاره دارد: "مقام معظم رهبری بر این مطلب تأکید کرده‌‌اند و اشاره فرموده‌‌اند که علوم انسانی موجود در دانشگاه‌ها بر مبانی ماتریالیستی مبتنی است." در این رویکرد قرار است علوم انسانی از مبانی ماتریالیستی پاک شوند. این رویکرد بر نقد مبانی ماتریالیستی علوم انسانی جدید استواراست. این پروژه‌ای است که گویا تیم جدیدی که اخیراً به انجمن حکمت و فلسفه اضافه شده اند، یعنی حجج اسلام خسروپناه، پارسانیا، مبلغی، واعظی، ربانی گلپایگانی، و غیره در پی تحقق آنند. مصباح، یا کسی که پروژه را گویا او تعریف کرده است، معتقد است همه علوم برای اثبات مسائلشان به اصولی نیاز دارند که "یا بدیهی و از اصول متعارفه‌‌اند، یا از اصول موضوعه‌ای هستند که قبلاً در علم دیگر و نهایتاً در فلسفه اثبات شده‌‌اند". بر این اساس علوم باید دارای مبنای درست و پایه اساسی باشند، بدون تبیین اصول موضوعه یک علم یا بدون پذیرش اصول موضوعه‌‌ای که در جای دیگر تبیین شده است نمی‌‌توان چیزی را ادعا کرد که آن علوم نفی می‌کنند."

علوم انسانی باید بر مبانی معرفت‌‌شناختی، هستی‌شناختی و انسان‌‌شناختی درست مبتنی باشند، نه هرنوعی از معرفت‌‌شناختی، هستی‌شناختی و انسان‌‌شناختی. مصباح یزدی مسئله اثبات وجود روح را بخش خیلی مهمی از پروژه اسلامی سازی علوم انسانی می‌داند و می‌نویسد:

"ادعای ما این است که می‌توان منظومه‌ای از علوم و معارف را ارائه داد که منطقی‌ترین بحث‌ها در آن مطرح شده و به اثبات رسیده باشد، یعنی از اساسی‌ترین و بنیادی‌ترین نقطه‌ها –معرفت‌‌شناسی- شروع شود و به دنبال آن، هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، و علوم انسانی مطرح شود. باید با معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی –فلسفه- و انسان‌شناسیِ صحیح وارد بحث‌‌های علمی شد؛...شناخت انسان و ساحت‌های وجودی‌اش نقش مهمی در بحث‌‌ها دارد....می‌‌توان از نقطه‌ای شروع کرد که ریشه‌ای‌ترین مسائل حل شود و به لحاظ منطقی باید همین کار را انجام داد تا بر اساسش مسائل منطقی پله پله پیش برود تا به شناخت حقیقت انسان برسد.... باید بررسی کرد که روح در انسان چه موقعیتی دارد و پدیده‌های روحی چگونه است؟... نمی‌توان بدون دلیل با مشاهده عکس‌‌العمل‌‌هایی از مغز، روح را همان خواص مغز دانست....هم روح در بدن اثر دارد، هم بدن در روح. روح موجودی است که خواص، آثار، و فعالیت خودش را دارد. چگونه می‌‌توان این حقایق را انکار کرد و کار روان‌شناسی را [بسان متجددین] فقط بررسی رفتارهای ظاهری و قابل آزمایش انسان دانست؟.... وجود روح، اساس همه اعتقادات به معاد و عوالم مافوق این عالم جسمانی است. انکار روح و پذیرش صِرف انفعالات مغزی به معنای دروغ دانستن معاد، وحی، عالم برزخ، قیامت، جبرئیل، و... است." مصباح می‌گوید "همین مطلب در سطح بالاتری نسبت به خدا هم مطرح می‌شود."

از نظر مصباح اثبات خداوند و روح یک بخش از نقد علوم انسانی رایج است. نقد کلی‌ او آنست که علوم انسانی جدید بر اصول موضوعه غیر الهی و ماتریالیستی مبتنی هستند. مصباح یزدی به این پرسش جواب نمی‌دهد، که نکات فوق، یعنی اینکه خدا یا روح وجود دارد یا ندارند، چندان ربطی به اخراج سیاسی اساتید دگراندیش علوم انسانی چون سروش و کدیور، به خاطر نقد صریح ایشان بر ولایت فقیه ندارد. عبدالکریم سروش و محسن کدیورهم به خدا و هم به روح باور دارند. با این حال تو گویی اینکه از نظر جناب مصباح و شاگردان ایشان هرکسی مخالف نظریه ولایت فقیه باشد، مادیگراست. هکذا پاپ و روحانیون پروتستان، یا خاخامهای یهودی، هم به وجود روح و خداوند باور دارند. آیا این سبب خواهد شد ایشان به نظریه‌ ولایت فقیه و حکومت اسلامی باور داشته باشند؟

آقای مصباح یزدی مدعی است که آنچه مورد توصیه ایشان و مورد تبعیت شاگردان ایشان در میان روحانیون است "فعالیتی صد در صد علمی و جدید برای اصلاح علوم در دنیا است" که در نتیجه آن "همه عالم ریزه‌خوار خوان شما خواهند شد". به علاوه "منظور از اسلامی کردن علوم، یک کار تعبدی و تعصب‌آمیز برای اثبات یک گرایش ایدئولوژیک یا کار سیاسی نیست.":

"اوایل انقلاب اگر چنین سخنانی گفته می‌‌شد مورد استهزاء قرار می‌‌گرفت و تلقی ادعای بسیار بزرگ و نشدنی می‌شد. یکی از اساتید دانشگاه در بحثی که پیرامون جریانات سیاسی کشور با هم داشتیم می‌‌گفت غرب در ساحت علم با سرعت نور در حال پیشروی است و ما هر چه سرعت بگیریم باز هم تناسبی برقرار نمی‌‌شود.... وی که از انقلابیون بود صادقانه می‌‌گفت ما برای استفاده از تکنولوژی پیشرفته چاره‌ای جز سازش با آمریکا نداریم... آن وقت جوابی به ایشان عرض کردم، ولی نتوانستم به ایشان عرض کنم که جوان‌های ما که غنی‌سازی اورانیوم را به اینجا رساندند تکنولوژی را از کجا گرفتند و با کجا ساختند تا اینها را دریافت کنند؟ "

یکی از مهم‌ترین خطاهای آقای مصباح یزدی (که در میان طیف نظامی-امنیتی تحت تاثیر افکار ایشان نیز دیده می‌شود) آنست که منطق موفقیت نظامی، و منطق موفقیت در زمینه علوم انسانی، را یکی می‌انگارد، و غافل از تفاوت میان ایندو از زمین تا آسمان است: "خداوند متعال در جبهه‌ها به ما نشان داد که با دست خالی هم می‌توان با پیشرفته‌ترین تکنولوژی نظامی دنیا مبارزه کرد، اما خیال کردیم مددهای الهی مختص به جبهه است. حالا باید بفهمیم که خدای جبهه با خدای دانشگاه یکی است." سوی دیگر این تصور البته ابزار جنگ نرم خواندن مدرسان علوم انسانی جدید در کیهان و فارس نیوز و رجا نیوز خواهد بود. بنا بر این اندیشه اگر جمهوری اسلامی توانسته است در زمینه تکنولوژی به پیشرفتهایی دست یابد، این پیشرفتها در زمینه علوم انسانی هم با همان منطق میسر است.

شکست پروژه اسلامی سازی علوم انسانی

باید تجربه فروپاشی کمونیسم و بلوک شرق را به دقت خواند. اتحاد جماهیر شوروی در زمینه نظامی و تکنولوژیکی یکی از پیشرفته-ترین کشورهای جهان بود. جمهوری اسلامی هرقدر هم بکوشد و پول صرف کند، خیلی بعید است بتواند به سطح قدرت شوروی سابق در این زمینه‌ها برسد. ولی همین شوروی (چنانکه از وضعیت علوم انسانی در جمهوریهای استقلال یافته از شوروی سابق هم معلوم است) در زمینه علوم انسانی حرفی برای گفتن نداشت. چنانکه سید جواد طباطبایی در بحث از وضعیت پژوهشهای علم تاریخ در اتحاد شوروی سابق اشاره کرده است، "با فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم از انبوه‌های پژوهش‌های تاریخی که در انستیتوهای مارکسیسم-لنینیسم با اتلاف منابع بسیار فراهم آمده بود، جز زباله‌دانی فراهم نیامد." (نظریه حکومت قانون در ایران، ص.۵۳۲) سخن طباطبایی را احتمالاً می‌توان به تحقیقات انجام شده در بسیاری دیگر از شاخه‌های علوم انسانی و فلسفه در "انستیتوهای مارکسیسم-لنینیسم" شوروی تعمیم داد.

جمهوری اسلامی از برخی جهات شباهتهای مهمی با اتحاد جماهیر شوروی سابق دارد. باید گفت پروژه اسلامی کردن علوم انسانی و فلسفه در ایران امروز پروژه‌ای شکست خورده است. پروژه اسلامی کردن علوم انسانی برخلاف تصور نظریه‌پردازان آن، و علیرغم بودجه‌های کلانی که صرف آن می‌شود (بودجه موسسه امام خمینی آقای مصباح در قم یا تحولات اخیر انجمن حکمت نمونه اش)، از مادر مرده به دنیا آمده است. اگر کسی که تاریخ دنیا و خصوصا تاریخ اتحاد جماهیر شوروی سابق و فروپاشی آن نظام ایدئولوژیک را به دقت بخواند، در خواهد یافت که همانقدر که موسسات تحقیقاتی مارکسیستی-لنینیستی در شوروی موفق شدند علوم انسانی ضد بورژوازی، و طرفدار انقلاب پرولتاریا بدست دهند، جمهوری اسلامی هم قادر خواهد بود در پروژه اسلامی کردن موسساتی چون انجمن حکمت و فلسفه موفق شود.

رهبران جمهوری اسلامی و نظریه‌پردازان آنها چون آقای مصباح در جهل در مورد منطق پیشرفت علوم انسانی جدید و تفاوت آن با موفقیت محدود در زمینه‌های تکنولوژیکی، در این بپندارند که با تکیه نصفه و نیمه بر علوم سنتی حوزوی که در دوران پیشامدرن در حوزه‌های علمیه شیعی تدریس می‌شده‌اند، و بدون خوانش انتقادی و پالایش جدی این علوم در سایه دستاوردهای علوم انسانی جدید، خواهند توانست علوم انسانی اسلامی به دست دهند.

علوم انسانی و فلسفه با فهم انسانی سروکار دارند. پژوهشگر فلسفه یا علوم انسانی باید به قول کانت (در مقاله "روشنگری چیست؟ ") جرئت فهمیدن داشته باشد. نسل جدید جوانان علوم انسانی خوان در ایران و خارج از ایران، علی رغم میل و کوشش و هزینه‌های هنگفت متولیان امور و اسلامگرایان، امروز جرئت فهمیدن یافته است، و نه زور بازوی نیروهای نظامی امنیتی و نه پشیبانی مالی هنگفت برای استیلای دانش آموختگان حوزوی تربیت شده توسط موسسه‌های دینی مورد تایید حکومت بر سر مهم‌ترین مراکز آموزش علوم انسانی نتوانسته است مانع از این امر شود. این موفقیت روشنفکرانه را می‌توان از ناامیدی آیت الله مصباح یزدی ازاسلامی سازی دانشگاهها، دید و مشاهده کرد (گرچه باید منتظر زمان بیشتری بود تا ایشان و تابعین ایشان متوجه بی حاصل بودن رویکرد سوم هم شوند.)

پانویس‌ها:

[1] در دوران ریاست قبلی پژوهشگاه علوم انسانی و در دهه هفتاد، حکم اخراج سروش از انجمن حکمت و فلسفه، که در آنزمان زیرشاخه‌ای از پژوهشگاه علوم انسانی بود، از سوی وزارت علوم صادر شد. این حکم در دوران صدارت مصطفی معین بروزارت علوم، یعنی در دوران اصلاحات، نقض شد، ولی در دوران تصدی مدیریت وزارت علوم توسط کامران دانشجو، و همزمان با صاحب منصبی آقای خسروپناه در موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، دوباره با بهانه‌ای احیا واجرا گردید.

[2] مشروح سخنان مصباح یزدی در سایت انجمن در دسترسی است: لینک.

رفع فرهنگ

politics — Fri, 01 Mar 2013 12:55:04 +0000

باوند بهپور

باوند بهپور − اگر افکار عمومی را معیار بررسی فضای دموکراتیک بگیریم و آن را از خلال تاریخ معاصر بخوانیم دورنمایی هراس‌انگیز از سال‌های پیش رو خواهیم داشت.

شکل‌گیری پدیده‌ای به نام افکار عمومی (public opinion) به عنوان یکی از اقتضائات دولت-ملت‌ جدید در ایران در دوران قاجار آغاز شد و به‌تدریج کارکرد و قدرت‌ خود را شناخت. با این حال این کلمه هنوز هم به فارسی معنای روشنی ندارد. همان تفاوتی که بین «شهروند» و «آحاد مردم» به چشم می‌خورد بین افکار عمومی و «میانگین آراء مردم» هم هست. «ملت» اساساً خودش را از طریق افکار عمومی می‌شناسد؛ افکار عمومی جایی است که «عقیده» شکل می‌گیرد. عقیده‌ لزوماً از منافع و تمایلات شخص پیروی نمی‌کند. بسیار محتمل است که فرد عقیده‌ای را در فضای عمومی به زبان بیاورد که منطبق بر چیزی نباشد که در فضای خصوصی می‌اندیشد، آن هم نه چون تحت فشار نگاه دیگران است یا ریا می‌کند، بلکه چون باید اندیشه‌اش را به زبانی ترجمه کند که افکار عمومی برای خود ساخته‌.

افکار عمومی ترجمه‌ی واقعیت به حقیقت نیست و لزوماً به نتایج صحیح نمی‌رسد بلکه واکنش مردم به تصوری است که از وقایع پیدا می‌کنند. این واکنش را نمی‌توان در حالت خفته مانند پدیده‌ای آماری و ریاضیاتی تخمین‌ زد یا بررسی کرد: صرفاً در فضای عمومی امکان حیات دارد. اشخاص بر‌حسب سواد و محبوبیت و نفوذ کلام خود بر این حیات تأثیر می‌گذارند و مشتاق‌ هم هستند که تأثیر بگذارند چرا که باعث می‌شود به مجموعه‌ای بزرگ‌تر احساس تعلق ‌کنند. مردم به همین دلیل اخبار می‌بینند و روزنامه می‌خوانند: وقت‌ خود را به اطلاع از اموری اختصاص می‌دهند که مستقیماً بر آن‌ها دستی ندارند اما به صرف همین اطلاع و تسلط بر این زبان، احساس می‌کنند بر آن‌ها مسلط‌اند. همین اتصال به افکار عمومی به مثابه سیستم عصبی پیکره‌ای بزرگ‌تر است که در درازمدت نوعی تعلق «ملی» می‌سازد. شخص، داستانی را دنبال می‌کند که منافع شخصی‌اش در آن ادغام شده و با سرنوشت آن گره خورده.

افکار عمومی چون از جنس «زبان» است موقعی معنا دارد که مردم آن را به کار ببرند. باید قابل مشارکت باشد و این امکان را ایجاد کند که شخص بتواند به صورتی غیرشخصی فکر کند. با این حال، افکار عمومی تنها شیوه‌ی سازماندهی حیات ذهنی جامعه نیست همچنان‌که گردن دادن به افکار عمومی تنها راه کسب مشروعیت و سازماندهی قدرت نیست. افکار عمومی در حکم بازار آزاد عقاید است. این بازار را البته می‌شود محدود کرد یا به انحصار درآورد. زمانی که تمام عرصه‌های عمومی همزمان تملک شود می‌توان فضای تولید آن را اساساً از میان برداشت. در این حالت تصور ملت از خود به مرور مبهم می‌شود؛ اشخاص صرفاً «احساس» می‌کنند و نمی‌توانند تصور روشنی از وضعیت خود شکل بدهند. اما این‌ در قالب فرایندی تاریخی قابل انجام است.

"افکار عمومی" در دوره مشروطیت

تاریخ مشروطیت به تاریخچه‌ی مطبوعات و افکار عمومی در دوران قاجار گره خورده است. در پی تغییرات معادلات جهانی و تضعیف جایگاه ایران و کاهش قدرت دولت مرکزی، جامعه‌ی ایرانی به تحولات داخلی و خارجی به‌رغم تمام نابسامانی‌های سیاسی و اداری همچون بدنه‌ا‌ی ارگانیک واکنش نشان ‌داد و این واکنش نشانه‌ای از مفهوم «ملت» داشت.

وقتی که نسیم شمال در ۱۲۸۶ ش. می‌نوشت:

«کو همت و كو غیرت و كو جوش فتوت؟ كو جنبش ملت؟

دردا كه رسید از دو طرف سیل فتن وای! ای وایِ وطن، وای!»

خوب می‌دانست که جملات‌اش چه تأثیری بر مخاطبان‌ دارد.

بحث کرده‌اند (۱) که آیا این تصور را می‌توان بر تلقی امروزی از ملت قابل انطباق دانست یا نه. ماشاءالله آجودانی پیشنهاد می‌کند که این تلقی در ابتدا به مفهوم «امت» نزدیک‌تر بوده تا ملت. روشن است که افکار عمومی در این دوران فضای گفت‌‌و‌شنود است و نه گفت‌و‌گو. منورالفکرها و سیاسیون و علما می‌گویند و دیگران می‌شنوند. برای اولین‌بار «مردم» را به عنوان نیروی محرکه‌ی تغییرات فرامی‌خوانند و صدا می‌زنند اما به عنوان رهبر و راهنمایشان نه یکی از میان ایشان. اگر میرزاده‌ی عشقی مردم را صدا می‌زند و می‌خواهد که «زور بیاورند» خودش در اقلیت است و زورشان را لازم‌ دارد نه عقیده‌شان را (۲):

«بنده قلم دستم است و دست شماها

بيل و کلنگ است ای کلانمدی‌ها!

زور بیارید ای کلانمدی‌ها!

دست برآرید ای کلا نمدی‌ها!» (۳)

توسل به افکار عمومی (یا شاید در این مورد بهتر باشد بگوییم احساسات مردمی) در این دوره خود را در مورد اموری نشان می‌دهد که مستقیماً به منافع ملی و سیاسی مرتبط است. شکایت را از دولت به مردم می‌برند. مردمی بودن «انقلاب» در قالب قدرت مجلس تجسد می‌یابد. مجلس فضای اصلی گفت‌و‌گوست و اراده‌ی مردم را نمایندگی می‌کند. محمدعلی‌شاه ساختمان مجلس را به مثابه کالبد این فضای عمومی به توپ می‌بندد و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به مثابه زبان ملت دار می‌زند.

پیشنهاد جمهوری سردار سپه در این دوره مشروطه‌طلبان را از این بابت وحشت‌زده می‌کند که تحت رضاخان اراده‌ی ملت محلی از اعراب نخواهد داشت. اما کاری که محمدعلی‌شاه نتوانسته بود از عهده برآید توسط رضاشاه به انجام می‌رسد. رضاشاه حکومت را مشروطه تحویل می‌گیرد و قانوناً توسط مجلس به قدرت می‌رسد. به ظاهر اتفاقی نیفتاده جز این‌که پادشاهی ضعیف‌النفس با شخصی مقتدر جایگزین شده. و مشروطه‌طلبان هم نگران همین هستند: که پادشاه مشروطه نباید مقتدر باشد. نگران‌اند که سردار سپه عملاً از نخست‌وزیری مؤثر به پادشاهی تشریفاتی بدل شود یا مشروطه را در پای اقتدار قربانی کند.

"افکار عمومی" در دوران پهلوی

رضاشاه برخلاف شاهان قاجار محبوبیت دارد و با جبران ضعف قدرت مرکزی، به‌تدریج خود را از اراده‌ی ملت بی‌نیاز می‌کند. خواست «ملت» (و در صدر آن استقلال و امنیت) را به آن‌ها می‌دهد اما به‌تدریج دیگر نظرشان را نمی‌پرسد. به سرعت و در عرض چندسال هر آن‌چه در دوران مشروطه به دست آورده بود از دست می‌رود.

در این دوران فضاهای مطبوعاتی و سیاسی باز برای افکار عمومی وجود ندارد اما دولت جدید حس ملی‌گرایی را تقویت می‌کند و سازمان‌هایی پا می‌گیرند که بعداً می‌توانند زبان افکار عمومی را شکل بدهند و به کار ببرند. این از لوازم دولت جدید است و زمینه‌های پیدایش‌اش دارد فراهم می‌شود.

اشغال ایران توسط متفقین ابهت این قدرت متمرکز شده را از هم می‌پاشد و دلیل وجودی این محبوبیت را از آن می‌گیرد و نگرانی از عدم استقلال را (این بار در معنای مدرن‌تر «دست‌نشاندگی» در مقابل تمامیت ارضی) بازمی‌گرداند و به صورت بسیار عمیق‌تری گسترش می‌دهد. اکنون که حکومت مرکزی مانند دوران قاجار مجدداً تضعیف شده و مشروعیت‌اش کاهش یافته می‌توان میراث مشروطیت را دوباره ازسرگرفت. گسترش دانشگاه‌ها، مدارس، صنعت چاپ، بالا رفتن سطح سواد و سپس ورود رادیو و تلویزیون در آغاز دوره‌ی پهلوی دوم رسانه‌های لازم را برای افکار عمومی می‌سازد. ادبیات که از دوران قاجار روند مردمی شدن در پیش گرفته همین روند را ادامه می‌دهد. دولت جدید بسیار مشتاق است دستاوردهای خود را برای مردم توضیح بدهد بلکه محبوبیت دوران رضاشاهی را کسب کند هرچند علاقه‌ای ندارد نظر مردم را جز در قالب انشاءهای ستایش‌‌آمیز بشنود. همه مجدداً به سروقت ملت می‌روند.

مصدق که مردم را به صورت جدیدی صدا می‌زند نخستین سیاست‌مداری است که قدرت «افکار عمومی» و رابطه‌ی آن را با ملی‌گرایی دریافته است و می‌تواند آن را در ساختار سیاسی به کار بگیرد. همان دهخدایی که در دوره‌ی قاجار، میرزا جهانگیرخان را کسی می‌دانست که به گناه «قوم نادان» در حسرت ارض موعود جان سپرده اکنون همه را فرامی‌خواند که از «دل و جان» راه مصدق را در پیش بگیرند:

«ای مردم آزاده! کجایید؟ کجایید؟ / آزادگی افسرد بیایید! بیایید!»

مصدق دموکراسی را صرفاً در تعداد آراء نمی‌بیند و راه دسترسی به افکار عمومی را تنها نطق در مجلس نمی‌داند. از صحن دادگاه تا مطبوعات، از تحصن تا سخنرانی در میان مردم یا پشت تریبون‌های خارجی را به کار می‌‌گیرد و برگ برنده‌ی محبوبیت‌اش را به صورت‌های مختلفی بازی می‌کند. دیگر صرفاً‌ صحبت از بلوا و نافرمانی و تقابل ملت و دولت به شکل قاجاری‌اش در میان نیست بلکه این نیرو به سطح نمادین کانالیزه می‌شود و مصدق هم در داخل خود دولت و هم در صحنه‌ی بین‌المللی از این نیرو برای چانه‌زنی استفاده می‌کند و این نیرو را به رگ‌های ساختار سیاسی سرازیر می‌کند. این استراتژی در دوران قاجار به گونه‌ای دیگر به کار می‌رفت: مردم نه در صحنه‌ی نمادین بلکه در عمل باید «زور می‌آوردند». می‌بایست تفنگ به دست می‌گرفتند و به کسانی چون عباس‌میرزا، میرزا کوچک خان یا ستارخان و باقرخان و دلیران تنگستانی می‌پیوستند. در آن زمان غیرت عشایر نقش پررنگ‌تری بازی می‌کرد از نظر «شهر»وند. مصدق از گشودگی فضایی پدیده آمده بهره می‌برد و خودش هم به گسترش این فضا کمک می‌کند.

با حذف مصدق و سرکوب حزب توده، افکار عمومی هم به‌تدریج رقیق می‌شود و مجبور است به زبان استعاره و اشاره بسنده کند. دیگر مصالح ملی به بحث گذاشته نمی‌شود و صرفاً توافقی سلبی میان گروه‌های مختلف وجود دارد. ملت که دیگر نمی‌تواند در آینه‌ی افکار عمومی خودش را ببیند خود را در تضاد با دولت می‌شناسد. همه‌ی هم و غم بر این است که دیو بیرون رود تا بعداً بتوان در مورد چند و چون حکومت فرشته صحبت کرد. انقلاب دارد زیر پوست جامعه شکل می‌گیرد اما «ملت» تصور منسجمی از خود و آن‌چه گروه‌های مختلف می‌خواهند ندارد. و عجیب هم نیست که تا زمانی که انقلاب همه را غافلگیر ‌کند نمی‌توانند به بیرون هم تصور درستی القا کنند. تمامی مجاری متداول افکار عمومی در این دوران سرشار از ریاست. حکومت نمی‌تواند تشخیص بدهد آن‌چه مردم می‌خواهند «منافع ملی» صرف نیست و کافی نیست به آن‌ها نشان بدهد که کشور در حال پیشرفت است؛ آن‌ها مایل‌اند ببینند که در شکل‌گیری این منافع نقش دارند. از آن‌جایی که جریان ملی شکست داده نمی‌شود بلکه حذف می‌شود، محبوبیت‌اش هم مصادره نمی‌شود. مصدق (نه به مثابه شخص، بلکه به عنوان فرصتی برای ابراز وجود مردم) با کنار گذاشته شدن‌اش، ملیت را هم از دولت-ملت می‌برد. هیچ ناظر بیرونی در آن زمان تصوری از حس حقارتی که مردم از عدم مشارکت در فضای عمومی تجربه می‌کنند ندارد. کینه‌ای از دولت شکل می‌گیرد که اساساً ربط زیادی به خوب و بد اقدامات‌اش ندارد. هر اقدامی برای تحکیم ساختار موجود برعکس شکاف میان دولت و ملت را دامن می‌زند. چون اساساً فضای افکار عمومی وجود ندارد راهی هم برای سنجیدن ابعاد این شکاف نیست. تعویض نخست‌وزیران توسط شاه دل هیچ کس را به دست نمی‌آورد چون ملت‌ مدت‌هاست دیگر برسر میز سیاست بازی نمی‌کند.

"افکار عمومی" و اسلام سیاسی

رابطه‌ی جمهوری اسلامی با دموکراسی را در دوره‌ی بعد معمولاً از زاویه‌ی افکار عمومی ندیده‌اند. برای بسیاری از ناظران بیرونی این سه دهه‌ امتداد یک نظام واحد و منسجم است که ملت ثابتی آن را زیسته است. آن‌ که به نظام انقلابی و مردمی می‌گوید غیردموکراتیک باید توضیح بدهد منظورش از دموکراتیک چیست. نظام ایدئولوژیک اساساً رابطه‌اش با مردم را به گونه‌ای دیگر تنظیم می‌کند، مشروعیت‌اش را از جایی دیگر می‌آورد، محبوبیت را به شیوه‌ای متفاوت کانالیزه می‌کند و عقیده را به صورتی دیگر شکل می‌دهد. جمهوری جدید آغازی مردمی دارد و ساختارها و ایده‌های شکل گرفته در دوران قاجار و پهلوی را که هنوز امکان کاربرد تمام و کمال‌شان پیش نیامده امتحان می‌کند و آن‌ها را به‌تدریج با شرایط جدید مطابقت می‌دهد. مفاهیم اسلام سیاسی از دوران قاجار وجود داشته‌اند و در دوره‌ی پهلوی پابه‌پای تحولات سیاسی تحول یافته‌اند اما برخلاف گزینه‌ی ملی هیچ‌گاه در تمامیت پتانسیل سیاسی خود به کار گرفته نشده‌‌اند. ایده‌ی اداره‌ی کشور بر اساس مصالح «ملی» در دوره‌ی پهلوی نیم‌قرن فرصت داشته که توان خود را بیازماید در حالی که مذهب پیش از شکل‌گیری دولت-ملت جدید عملکردهای افکار عمومی را برعهده داشته و زبان سخن گفتن مردم در مورد سامان جامعه به موازات قدرت بوده است.

بعد از انقلاب، مفهوم تازه و نه‌چندان روشن جمهوری به این مفاهیم اضافه می‌شود. جمهوری قرار است سازوکاری باشد که چرخ‌های نظام مردمی—ولی نه لزوماً دموکراتیک—برآن اساس می‌گردد هرچند سهمی برای افکار عمومی در این میان پیش‌بینی نشده‌ است. ساختار مذهبی شیوه‌های دیگری برای این کار می‌شناسد که در آن مردم همزمان هم عوام قلمداد می‌شوند هم سرمایه‌‌های انقلاب.

زبان جدید فضای عمومی

دوران آغاز انقلاب دوران حذف رقبا در صحنه‌ی نمادین است. صداهای بسیار متضاد یا کشور را ترک کرده‌اند یا اگر هم مانده‌اند تریبونی برای سخن گفتن به آن‌ها داده نمی‌شود. اساساً زبان جدیدی برای فضای عمومی تأسیس می‌شود که واژگان تازه و محدودی دارد.

منافع انقلاب در این سال‌ها عاجل‌تر و اضطراری‌تر از آن است که در فضای عمومی به بحث گذاشته شود. همان‌طور که بعد از انقلاب مشروطیت در دوران رضاشاه اتفاق افتاد (و همان‌طور که بسیاری از انقلاب‌ها تجربه می‌کنند) افکار عمومی به نفع تحکیم ساختار جدید کنار زده می‌شود.

تا پایان جنگ، اساساً‌ کسی نظر مردم را نمی‌پرسد اما مشارکت‌شان واجب شمرده می‌شود. «ملت» با جان و دل برای دفاع از مرزها به جبهه می‌شتابد اما قرار نیست بپرسد جنگیدن تا کی و به چه صورتی بجاست. تکثری جز انقلاب و ضدانقلاب معنا ندارد و ارائه‌ی هر گزینه‌ی دیگری، جبهه‌گرفتن با ضدانقلاب است. از آن‌ جایی که همه‌چیز از طریق رهبری حل می‌شود اساساً ساختار حقوقی جمهوری به چالش کشیده نمی‌شود. هنوز روشن نیست که اگر نظامی که طرح‌ریزی شده چرخ‌دنده‌هایش با نیرویی پایین به بالا به گردش درآید چه اتفاقی خواهد افتاد یا اگر قدرت متکثر شود این ساختار سیاسی چه‌گونه آن را کنار هم نگاه می‌دارد.

هنوز افکار عمومی فضای چانه‌زنی سیاسی نیست. صدا و سیما و روزنامه‌ها همگی انقلابی‌اند. نیروی محرکه‌ی کل ساختار از اینرسی حرکتی انقلاب و جنگ تأمین می‌شود و نیاز ندارد اثبات کند که استقلال و آزادی همچنان برقرارند: اثبات کرده است که حاصل شده‌اند. تعاریف «استقلال» و «آزادی» در این زمان در معنایی جهان‌شمول مطرح نیستند بلکه به «استقلال در مقابل» و «آزادی از» ترجمه شده‌اند و هر دو را «دشمن» معنا می‌دهد: استقلال از استکبار و آزادی از نظام ستم‌شاهی. و به همین خاطر هم گروگان‌گیری ۴۴۴ روز و جنگ هشت سال طول می‌کشند: در ساحت نمادین هر دو برکت‌اند. رهبر انقلاب در اواخر سال ۶۷ گفته بود: «هر روز ما در جنگ برکتی داشتیم که در همه صحنه‌ها از آن بهره جسته‌ایم. ما انقلاب‌مان را در جنگ به جهان صادر کردیم. امروز اگر در جهان اسلام تحولی هست، به برکت این جنگ است.» (۴) افکار عمومی نمی‌تواند در واقعیات عاجلی که حیات‌اش را تهدید می‌کند تشکیک کند. امروزه هنوز هم یکی از بزرگترین دستمایه‌هایی که مسئولان بلندپایه برای تهدید کردن یکدیگر دارند تعریف ناگفته‌هایی از ماجرای تسخیر سفارت یا جنگ است که بنیان‌های مشروعیت نمادین نظام را می‌سازد.

تجربه‌های متفاوت در سال‌های پس از انقلاب

صلبیت ساختار حکومتی در این دوران از آن‌جایی که تبلور خواست اکثریت بوده آن چنان احساس نمی‌شود. دیوار، هنگامی مانع به شمار می‌آید که بر سر راه قرار بگیرد نه وقتی که با آن موازی باشد. در مقابل، روشنفکران و گروه‌هایی که از چارچوب تنگ ایدئولوژیک حکومتی آزار می‌بینند فضایی برای به نمایش گذاشتن رنج خود ندارند. به خاطر همین تفاوتِ فضای بازنمایی است که تجربه‌ی این‌ سال‌ها از زاویه‌ی دید ایرانیان داخل و خارج از کشور این‌همه متفاوت است. برای بسیاری از ایرانیانی که این سال‌ها را داخل ایران زیسته‌اند، با وجود مصایب جنگ، این‌ها سال‌های خوب انقلاب است ولو برای برخی محاق بوده باشد.

نکته‌ای بسیار عجیب است که تاریخ انقلاب حتا از دید افکار عمومی امروزین جمهوری اسلامی تیره جلوه می‌کند در حالی که خاطره‌ی این سال‌ها این‌طور نیست. بسیار روشن است که تصویری که از این سال‌ها در ذهن بسیاری از مردم باقی مانده—تصویری که با آن نفس کشیده و زیسته‌اند—با تصویر تاریخی نمی‌خواند. نسل‌ جدید انقلاب وقتی این تاریخ را می‌خواند از سازوکار ناآشنای آن و به‌ویژه سادگی‌اش در مقایسه با نظام پیچیده‌ی امروزی تعجب می‌کند. پیداست که اکنون زبان دیگری برای حرف زدن از وضعیت به وجود آمده و رضایت مردم به زبانی وابسته است که با آن وضعیت خود را می‌خوانند: ساختار اجتماعی بعد از انقلاب بسیار بازتر از دوران پیش از انقلاب است و شخص در این دوران حتا اگر از فرودست‌ترین طبقات باشد اگر با اصول نظام مشکلی نداشته باشد می‌تواند تا هرجایگاهی در نظام صعود کند. تا وقتی که شخص با دیواره‌های ایدئولوژیک مشکلی نداشته باشد حضورش پذیرفته است و خدمتی هرچه‌قدر کوچک از او پذیرفته می‌شود. همه‌ می‌توانند از کشور خود دفاع یا آن را آباد کنند. این‌ها در نظر مردم چیز کوچکی نیست و ناظر بیرونی نمی‌تواند این را ببیند. در هر حال، مهم نیست که بیگانگان در این دوره چه شأنی برای میهنِ اسلامی‌شده قائل‌اند، احترام تک‌تک آحاد ملت در نزد خود و یکدیگر بالا رفته است. حکومت هم مراقب است که تمایزی میان دولتیان و ملت در سطح نمادین بروز نکند و تفاخر پیشین احیاء نشود. حس برابری دست کم در حیطه‌ی نمادین بسیار بیشتر از قبل است و نظام اقتصادی هم با آن همسوست.

هنگامی که در دوره‌ی سازندگی این توازن به هم می‌خورد باز همانند دوران پیش از انقلاب بهبود وضع اقتصادی آن‌قدر تأثیر نمی‌گذارد که تصور شهروندان از وضعیت خود: تبعیض از اقتصاد بیشتر فشار می‌آورد و با وعده‌های پیشین انقلاب در تضاد است. در مقابل، گروهی که از رفاه بهره‌مند شده‌اند و شعارها را برای خود دست‌وپاگیر می‌یابند خودشان‌اند که تغییر کرده‌اند نه شعارها. اما ساختاری سیاسی که بازتاب خواست ملت باشد، باید بتواند تغییرات این خواست را هم نمایندگی کند و برای آن مکانیسم‌هایی اندیشیده باشد.

"افکار عمومی" در دوران پساخمینی

با پایان جنگ و تغییر رهبری، رده‌های بعدی قدرت رنگ می‌گیرند. مجلس دیگر شباهتی به مجلس دوران قاجار ندارد و قدرت آن رنگ باخته است و در عوض این انتخابات ریاست ‌جمهوری است که بدل به معیار اصلی سنجش افکار عمومی و شاخص دموکراسی می‌شود. در سال‌های پایانی جنگ، شکاف راست و چپ در داخل نظام شکل می‌گیرد اما در همان زمان در افکار عمومی بازتاب گسترده‌ای نمی‌یابد و کمتر کسی در میان مردم عادی این ماجرا را پیگیری می‌کند. در عرض چند سال، این شکاف به سرعت بدل به مهم‌ترین مسئله‌ی نظام می‌شود به طوری که به هنگام انتخابات ۱۳۷۶ بخشی از اطلاعات عمومی شده است و اشخاص تحصیل‌نکرده هم می‌دانند که کدام سیاستمدار راست است و کی چپ.

این ساختاری شایان توجه است: جمهوریت در جمهوری اسلامی نه در مجلس جست‌و‌جو می‌شود (قوه‌ی مقننه)، نه در حکومت قانون (قوه‌ی قضاییه)، و نه در قدرت مطبوعات (به مثابه نماینده‌ی افکار عمومی). بلکه آن را در قوه‌ی مجریه و در شخص رئیس‌جمهور می‌یابند. این در حالی است که انقلاب مشروطه تجربه‌ای کاملاً معکوس داشت. از بین انتخابات گوناگون (خبرگان، مجلس، شورای شهر و ریاست‌جمهوری)، این انتخابات ریاست‌جمهوری است که واقعاً سیاسی به حساب می‌آید. گویی نزدیک‌ترین چیزی که به تصویر رئیس‌جمهور در خاطره‌ی تاریخی وجود دارد تصویر امیرکبیر و مصدق و مفهوم تاریخی «وزیر» است. در نوشته‌هایی که آقای هاشمی رفسنجانی درباره‌ی امیرکبیر و حتا ملی شدن صنعت نفت نوشته است می‌توان حتا نوعی همذات‌پنداری دید. و در واقع هموست که ریاست‌جمهوری را بعد از آیت‌الله خمینی به نهادی قدرتمند تبدیل و «نظام‌سازی»‌ را آغاز می‌کند (نقشی که در انتخاب جانشین رهبر، اصلاح قانون اساسی، تأسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، خصوصی‌سازی، باز کردن فضای فرهنگی، تلاش برای رابطه با غرب و نهایتاً حمایت از اصلاح‌طلبان دارد). از جایگاهی راست آغاز می‌کند و زمینه‌ را برای چپ‌ها باز می‌کند اما در نهایت توسط همان‌ها بازخواست و به کنار رانده می‌‌شود تا در نهایت زیر فشار جناح راست مجدداً با‌ آن‌ها سنگر بگیرد. تلاش برای «سازندگی» در این دوران مانند دوران محمدرضاشاه نیاز به چشم مردم برای تأیید پیشرفت‌های کشور دارد و همین گشودن صحنه‌ی بازنمایی است که فضا را می‌گشاید.

نکته‌ای که در این‌جا جلب توجه می‌کند نحوه‌ی تفکیک قوا میان چپ و راست و استفاده‌های گوناگون آن‌ها از مکانیسم‌های مختلف قدرت افکار عمومی است و نحوه‌ی بازتاب این امر در فضای سیاسی.

داستان روی آوردن چپ‌ها به افکار عمومی روایتی روشن است: آیت‌الله خامنه‌ای که حتا پیش از انتصاب به رهبری به جناح راست تعلق دارد (نکته‌‌ی روشنی که چپ‌ها تا آخرین مرحله به امید حفظ بی‌طرفی از اشاره‌ی مستقیم به آن پرهیز می‌کنند) اولین کسی است که شکاف را ایجاد می‌کند و با آغاز «نظارت استصوابی» فرایند چیرگی انتصاب بر انتخاب را از مجرایی شروع می‌کند که قانون هست اما عرف نیست. چپ‌هایی که به این ترتیب از سهم خود از نمایندگی اراده‌ی عمومی بازمانده‌اند (مجمع روحانیون مبارز) و حتا نمی‌توانند بیانیه‌ی اعتراضی خود را در هیچ روزنامه‌ای به چاپ برسانند تصمیم به انتشار روزنامه‌ی سلام می‌گیرند که نخستین شماره‌ی آن ۲۰ بهمن ۱۳۶۹ به چاپ می‌رسد.

این به‌وضوح تکرار همان رویکرد تاریخی است: شکایت بردن از دولت به ملت. روزنامه‌ی سلام ضربه‌ی خود را در دو مورد آشکار وارد می‌کند: در باز کردن پرونده‌ی اختلاس ۱۲۳ میلیارد تومانی و قتل‌های زنجیره‌ای، یعنی مشروعیت اقتصادی و سیاسی نظام. چپ‌ها به این ترتیب جایگاهی منحصربه‌فرد در صحنه‌ی سیاسی اشغال می‌کنند: ایشان تنها منتقدان نظام در داخل نظام‌اند.

دوران اصلاح‌طلبان

به صورت تاریخی و حتا پیش از ظهور روشنفکران، بانفوذترین منتقدان قدرت سیاسی در ایران روحانیون بوده‌اند. پس از انقلاب و با به قدرت رسیدن روحانیت، هیچ صدای مخالفی جز «ضدانقلاب» باقی نمی‌ماند. اصلاح‌طلبان (که برایشان نامی بامسماتر از چپ‌ است) به تازگی عقایدشان شاخص نیستند به این شاخص‌اند که می‌توانند از مشروعیت نظام برای تغییر آن خرج کنند. «قتل‌های زنجیره‌ای» پاشنه‌ی آشیل است: اصلاح‌طلبان به حمایت از حق کسانی برمی‌خیزند که حتا لزوماً با آن‌ها اشتراک عقیده ندارند اما پافشاری بر حقوق‌شان تنش مشروعیت را تا عمق نظام می‌فرستد. تعطیلی روزنامه‌ی سلام به واقعه‌ی ۱۸ تیر می‌انجامد. خشونت به گفتمان مذهبی وصل می‌شود، دانشگاه به مطبوعات به افکار عمومی. محمد خاتمی به واسطه‌ی خاطره‌ی خوبی که از زمان تصدی‌اش بر وزارت فرهنگ در خاطره‌ها مانده با حمایت روزنامه‌نگاران و فرهنگیان برنده‌ی رأی افکار عمومی شده است و قدرت مجلس هم به آن علاوه می‌شود. در حالی که به نظر می‌رسد تمامی جایگاه‌های نمادین فتح شده‌اند تمامی آن‌ها یکایک فرومی‌افتند، آن‌هم از مجرای قانون. محاکمه‌ و عزل شهردار، توقیف مطبوعات، بازداشت روزنامه‌نگاران، رد صلاحیت نمایندگان، و نهایتاً غصب قوه‌ی مجریه. مطالبات تئوریک اصلاح‌طلبان (که در سطح روشنفکری شامل تمامی مقتضیات «جامعه‌ی مدنی» نظیر قانون‌روایی، ثبات اقتصادی، عدالت اجتماعی، آزادی بیان و مطبوعات، قوانین عادلانه و ساختار سیاسی پویا و غیره می‌شود) در عمل هیچ ضمانت اجرایی ندارد در حالی که جناح راست از همان ابتدا این ضمانت را در اختیار گرفته و بهترین استفاده را از قدرت قانون و نیروی انتظامی می‌کند. دموکراسی را در انتخابات می‌یابند و نه در قدرت مطبوعات به عنوان رکن چهارم حکومت یا دادگاه به عنوان تریبون دادخواهی یا مجلس به عنوان اراده‌ی ملت. تا زمانی که «وزیر» هست فروریختن باقی ساختارها واکنشی نظیر آن‌چه پس از انتخابات ۱۳۸۸ اتفاق می‌افتد ندارد.

مناصب انتصابی در اختیار جناح راست است و مناصب انتخابی در اختیار جناح چپ. افکار عمومی در معنای مدرن کلمه سهم جناح چپ می‌شود که از همان ابتدا بر روی آن سرمایه‌گذاری کرده‌ است و آرمان‌های انقلابی (و در صدر همه «بیگانه‌ستیزی») تملک جناح راست. از شعارهای دوران انقلاب (استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی) «آزادی» و «جمهوری» سهم جنبش چپ می‌شود و «استقلال» و «اسلام» سهم جناح راست.

دوران اخیر

تحت ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، تقریباً هیچ‌چیز از دستاوردهای اصلاح‌طلبان باقی نمی‌ماند بلکه باقی‌مانده‌ی سنگ‌های موازنه هم از میان برداشته می‌شود: تضعیف مجلس تا حد یک فرمانبردار دون‌پایه، بازگرداندن قوانین به حالتی محافظه‌کارانه‌تر از قبل، تضعیف عامدانه‌ی بخش خصوصی و طبقه‌ی متوسط، قدرت گرفتن بی‌سابقه‌ی سپاه پاسداران، تأسیس نهادهای اطلاعاتی موازی، امنیتی شدن فضای اجتماعی، حذف نظارت سازمان برنامه‌ و بودجه، شدت بخشیدن به سیاست‌های خارجی خصمانه‌‌ و الخ. همچنان‌که پس از دوران مصدق رخ داده بود این بار هم داشته‌های جناح چپ تملک نمی‌شود بلکه در مقابل، سایر گزینه‌ها تقویت می‌شوند. به عوض آزادی و جمهوریت از دست رفته، تأکید بر اسلام و استقلال پررنگ می‌شود.

معروف است که یکی از مشکلات نظام‌های کمونیستی را این می‌دانستند که هرچه ضعف اقتصاد سوسیالیستی بیشتر آشکار می‌شد سخت‌گیری نظام هم افزایش می‌یافت چرا که نتیجه می‌گرفتند لابد «کمونیسم واقعی» پیاده نشده و اگر رهبرانی پرهیزگارتر و اصول‌گراتر در صدر امور بودند مشکلات از میان برمی‌خاست. نتیجه، نوعی اصول‌گرایی فزاینده بود.

بدین‌ترتیب آن‌چه تبعات هولناک حذف جناح چپ محسوب می‌شود نه شکست‌خوردن آرمان‌های اصلاح‌طلبی بلکه حذف نقش افکار عمومی از چرخه‌ی قدرت است: تقطیر عنصر جمهوری از ساختار سیاسی. اگر در این سو زمزمه‌ی «جمهوری ایرانی» سربلند می‌کند طرف مقابل مسکوت می‌گذارد که چه جایگزینی را در نظر گرفته است. رویه‌ای آغاز می‌شود که ناگزیر به خشونت می‌رسد و به صورت فزاینده‌ای در آن غرق می‌شود؛ کمرنگ شدن مفهوم شهروند و بازگشت به مفهوم رعیت؛ انتقال قانون از حیطه‌ی نمادین به حیطه‌ی زور عریان؛ بی‌معنا شدن ادبیات سیاسی و از میان برخاستن واسطه‌های دیوان‌سالارانه‌ی زور. این جا سویه‌ی خطرناک «باخت‌»‌ اصلاح‌طلبان خود را نشان می‌دهد: افکار عمومی دیگر میز مذاکره، صحنه‌ی نمایش یا دکه‌ی جمع‌آوری طرفدار به شمار نمی‌آید، حربه‌ی کثیف دیگری و فتنه‌ای قلمداد می‌شود که باید خنثا شود، فضای فاسدی است که باید تعطیل شود. و اتفاقاً تا این لحظه هم بی‌دلیل تحمل شده بود و خلاقیت نافرجام هاشمی بود برای «نظام‌سازی»: امت مدرن نیازی به افکار عمومی ندارد، آرمان‌های خودش را دارد و شیوه‌های خودش را برای شیوع آن. مگر انقلاب ۵۷ از طریق روزنامه‌های پیشرو به سرانجام رسیده بود که تداوم‌اش بدان نیاز داشته باشد؟ این بدان معنا نیست که دولت امت را فراموش کرده باشد: رضایت امت مطرح است، دعوایی بزرگتر از شیوه‌ی پرداخت یارانه‌ها وجود ندارد و پرونده‌ی هسته‌ای حیثیت کشور به شمار می‌آید.

بوی خون در فضا موج می‌زند. بر چنین پس‌زمینه‌ای می‌توان حرکات سیاسی‌ای را فهمید که به صورتی دیگر قابل توجیه نیستند: اعدام سارقان در ملأعام در «خانه‌ی هنرمندان» و بریدن انگشتان دست در مرکز «پایتخت فرهنگی» هیچ تفسیر دیگری ندارد جز نوعی تسویه‌حساب مفهومی با افکار عمومی؛ اشغال مکرر سفارت هیچ توجیه عقلانی دیگر ندارد جز تکرار منطق انقلاب و پنبه کردن رشته‌های هاشمی و اصلاح‌طلبان برای نرم کردن سیاست خارجی؛ ترورهای بی‌سابقه علیه سیاستمداران کشورهای مختلف در گستره‌ای از کشورها و کلنجار با غرب برخلاف مصالح ملی منطقی ندارد جز دهن‌کجی به تلاش‌ها در جهت کم‌کردن آتش بیگانه‌ستیزی؛ حمله‌ی مجدد به کوی دانشگاه در ۲۵ خرداد ۸۸ و رها کردن ادعای بیهوده‌ی وحدت «حوزه و دانشگاه» دلیلی ندارد جز پیوستن دانشگاه به جریان رقیب قدرت؛ تعطیلی ناشران، بازداشت گسترده‌ی روزنامه‌نگاران و توقیف روزنامه‌هایی که مشخص است تأثیری در فضای امنیتی ندارند، ورشکست کردن صنعت نشر، اخراج و بازنشستگی اجباری استادان دانشگاهی که مخاطبان بسیار محدودی دارند آن هم از میان خواص‌ همه نشان از تصمیم برای از ریشه درآوردن «فتنه» دارد؛ این‌ها نه دلایل بلکه متعلقات فضای «اغتشاش‌»‌های سال ۱۳۸۸ هستند و به‌خودی‌خود بی‌ضررند اما فضایی را می‌سازند که گزینه‌ی دیگر قدرت بر آن اتکا کرده‌ است. این کینه‌ی «تمدن» و «فرهنگ» و «هنر» و «مطبوعات» و هرآن‌چیزی که ملازم با افکار عمومی است، نتیجه‌ی گرو کشیدن فرهنگ و افکار عمومی از سوی رقیب است: درست به همان شیوه‌ای که در گذشته چشمان اهالی شهر‌هایی که مقاومت می‌کردند از حدقه درآورده و در طبق چیده می‌شد.

برخلاف تصور، این نوعی ارتجاع و بازگشت به قبل نیست، بربریت نیست بلکه به قدرت رسیدن دستگاهی بسیار مدرن است: خشونت کور دستگاهی که با تسمه‌های تکنولوژیک روزگار نو می‌چرخد، دستگاهی که هرچه جسم و روح را سریع‌تر چرخ کند موفق‌تر است. به راه افتادن سازوکاری که هدف‌اش رفع فرهنگ است: تولید موجودات غیرسیاسی از شهروند، رعایایی که چشم‌شان به دست ارباب است، اولویت بخشیدن به حیات در مقابل زندگی، ساختن نوعی زندگی ذهنی که بدون دولت بی‌معناست، ساختن امتی که نمی‌تواند خود را جز از چشم حکومت ببیند و تصوری از تمامیت خود داشته باشد، تبدیل هر تجربه‌ی زیستی به تجربه‌‌ای حکومتی، ساختن دستگاهی که بیرونی ندارد جز دشمن و ضدانقلاب، تأسیس سازوکاری که چون پدری سختگیر هیچ ملجئی جز خود او وجود ندارد و نهایتاً باید شکایت را به خود او برد. در ادبیات سیاسی غرب، چنین فرایندی تنها یک نام دارد: فاشیسم. در مقابله با آن، حدمیانه باقی نمی‌ماند، حد میانه بلعیده می‌شود، اصلاح‌طلبی بی‌معنا و پوک می‌شود و رادیکالیته تا حد اشباع تکثیر می‌شود. برخلاف تصور، این انتخابی عاقلانه از سوی جناح راست است.

پانویس‌ها:

۱. ماشاءالله آجودانی (۱۳۸۳) مشروطه ایرانی (تهران: نشر اختران)

۲. «در چشم عشقي نفوس مملکت به دو بخش توده مردم گوسپندچران و اشراف تقسيم مي‌شوند و بديهي است که گروه اول نادان و نفهم و قرباني و گروه دوم ويرانگر و خائن و شرور است.» (محمد قائد (۱۳۸۰) عشقي: سيماي نجيب يک آنارشيست (تهران: طرح نو) ص ۱۰۳.)

۳. سید محمدرضا میرزازاده (۱۳۵۷) کلیات مصور میرزاده‌ عشقی (تهران: امیرکبیر)، ص ۳۱۷.

۴. روح‌الله خمینی (۱۳۸۵) صحیفه‌ی امام (تهران: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی)، ص ۲۸۳.

درگیری‌ بالایی‌‌ها و شکاف بالا و پایین؛ اساس کدام است؟

politics — Sun, 24 Feb 2013 20:46:44 +0000

ناصر کرامتی

ناصر کرامتی − «رحیم مشایی رد صلاحیت شود، احمدی‌نژاد انتخابات را برگزار نمی‌کند و کشور شلوغ می‌شود. رحیم مشایی را تایید صلاحیت کنند، سپاه و بسیج کشور را به هم می‌ریزند. احمدی‌نژاد از کار برکنار شود، بصیرت "آقا" زیر سوال می‌رود. احمدی‌نژاد به کارهایش ادامه دهد، احمدی نژاد پشت پرده آقا را روی میز می‌ریزد. پیدا کنید پرتقال فروش را»!

این متن یک پیام کوتاه است که از شماره‌ای ناشناس برای علی فرستاده شده است. می‌گوید: «هر چند وقت یکبار از این اس‌ام‌اس‌ها می‌زنند. با خط ایرانسل می‌فرستند. شماره‌هایی که پیامک می‌فرستند، همیشه خاموش است.»

«همه غلط می‌کنند»

بعد از حواشی جنجالی جلسه استیضاح وزیر کار ایران، رهبر جمهوری اسلامی محتاطانه و با تاخیر به این ماجرا وارد شد و در سخنانی نرم اما هشدار آمیز از دولت و مجلس خواست به اختلافات‌ موجود پایان دهند. خامنه‌ای در سخنرانی خود گفت: «‌از مسئولان توقع داریم با صبر، میدان ندادن به احساسات سرکش و ملاحظه مسائل کشور، همه توان و نیروها را برای حل مشکلات مردم متمرکز کنند و حالا که دشمنی‌های دشمن شدت یافته، آنها هم رفاقت‌هایشان را شدت دهند.»

اشاره او به رئیس جمهور و رئیس مجلس بود که جلوی چشم خبرنگاران و در جلسه‌ای که به صورت مستقیم از رادیو پخش می‌شد، یکدیگر را به فساد اقتصادی گسترده متهم کردند. محورهای اصلی سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی عبارت بودند از:

یک: در این ماجرا متأسفانه رئیس یک قوه به استناد یک اتهام ثابت نشده و حتی مطرح نشده در دادگاه، دو قوه دیگر یعنی مجلس و قوه قضاییه را متهم ساخت که کاری بد، ‌غلط، نامناسب،‌ خلاف شرع، خلاف قانون و خلاف اخلاق بود.

دو: استیضاح اخیر نیز کاری غلط بود. ‌استیضاح باید فایده‌ای داشته باشد اما چند ماه مانده به پایان کار دولت،‌استیضاح یک وزیر آن هم به خاطر مساله‌ای که مربوط به وزیر نیست،‌ چه علت و فایده‌ای دارد؟

سه: در داخل مجلس هم کسانی حرف‌های نامناسب بر زبان آوردند که آن هم غلط بود.

چهار: اینکه عده‌ای برخی را ضد ولایت و ضد بصیرت بنامند و شعار بدهند نظیر آنچه اخیراً در قم روی داد، اقدامی غلط است و بنده کاملاً مخالف این کارها هستم که قبلاً هم نظیر آن در مرقد مطهر حضرت امام اتفاق افتاد و به مسئولان تذکر دادم جلوی این کارها را بگیرند.

پنج: اینکه که فشارها و تحریم ها، ملت را به زانو در می‌آورد و آنها را از نظام جدا می‌کند،‌کاملاً غلط و ناشی از بدفهمی است.

شش: البته گله امروز من از برخی سران و مسئولان موجب نشود عده ای راه بیفتند و علیه این و آن شعار دهند که با این کار هم مخالف هستیم. این کار هم کار غلطی است.

خامنه‌ای پیش از این نیز اعلام کرده بود از نظر او «تا روز انتخابات ۹۲هرکسی که بخواهد اختلاف‌ها را به میان مردم بکشاند و از احساسات آنها در جهت اختلافات استفاده کند،‌ قطعاً به کشور خیانت کرده است.»

«خامنه‌ای در حال پرداخت هزینه حمایت از احمدی‌نژاد است. جنس احمدی‌نژاد با جنس سایر عوامل و زیر دستان آقای خامنه‌ای تفاوت دارد. هر تصمیمی از سوی خامنه‌ای برای جدا کردن خود از احمدی‌نژاد یک بازی دو سر باخت است. خامنه‌ای باید بین هزینه و خطر بیشتر از یک سو و اقرار به اشتباه از سوی دیگر یکی را برگزیند. انتخابی که برای او حکم سرکشیدن جام زهر دارد.»

اما از آنجا که روسای قوا حرف‌های او را جدی نگرفتند این بار هشدار خود را به طریق دیگر مطرح کرد و بعد از سرزنش‌ همه طرف‌های درگیر گفت: «بنده فعلاً نصیحت می‌کنم.» حرفی که البته با توجه به نادیده گرفتن حرف‌های قبلی او، بیشتر نشانه ضعف و خالی بودن چنته رهبر جمهوری اسلامی از مهره‌های مطیع و یک دست است.

ادامه درگیری‌های سیاسی درون نظام

با وجود موضع‌گیری رسمی خامنه‌ای و "گریه حضار" از شنیدن ناراحتی و دلخوری رهبر از اختلافات، تبلیغات گسترده صدا و سیما و تریبون‌های مذهبی مبنی بر هم‌نظر بودن مردم ایران با رهبر جمهوری اسلامی، انتشار نامه های عذرخواهی برادران لاریجانی و نمایندگان مجلس خطاب به رهبر و انتشار نامه متفاوت و البته مسبوق به سابقه_ احمدی‌نژاد در وصف دلبستگی و ارادت او و دولتش به آقای خامنه‌ای، به نظر می‌رسد این اختلافات بسیار جدی‌تر از آن است که به شیوه‌های مسالمت‌آمیز و غیرحذفی قابل حل باشند.

بعد از صحبت‌های رهبری، طبق معمول نخستین حمله از سوی احمدی‌نژاد صورت گرفت. او در نشست استانداران سراسر کشور سختانی گفت که خبرگزاری‌ها تیترهای مختلفی از آن منتشر کردند. مهر نوشت: «اولین اظهارات احمدی نژاد پس از سخنرانی رهبر انقلاب»، ایسنا نوشت: «تا آخرین لحظه پای کار ایستاده‌ایم» و فارس نوشت: «توان دولت در تحمل فشارها زیاد است اما تا ۱۲ مرداد ۹۲ ایستاده‌ایم».

احمدی‌نژاد در اظهاراتی که آشکارا رهبری، سپاه پاسداران و مجلس را هدف گرفته بود، گفت: «دولت موضع خود را در برابر انتخابات شفاف و صریح اعلام کرده و معتقدیم هیچ کس نباید یا نمی‌تواند در انتخاب مردم دخالت کند و این حق منحصراً در اختیار مردم است. (منبع)

از سوی دیگر میدان، دادستان كل كشور در تازه‌ترین نشست خبری خود از تشکیل دادگاه رسیدگی به تخلفات قضات در پرونده کهریزک صحبت کرده است و اینکه در ماجرای پخش فیلم برادر لاریجانی در مجلس، مرتضوی بازداشت و « وسايلی كه براي ارتكاب خلاف از آن استفاده شده بود شناسايی و كشف شد.»

سخنگوي دستگاه قضائي از احضار فاضل لاريجاني و بابك زنجاني به دادگاه هم خبر داد. او گفت: «هر دو نفري كه نام برديم به دادگاه احضار شدند و براي آنها قرار صادر شده و رسيدگی به پرونده ادامه دارد.» (منبع)

پس از اظهارات سخنگوی قوه قضاییه، دفتر رئیس جمهور مواضع او را درباره مسئله فساد اقتصادی هدف قرار گرفت و مرکز روابط عمومی دفتر رئیس جمهور با انتشار اطلاعیه‌ای «ایجاد تردید سخنگوی دستگاه قضا درباره ارسال فهرست اسامی بدهکاران بانکی به رئیس قوه قضائیه را تقویت کننده شائبه فقدان انگیزه پیگیری جدی این مسئله دانست.» در این اطلاعیه تاکید شد «انتظار می‌رود قوه قضائیه با ورود قاطع به این موضوع، عدالت را در عمل درباره همگان بدون تبعیض اجرا کند». اشاره‌ای مستقیم به ماجرای فساد اقتصادی برادر رئیس قوه قضائیه که احمدی‌نژاد پیش‌تر فیلمی از او در مجلس پخش کرده بود.

رئیس دستگاه قضائی جمهوری اسلامی با حمله تلویحی به احمدی‌نژاد اعلام کرده است: «خيلی‌ها دلشان می‌خواهد دستگاه قضا تابع باشد و همه چيز را بپذيرد. برخی بخاطر استقلال دستگاه قضا آن را مورد بي‌مهری قرار می‌دهند و اين هزينه‌ای است كه ]دستگاه قضا[ براي حفظ استقلال پرداخت كرد.» (منبع)

«به عمد هزینه بار رهبری می‌کند»

یکی از فعالان سیاسی مقیم شهر تبریز عقیده دارد: «اکنون جای شک و تردید برای کسی باقی نمانده است که خامنه‌ای در حال پرداخت هزینه حمایت از احمدی‌نژاد است. جنس احمدی‌نژاد با جنس سایر عوامل و زیر دستان آقای خامنه‌ای تفاوت دارد.

«احمدی‌نژاد به عمد هزینه بار رهبری می‌کند. دلیل این کار آماده کردن جامعه برای یک بحران بزرگ احتمالی است. یکی از نزدیکان او باید تایید صلاحیت شود و اگر نشود او باید مستقیم جلوی رهبری بیایستد. اگر جامعه حالت خنثی داشته باشد، مردم هر جرقه‌ای را در زمان تایید صلاحیت‌ها اقدامی انتخاباتی و زودگذر تلقی می‌کنند اما اگر جامعه همینطور به مسیر خود ادامه دهد، این رویارویی تبدیل به یک مشکل جدی سیاسی برای رهبر می‌شود.»

موقعیت احمدی‌نژاد نیز قابل قیاس با هیچ یک از روسای جمهور پیشین یا روسای قوای سه گانه در ایران نیست. هر تصمیمی از سوی خامنه‌ای برای جدا کردن خود از احمدی‌نژاد یک بازی دو سر باخت است. خامنه‌ای باید بین هزینه و خطر بیشتر از یک سو و اقرار به اشتباه از سوی دیگر یکی را برگزیند. انتخابی که برای او حکم سرکشیدن جام زهر دارد.

احمدی‌نژاد به عمد هزینه بار رهبری می‌کند. دلیل این کار آماده کردن جامعه برای یک بحران بزرگ احتمالی است. یکی از نزدیکان او باید تایید صلاحیت شود و اگر نشود او باید مستقیم جلوی رهبری بیایستد.

اگر جامعه حالت خنثی داشته باشد، مردم هر جرقه‌ای را در زمان تایید صلاحیت‌ها اقدامی انتخاباتی و زودگذر تلقی می‌کنند اما اگر جامعه همینطور به مسیر خود ادامه دهد، این رویارویی تبدیل به یک مشکل جدی سیاسی برای رهبر می‌شود. این جرقه می تواند یک انبار باروت را منفجر کند.

طبقه متوسط بدش نمی‌آید دوباره به خیابان بریزد و طبقه پائین جامعه در حال پخته شدن برای قرارگیری پشت سر احمدی‌نژاد است. دانشجوها و فعالان سیاسی جوان که در این ۴ سال سرخورده و کلافه شده‌اند، منتظر یک فرصت برای تخلیه انرژی خود هستند. نارضایی فراگیر از وضعیت اقتصادی و مخارج و معیشت در بین مردم وجود دارد. همه رقبای احمدی‌نژاد با افشاگری‌های او در حال حذف شدن هستند. اصولگرایان بدنه‌ای ندارند، فقط سپاه، بسیج و نیروی انتظامی برای رهبر باقی مانده است.»

«جدا کردن بلیط‌ها»

«...» از کسانی است که در یکی از راهپیمائی‌های سال ۸۸ بازداشت شده و بیش از دو سال به جرم اقدام علیه امنیت ملی در زندان به سر برده است. در زندان آدرس چند کتاب فروشی را از دیگر زندانیان گرفته و بعد از آزادی از زندان مطالعات خود را شروع کرده است.

او می‌گوید: «احمدی‌نژاد قبلاً گفته بود حمایت خامنه‌ای باعث شده رای او چند میلیون کم بشود. اگر درست یادم باشد محسن رضائی این خبر را داده بود. من و بقیه کسانی که به نتیجه انتخابات اعتراض داشتیم این خبر را جدی نگرفتیم ولی من آلان نظرم عوض شده است. احمدی‌نژاد می‌خواهد با جدا کردن بلیط خود از بلیط خامنه‌ای، این بار با رای مردم قدرت را در دست داشته باشد.»

"..." را قبل از تمام شدن آخرین مرخصی از زندان دیدیم. می‌گفت تا به حال نظام سعی می‌کرد همه مشکلات را به گردن احمدی‌نژاد بیاندازد، حالا احمدی‌نژاد می‌خواهد در فرصتی کمی که دارد همه تقصیرها را گردن خامنه‌ای بیاندازد. به نظر من این حرف درست است. امیدوارم مردم ایران فراموش نکنند خامنه‌ای و احمدی‌نژاد ۸ سال با هم شریک بودند. همدیگر را بغل می‌کردند و می‌بوسیدند. سیصد نفر از مردم در خیابان کشته شدند و بی سر و صدا دفن شدند. تنها حامی احمدی‌نژاد رهبر بود.

قدیمی‌تر‌ها می‌گویند مردم ایران همیشه قبل از انتخابات رادیکال هستند اما وقتی صندوق رای را می‌بینند، دست و پای‌شان می‌لرزد و رای می‌دهند. امیدوارم این بار هم مردم به خیابان بریزند و کار را یکسره کنیم. راهپیمائی سکوت و اعتراض خاموش فایده ندارد. دفعه قبل ما با این حرف‌ها فرصت را از دست دادیم.»

«خفه‌اش می‌کنند»

«...» قبلاً از فعالان دانشجویی بوده است. به دلیل فعالیت‌های خود دو ترم از تحصیل محروم شده و اکنون با اخذ تعهد، اجازه ادامه تحصیل در مقطع لیسانس را پیدا کرده است. فعالیت‌های خود را کنار گذاشته است و تصمیم دارد بعد از پایان تحصیل و تقویت زبان انگلیسی خود از کشور خارج شود.

«تا به حال نظام سعی کرده همه مشکلات را به گردن احمدی‌نژاد بیاندازد، حالا احمدی‌نژاد می‌خواهد در فرصتی کمی که دارد همه تقصیرها را گردن خامنه‌ای بیاندازد. خامنه‌ای و احمدی‌نژاد ۸ سال با هم شریک بودند. همدیگر را بغل می‌کردند و می‌بوسیدند. سیصد نفر از مردم در خیابان کشته شدند و بی سر و صدا دفن شدند. تنها حامی احمدی‌نژاد رهبر بود.»

او می‌گوید: «در این کشور هیچ کاری نمی‌شود انجام داد. احمدی‌نژاد موفق نمی‌شود. خفه‌اش می‌کنند. مهندس موسوی و کروبی با آن همه طرفدار واقعی و حمایت بین‌المللی اکنون در حصر هستند، احمدی‌نژاد که همه مردم از او نفرت دارند و همه دنیا از او بیزار هستند با چه نیروئی می‌خواهد جلوی رهبری مقاومت کند؟

راستش را بخواهید من شک دارم اصلاً این خبر درست باشد. شاید فقط می‌خواهند تنور انتخابات را گرم کنند و مردم را وسوسه کنند که رای بدهند. سال ۸۸ ما به آقای موسوی رای دادیم ولی رهبر سخنرانی کرد و گفت مردم به نظام رای داده‌‌‌اند. فقط برایشان مهم است تعداد رای‌ها بالا باشد. اگر مردم رای ندهند هم مهم نیست. نتایج دروغ اعلام می‌کنند.»

«شورش پابرهنگان»

«...» روزنامه‌نگار است و از موج بازداشت خبرنگاران بسیار ترسیده است. می‌گوید: «خبر همکاری خبرنگاران با بی‌بی‌سی درست نیست. من چون خودم دنبال کار بودم برای بعضی جاها رزومه فرستادم برای کار. برای خارج از کشور هم درخواست همکاری فرستادم اما گفتند تصمیم گرفته‌ایم با هیچ خبرنگاری در ایران همکاری نکنیم. من فکر می‌کنم بازداشت روزنامه‌نگاران مربوط به انتخابات است.

بچه‌های سرویس سیاسی روزنامه‌های سابق اکثراً بیکار هستند. معمولاً قبل از انتخابات برای تهیه بروشورها، مقالات سفارشی و ویژه نامه‌های انتخاباتی دعوت به کار می‌شوند. چند نفر را بازداشت کرده‌اند تا حساب کار دست بقیه خبرنگارها بیاید.

از این انتخابات خیلی می‌ترسند. یک بخش به خاطر اینکه از تجربه انتخابات قبلی هراس دارند و یک بخش به دلیل همین کارهای‌های احمدی‌نژاد. صبح‌ها که سر بچه‌ها در روزنامه کمی خلوت‌تر است با هم بحث می‌کنیم. اینکه تفاوت طرفداران اصلاحات و جنبش سبز با طرفداران احمدی‌نژاد و یارانه بگیر‌ها در چیست، سوژه جالبی است.

اگر احمدی‌نژاد به هر دلیلی نخواهد انتخابات ریاست جمهوری را برگزار کند یا شرایطی ایجاد شود که مردم به خیابان بریزند، امکان شورش گرسنگان هست. یک بخش از این پابرهنه‌ها طرفدار احمدی‌نژاد هستند و یک عده زیادی از مردمی که از وضعیت اقتصادی ناراضی هستند به آنها اضافه می‌شوند. پابرهنه‌ها خیلی خشن‌تر از جنبش سبزی‌ها عمل می‌کنند. شورش، آشوب، آتش زدن، غارت و این مسائل.

یکی از خانم‌های همکار که مطالعات روانشناسی دارد می‌گفت از نظر مولفه‌های روحی و روانی مهار پابرهنه‌ها با خشونت اشتباه است چون آدم‌های مغرور و کینه توزی هستند و با اعمال خشونت مستقیم دچار عقده‌های روانی می‌شوند که تا مقابله به مثل نکنند عقده‌های آنها خالی نمی‌شوند. برای همین حکومت‌ها فقرا را با فقر کنترل می‌کنند. حالتی که اکثریت فقرای جامعه در مرز سیری و گرسنگی باشند و فرصت نداشته باشند به اعتراض فکر کنند یا ریسک کنند.»

«مسئله ما اختلاف بین مردم و حکومت است»

بیش از چهل سال سابقه فعالیت سیاسی دارد و با اختلاف چند ماه، به تعداد سال‌‌های مساوی
در رژیم شاه و نظام جمهوری اسلامی در زندان محبوس بوده است. می‌گوید: «شایعات همیشه بوده و عده‌ای را به خود مشغول می‌کند. تعجب می‌کنم این سال‌ها بازار شایعات داغ‌تر و تعداد کسانی که به دنبال شایعات به راه می‌افتند بیشتر شده است.

من معتقد به تئوری توطئه نیستم. اعتقاد دارم که اختلافاتی وجود دارد. اختلاف دولت و مجلس بالا گرفته است. رهبر تا جائی که می‌ تواند دخالت نمی‌کند اما وقتی دخالت کرد تا یک حد و میزان خاص می‌تواند دو طرف را برای خودش نگه دارد. احمدی‌نژاد و لاریجانی هر دو خودشان را از نفر دیگر لایق‌تر، عاقل‌تر و صالح‌تر می‌دانند و فکر می‌کنند باید جایگاه نزدیک‌تری نزد رهبر داشته باشند.

هر آنچه که بین خامنه‌ای و احمدی‌نژاد هست مربوط به خود آنهاست و به ما ربطی ندارد. اهداف ما و اهداف آنها با یکدیگر تفاوت دارد. یک فعال سیاسی نباید منتظر این باشد که چه اتفاقی در حاکمیت می‌افتد تا واکنش نشان بدهد. بدا به حال ما اگر در انتخاب بین و بدتر تا دل بستن به امثال احمدی نژاد‌ها سقوط کرده باشیم.

خامنه‌ای چند بار نصیحت کرد و هشدار داد. از کسی اسم نبرد تا هیچ کدام آزرده خاطر نشوند اما حالا اسم آورده است. باز هم همه را با هم محکوم کرده است اما یک طرف را بیشتر مقصر دانسته است. اختلافات از همینجا شروع می‌شود.

این صورت کلی مسئله است و بیش از این صورت کلی نباید به آن پرداخت. مشکل فعالان سیاسی ایران این است که به مسائل بیش از وزن واقعی آنها بها می‌دهند. بعد از اعلام نتایج انتخابات هم اخباری پخش شد مبنی بر اینکه آقای هاشمی می‌خواهد از طریق مجلس خبرگان رهبری را عزل کند. جوان‌ها می‌آمدند به ملاقات من و با هیجان از این مسئله صحبت می‌کردند. من تاسف می‌خوردم که چرا این جوان‌ها در جای خودشان نیستند و کار خودشان را نمی‌کنند!

هر آنچه که بین خامنه‌ای و احمدی‌نژاد هست مربوط به خود آنهاست و به ما ربطی ندارد. اهداف ما و اهداف آنها با یکدیگر تفاوت دارد. یک فعال سیاسی نباید منتظر این باشد که چه اتفاقی در حاکمیت می‌افتد تا واکنش نشان بدهد. تاریخ مشروطه را مطالعه بفرمائید؛ می‌بینید که مردم خودشان برای حکومت تبدیل به "مسئله" شده بودند.

قبل از انقلاب، جبهه ملی، چریک‌ها و مجاهدین برای حکومت شاه تبدیل به مسئله شده بودند. دانشجویان در ۱۸ تیر و معترضان سال ۸۸ برای حکومت جمهوری اسلامی تبدیل به مسئله شدند. هیچ کدام اینها منتظر نماندند که اختلافی درون حکومت به وجود آید تا کاری از پیش ببرند. فعالیت خود را می‌کردند و از اتفاقات و حوادث استفاده می‌کردند. این نیروها خودشان با پشتوانه‌های اجتماعی و نیروهای آموزش دیده یا آموزش ندیده در یک سطحی از آگاهی به پا خواستند. بدا به حال ما اگر در انتخاب بین و بدتر تا دل بستن به امثال احمدی نژاد‌ها سقوط کرده باشیم.

اهمیت رسانه در قدرت ایجاد هژمونی در جامعه یا بخش‌هایی از آن است. این را منعکس کنید لطفاً که رسانه‌ها راه را اشتباه می‌روند. انرژی و تمرکز جامعه را به سوئی برده‌‌‌اند که حاصل و ثمری ندارد. اختلاف درون حکومت مسئله ما نیست، مسئله ما اختلاف بین مردم و حکومت است.»

***

نظرات بسیار متفاوتی درباره مسائل جاری ایران، بین مردم و میان فعالان سیاسی و اجتماعی وجود دارد. آنچه با قاطعیت می‌توان از آن سخن گفت، وجود همین اختلافات فکری و تفاوت در برداشت‌ها و تفسیر ها حتی بین نیروهای سیاسی همسو در ایران است.

عده‌ای معتقد به فقدان یک خط سیر مشخص سیاسی بین نیروهای اپوزیسیون و رسانه‌های فارسی زبان هستند و اعلام می‌کنند موج خبرهای روزانه و اتفاقات و حوادث سیاسی بر شیوه کار فعالان سیاسی و افکار مردم اثر گذاشته و آن را مشوش و منحرف کرده است. عده‌ای دیگر بر این باورند که دریای سیاست و رسانه همیشه مواج و گه گاه توفانی است و وظیفه نیروهای اپوزیسیون و فعالان رسانه، دریانوردی در این دریای ناآرام است.

اختلافات بر سر چگونگی موضع‌گیری درباره اختلافات درون حاکمیت هنوز میان نیروهای اپوزیسیون ایران به اوج نرسیده است. تحلیل‌گران و فعالان سیاسی ایران هنوز محتاطانه در حال رصد اخبار هستند. می‌توان پیش‌بینی کرد که نزدیک‌ شدن زمان انتخابات ریاست جمهوری، ورود کاندیداهای احتمالی به صحنه، واضح شدن جزئیات بازی سیاسی جناح‌های داخل قدرت، روشن شدن نتیجه فرآیند نظارت استصوابی شورای نگهبان و مسائل بین‌المللی نظیر تحولات پرونده هسته‌ای ایران، این اختلافان را تشدید خواهد کرد.

اگر نیروئی در اپوزیسیون امیدی به فراگیر شدن تفسیر خاص سیاسی و رواج یافتن آن به قصد پی‌ریزی یک برنامه عمل مشخص داشته باشد، باید هرچه سریعتر تلاش برای همسو سازی افکار عمومی با خود را از پاسخ به این سوال مشخص آغاز کند: « ما در کجای روابط جناح‌های قدرت در سیستم جمهوری اسلامی قرار داریم و برای رسیدن به چه اهدافی، باید چه مواضعی در برابر این جناح‌ها و کلیت سیستم حاکمه ایران اتخاذ کنیم؟»

دلیل "موجه" حصر موسوی و کروبی

politics — Thu, 21 Feb 2013 16:05:57 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی - دو سال از حصر زهرا رهنورد، میرحسین موسوی و مهدی کروبی گذشت. رژیمی که آنان را در خانه‌ زندانی کرده، ادعاهایی در مورد نتایج انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ دارد.

نتایج مورد ادعای جمهوری اسلامی در انتخابات دوره دهم چنین بود:

محمود احمدی نژاد ۲۴۵۲۷۵۱۶ رأی

میر حسین موسوی ۱۳۲۱۶۴۱۱ رأی

محسن رضایی ۶۷۸۲۴۰ رأی

مهدی کروبی ۳۳۳۶۳۵ رأی

پس از اعلام نتایج انتخابات و اعتراض موسوی و کروبی به نتایج اعلام شده و متقلبانه خواندن انتخابات، تظاهرات اعتراضی در کلان شهرها و به خصوص تهران برپا شد. تظاهراتی که با شعار "رأی من کجاست" آغاز شد و با طرح شعارهای رادیکال ادامه یافت.

رژیم در واکنشی تند به این تظاهرات، به سرکوب مردم پرداخت و پس از گذشت ۸ ماه خیابان‌ها را از معترضان خالی کرد. این سرکوب از جمله شامل بازداشت،شکنجه، تیراندازی و کشتن ده‌ها نفر شد. آخرین اقدام رژیم در آن زمان، برگزاری تجمع ۹ دی ۱۳۸۸ بود که از آن تحت عنوان "حماسه ی ۹ دی" یاد می‌کنند.

اما اعتراض سیاسی به گونه‌های مختلف ادامه یافت و موسوی و کروبی همچنان می‌تاختند. حرکت اعتراضی ۲۵ بهمن ۱۳۸۹ واکنش تند زمام‌داران رژیم را به دنبال داشت. آیت‌الله جنتی در نمازجمعه ۲۹/۱۱/۸۹ گفت: "کاری که قوه قضاییه می‌تواند انجام دهد و من فکر می‌کنم که در اندیشه است که انجام بدهد، این است که ارتباط اینها را به کلی از مردم قطع کند. در خانه آنها باید بسته شود، رفت و آمدهایشان محدود شود، نتوانند پیام بدهند و پیام بگیرند و تلفن و اینترنت آنها باید قطع شود و در خانه خود باید زندانی شوند".

چند روز بعد موسوی و کروبی به همراه همسران خود در خانه‌هایشان زندانی شدند. ماه ها گذشت و رژیم مدعی شد که فتنه را خفه کرده است. سرکوبگران حال سرشار از پیروزی می‌گفتند:

دلیل موجه حصر موسوی و کروبی پایگاه اجتماعی این دو است. رژیم تندترین و رادیکال‌ترین سخنان را "تحمل" می‌کند، اما "حرکت‌های جمعی" را مطلقا تحمل نمی‌کند. هرگونه حرکت سازمان‌یابی پیشاپیش سرکوب می‌شود، اما "فرد تنها" می‌تواند "حرف" بزند. چرا که حرف و سخن قدرت معینی دارد. کلام باید بتواند به عمل تبدیل شود.

الف- موسوی و کروبی آن ۱۳ میلیون رأی دهنده و معترضان را فریب داده بودند. پس از روشنگری‌های رهبری و افشای ماهیت سران فتنه و حرکت ضد دینی‌شان، آن ۱۳ میلیون رأی دهنده به کلی آب رفت و دیگر آنان مدافعی ندارند تا به دفاع از آنها بر خیزد.

ب- موسوی و کروبی پس از دو سال حصر، به هیچ وجه از مواضع خود عدول نکرده و حاضر به توبه و ندامت نیستند.

پرسش این بود و هست: چرا افرادی را که هیچ خطری برای نظام به شمار نمی روند، همچنان در منزلشان زندانی کرده‌اید؟ اگر پاسخ این است که آنان مرتکب جرم یا جرایمی شده‌اند، چرا آنان را در دادگاه محاکمه نمی‌کنید؟

اما پاسخ این بوده که محاکمه آنان به مصلحت نیست. آزادی آنان نیز به مصلحت نیست.

از همین پاسخ می‌توان به کاذب بودن مدعای آب رفتن طرفداران پی برد. مسأله این است: موسوی و کروبی همچنان دارای پایگاه اجتماعی‌اند و می‌توانند افراد را به حرکت در آورند.

اگر موسوی و کروبی فاقد پایگاه اجتماعی بودند، آیت‌الله خامنه ای اجازه می‌داد تا در حصر نامزد انتخابات ریاست جمهوری خرداد ۱۳۹۲ شوند. موسوی یا کروبی در حصر تمام عیار هم برنده انتخابات خواهتد بود.

دلیل موجه حصر، پایگاه اجتماعی این دو است، وگرنه اینک در داخل ایران برخی افراد شجاع تندترین سخنان را علیه آیت‌الله خامنه ای ایراد می‌کنند، رژیم هم نمی‌کوشد آنان را به هر قیمت ساکت کند؛ نه از آن رو که هزینه خاموش کردن آنان از فایده‌اش برای حکومت بیشتر است و توانایی بسیج اجتماعی این

انسان‌های شجاع نیز چنان نیست که حساب هزینه و فایده رژیم را به شکل اساسی تغییر دهد.

رژیم تندترین و رادیکال‌ترین سخنان را "تحمل" می‌کند، اما "حرکت‌های جمعی" را مطلقا تحمل نمی‌کند. هرگونه حرکت سازمان‌یابی پیشاپیش سرکوب می‌شود، اما "فرد تنها" می‌تواند "حرف" بزند. چرا که حرف و سخن قدرت معینی دارد. کلام باید بتواند به عمل تبدیل شود.

ده ها تلویزیون و رادیوی فارسی زبان شبانه روز در حال اطلاع رسانی و ایراد رادیکال‌ترین سخنان علیه جمهوری اسلامی هستند. هر فساد و جنایتی را به اطلاع مردم می‌رسانند، مردم را به سرنگونی رژیم فرا می‌خوانند، از تحریم‌های اقتصادی فلج کننده دفاع می‌کنند، حتی برخی از افراد و گروه‌ها، از تهاجم نظامی به ایران و وضع "منطقه پرواز ممنوع" در استان‌هایی از ایران سخن گفته‌اند.

بزرگ‌ترین سرمایه‌ای که موسوی و کروبی دارند، اعتماد بخش قابل توجهی از مردم ایران به صداقت آنان است. این سرمایه بالقوه قدرت تبدیل شدن به شبکه‌های اجتماعی بالفعل را دارد و حکومت بیش از هر چیز از بروز و ظهور همبستگی اجتماعی در میان مردم بیم دارد.

برخی دیگر از ضرورت تجزیه ایران دفاع کرده و می‌کنند. همه این سخنان از طریق همین رسانه‌ها به گوش مردم ایران می‌رسد. اما فاقد قدرت بسیج کننده‌اند و البته این نشانه هشیاری مردم ایران نیز هست که نمی‌خواهند کشورشان به سرنوشت سوریه گرفتار شود.

آری، موسوی و کروبی، با دیگران تفاوت دارند. آن دو طی فرایندی اجتماعی دارای قدرت شدند. معنا و قدرت ساخته می‌شوند. آنان دارای ذاتی متفاوت از دیگران نیستند، آنان تغییر کردند، بر سر مواضع اصولی خود ایستادند، و هیچ فشاری موجب عقب نشینی شان نشد. شجاعت عنصر مهمی در قلمرو سیاسی است.

شجاعت شرط لازم است، اما شرط کافی نیست. عناصر دیگری هم باید بر این متغیر افزوده شوند تا فرد قدرتمند شود. یعنی از قدرت بسیج اجتماعی برخوردار شود. مهم‌ترین این عناصر اعتماد است. موسوی و کروبی بزرگترین سرمایه‌ای که دارند اعتماد بخش قابل توجهی از مردم ایران به صداقت آنان است. اعتماد هم اساس سرمایه اجتماعی و پیوندهای ماندگار در میان مردم است.

اعتماد و پیوندهای ماندگار خمیرمایه شبکه های همبستگی و عمل سیاسی و فعالیت اجتماعی هستند. این سرمایه بالقوه موسوی و کروبی است که قدرت تبدیل شدن به شبکه‌های اجتماعی بالفعل را دارد و حکومت بیش از هر چیز از بروز و ظهور همبستگی اجتماعی در میان مردم بیم دارد.

حکومت هم‌چنین به خوبی از میزان اعتماد مردم به روسای قوای فعلی و دستگاه های فاقد استقلال آنان آگاه است. موازنه قوا در این عرصه به نفع موسوی و کروبی و دوستداران تحول دموکراتیک، عدالت و آن نظام سیاسی است که کرامت انسان‌های واقعی را ارج می‌نهد.

مهم‌ترین سرمایه جنبش‌های سرکوب شده احساس پیروزی اخلاقی در میان هواداران آن‌هاست. حکومت ممکن است یک نبرد را در جنگی طولانی یا به قول خودش در نهم دی، برده باشد اما در جنگ اخلاقی و پیکار دراز مدت برای حفظ اعتماد مردم و مشروعیت قدرت خود شکست خورده است.

هر چه حصر موسوی و کروبی طولانی تر شود حکومت اعتماد مردم را بیشتر از دست خواهد داد و کفه ترازوی ضرر حکومت سنگین تر خواهد شد. چرا که ادامه این حصر نشانه فقدان اعتماد به نفس حکومت و ترس آن از مردم است و مردم هم این را می‌فهمند.

آیت‌الله خامنه‌ای می‌تواند چنین بیندیشد که موسوی و کروبی اگر "فرصت" بیابند قادر به بسیج نیرو هستند، پس این فرصت را باید از آنان گرفت. اما نمی‌تواند از تبعات این تصمیم بگریزد که با این نوع محاسبه سیاسی، در واقع به اپوزیسیون مدافع حمله نظامی و تجزیه ایران "فرصت" می‌دهد و ترجیح سیاسی خود را برملا می‌کند.

جمهوری اسلامی فاقد هرگونه توجیه اخلاقی یا حقوقی برای در حصر نگاه داشتن آنان است. اما این حصر از نظر دوام روش‌های استبدادی، دارای "دلیل موجه" است. حصر موسوی و کروبی موجه است، برای این که دارای پایگاه اجتماعی و قدرت بسیج اجتماعی‌اند.

اما آیا آیت‌الله خامنه‌ای حتما باید از ظرفیت بسیج اجتماعی مخالفانی بترسد که به دنبال جنگ داخلی و تشدید تحریم‌های فلج کننده نیستند، نمی‌خواهند قدرت ایران به عنوان کشور تقلیل یابد، به دنبال "منطقه پرواز ممنوع" و تجزیه و کشتار و آوارگی گسترده مردم ایران و رسیدن به قدرت به هر قیمت نیستند؟

ادامه این حصر غیرعادلانه نشان خواهد داد که آیت‌الله خامنه‌ای کدام نوع اپوزیسیون و کدام مسیر تحول سیاسی را برای ایران ترجیح می دهد.

مخالفان حکومت و آیت‌الله خامنه‌ای از قضای روزگار بر سر دوراهی یک انتخاب قرار گرفته‌اند: سوریه و لیبی و عراق از یک سو و گذر به نظامی دمکراتیک‌تر از نوع آفریقای جنوبی و شیلی از سوی دیگر.

سیاست آمریکا مدیریت منازعات منطقه از همان نوعی است که در دو سال گذشته در سوریه شاهد بوده‌ایم. آمریکا در حال حاضر دیگر مثل گذشته قادر به لشگرکشی و ایفای نقش فصل‌الخطاب در مناقشات منطقه‌ای نیست و ملاحظه‌های نهایی‌اش تا این لحظه این است که نتیجه این منازعات برتری کیفی اسرائیل را در موازنه قوای منطقه‌ای تغییر ندهد و گروه‌های افراطی به سلاح‌های پیشرفته یا تسلیحات کشتار جمعی دست پیدا نکنند.

همه چیز دیگر در وضعیتی سیال و مبهم قرار دارد. قدرت‌های سلفی‌پرور منطقه (عربستان سعودی، قطر، و...) هم به دنبال بسط نفوذ خود و دور کردن بحران و اعتراض سیاسی از درون مرزهای خود و تلاش برای حذف متحدان ایران از صفحه سیاسی منطقه به قیمت تحمیل جنگ داخلی‌اند.

آیا کاهش مستمر سرمایه مشروعیت سیاسی نظامی که درگیر بحران‌های جدی داخلی و خارجی و مذاکرات حساس سیاسی بر سر برنامه هسته‌ای است موضع آیت‌الله خامنه‌ای و نظام سیاسی کنونی را در این نوع مذاکرات و در توازن قوای منطقه‌ای که در حال دگرگونی اساسی به ضرر ایران است، تقویت خواهد کرد؟

آیت‌الله خامنه‌ای می‌تواند چنین بیندیشد که موسوی و کروبی اگر "فرصت" بیابند قادر به بسیج نیرو هستند، پس این فرصت را باید از آنان گرفت. اما نمی‌تواند از تبعات این تصمیم بگریزد که با این نوع محاسبه سیاسی در واقع به اپوزیسیون مدافع حمله نظامی و تجزیه ایران "فرصت" می‌دهد و ترجیح سیاسی خود را برملا می‌کند. مردم ایران هم می‌فهمند که کیست که اپوزیسیون مرجح خود را تعیین می‌کند.

جدال در حکومت: ترمیم‌پذیر یا رسیدن به نقطه بی بازگشت

politics — Wed, 20 Feb 2013 15:59:31 +0000

علی افشاری

علی افشاری − سخنان خامنه‌ای در جمع گروهی از مردم آذربایجان شرقی، شتابی به روند تحولات در ساختار قدرت بخشید. با نزدیک شدن به زمان انتخابات، این روند، تلاطم‌هایی بیشتری را جلوه‌گر می‌سازد.

اظهارات جدید رهبری در دو قلمرو داخلی و خارجی، ویژگی‌های راهبردی داشت. موضع‌گیری جدید وی نقش مهمی در شکل دادن به آرایش جدید قوا در بلوک قدرت دارد.

اما بررسی اتفاقات و چالش‌های اخیر در نظام سیاسی ایحاد تردید می‌کند که وی به مانند گذشته بتواند اوضاع را در به شکل دلخواه مدیریت نماید و یا روند اتفاقات را تحت کنترل خود در آورد.

البته خامنه‌ای در طول دوران رهبری ۲۳ ساله خود با چالش‌های بزرگی مواجه بوده و عبور موفقیت آمیز از آنها پشتوانه‌ای قوی برای وی است. اما مشکل در اینجا است که این بار اقتدارش از سوی کسانی مورد تهدید قرار گرفته که توسط خود او در هرم قدرت ارتقاء یافته و در مناصب بالای حکومت جای گرفتند. چالش جدید از بطن و مرکز حلقه‌ای بر می‌خیزد که وی با تلاش بسیار در دوره رهبری خود از میان خودی‌ها و پیروانش ایجاد شکل داده است.

سخنان اخیر خامنه‌ای پیام‌های مهمی داشت. در سیاست خارجی او از تداوم سیاست جاری نظام در اجتناب از گفتگوی مستقیم با آمریکا و تداوم ماجراجوئی هسته‌ای محکم دفاع کرد و جلوی هر گونه تجدید نظر و نرمش در مذاکرات پیشرو در آلماتی را مسدودنمود. خامنه‌ای با متهم ساختن امریکا و غرب به فریبکاری، زورگویی و بد خواهی، عدم انعطاف و ایستادگی در مذاکرات هسته‌ای را توجیه کرد. به نظر می‌رسد با توجه به حرف‌های وی و تاکید بر تداوم غنی سازی اورانیوم پنجره گشوده شده برای تفاهم هسته‌ای بسته خواهد شد.

بنابراین روز‌های آینده آزمونی برای قدرت خامنه‌ای است که آیا اقتدارش آسیب جدی دیده و وی با بحران بزرگی مواجه خواهد شد یا اینکه کشمکش تازه را مهار می‌نماید.

سیاست خارجی در سخنان اخیر خامنه‌ای

اما سخنان اخیر خامنه‌ای پیام‌های مهمی داشت. در سیاست خارجی او از تداوم سیاست جاری نظام در اجتناب از گفتگوی مستقیم با آمریکا و تداوم ماجراجوئی هسته‌ای محکم دفاع کرد و جلوی هر گونه تجدید نظر و نرمش در مذاکرات پیشرو در آلماتی را مسدودنمود.

خامنه‌ای با متهم ساختن امریکا و غرب به فریبکاری، زورگویی و بد خواهی، عدم انعطاف و ایستادگی در مذاکرات هسته‌ای را توجیه کرد. به نظر می‌رسد با توجه به حرف‌های وی و تاکید بر تداوم غنی سازی اورانیوم پنجره گشوده شده برای تفاهم هسته‌ای بسته خواهد شد.

خامنه‌ای کوشید با تشجیع احساسات ملی و کوبیدن بر طبل بیگانه ستیزی، هزینه‌های سنگین مرتبط با برنامه هسته‌ای را با عزت و پیشرفت کشور پیوند دهد. می‌توان از سخنان وی نتیجه گرفت که حکومت بنای توقف و تعطیلی غنی سازی اورانیوم را ندارد. البته ممکن است در سطوح بالاتر از ۵ درصد حاضر به مذاکره باشد اما زمانی این کار را انجام می‌دهد که آمریکا تحریم‌ها را پیشاپپیش بردارد و فشار و تهدید را کنار بگذارد. بدینترتیب قفل هسته‌ای شانسی برای باز شدن ندارد.

خامنه‌ای چند بار به هدف غرب برای نا امید ساختن ملل مسلمان از مقاومت، تبیغ و هیاهو برای تسلیم شدن ملت و نظام ایران، ایجاد شکاف در جامعه ایران و تقویت مطالبه برای متوقف کردن برنامه اتمی جنجالی اشاره کرد. این اشارات می‌تواند آسیب پذیری حاکمیت را نشان دهد.

همچنین از زاویه‌ای دیگر بازتاب دهنده وجود دیدگاه‌های انتقادی در داخل حاکمیت است که وی سعی می‌کند با تکیه به بدخواهی غرب، دمیدن روح حماسی به ماجرا و ضرورت مقاومت به تقابل با تجدید نظر طلبی در سیاست خارجی ستیزه گر و فعالیت‌های حساس هسته‌ای بپردازد.

موضع گیری وی زاویه مشخصی با اظهارات علی اکبر صالحی وزیر خارجه نیز داشت که دیدگاه جریان احمدی‌نژاد را نمایندگی می‌کند. سخنان خامنه‌ای در عین حال نوعی هشدار نیز بود که هر دیدگاهی که در داخل کشور خواهان تفاهم هسته‌ای بشود با طرح دشمن همسو است و لذا مورد برخورد امنیتی واقع می‌شود.

سیاست داخلی

اما در عرصه داخلی، سخنان خامنه‌ای روشن کننده گسترش شکاف وی با جریان احمدی‌نژاد بود. او برای نخستین بار به صورت علنی احمدی‌نژاد را آماج انتقاد صریح قرار داد. وی عمل محمود احمدی‌نژاد در افشای فیلم فاضل لاریجانی را بد، نا مناسب، خلاف اخلاقی، خلاف شرع و خلاف قانون دانست و او را به دلیل بر هم زدن آرامش، امنیت روانی. اخلاقی به تضییع حقوق مردم متهم کرد.

خامنه‌ای این هشدار را به احمدی‌نژاد داد که بی اعتنایی وی و تداوم درگیری در نظام سیاسی می‌تواند پیامد‌های سنگینی را به همراه داشته باشد. تاکید بر نصیحت‌گویی فعلا بدین معنا است که او کماکان ترجیح می‌دهد به صورت کج‌دار و مریز احمدی‌نژاد را تا پایان دوره تحمل کند. اما در عین حال تمایل دارد که نشان دهد کاسه صبرش در حال لبریز شدن است و در صورت لزوم ابایی از تعیین تکلیف با وی ندارد.

او فعلا احمدی‌نژاد را نصیحت کرد و در عین حال اکثریت مجلس و علی لاریجانی را نیز به خاطر استیضاح وزیر کار و قدری زیاده روی در جوابگوئی نکوهش کرد.

تحلیل این موضعگیری روشن می‌سازد که رابطه خامنه‌ای با احمدی‌نژاد هنوز به مرز ترمیم ناپذیری نرسیده، اگر چه به آن نزدیک شده است.

خامنه‌ای و مشکل رئیس جمهوری‌اش

خامنه‌ای این هشدار را به احمدی‌نژاد داد که بی اعتنایی وی و تداوم درگیری در نظام سیاسی می‌تواند پیامد‌های سنگینی را به همراه داشته باشد. تاکید بر نصیحت‌گویی فعلا بدین معنا است که او کماکان ترجیح می‌دهد به صورت کشدار و مریز احمدی‌نژاد را تا پایان دوره تحمل کند. اما در عین حال تمایل دارد که نشان دهد کاسه صبرش در حال لبریز شدن است و در صورت لزوم ابایی از تعیین تکلیف با وی ندارد.

خامنه‌ای علی‌رغم اینکه در چند ماه گذشته به صراحت بیان کرد هرکس بخواهد از اختلافات درون نظام برای بسیج و تحریک مردم استفاده کند، مرتکب خیانت شده است، اما از واژه کم خطر تر "بداخلاقی" برای درگیری در مجلس استفاده نمود. به نظر می‌رسد وی عمدا و آگاهانه از این واژه استفاده کرد تا فرصت اصلاح را به طرفین بدهد و اعلام کند اتفاق اخیر در آن حدی نبوده است که عکس العمل مراجع قانونی نظام را در پی داشته باشد.

خامنه‌ای همان‌گونه که قول داده بود پس از چند روز به داوری در خصوص نزاع بین روسای قوای مقننه و مجریه پرداخت. در این ماجرا وی بیشتر احمدی‌نژاد را ملامت کرد و مقصر شناخت. اما این موضع گیری لزوما بدین معنا نیست که وی به صورت کلی لاریجانی‌ها را به خود نزدیک تر می‌داند. بلکه می‌توان این برخورد را مربوط به حالتی خاص دانست. هنوز پیوند‌های گفتمانی حفظ رابطه وی با احمدی‌نژاد را ضروری جلوه می‌دهد.

هشدار تلویحی خامنه‌ای این تصور را نیز قوت می‌بخشد که کاندیدای احتمالی جریان احمدی‌نژاد در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم تایید نخواهد شد.

مهره‌ها و نیروهای دیگر

اما خامنه‌ای در عین حال نا خشنودی خود را از علی لاریجانی و اکثریت مجلس نیز آشکار ساخت. در واقع وی نشان داد که نظر مثبتی نسبت به طرفین نزاع ندارد. اوچنین با پیش کشیدن قصور وکاستی در برخورد با پرونده‌های مفاسد اقتصادی، به صادق لاریجانی نیز انتقاد کرد وعملکرد او را نیز زیر سئوال برد.

از آنجایی که اعضای حزب پایداری پیش از استیضاح شیخ‌الاسلامی در مجلس به مخالفت رهبری با استیضاح استناد می‌کردند، لذا ابراز مخالفت خامنه‌ای با استیضاح و بی‌فایده دانستن آن، موضع آنها در ادعای نزدیکی به رهبر را تقویت کرد.

خامنه‌ای همچنین وزیر کار را از مسئله مدیریت مرتضوی بر سازمان تامین اجتماعی بری ساخت وبه نوعی دادن مسئولیت به مرتضوی را اتفاقی غیر مهم جلوه داد.

اما خواست و موضع گیری خامنه‌ای به تنهایی تعیین کننده سرنوشت رویارویی‌ها در درون بلوک قدرت نیست. واکنش جناح‌های اصلی حاکمیت نیز فاکتوری تعیین کننده‌ای است.

صادق و علی لاریجانی روسای قوه قضائیه و مقننه خیلی سریع به رهبری نامه نوشتند. محتوی نامه‌های آنها کاملا تسلیم طلبانه بود و اطاعت کامل از تقاضای رهبری را بازتاب بخشید. علی لاریجانی صراحتا از آنچه در جریان استیضاح گذشت معذرت خواهی کرد واطاعت از خامنه‌ای را واجب شرعی خواند.

البته با توجه به سوابق قبلی و هشدار‌های مکرر خامنه‌ای مبنی بر پرهیز از این دعوا نمی‌توان این اظهارات را دلیلی بر تبعیت در عمل دانست.

پس از ماجرای حکم حکومتی برای پرهیز از سئوال از احمدی‌نژاد در مجلس مشخص بود که رهبری نظر مثبتی به استیضاح وزراء ندارد. اما علی رغم این مسئله و تاکید اصول‌گرایان تندرو مبنی بر تعارض استیضاح با تبعیت از ولایت، باز اکثریت مجلس با هدایت علی لاریجانی پروژه برکناری وزیر را کلید زدند.

خامنه‌ای می‌کوشد تا اصول‌گرایان سنتی و میانه و جریان احمدی‌نژاد را توامان تضعیف سازد. رویارویی آنها وفرسوده ساختن هم‌دیگر به نفع خامنه‌ای است که به دنبال رشد جریان سوم در قالب جریان سوم تیر است. خامنه‌ای بدون اینکه روی خوشی به استیضاح نشان دهد، اجازه داد این عمل صورت بگیرد و حال با قرار دادن خود در موضع مخالف ضمن اینکه از مزایای حرکت برخوردار شده است خود را در جایگاه بی طرف و خارج از منازعه قرار می‌دهد.

صدق ادعاهای احمد توکلی و علی مطهری مبنی بر خودداری از استیضاح در صورت اگاهی از نطر رهبری نیز با تردید‌های جدی مواجه است. به نظر می‌رسد اصول‌گرایان منتقد وضع موجود مصر هستند برنامه‌های شان را علی رغم زاویه داشتن با خواست رهبری تا جایی که وی به صورت علنی و صریح ابراز مخالفت کند، جلو ببرند.

از سوی دیگر می‌توان حدس زد خامنه‌ای نیز از این وضعیت چندان ناراضی نیست. او می‌کوشد تا اصول‌گرایان سنتی و میانه و جریان احمدی‌نژاد را توامان تضعیف سازد. رویارویی آنها وفرسوده ساختن هم‌دیگر به نفع خامنه‌ای است که به دنبال رشد جریان سوم در قالب جریان سوم تیر است. خامنه‌ای بدون اینکه روی خوشی به استیضاح نشان دهد، اجازه داد این عمل صورت بگیرد و حال با قرار دادن خود در موضع مخالف ضمن اینکه از مزایای حرکت برخوردار شده است خود را در جایگاه بی طرف و خارج از منازعه قرار می‌دهد.

پاسخ احمدی‌نژاد

اما پاسخ احمدی‌نژاد تفاوت معنا داری با نامه‌های برادران لاریجانی داشت. مفاد نامه وی پاسخگوی انتظارات خامنه‌ای نیست. طرفداران رهبری واصول‌گرایان از جمله حسین ابراهیمی، کوچک زاده، محمد نبی حبیبی از احمدی‌نژاد خواستند تا از رهبری استغفار بجوید. اما وی در نامه اش هیچ اشاره‌ای به پذیرش عناوین خامنه‌ای در خصوص افشاگری اش در مجلس نکرد. او صرفا بیان داشت :« اینجانب و همکارانم در دولت تا آخرین لحظات مسئولیت دلبسته به ارزش‌های انقلاب اسلامی کمر بسته خدمت به کشور و مردم خواهیم بود و اطمینان می‌دهم که همه تلاش ما به عنوان خادمان ملت، در مسیر اعتلای کشور و رفع مشکلات کشور خواهد بود و کوچکترین قدمی برخلاف مصالح کشور بر نخواهیم داشت»

سپس نیز دلبستگی خود به خامنه‌ای را همیشگی دانست. احمدی‌نژاد در حاشیه جلسه هیات دولت نیز اعلام کرد راضی نیز نیست رهبری ناراحت شود. بنابراین پاسخ احمدی‌نژاد اولا حاوی معذرت خواهی نیست و ثانیا هیچ نکته دال بر خطا بودن عملش ندارد.

او می‌گوید دولتش در خدمت ارزش‌های انقلاب اسلامی و خواست مردم خواهد بود و بر خلاف مصلحت کشور عمل نمی‌کند. احمدی‌نژاد تبعیت از مواضع رهبری را به عنوان ملاک‌های فعالیت دولت مطرح نساخت. به نظر می‌رسد وی اگاهانه این عمل را انجام داده است. تنها میر تاج الدینی معاون پارلمانی رئیس جمهور اعلام کرد دولت مواضع رهبری را تصب العین قرار می‌دهد.

خامنه‌ای و انصارش

محور مهم دیگر سخنان خامنه‌ای محکوم کردن اخلال در مراسم سخنرانی علی لاریجانی در قم بود. این مسئله تبدیل به معمایی شده است. دشوار بتوان قبول کرد که حادثه فوق بدون سازماندهی انجام شده باشد. تا کنون مراجع امنیتی و قضائی سخنی در خصوص اعترافات و جریان بازداشت‌ها و تحقیقات بیان نکرده‌اند. نوع شعار‌ها وترکیب حمله کنندگان تردید جدی ایجاد می‌نماید که آنها جزو هواداران دولت بوده باشند. جهت گیری اصلی بر هم زنندگان سخنرانی لاریجانی، تعارض عملکرد وی با انتظارات رهبری بود. بصیرت کلیدواژه خامنه‌ای در ارزیابی عملکرد کارگزاران زیر دستش است. اخلال گران نیز علی لاریجانی را به بی بصیرتی متهم می‌ساختند.

جلالی مسئول دفتر مصباح یزدی در قم آشکار ساخت که مسئولین امنیتی قم به لاریجانی هشدار داده بودند و به وی توصیه کرده بودند که از سخنرانی انصراف بدهد. احمدی مقدم رئیس نیروی انتظامی نیز اعلام کرد که مامورین آن از قبل در جریان اخلال در برنامه سخنرانی بوده‌اند.

بنابراین با توجه به این ملاحظات می‌توان نتیجه گرفت که حمله کنندگان از پشتوانه قوی برخوردار بوده‌اند که مامورین انتظامی و امنیتی جلوی انها را نگرفته‌اند.

در مجموع می‌توان گفت موضع‌گیری جدید خامنه‌ای نمایانگر تشدید شکاف بین وی و احمدی‌نژاد است. اما هنوز این شکاف به مرحله ترمیم ناپذیری نرسیده است. خامنه‌ای در عین حال مهار برادران لاریجانی وبخش سنتی وپراگماتیست اصول‌گرایان را نیز در نظر دارد. او از طرفین نزاع نا خشوند است و مهار متقابل آنها را دنبال می‌کند.

در تحلیل این مسئله می‌توان چند حالت را در نظر گرفت. نخست می‌توان این فرضیه را بررسی کرد که حرکت فوق با چراغ سبز خامنه‌ای صورت گرفته است. اما مصلحت ایجاد می‌کرده که موضوع مخفی مانده و رهبری در ظاهر موضع مخالف بگیرد. مشابه این اتفاق در قتل‌های زنجیره‌ای، حمله به کوی دانشگاه و پرونده بازداشتگاه کهریزک رخ داد. می‌توان همچنین گمانه زنی کرد که موضوع با هماهنگی نزدیکان رهبری انجام شده است ولی پس از بالا گرفتن اعتراضات بخصوص در حوزه علمیه قم، مصلحت ایجاب کرده خامنه‌ای به مخالفت بپردازد.

اما موضع گیری منفی شدید وسریع روزنامه کیهان و اعضای جبهه پایداری فرضیه دیگری را قوت می‌بخشد که این عمل خارج از کنترل حکومت صورت گرفته است. ممکن است اطرافیان مصباح یزدی و یا حلقه‌ای از نیرو‌های افراطی به صورت خو دسرانه به این کار مبادرت ورزیده‌اند.

اما هر کدام از این فرضیه‌ها درست باشد، خامنه‌ای روشن ساخت که هیچ گروهی حق ندارد به بهانه صحیت‌های جدید وی حملاتی را بر علیه دولت و مجلس سازمان دهد.

جمع‌بندی

در مجموع می‌توان گفت موضع گیری جدید خامنه‌ای نمایانگر تشدید شکاف بین وی و احمدی‌نژاد است. اما هنوز به مرحله ترمیم ناپذیری نرسیده است. خامنه‌ای در عین حال مهار برادران لاریجانی وبخش سنتی وپراگماتیست اصول‌گرایان را نیز در نظر دارد. او از طرفین نزاع نا خشوند است و مهار متقابل آنها را دنبال می‌کند.

پاسخ احمدی‌نژاد در بر دارنده انتظارات خامنه‌ای و اصول‌گرایان نیست. وی بنای مقاومت دارد اما در عین حال متمایل به افزایش سطح درگیری با خامنه‌ای در مقطع فعلی نیست.

روز‌های آینده نشان خواهد داد که سمت و سوی رقابت‌های داخل حاکمیت، چه تغییراتی را در عرصه سیاسی بوجود خواهد آورد. آیا خامنه‌ای موفق می‌شود اختلافات داخل حکومت را مدیریت نماید یا توصیه‌های جدید وی نیز مانند موارد قبلی در عمل با بی اعتنایی مواجه می‌شود.

خائنان، فاسدها، و بی‌ترمزها

politics — Sun, 17 Feb 2013 14:16:40 +0000

مجید محمدی

مجید محمدی – آیت‌الله خامنه‌ای در سخنانی که پیرامون رویدادهای روز استیضاح وزیر کار در مجلس و حمله به لاریجانی در قم بیان کرد، عملا نزدیکان و وفاداران به حکومت را به سه دسته تقسیم کرد. او هیچ‌گاه در یک سخنرانی، نیروهای وفادار به حاکمیت را این چنین ننواخته بود.

خامنه‌ای این سه گروه را به ترتیب زیر دسته‌بندی کرد:

۱) مقامات بالا که بی‌صلاحیت و خلافکار هستند. او قبلا آنها را در صورت عمومی کردن اختلافات خود خائن و بداخلاق و سپس ناقض شرع و اخلاق و قانون نامیده بود. ۲) نزدیکان مقامات و مدیران آنها که فاسدند و مقامات بالا یا فساد آنها را نادیده می‌گیرند یا با این فساد همراهی می‌کنند. ۳) نیروهای بسیجی و لباس شخصی (نور چشمان نظام و حافظ همیشگی آن) که ترمز بریده‌اند و صرفا بر اساس دستوراتی که از بیت می‌آید دست به سرکوب و حمله نمی‌زنند.

برادرانی که رفتند

علی خامنه‌ای برای آن که با هم نسلان خود در زمینه حرف‌شنوی و رعایت مطلقه‌خواهی و فصل‌الخطاب بودن درگیری نداشته باشد، یک به یک آنها را به تدریج حذف کرد. رفسنجانی، کروبی، موسوی، موسوی خویینی‌ها، خاتمی، عبدالله نوری، حسینعلی منتظری و نسلی از نزدیکان به خمینی یک به یک متهم، محاکمه، زندانی، برکنار و مطرود شدند و برچسب‌هایی مثل فتنه‌گر، بی‌بصیرت، سران جنگ نرم و مانند آنها خوردند.

خامنه‌ای تلاش کرد از طریق انتصابات یا انتخابات مهندسی شده، به جای این چهره‌ها، افرادی ۲۰ تا ۳۰ سال جوان‌تر از آنها و از نسلی بر سر کار آورد که در انقلاب نیز مشارکتی جدی نداشتند و طعم زندان و شکنجه و حکومت استبدادی پهلوی را نچشیده بودند. این گروه کسانی هستند که باید:

۱) روش‌های او را با حکومت پهلوی مقایسه نکنند،

۲) از خود نیز مشروعیتی نداشته باشند تا هر چه دارند از خامنه‌ای بدانند،

۳) با پیروی از اصل پیرسالاری از وی اطاعت مطلق کنند.

رهبر‌ی با دست‌های بسته

انتظار خامنه‌ای از نسل جوان‌تر نیروهایی که می‌خواهند قهرمان مسابقه‌ای بی رقیب باشند برآورده نشد. (مثل دیکتاتور فیلم ساشا بارون کوهِن که در مسابقه‌ دو، رقبای خود را با تیر اندازی به سوی آنها حذف می‌کرد تا قهرمان شود).

انتظار خامنه‌ای از نسل جوان‌تر نیروهایی که می‌خواهند قهرمان مسابقه‌ای بی رقیب باشند برآورده نشد. اکنون همکاران جوان‌تر او بیش از همکاران گذشته بر وی می‌شورند. او یک روز جدال آنها بر سر قدرت و ثروت بیشتر را "خیانت"، روزی دیگر بداخلاقی و در جایی دیگر خلاف شرع و اخلاق می‌خواند اما در این میان، گوشی بدهکار نیست.

اکنون همکاران جوان‌تر او بیش از همکاران گذشته بر وی می‌شورند. او یک روز جدال آنها بر سر قدرت و ثروت بیشتر را "خیانت"، روزی دیگر بد اخلاقی و در جایی دیگر خلاف شرع و اخلاق می‌خواند اما در این میان، گوشی بدهکار نیست.

روسای سه قوه‌ نظام ولایت کارهایی می‌کنند که اگر مردم عادی آنها را انجام دهند محاکمه می‌شوند: «در این ماجرا متأسفانه رئیس یک قوه به استناد یک اتهام ثابت نشده و حتی مطرح نشده در دادگاه، دو قوه دیگر یعنی مجلس و قوه قضاییه را متهم ساخت که کاری بد، ‌غلط، نامناسب، خلاف شرع، خلاف قانون و خلاف اخلاق بود.»

آنها کارهایی می‌کنند که به قول رهبر کشور ایجاد تنش و تشویش در جامعه می‌کند و ارتکاب آنها مجازات دو تا شش سال زندان دارد: «این رفتار، حقوق اساسی مردم را نیز تضییع کرد چرا که زندگی در آرامش و امنیت روانی و اخلاقی، جزو حقوق اساسی ملت است.»

مقامات بالای حکومتی همچنین تعهد خود در انجام وظایف خاصی را نقض کرده‌اند. خامنه‌ای می‌گوید: «اما این رفتارها، متناسب با سوگندها و تعهدات نیست.»

با این همه او چون می‌داند که سخنان و توصیه‌هایش خطاب به مقامات با بی‌توجهی روبرو می‌شود، مجبور است آنها را با خواست خدا گره بزند: «ان‌شاءالله این نصیحت خیرخواهانه و مشفقانه مورد توجه مسئولان بخصوص مسئولان بالا قرار گیرد و به آن پایبند باشند.»

او البته پس از آن که سخنانش توسط روسای قوا نادیده گرفته شد، عقب نشینی می‌کند: «بنده فعلاً نصیحت می‌کنم که این کار شایسته‌ای برای نظام جمهوری اسلامی نیست.»

او از یک سو رئیس قوه‌ مقننه را تقبیح می‌کند: «استیضاح باید فایده‌ای داشته باشد اما چند ماه مانده به پایان کار دولت، ‌استیضاح یک وزیر آن هم به خاطر مسئله‌ای که مربوط به وزیر نیست، ‌چه علت و فایده‌ای دارد؟... در داخل مجلس هم کسانی حرف‌های نامناسب بر زبان آوردند که آن هم غلط بود... دفاع رئیس محترم مجلس هم قدری زیاده روی بود و لزومی نداشت.» و از طرف دیگر، کار رئیس قوه‌ مجریه را «بد، غلط، نامناسب، خلاف شرع، خلاف قانون و خلاف اخلاق» می‌خواند تا در این میان بی‌طرف جلوه کند.

رهبری که به مدیریت خرد امور در ۲۳ سال گذشته مشغول بوده، یکباره ظاهرا از کنش دست بر می‌دارد چون در عین محکوم کردن رفتار سران دو قوه از برکناری آن‌ها ناتوان است: «نه آن متهم کردن، نه آن برخورد کردن و نه آن استیضاح، ‌مسائل مناسبی نبود.»

خامنه‌ای که ۱۶ سال دو دولت رفسنجانی و خاتمی را با به میدان آوردن کفن‌پوشان و نیروهای لباس شخصی از حرکت‌هایی باز می‌داشت که مورد نظرش نبود، اکنون با گروه‌هایی مواجه است که همین کار را با نیروهای وفادار به خودش می‌کنند و ممکن است روزی به سراغ خود او نیز بیایند.

خامنه‌ای رفتار‌های سران سه قوه را از هر نظر محکوم کرده اما از برکناری و تغییر آنها ناتوان است. او همچنین می‌داند که اگر جای این سه نفر هر کس دیگری را بیاورد آنها نیز همین یا بدتر خواهند بود.

منصوبان فاسد و نزدیکان فاسد آنها

خامنه‌ای می‌گوید: «چند سال قبل درباره مبارزه با فساد اقتصادی، نامه‌ای به رؤسای قوا نوشتم مکرر می‌گویند فساد اقتصادی اما این کار به زبان گفتن تمام نمی‌شود بلکه نیازمند مبارزه عملی است، در عمل چه کار شد؟ در عمل چه کار کردید؟ »

سوال خامنه‌ای از جنس استفهام انکاری است بدین معنا که فساد در ایران تعقیب نمی‌شود و ظاهرا نشدنی است. او از یک سو باید از منصوبان فاسد و نزدیکان فاسد آنها دفاع کند یا برخی از آنها را به حال خود وابگذارد، اما از سوی دیگر مجبور است خود را از فساد با سخنانی از این دست مبرا سازد.

بی‌ترمزها

خامنه‌ای که ۱۶ سال دو دولت رفسنجانی و خاتمی را با به میدان آوردن کفن‌پوشان و نیروهای لباس شخصی از حرکت‌هایی باز می‌داشت که مورد نظرش نبودند، اکنون با گروه‌هایی مواجه است که همین کار را با نیروهای وفادار به خودش می‌کنند و ممکن است روزی به سراغ خود او نیز بیایند.

او به درستی از این تحول نگران است: «البته گله امروز من از برخی سران و مسئولان موجب نشود عده‌ای راه بیفتند و علیه این و آن شعار دهند که با این کار هم مخالف هستیم.» او هم‌چنین می‌داند گروه‌هایی از این بسیجی‌ها و لباس شخصی‌ها که نماینده‌اش در روزنامه کیهان آنها را بی‌ترمز می‌نامد، به هشدارهای وی توجهی نخواهند کرد: «کسانی که راه می‌افتند و شعار می‌دهند اگر واقعاً حزب‌اللهی و مؤمن هستند بدانند که این کارها به ضرر کشور و خلاف شرع است و اگر هم اعتنایی به این حرفها ندارند که حسابشان جداست.»

خامنه‌ای برچسب‌زنی و اتهام‌زنی را تنها برای خود می‌خواهد و حمله به افراد را صرفا بر اساس اشارات خود. او متوجه نیست که وقتی قطار برچسب‌زنی و حمله به راه افتاد، همه سوار آن می‌شوند و همه از آن متضرر خواهند شد: «این‌که عده‌ای برخی را ضد ولایت و ضد بصیرت بنامند و شعار بدهند نظیر آنچه اخیراً در قم روی داد، اقدامی غلط است و بنده کاملاً مخالف این کارها هستم که قبلاً هم نظیر آن در مرقد مطهر حضرت امام اتفاق افتاد و به مسئولان تذکر دادم جلوی این کارها را بگیرند.»

این در حالی است که گوش احمدی‌نژاد و طرفدارانش به خامنه‌ای نبوده و نیست و آنها در هر دوره یکی از گروه‌ها یا جناح‌های قدرت را هدف قرار می‌دهند.

کلاس اسلام‌شناسی اندیشمندان جمهوری اسلامی برای مُرسی

politics — Sat, 16 Feb 2013 11:44:13 +0000

اکبر گنجی

اکبر گنجی − هفده "اندیشمند و استاد ایرانی" طی نامه‌ای مبسوط به رئیس جمهور مصر، دو پیشنهاد پیرامون اسلامی سازی دولت و کمک ایران به توسعه علمی و اسلامی مصر مطرح کرده‌اند. حداد عادل یکی از چهره‌های شاخص این "اندیشمندان" است.

پیشنهادات ارائه شده به این قرارند: الف- اسلامی سازی دولت/مدیریت: "به‌ جنابعالی...توصیه می‌کنیم، مبنا و الگوی قطعی و عملی مدیریت کشور را بر پایه اسلام عزیز قرار دهید و مقاصد فشارهای بین‌المللی و فضاهای به‌اصطلاح روشنفکری متاثر از رویکرد‌های منزوی کننده دین از عرصه سیاست، فرهنگ و اقتصاد را مطمح نظر قرار ندهید". ب- کمک ایران به توسعه‌ی علمی و اسلامی مصر: "به‌طور حتم اندیشمندان مسلمان ایرانی آمادگی دارند تجربه و توان علمی خود را در اختیار دولت و ملت شریف و مسلمان مصر قرار دهند".

غلامعلی حداد عادل یکی از چهره‌های شاخص این اندیشمندان است. یعنی همان استادی که کتاب یوستوس هارتناک- نظریه‌ معرفت در فلسفه کانت – را که علی حقی به عنوان پایان نامه‌ فوق لیسانس خود به فارسی ترجمه کرده بود، به نام خود منتشر کرد (چاپ اول: فکر روز، چاپ دوم و سوم: هرمس). حالا حداد عادل می‌خواهد "تجربه و توان علمی" سرقت را به مرسی انتقال دهد.

♦ مرتبط با این موضوع:
نامه هشدارآمیز پنج نواندیش مسلمان ایرانی خطاب به رهبران مردم مصر
گفت‌وگوی سراج میردامادی با حسن یوسفی اشکوری

علی اکبر ولایتی هم وقتی وزیر امور خارجه بود، اساتیدی را به کار می‌گرفت تا کتاب‌های تاریخی بنویسند و او به نام خود منتشر کند و کرد. یکی دیگر از اندیشمندان امضا کننده، در جلسه‌ امتحان دکتری، به دلیل لباس روحانیت و داشتن مسئولیت حکومتی، در کتابخانه‌ دانشکده تنها گذاشته می‌شود. استاد که برای احوال‌پرسی باز می‌گردد، حاج آقا در حال رونویسی از کتاب‌های کتابخانه بوده است. شخصیت شناسی نویسندگان را رها کرده و به سراغ متن می‌رویم.

نامه دارای ۱۱ بند است که با تبریک "براندازی حکومت استبدادی و ظالم" آغاز می‌شود. اگر براندازی رژیم استبدادی و ظالم عملی نیکوست، چرا در ایران رقبا و منتقدان و مخالفان به اتهام براندازی (مثلاً شرکت در انتخابات ریاست جمهوری ۸۸) محاکمه و زندانی می‌شوند؟ چرا براندازی جمهوری اسلامی- با کارنامه‌ ۳۳ سال سرکوب مخالفان و مراجع تقلید و دگراندیشان مذهبی- نامقبول است؟

البته نویسندگان در ادامه "شکل‌گیری مصر جدید مبتنی بر ارزش‌های اسلامی، رأی مثبت به قانون اساسی جدید و پیروزی مرسی در اولین انتخابات مردم سالارانه‌ ریاست جمهوری" را هم تبریک گفته‌اند.

این مقدمات برای آن است تا نکاتی درباره‌ "تجربه ۳۴ سال مبارزه بی‌امان با صهیونیزم و استکبار جهانی برای استقرار جمهوری اسلامی ایران" را به اطلاع مرسی رسانده و وی را به طی این مسیر دعوت کنند.

غلامعلی حداد عادل یکی از چهره‌های شاخص این اندیشمندان است. همان استادی که کتاب یوستوس هارتناک نظریه‌ معرفت در فلسفه کانت را که علی حقی به عنوان پایان نامه‌ فوق لیسانس خود به فارسی ترجمه کرده بود، به نام خود منتشر کرد. او حالا می‌خواهد "تجربه و توان علمی" سرقت را به مرسی انتقال دهد. ولایتی هم وقتی وزیر امور خارجه بود، اساتیدی را به کار می‌گرفت تا کتاب‌های تاریخی بنویسند و او به نام خود منتشر کند.

پرداختن به تک تک مدعیات طرح شده در این نامه، آن هم در یک مقاله‌ کوتاه امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل به برخی از مدعیات پرداخته و اعتبار آنها را در ترازوی نقد خواهیم سنجید.

مدعای بند اول: جدایی از حقیقت اسلام دلیل بحران‌های فردی و اجتماعی جهان پیشرفته است.

الف- بحران‌های فردی و اجتماعی جهان پیشرفته چه اموری هستند؟

ب- اسلام حقیقی چگونه می‌توانست یا می‌تواند این بحران‌ها را مرتفع سازد یا از آنها پیشگیری کند؟

مدعای بند دوم: جهان غرب به اهمیت جایگاه دین در همه‌ زمینه‌ها پی برده و جوامع غربی به طور جدی در مسیر دین مداری جامعه حرکت می‌کنند. تبیین مدعا: "بازگشت به دین محصول بن‌بست‌های ناشی از رشد و توسعه منهای دین و بحران‌های اجتماعی فراگیری است".

الف- شواهد و قرائن توجه جهان غرب به جایگاه دین در همه‌ زمینه‌ها چیست؟

ب- شواهد و قرائن بازگشت جدی جهان غرب به مسیر دین مداری کدام است؟ تمامی آمارهای نهادهای معتبر جهانی نشان می‌دهند که دینداری در جوامع غربی در ۶ دهه‌ گذشته - به جز آمریکا- در حال کاهش بوده است (رجوع شود به: رونالد اینگلهارت و پیپا نوریس، مقدس و نامقدس، دین و سیاست در جهان، ترجمه مریم وتر، انتشارات کویر، فصل "معمای غیردینی شدن در ایالات متحده و اروپای غربی"، صص ۱۶۵- ۱۲۷. چارلز تیلور، تنوع دین در روزگار ما، دیداری دوباره با ویلیام جیمز، برگردان مصطفی ملکیان، نشر شور. جان دی. کپیوتو، اینک دین، سرشت ایمان در عصر مدرن، ترجمه‌ مرضیه‌ سلیمانی، نشر علم).

پ- چرا بازگشت جهان غرب به دین محصول بن‌بست‌های ناشی از رشد و توسعه‌ منهای دین و بحران‌های اجتماعی فراگیر است؟ این مدعا را چگونه می‌توان موجه ساخت؟

مدعای بند سوم: "دین و به‌طور خاص اسلام مرجع حل مسائل و مشکلات ملی و منازعات بین‌المللی است".

الف- با کدام شواهد و قرائن می‌توان این مدعا را تأیید کرد؟

ب- آیا تاریخ ادیان- "به طور خاص اسلام"- صدق این مدعا را نشان می‌دهد یا کذب آن را؟ جنگ‌های ایران و عثمانی، یهود کشی مسیحیان در کل اروپا، جنگ‌های صلیبی، جنگ‌های ۳۰ ساله میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها از ۱۶۱۸ تا ۱۶۴۸، فقط چند شاهد مهم نقض این مدعایند. سکولاریسم- به معنای جدایی نهاد دین از نهاد دولت- محصول تأملات نظری صرف نبود، بلکه در درجه‌ اول محصول جنگ‌های مذهبی ۳۰ ساله بود که به عهدنامه‌ وستفالی منتهی شد. سکولاریسم راه حلی برای گریز از منازعات منطقه‌ای و بین المللی و زندگی صلح آمیز بود.

مدعای بند پنجم: اومانیسم پاسخ جامعی برای تأمین نیازهای معنوی و مادی انسان نیست.

الف- چه کسی از "جامعیت اومانیسم" سخن گفته است؟

ب- فرض کنیم کسانی به جامعیت اومانیسم باور دارند، آیا مرسی اخوانی هم دارای چنین اعتقادی است که او را به "توجه به کمال مطلق که مصداق احد و واحد آن خدای متعال است"، فرا می‌خوانید؟

رهبران اخوان‌المسلمین چند دهه قبل از فقیهان ایرانی حکومت دینی را تئوریزه کردند. آیت‌الله خامنه‌ای و دیگر فقیهان به شدت تحت تأثیر رهبران اخوان بوده و آثار آنان را به فارسی ترجمه می‌کردند. درس اسلام‌شناسی به اخوانی‌ها دادن، نقض غرض بوده و از نظر آنان توهین به شمار خواهد رفت.

مدعای بند ششم: حکومت و "ولایت متعلق به‌ خدا و رسول خدا و اولیاء خدا است و بهترین مسیر و سبک زندگی، مسیری است که برگرفته از ولایت الهی باشد".

الف- در واقع به طور غیر مستقیم به مرسی گفته می‌شود که حکومت چیزی جز ولایت فقیه نیست. آیا جز گروه کوچکی از فقیهان شیعه- آن هم پس از تجربه‌ جمهوری اسلامی- کسی به این نظریه باور دارد؟

ب- چرا بهترین سبک زندگی، "سبک زندگی دینی" است؟ دینداران می‌توانند آزادانه به سبک زندگی دینی عمل کنند، اما نمی‌توانند سبک زندگی دینی را به غیر دینداران- آن هم از سوی حکومت و به روش‌های خشونت‌آمیز- تحمیل کنند.

پ- به حکم کلی: مارکسیسم‌ها، لیبرالیسم‌ها، یهودیت‌ها، مسیحیت‌ها، اسلام‌ها و... وجود دارد. با توجه به این مقدمه: اسلام‌های مختلف، دارای سبک‌های زندگی دینی متفاوتی هستند. مرسی را به اجرای کدام سبک زندگی اسلامی دعوت می‌کنید؟

ت- واگذاری امر "سیاست گذاری، نهاد سازی و برنامه ریزی" به ولایت الهی، که به ادعای نویسندگان "قطعا به صلاح و سعادت دست پیدا خواهد کرد و مرجع رشد و ترقی خواهد بود"، چه معنایی دارد؟

مدعای بند هفتم: "همه امور مرتبط با زندگی انسان اعم از امور فردی و اجتماعی و یا قلمروهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بدون توجه و تمسک به‌ اصول اسلامی منتهی به ‌ضلالت و گمراهی و رشد ناقص و یا ظهور جامعه ناقص‌الخلقه می‌شود".

الف- گزاره‌ کلی "عدم تمسک به اصول اسلامی در همه‌ امور فردی و اجتماعی (قلمروهای فرهنگی و سیاسی و اقتصادی) به ضلالت و گمراهی منتهی می‌شود"، قطعاً کاذب است. اگر این حکم صادق باشد، باید اکثریت مردم جهان در طول تاریخ- حتی اکثریت مسلمانان- را گمراه به شمار آورد.

ب- چرا این اندیشمندان اسلام‌شناس نگاهی به مقدمه ابن خلدون نینداخته‌اند که در آن ضرورت نیاز به انبیا و وحی برای زندگی فردی و جمعی و تمدن سازی را برهان باطلی به شمار آورده و نوشته است:"موجودیت و زندگانی بشر بی آمدن پیامبرانی هم ممکن است تحقق یابد و این امر به وسیله‌ مقرراتی است که حاکم بین خویش یا به نیروی عصبیتی که به قدرت آن بشر را مقهور می‌سازد بر مردم فرض می‌کند و آنان را به پیروی از طریقه‌ خود وا می‌دارد. و اهل کتاب و پیروان نسبت به مجوس که کتاب آسمانی ندارند اندک می‌باشند، چه اینان اکثریت مردم جهان‌اند و با همه‌ اینها گذشته از حیات و بقا دارای دولت‌ها و آثار و یادگارها بوده‌اند و تا این روزگار نیز همچنان بر همان وضع به سر می‌برند و در اقلیم‌های غیر معتدل سکونت دارند و زندگانی آنان بی گمان برخلاف زندگی مردمانی است که به صورت هرج و مرج و بی حاکم به سر می‌برند، چه اگر چنین می‌بود امکان نداشت به حیات خود ادامه دهند" (مقدمه‌ ابن خلدون، ترجمه‌ی محمد پروین گنابادی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ یازدهم، جلد اول، ص ۸۰).

پس بدون دین هم می‌توان تمدن سازی کرد و چنان تمدنی لزوماً ضلالت و گمراهی نیست.

مدعای هشتم و نهم: جمهوری اسلامی از ابتدأ بر مبنای سیطره‌ اسلام در همه‌ زمینه‌ها تأسیس شد و

مهم‌ترین اصول قانون اساسی، "ابتناء جمهوری اسلامی ایران به اصول اعتقادی و قوانین اسلامی است".

مرسی و اخوان‌ المسلمین اینک به شدت از سوی سکولارها، لیبرال‌ها، ملی‌گرایان و حامیان رژیم سابق مصر تحت فشار قرار گرفته‌اند تا به زیر کشیده شوند. این گونه نامه‌ها، موجب می‌شود که جبهه‌ مقابل مرسی آنان را به پیروی از مسیر ایران متهم سازد.

الف- در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸، ۲۰۴۰۶۵۹۱ تن به جمهوری اسلامی آری گفتند. ۹ ماه بعد، در ۱۱ و ۱۲ آذر ۱۳۵۸، ۱۵۶۸۸۴۰۷ تن به قانون اساسی جمهوری اسلامی رأی دادند. کاهش ۵ میلیون نفری تا حدودی معلول افزودن اصل ولایت فقیه و اجرای شریعت به قانون اساسی بود.

ب- چرا اینک جمهوری اسلامی زیر بار رفراندمی دیگر برای همین نظام و قانون اساسی‌ا‌ش نمی‌رود تا روشن گردد که اکثریت مردم ایران خواهان اجرای شریعت و جمهوری اسلامی‌اند یا نه؟

مدعای دهم: جمهوری اسلامی "طی ۳۴ سال مجاهدت، تلاش و تدبیر و مبارزه بی‌امان با استکبار جهانی و دشمنان اسلام و مسلمین در سطح بین‌المللی" در افتاده و "بدین خاطر غرامت سنگینی را پرداخت کرده که از جمله آنها جنگ و تحریم فراگیر و فشار‌های سیاسی بین‌المللی است".

الف- بدین ترتیب مرسی به ایستادن در برابر آمریکا و دولت‌های غربی دعوت می‌شود.

ب- آیا با توجه به پیامدهای این خط مشی- غرامت سنگین، از جمله جنگ و تحریم فراگیر و فشارهای سیاسی بین‌المللی- عاقلانه است که مصریان با این دعوت لبیک بگویند؟

مدعای بند یازدهم: جمهوری اسلامی در همه‌ زمینه‌ها پیشرفت‌های خیره‌کننده‌ای داشته است. "برنامه اصلی آینده کشور ایران متمرکز بر "تمدن‌سازی نوین اسلامی" است. این برنامه بلندمدت مبتنی بر الگوی ویژه‌ای از پیشرفت است که هم از نظر مبانی نگرشی و معرفتی و هم از نظر روش اجرا مبتنی بر اصول مترقی اسلام و متمایز از هنجارهای دیکته شده و سلطه‌آمیز جهان غرب و صهیونیزم بین‌الملل تحت عنوان شاخص‌ها و معیارهای توسعه است".

الف- در اسلام (کتاب و سنت معتبر) هیچ طرحی برای توسعه وجود ندارد. برای این که: ۱- برنامه ریزی کار علم است، نه دین. ۲- مدیریت دارای دو بعد معرفتی و مهارتی است که به دین هیچ ارتباطی ندارند. ۳- ارزش‌ها مستقل از دین‌اند (عدم اتکای وجودی و معرفت شناختی و روانشناختی ارزش‌ها به دین. یا به تعبیر متکلمان معتزلی: حسن و قبح ذاتی و عقلی). ۴- فقه و شریعت را نمی‌توان حقوق- آن هم حقوق مدرن- به شمار آورد.

ب- نمی‌توان در تاریخ دین یک بام و دو هوایی بود. به تعبیر دیگر، نمی‌توان همه‌ خوبی‌ها را معلول دین و دینداری به شمار آورد و همه‌ بدی‌ها را "علی رغم دین"- یعنی بد مسلمانی- قلمداد کرد و گفت: "هر عیب که هست از مسلمانی ماست".

این نامه دارای چه پیامدهایی است؟

یکم- کلاس درس اسلام شناسی برای مرسی و اخوانی‌ها: در قرن بیستم، رهبران اخوان‌ المسلمین چند دهه قبل از فقیهان ایرانی حکومت دینی را تئوریزه کردند. آیت‌الله خامنه‌ای و دیگر فقیهان به شدت تحت تأثیر رهبران اخوان بوده و آثار آنان را به فارسی ترجمه می‌کردند (رجوع شود به مقاله‌ "آیت‌الله خامنه‌ای و عدالت به سبک سید قطب"). درس اسلام‌شناسی به اخوانی‌ها دادن، نقض غرض بوده و از نظر آنان توهین به شمار خواهد رفت.

دوم- نزاع شیعه و سنی: نزاع تاریخی شیعه و سنی، در سال‌های اخیر به شدت رشد کرده است. عربستان سعودی و قطر، با دلارهای نفتی، برای ضربه زدن به شیعیان در بحرین، عراق، سوریه، لبنان، ایران، پاکستان و افغانستان دست به هر عملی زده و می‌زنند. آنان نیروهای سلفی چون القاعده و طالبان و جبهه النصرة سوریه را حمایت مالی و تسلیحاتی کرده و می‌کنند.

اینک مدت‌هاست که ایران از سوی کشورهای عربی منطقه به دخالت در امور داخلی آنان متهم می‌شود. این گونه نامه‌ها- که به امضای دو تن از نزدیکت‌رین افراد به آیت‌الله خامنه‌ای و کاندیدای ریاست جمهوری (حداد عادل و ولایتی) رسیده است- سندی بر دخالت ایران در امور داخلی مصر به شمار خواهد رفت و بر نزاع‌های ایران و اعراب خواهد افزود.

اخوان‌ المسلمین که خود را سردمدار جریان اسلام‌گرایی می‌داند، در چند سال اخیر رشد چشمگیری کرده و در سوریه در حال مبارزه‌ی خونین برای سرنگونی رژیم سکولار سرکوبگر بشار اسد است تا حکومتی دینی جایگزین آن سازد. اسلام‌گراها رقیب یکدیگرند و به جای وحدت و زندگی صلح‌آمیز، نزاع برپا می‌سازند و خون یکدیگر را می‌ریزند. "بیداری اسلامی" منطقه به زیان اسلام و مسلمانان بوده است (رجوع شود به مقاله‌ "در باب مضرات بیداری اسلامی").

سوم- تحت فشار قرار گرفتن مرسی: مرسی و اخوان‌المسلمین اینک به شدت از سوی سکولارها، لیبرال‌ها، ملی‌گرایان و حامیان رژیم سابق مصر تحت فشار قرار گرفته‌اند تا به زیر کشیده شوند. این گونه نامه‌ها، موجب می‌شود که جبهه‌ مقابل مرسی آنان را به پیروی از مسیر ایران متهم سازد. مرسی و اخوان‌المسلمین، مجبور بوده‌اند که دائماً بر تفاوت‌های مسیر خود و ایران تأکید بنهند. نطق مرسی در تهران و مصاحبه‌ مطبوعاتی مشترک احمدی‌نژاد و مشاور رئیس الازهر در قاهره دو شاهد این مدعا هستند.

چهارم- دخالت در امور داخلی اعراب: اینک مدت‌هاست که ایران از سوی کشورهای عربی منطقه به دخالت در امور داخلی آنان متهم می‌شود. این گونه نامه‌ها- که به امضای دو تن از نزدیکت‌رین افراد به آیت‌الله خامنه‌ای و کاندیدای ریاست جمهوری (حداد عادل و ولایتی) رسیده است- سندی بر دخالت ایران در امور داخلی مصر به شمار خواهد رفت و بر نزاع‌های ایران و اعراب خواهد افزود.

پنجم- دوشیدن ایران: حماس اخوانی سال هاست که از سوی ایران مورد حمایت مالی و تسلیحاتی قرار گرفته است. با توجه به تغییرات منطقه، آنان به سوی مصر و ترکیه و قطر رفته و سیاست‌های ایران در سوریه را رسماً محکوم کرده و می‌کنند، در حالی که همچنان از ایران کمک دریافت می‌کنند (رجوع شود به مقاله‌ "جمهوری اسلامی و حماس: کمک در راه خدا").

مرسی هم خواهد کوشید تا از فرصت ایران استفاده کرده و بدین ترتیب، انواع و اقسام کمک‌ها را از دولت‌های غربی و عربی- در قبال عدم نزدیکی به ایران- دریافت کند. برخوردهای آنان با ایران تاکنون کاملاً تحقیرآمیز بوده است. آنان تاکنون به هیچ یک از مقام‌های ایرانی اجازه‌ سفر به غزه را نداده‌اند و پیشنهاد برقراری روابط رسمی را رد کرده‌اند.

ششم- دین در محدود صلح و دین برای جنگ و خون‌ریزی: بسیاری از دینداران، دین را به ابزاری جنگی تبدیل کرده‌اند که فقط به کار خون‌ریزی می‌آید. نویسندگان حتی اگر چنین هدفی نداشته باشند، پیامد عملی دعوت آنان خشونت به نام دین خواهد بود. کانت زمانی از دین در محدوده عقل سخن گفت. مدعای او را با رویکرد "دین در محدوده‌ صلح" باید تکمیل کرد. از موضع دلسوزی برای اسلام و حفظ آن، باید از جدایی نهاد دین از نهاد دولت دفاع کرد. به سود دینداری است که دین پشتیبان ارزش‌های اخلاقی و پارسایی و معنویت باشد، تا مدعی اجرای شریعت از طریق حکومت.

هفتم- نزاع دیکتاتوری و دموکراسی: نزاع‌های مذهبی و قومی به زیان مردم منطقه و به سود زمامداران فاسد خودکامه است. اگر نزاع اصلی- که شکاف دیکتاتوری و دموکراسی است- جایگزین این گونه نزاع‌ها شود، جبهه‌بندی‌های کل منطقه تغییر خواهد کرد.

همه‌ سرکوبگران منطقه نزاع‌هایی بر می‌سازند تا دیکتاتوری فاسد خود را تداوم بخشند. قدرت‌های جهانی (آمریکا، اروپا، چین و روسیه) هم طبق منافع خود از متحدان سرکوبگر حمایت می‌کنند. دموکراسی‌خواهان اگر در جبهه‌ دیکتاتورهای سکولار یا مذهبی قرار گیرند، دموکراسی و حقوق بشر را به حاشیه می‌رانند. جمهوری اسلامی تجربه‌ پرهزینه و بدی بود، اما نباید کل منطقه همانند پاکستان و افغانستان و عراق و سوریه کلنگی شود. مسئله‌ منطقه رهایی از شر کل رژیم‌های استبدادی سکولار و مذهبی است، نه تبدیل آن به مردابی که همه‌ را در خود فرو برد.

بالا رفتن سطح هشدارها به محمود احمدی‌نژاد

politics — Sat, 16 Feb 2013 11:00:13 +0000

پارسا محمدی

پارسا محمدی- «نمی‌‌شود از شما پذيرفت كه ما قانون را قبول نداريم. غلط می‌‌كنی‌ قانون را قبول نداری! قانون تو را قبول ندارد نبايد از مردم پذيرفت، از كسی‌ پذيرفت، ما شورای نگهبان را قبول نداريم. نمی‌‌توانی‌ قبول نداشته باشی‌. مردم رای‌ دادن به اينها، مردم ۱۶ ميليون تقريبا يا يك قدری‌ بيشتر رای‌ دادن به قانون اساسی.

مردم كه به قانون اساسی رای دادند، منتظرند كه قانون اساسی اجرا بشود؛ هر کس از هرجا صبح بلند می‌‌شود بگويد من شورای نگهبان را قبول ندارم، من قانون اساسی را قبول ندارم، ‌من مجلس را قبول ندارم، من رئيس‌جمهور را قبول ندارم، من دولت را قبول ندارم. نه! همه بايد مقيد به اين باشيد كه قانون را بپذيريد، ولو برخلاف رای شما باشد. بايد بپذيريد، براي اين‌كه ميزان اكثريت است؛ و تشخيص شورای نگهبان كه اين مخالف قانون نيست و مخالف اسلام هم نيست، ميزان است كه همه بايد بپذيريم.» (خمینی – صحيفه، جلد ۱۴، صفحه ۳۷۷)

***

بعد از حواشی جلسه استیضاح وزیر کار در مجلس و افشاگری محمود احمدی‌نژاد درباره فساد مالی برادران لاریجانی و چند نفر از مقام‌های قوه قضائیه، رسانه‌هایی که وظیفه بازتاب نظرات حاکمیت ایران را بر عهده دارند واکنشی محتاطانه و نرم از خود نشان داده و به نصایحی درباره "پرهیز از بروز اختلافات و منتقل نکردن اختلافات به میان مردم" اکتفا کردند. اما با پافشاری محمود احمدی‌نژاد بر مواضع خود در سخنرانی روز ۲۲ بهمن ۱۳۹۱ و حمله طرفدارن او به علی لاریجانی در حین سخنرانی در حرم حضرت معصومه در قم، واکنش‌های روحانیان، نظامیان، مدیران قوه قضائیه و چهره‌های نزدیک به حکومت، رنگ و بوی دیگری به خود گرفته است.

حسین شریعتمداری در روزنامه کیهان از طرفداران احمدی‌نژاد که سخنرانی رئیس مجلس را برهم زدند به عنوان کسانی یاد کرده است که «قطعا به كشور خيانت كرده اند». اشاره "برادر حسین" به قسمتی از سخنرانی خامنه‌ای است که گفته: «از امروز تا روز انتخابات، هرکسی که بخواهد اختلاف‌ها را به میان مردم بکشاند و از احساسات آنها در جهت اختلافات استفاده کند، قطعاً به کشور خیانت کرده است.» (منبع)

شریعتمداری در یادداشت روز خود در تاریخ ۲۵ بهمن ۹۱ با عنوان « نوشته‌ای كه خوانده نشد! » پا را فراتر گذاشته و نوشته است: «اشاره به اين نكته نيز ضروری است كه بعد از ماجرای يكشنبه استيضاح، علاوه بر مقصر اصلی، برخی از اطرافيان نزديك وی نيز، آن جلسه را چيزی شبيه يك «دوئل» ارزيابي كرده بودند كه برخلاف آنچه پيشاپيش طراحي كرده و انتظار داشتند، به شكست سخت آغازكننده ماجرا و مقصر اصلی منجر شده بود.»

واکنش فرمانده ناجا، تولیت حرم حضرت معصومه، تعدادی از مراجع تقلید و مجموعه واکنش‌های زنجیره‌ای افراد و گروه‌های نزدیک به رهبری ایران منجر به برگزاری نشستی با حضور هيئت رئيسه کميسيون امنيت ملي، وزير کشور، معاونان وزارت اطلاعات، سپاه پاسداران، ناجا و مدير کل اطلاعات قم شد و در نتیجه تعدادی از اخلال‌‌گران در سخنرانی رئیس مجلس در قم بازداشت شدند.

بسیاری از نیروهای اپوزیسیون ایران اکنون به این باور رسیده‌‌اند که نزاع میان جناح‌های قدرت در جمهوری اسلامی جدی است و مانند گذشته به عنوان جنگ زرگری به آن نگاه نمی‌کنند. نکته دیگری که بسیاری بر آن اشتراک نظر دارند تاثیر روحیات احمدی‌نژاد بر شیوه سیاست‌ورزی اوست که "جسارت"، "خودباوری"، "تحمل تحقیر در زمین حریف"، "قدرت دروغ گفتن" و "تهاجم غیر منتظره در زمین خودی" از ویژگی‌های بارز آن است.

در تازه‌ترین و جدی‌ترین واکنش به احمدی‌نژاد، صدا و سیمای جمهوری اسلامی که مستقیماً در حوزه قدرت رهبری است و نظارت چندانی از سایر نهادهای حکومتی و دولتی بر روی آن وجود ندارد، وارد عرصه شده است.

آتش اخطار!

معمولاً وقتی یک وضعیت بحرانی در جمهوری اسلامی به وجود می‌آید که همه اقدامات برای حل آن بی‌نتیجه باقی مانده باشد. در این مواقع، بلافاصله با یک شبیه‌سازی تاریخی پای خمینی و سخنان او به میان کشیده می‌شود. وظیفه اجرای این شبیه‌سازی بر عهده صدا و سیمای جمهوری اسلامی است که معمولاً در قالب تهیه "مستند‌"هایی مربوط به حوادث سال‌های اول روی کار آمدن نظام و پخش آنها از بخش‌های خبری به خصوص اخبار بیست و سی دقیقه شبکه دوم صدا و سیما صورت می‌پذیرد.

از جمله این مستند‌های سیاسی می‌توان به مستند "شاخص" و مستند "صراط" اشاره کرد. بخش خبری بیست و سی از نظر عموم فعالان سیاسی ایران، توسط نهادهای امنیتی کاملاً وفادار به خامنه‌ای اداره می‌شود و نظرات و مواضع آن به نوعی بیان نظرات و مواضع رهبری ایران است.

روز ۲۶ بهمن ۱۳۹۱ مستندی از این بخش خبری پخش شد که ترکیبی از سخنان رهبر پیشین جمهوری اسلامی درباره اختلافات دولت و مجلس قبل از برکناری بنی صدر و سخنرانی‌های متعدد رهبر فعلی جمهوری اسلامی درباره کشمکش بین دولت و مجلس بود. البته نحوه انتخاب سخنرانی‌ها و تصاویر، لبه تیز حمله را متوجه محمود احمدی‌نژاد می‌کرد.

در قسمت پایانی این مستند خامنه‌ای در حال ایراد یک سخنرانی در حضور اعضای دولت نشان داده شد که می‌گفت: «این‌که مدام گفته شود می‌خواهیم کار کنیم اما اجازه نمی‌دهند» حرف صحیحی نیست و آنرا قبول ندارد. اشاره خامنه‌ای به گفتگوی تلویزیونی احمدی‌نژاد بود که در آن ادعا کرده بود دست‌هایی اجازه نمی‌دهند او طرح‌ها و برنامه‌هایش را اجرا کند.

البته در این مستند تمامی اشارات مستقیم به ماجرای بنی صدر حذف شده و صرفاً به پخش قسمت‌های تعدیل شده‌ای از سخنان خمینی اکتفا شده بود. یکی از محورهای گزینش شده در سخنان خمینی اشاره چند باره به این موضوع بود که مردم نباید فکر کنند این دعواهای سیاسی به خاطر "خدا" است چرا که این "دعواها" به خاطر "قدرت" و "منافع شخصی" است.

به نظر می‌رسد صدا و سیمای جمهوری اسلامی که در انحصار کامل رهبر ایران قرار دارد و نزدیک‌ترین تریبون به او محسوب می‌شود، دست به شلیک تیر هوایی به عنوان آخرین اخطار به شخص محمود احمدی‌نژاد زده ‌باشد. در گذشته نیز با شروع اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ برنامه‌های مشابهی علیه مهندس موسوی تهیه شد و با تشابه طرفداران آقای موسوی و معترضان به جمهوری اسلامی با طرفداران بنی‌صدر و گروه‌های مسلح مخالف جمهوری اسلامی، زمینه را برای برخورد‌های امنیتی و قضایی گسترده و پلیسی کردن فضای کشور آماده کردند.

احمدی‌نژاد کوتاه نخواهد آمد

در خطبه‌های نماز جمعه ۲۷/۱۱/۹۱ ، خاتمی امام جمعه موقت تهران با اعلام اینکه مردم می‌خواهند مسئولان به مشکل معیشت آنها رسیدگی کند یادآور شد: «برخی می‌گویند در آینده هم این رفتارها را ادامه می‌دهند؛ آیا می‌خواهید باز هم اعصاب مردم را خرد کنید؟...بنده از طرف مردم می‌گویم که اگر این رفتارها را ادامه دهید در حق مردم جفا کرده‌اید و آنها شما را نخواهند بخشید.»

آتش‌بازی احمدی‌نژاد در مجلس نشان دهنده وجود اراده قوی در دولت برای حضور در انتخابات ریاست جمهوری است. با توجه به محدودیت قانونی حضور احمدی‌نژاد در انتخابات و نیز نظر منفی رهبری نسبت به رحیم مشائی، پیش‌بینی بازی جناح احمدی‌نژاد بسیار دشوار است اما تردیدی نسبت به فعالیت جدی دولت برای حفظ قدرت در قوه مجریه وجود ندارد.

وی در ادامه سخنرانی خود به حادثه قم در ۲۲ بهمن اشاره کرد و آن را حادثه‌ای بسیار تلخ و ناروا دانست و گفت «در روز وحدت پیام تفرقه صادر کردند...چنین بداخلاقی‌هایی خلاف رهنمودهای مقام معظم رهبری است.»

اشاره خاتمی به محمود احمدی‌نژاد و سخنان او در مراسم ۲۲ بهمن است. احمدی‌نژاد در آن مراسم گفت: «البته در مورد مسائل اخیر و برخی موضوعات داخلی صحبت‌های مهمی است که باید با ملت در میان بگذارم، اما امروز به خاطر این‌که طعم شیرین پیروزی انقلاب در کام مردم تلخ نشود و به خاطر رهبری عزیزمان آن را به وقت مناسب دیگری در آینده موکول می‌کنم.»

بسیاری از نیروهای اپوزیسیون ایران اکنون به این باور رسیده‌‌اند که نزاع میان جناح‌های قدرت در جمهوری اسلامی جدی است و دیگر مانند گذشته به عنوان جنگ زرگری به آن نگاه نمی‌کنند. نکته دیگری که بسیاری بر آن اشتراک نظر دارند تاثیر روحیات احمدی‌نژاد بر شیوه سیاست‌ورزی اوست. "جسارت"، "خودباوری"، "تحمل تحقیر در زمین حریف"، "قدرت دروغ گفتن" و "تهاجم غیر منتظره در زمین خودی" از ویژگی‌های بارز سیاست‌ورزی احمدی‌نژاد است.

به طور قطع حامیان گذشته احمدی‌نژاد که اکنون ردای رقبای سیاسی او را به تن کرده‌‌اند بیشتر از نیروهای اپوزیسیون از روحیات شخصی و ویژگی‌های سیاسی او مطلع هستند. به نظر می‌رسد تلاش برای محدود سازی و در تنگنا قرار دادن احمدی‌نژاد، تلاش همه جانبه‌ای برای کنترل این نیروی سرکش است. صدا و سیمای جمهوری اسلامی و ائمه جماعات ایران به عنوان دو بازوی تبلیغاتی رهبری، فتیله انتقادات را تا آخرین حد قبل از برخورد _ یعنی مرز بین نیروهای خودی و غیر خودی بالا کشیده‌اند _ و علناً سرنوشت

بنی‌صدر را به او یادآوری می‌کنند.

عزم جناح احمدی‌نژاد برای حفظ قدرت

نیروهای سیاسی درون نظام جمهوری اسلامی در زمان فعلی به دو شکل و با دو پشتوانه متفاوت سیاست‌ورزی می‌کنند. محمود احمدی‌نژاد با برنامه‌های مردم‌فریبانه خود بخشی از آرای مردم ایران را با خود همراه ساخته است. رقبای دولت نیز همچنان به استراتژی "حفظ نزدیکی با رهبری" ادامه می‌دهند و با تاکتیک "حمله به احمدی‌نژاد" با شعار دفاع از کشور و البته رهبری، در سودای همراه‌سازی بخشی از آرای طبقه متوسط با میانجی‌گری اصلاح‌طلبان هستند.

در رقابت بر سر کسب عنوان ریاست مجلس بین علی لاریجانی و حداد عادل به خوبی مشخص شد که ترکیب سیاسی نمایندگان مجلس از چه قرار است. منطقی به نظر نمی‌رسد که احمدی‌نژاد با خود فکر کرده باشد که با افشاگری علیه برادران لاریجانی می‌تواند ترکیب سیاسی مجلس را به نفع خود تغییر دهد. بنابراین می‌توان این برداشت را کرد که او با افشای فساد اقتصادی برادران لاریجانی و مدیران قوه قضائیه صرفاً از فرصت "پخش مستقیم رادیویی جلسات مجلس" و "توجه رسانه‌ای داخلی و خارجی به ماجرای استیضاح وزیر کار و قاضی مرتضوی" جهت تاثیر روی افکار عمومی سود جسته است.

واضح است که اکنون بخت علی لاریجانی برای نشستن بر پست ریاست جمهوری بسیار کاهش یافته است. همچنین شوک روانی بزرگی به کل جامعه و نیز به بدنه آن دسته از اصلاح‌طلبان وارد شده که به دنبال ائتلاف با اصولگرایان معتدل هستند. در حال حاضر بسیج آرا به نفع جناحی که احمدی‌نژاد به آشکارترین شکل ممکن آنها را به بحث فساد اقتصادی گره زده است، بسیار دشوار خواهد بود.

رقبای احمدی‌نژاد می‌کوشند تا با سوار شدن بر موج انتقادات سیاسی و اقتصادی اپوزیسیون، این انتقادات را به جای حکومت متوجه دولت سازند و با شعار بهبود وضعیت کشور و حفظ نظام یک جنگ سیاسی و تبلیغاتی را علیه احمدی‌نژاد و دولت او مدیریت کنند. آنها روی ویژگی‌های شخصیتی احمدی‌نژاد حساب ویژه‌ای باز کرده‌اند تا او را وادار به واکنش‌های انفجاری کنند. این تاکتیک تا حدودی توانسته میان رهبر و احمدی‌نژاد شکاف ایجاد کرده و آنها را در مواردی روبروی یکدیگر قرار دهد.

آتش‌بازی احمدی‌نژاد در مجلس نشان دهنده وجود اراده قوی در دولت برای حضور در انتخابات ریاست جمهوری است. از آنجا که انتخابات ریاست جمهوری در ایران با بررسی "کاندیداهای احتمالی" سنجیده می‌شود، در تحلیل‌های سیاسی با توجه به محدودیت قانونی حضور احمدی‌نژاد در انتخابات و نیز نظر منفی رهبری نسبت به رحیم مشائی، پیش‌بینی بازی جناح احمدی‌نژاد بسیار دشوار است اما تردیدی نسبت به فعالیت جدی دولت برای حفظ قدرت در قوه مجریه وجود ندارد.

تحریک احمدی‌نژاد برای جدا کردن او از رهبری

اعتراضات خیابانی مردم ایران در سال‌های ۸۸ و ۸۹ به هیچ یک از اصول‌گرایان فرصت نداد تا علیه یکدیگر دست به اقدامی بزنند. عده‌ای بر این عقیده هستند که اختلافات فعلی میان اصول‌گرایان به دنبال رفتار احمدی‌نژاد و دولت او با منتقدان و مخالفان سیاسی جمهوری اسلامی و سواستفاده از شرایط بحرانی سال‌های ۸۸ و ۸۹ برای توجیه ضعف‌های دولت است.

اما با توجه به سخنان صریح رهبری درباره احمدی‌نژاد و حمایت بی دریغ از شخص او و دیدگاه‌هایش جای شکی باقی نیست که از زاویه دید اصولگرایی نقدی به رفتار احمدی‌نژاد علیه "فتنه" وارد نیست و وضعیت داخلی و خارجی به وجود آمده در کشور ناشی از تصمیمات "رهبری" است.

رقبای احمدی‌نژاد می‌کوشند تا با سوار شدن بر موج انتقادات سیاسی و اقتصادی اپوزیسیون جمهوری اسلامی، این انتقادات را به جای حکومت متوجه دولت سازند و با شعار بهبود وضعیت کشور و حفظ نظام یک جنگ سیاسی و تبلیغاتی را به صورت پیگیرانه علیه احمدی‌نژاد و دولت او مدیریت کنند. آنها روی ویژگی‌های شخصیتی احمدی‌نژاد حساب ویژه‌ای باز کرده‌اند تا او را وادار به واکنش‌های انفجاری کرده و سیستم ایمنی جمهوری اسلامی را علیه او فعال کنند.

این تاکتیک تا حدودی توانسته است میان رهبر و احمدی‌نژاد شکاف ایجاد کرده و آنها را در مواردی روبروی یکدیگر قرار دهد. همچنین صفوف روحانیان صاحب قدرت در برابر احمدی‌نژاد و جریان سیاسی او در حال فشرده شدن است.

در جستجوی زمان از دست رفته

مشکل بزرگ محمود احمدی‌نژاد در رقابت با اصول‌گرایان مخالف خود مسئله زمان است. تنها ۴ ماه تا انتخابات ریاست جمهوری باقی مانده است و احمدی‌نژاد که آینده تیم سیاسی خود را بعد از این انتخابات در خطر می‌بیند تصمیم گرفته است قدرت را در دست تیم سیاسی خود نگه دارد. او از این بیم دارد که همچون سایر روسای جمهوری ایران (به جز خامنه‌ای) قربانی شود. احمدی‌نژاد در تمامی مسافرت‌های خارجی، کلیه مهره‌های کلیدی تیم سیاسی خود را از بیم بازداشت شدن با خود به مسافرت می‌‌برد.

اگر احمدی‌نژاد بتواند در ۴ ماه باقیمانده تا انتخابات به صورت کژدار و مریز نزدیکی خود را به رهبری حفظ کند، با حمایت بخشی از روحانیون فشار روحانیون مخالف خود را خنثی کند و همزمان با افشاگری‌های خود رقبای اصولگرا را یک به یک از میدان به در کند، احتمال آن‌وجود دارد که بتواند یکی از مهره‌های سیاسی نزدیک به خود را از فیلتر شورای نگهبان عبور دهد.

بازداشت علی اکبر جوانفکر به عنوان تنها جامانده از سفر به نیویورک، بازداشت یک روزه مرتضوی در هنگام سفر احمدی‌نژاد به مصر، پرونده‌های باز فساد اقتصادی رحیمی (معاون اول رئیس جمهور) و فشار هر روزه نسبت به حلقه انحرافی در دولت که گاهی اوقات خود محمود احمدی‌نژاد را نیز در بر می‌گیرد، احتمال برخورد شدید با تیم سیاسی دولت پس از انتخابات را تقویت می‌کند.

به همین دلیل احمدی‌نژاد تلاش می‌کند از هر فرصت و تریبونی برای صحبت با مرد ایران و حمله به رقبای اصول‌گرای خود استفاده کند. این تصمیمی دیرهنگام است که سبب فشردگی زمانی حملات احمدی‌نژاد و ایجاد ترس در اردوگاه رهبری و حساسیت نهادهای امنیتی و نظامی شده است.

اگر احمدی‌نژاد بتواند در ۴ ماه باقیمانده تا انتخابات به صورت کژدار و مریز نزدیکی خود را به رهبری حفظ کند، با حمایت بخشی از روحانیون فشار روحانیون مخالف خود را خنثی سازد و هم‌زمان با افشاگری‌های خود رقبای اصولگرا را یک به یک از میدان به در کند، احتمال آن‌ وجود دارد که بتواند یکی از مهره‌های سیاسی نزدیک به خود را از فیلتر شورای نگهبان عبور دهد.

او در روزهای اخیر دو امتیاز مثبت و یک امتیاز منفی بزرگ در کارنامه خود درج کرده است. به دنبال سپردن وزارت نفت به یکی از فرماندهان سپاه، وزارت ارتباطات را نیز به یکی از فرماندهان ارتش داد و تلاش کرد نیروهای نظامی ایران را همسو و راضی نگاه دارد.

همچنین با دفاع همه جانبه از یکی از بدنام‌ترین عوامل جمهوری اسلامی ایران - یعنی قاضی مرتضوی - این پیام را برای همه مهره‌های امنیتی و نظامی و قضایی ارسال کرده است که در صورتی که با او همراه باشند تا آخرین لحظه و تحت هر شرایطی از آنان دفاع خواهد کرد. به این طریق دو امتیاز مثبت در راه اجرای طرح خود به دست آورده است.

اما با اعلام آمادگی برای مذاکره با آمریکا خشم طرفداران خامنه‌ای را بر انگیخته است. خامنه‌ای اعلام کرده است به عنوان یک انقلابی و نه یک دیپلمات، مخالف مذاکره با آمریکا است. جمله‌ای دو پهلو که می‌تواند به این معنا باشد که هر کس به دنبال مذاکره با آمریکا برای بهبود اوضاع کشور و تعدیل تحریم‌های بین‌المللی است خود باید بهای سیاسی آنرا در بین نیروهای خودی نظام بپردازد و نمی‌تواند از مشروعیت رهبری در این زمینه استفاده کند.

در این صورت نظام جمهوری اسلامی زمان به دست خواهد آورد، اندکی از فشارهای اقتصادی و شتاب غرب در حرکت به سمت برخورد نظامی خواهد کاست و در این وضعیت رهبری را در این موقعیت قرار خواهد داد که اثرات منفی این مذاکره در بین نیروهای وفادار به جمهوری اسلامی را به حساب "دیپلمات‌ها" نوشته بگذارد.

باید دید در مرتبه دیگری که خامنه‌ای به کشمکش بین دولت و مجلس وارد شود، طرف کدام سوی دعوا را خواهد گرفت. حمایت قاطع و یا کم سرزنش رهبری از دولت و شخص محمود احمدی‌نژاد می‌تواند فرضیه دوپهلو بودن نظر رهبری درباره مذاکره با آمریکا و احتمال در قدرت ماندن تیم محمود احمدی‌نژاد را تقویت کند.

در غیر این صورت سناریو معرفی یک بنی‌صدر و یک فتنه دیگر از هم اکنون کلید خورده است. سناریویی که شاید به تصویب طرح عدم کفایت سیاسی احمدی نژاد در مجلس منتهی نشود اما زمینه‌ساز یک برخورد امنیتی-قضایی گسترده در جریان حامیان او منجر خواهد شد.

پیامد‌های آتش‌بازی احمدی‌نژاد در مجلس

politics — Thu, 07 Feb 2013 14:30:08 +0000

علی افشاری

علی افشاری − استیضاح شیخ الاسلامی وزیر کار و مشاجره تند بین احمدی نژاد و لاریجانی، رویدادی مهم بود و نشان داد سطح تنش سیاسی در درون بلوک قدرت به نحو کم سابقه‌ای بالا گرفته است. به نظر می‌رسد آنچه در یکشنبه گذشته در مجلس رخ داد، اعمالی هماهنگ شده از سوی طرفین نبود و هیچکدام فکر نمی‌کردند طرف مقابل چنین اقدامی را انجام دهد.

البته علی لاریجانی تهدید شده بود که اگر مانع استیضاح نشود، احمدی‌نژاد فیلم افشاگرانه‌ای را رو خواهد کرد،، اما وی گویا از محتوی فیلم و جهت‌گیری تند آن بی اطلاع بوده است. ولی منطقا می‌توان انتظار داشت خامنه‌ای از این اتفاق آگاه بوده باشد. علت سکوت و انفعال وی معلوم نیست. ممکن است توصیه‌های وی توسط احمدی نژاد نادیده گرفته شده باشد. همچنین شاید بی‌میل به ضعیف شدن برادران لاریجانی نبوده است.

"بداخلاقی‌های مسئولین"

اما سخنان خامنه‌ای در دیدار با فرماندهان نیروی هوایی ارتش به شکلی صریح ناخرسندی اش از طرفین را آشکار ساخت. وی اظهار داشت به زودی در مورد بد اخلاقی‌های مسئولین صحبت خواهد کرد.

خامنه‌ای از عملکرد احمدی نژاد احساس خطر می‌کند، بخصوص که رویکرد احمدی نژاد این ظرفیت را نیز دارد که به خود رهبر نیز ضربه زند. ولی فقیه در عین حال راضی نیست که تضعیف و مهار احمدی نژاد موجب قوت گرفتن لاریجانی‌ها شود. مهار متقابل طرفین و خنثی کردن یکدیگر بهترین حالت از دید خامنه‌ای است. رصد کردن مواضع نیرو‌های و حلقه‌ای تحت امر و نزدیک به رهبری نیز روشن می‌سازد که آنها دل خوشی از هیچکدام ندارند. از این روو هر دو طرف را به خاطر نقض رهنمود‌های رهبری به باد انتقاد می‌گیرند.

خامنه‌ای از عملکرد احمدی نژاد احساس خطر می‌کند، بخصوص که رویکرد احمدی نژاد این ظرفیت را نیز دارد که به خود رهبر نیز ضربه زند. ولی فقیه در عین حال راضی نیست که تضعیف و مهار احمدی نژاد موجب قوت گرفتن لاریجانی‌ها شود. مهار متقابل طرفین و خنثی کردن یکدیگر بهترین حالت از دید خامنه‌ای است. رصد کردن مواضع نیرو‌های و حلقه‌ای تحت امر و نزدیک به رهبری نیز روشن می‌سازد که آنها دل خوشی از هیچکدام ندارند. از این روو هر دو طرف را به خاطر نقض رهنمود‌های رهبری به باد انتقاد می‌گیرند. حتی کیهان در راستای سناریو سازی‌های فضائی خود مدعی شد نفوذی‌های جنبش سبز و نزدیکان مشائی توطئه‌ای را ترتیب دادند تا از یکسو نمایندگان مجلس اصرار بی مورد بر سر استیضاح وزیر کار داشته باشند (در این خصوص انگشت اتهام را به سمت علی مطهری دراز کرد) و از سوی دیگر دامی برای فاضل لاریجانی چیده و رئیس جمهور را درگیر این توطئه ساخته‌اند.

تبعات یکشنبه سیاه مجلس

بررسی نطق‌های موافق و مخالف استیضاح و روند قضایا در مجلس این ذهنیت را قوت می‌بخشد که خامنه‌ای موافق برکناری وزیر کار نبود و البته موضوع را هم در حدی نمی‌دانست که مخالفت خود را به صورت علنی و یا از طریق حکم حکومتی نشان دهد. از سوی دیگر انتشار فیلم گفت‌وگوی برادر روسای قوای مقننه و قضائیه نیز مورد قبول وی نبود.

حال با این توضیحات کوشش می‌شود تبعات یکشنبه سیاه مجلس به زعم گرایش‌های تند روی حکومت به اختصار بیان گردد:

۱− بی شک اتفاق فوق، ضربه حیثیتی سنگینی بر چهره جمهوری اسلامی بود. این بار ضربه‌زنندگان نه از اپوزیسیون برانداز بودند، نه از صاحبان ثروت‌های باد آورده و نه اصلاح طلبان برخاسته از درون نظام بلکه دو بخش اصلی حاکمیت اصول گرایان که قرار بود وحدت و انسجام آنها الگوی حکمرانی مطلوب ولائی در کشور باشد!، چنین هزینه سنگینی را بر نظام تحمیل کردند. انتشار این خبر تا اعماق جامعه و اطلاع بخش زیادی از مردم برد و دامنه زیادی به این ضربه کوبنده بخشید. از آنجایی که حساسیت مردم عادی به مسئله رشوه گیری، اخاذی ورانت خواری بالا است، چنین مسائلی تاثیری انکار ناپذیر در تشدید مشروعیت زدائی از نظام دارد. این اتفاق نشان داد چقدر فساد در ارکان حکومت گسترش یافته است که منسوبین و نزدیکان مسئولین ارشد این چنین بی پروا به اخاذی و سوء استفاده از قدرت سیاسی در بهره برداری‌های اقتصادی می‌پردازند.

همچنین تنش سنگین فوق نشان داد که نظام با چه مشکلات سهمگینی در انتخابات پیشرو مواجه است.

به احتمال زیاد، دستگیری مرتضوی بدون هماهنگی با رهبری صورت گرفته بود و به همین دلیل با احضار صادق لاریجانی، موجبات آزادی محترمانه مرتضوی فراهم شد. اشاره صادق لاریجانی به خواست رهبری در خصوص دلیل سکوتش و عدم افشاگری پیرامون مفاسد ادعایی در خصوص حلقه یاران احمدی نژاد و همچنین اظهارات صریح مرتضوی " که تا زنده است سرباز ولایت خواهد بود"، دیگر انگاره‌هایی هستند که فرضیه آزادی مرتضوی به دستور رهبری را تایید می‌نمایند. اقدام قوه قضائیه خام و خطا بود و بیشتر مدیریت این دستگاه را در مظان اتهام خویشاوند سالاری قرار داد. اکنون برای بخشی از نیرو‌های نظام مشخص شده است که لاریجانی‌ها جای پای محکمی در بلوک قدرت ندارند.

۲− برادران لاریجانی از بازندگان اصلی این ماجرا بودند. ترکش‌های سنگین این آبرو ریزی فقط شامل حال فرزندان میرزا هاشم آملی نمی‌شود بلکه دامان متحدین سیاسی آنها در بخش قدیمی، سنتی و پراگماتیست اصول گرایان را نیز می‌گیرد. شایع است که آیت الله خمینی، مسئولین نظام را از دادن پست‌های کلیدی به فرزندان میرزا هاشم آملی نهی کرده بود، حال اگر این نقل قول درست باشد، به نظر می‌رسد مصلحت سنجی وی بی تدبیر نبوده است.

حادثه فوق بخت پیروزی علی لاریجانی در انتخابات ریاست جمهوری را کاهش داد. اگر چه از قبل نیز بالا نبود. بازداشت سریع سعید مرتضوی، آزادی فوری وی و بازگشت مقتدرانه اش به سازمان تامین اجتماعی نیز تاثیر منفی افشاگری احمدی نژاد را تشدید نمود. به احتمال زیاد، دستگیری مرتضوی بدون هماهنگی با رهبری صورت گرفته بود و به همین دلیل با احضار صادق لاریجانی، موجبات آزادی محترمانه مرتضوی فراهم شد. اشاره صادق لاریجانی به خواست رهبری در خصوص دلیل سکوتش و عدم افشاگری پیرامون مفاسد ادعایی در خصوص حلقه یاران احمدی نژاد و همچنین اظهارات صریح مرتضوی " که تا زنده است سرباز ولایت خواهد بود"، دیگر انگاره‌هایی هستند که فرضیه آزادی مرتضوی به دستور رهبری را تایید می‌نمایند. اقدام قوه قضائیه خام و خطا بود و بیشتر مدیریت این دستگاه را در مظان اتهام خویشاوند سالاری قرار داد. اکنون برای بخشی از نیرو‌های نظام مشخص شده است که لاریجانی‌ها جای پای محکمی در بلوک قدرت ندارند.

۳- احمدی نژاد در این مناقشه امتیازاتی را کسب نمود. جریان وی توانست وضعیت خود در جامعه را تا حدی ارتقاء دهد. چالشی بزرگ و کمر شکن برای یکی از رقبایش فراهم سازد. ناکامی دولت را به توطئه مخالفان منتسب سازد. همچنین آزادی مرتضوی هنگامی که احمدی نژاد در سفر خارجی بود، نشانه‌ای از قدرت وی بود. احمدی نژاد نشان داد که چنته‌اش خالی نیست و بلوف نمی‌زند. اگر چه افشاگری او شامل اطلاعات بزرگی نبود ولی سقف ادعا‌ها و بگم‌بگم‌های او نیز نبود. این افشاگری می‌تواند آغاز راه باشد. بعد از این رویداد دشوار بتوان تصور کرد که جریان احمدی نژاد برنامه‌ای برای انتخابات ریاست جمهوری نداشته باشد. این رویداد شانس پیروزی آنها را دستکم در حدی محدود افزایش داد.

۴− دیگر بازنده مهم این اتفاق، افزون بر خاندان لاریجانی، خود خامنه‌ای بود. علی رعم تاکیدات چند باره وی به پرهیز مسئولین از طرح علنی اختلافات، رویارویی احمدی نژاد وبرادران لاریجانی به نقطه جوش نزدیک شد. در اصل بی اعتنایی عملی آنها، اعتبار رهبری را زایل کرد و نشان داد تا چه قدر موقعیت وی نسبت به گذشته ضعیف شده است. دیگر از فصل الخطابی وی خبری نیست و این حرف شعاری بی‌محتوی را به ذهن متبادر می‌سازد.

رهبری مجبور است برای پیشبرد برنامه‌ها در مسیر مورد نظر، مرتب موضع گیری صریح کند ویا حکم حکومتی صادر نماید. طبیعی است پسامد ادامه چنین وضعی، فرسایش قدرت وی در حلقه خودی‌ها است. اعمال ولایت او به مراتب سخت تر از دوران هاشمی رفسنجانی و اصلاحات شده است. این بار کسانی در عمل نا فرمانی پیشه می‌کنند، که در دامان وی بزرگ شده‌اند. در اصل بحران اقتدار خامنه‌ای، نمایشگر فرو پاشی ساختاری است که وی بعد از تلاشی ۲۰ ساله آن را ایجاد کرده بود.

مناقشه ظاهرا با دخالت رهبری ادامه نیافت و سکوتی مقطعی بر فضا حاکم شد. اما این وضعیت نا پایدار خواهد بود و تضاد و رویارویی در درون بلوک قدرت با شتاب بیشتری ادامه می‌یابد. تقابل احمدی نژاد با این ماجرا آغاز نشد بلکه نقطه عزیمت آن در قهر و خانه نشینی یازده روزه بود و با این ماجرا پایان نیز نخواهد یافت.

یکشنبه جنجالی مجلس پرده از آسیب پذیری رهبری و افول فزاینده اقتدار وی برداشت، امری که می‌تواند در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم، مخمصه جدی برای حاکمیت ایجاد کند. به میزانی که کنترل حاکمیت از دستان خامنه‌ای بیشتر خارج شود، احتمال درگیری و تنش در انتخابات ۹۲ نیز افزایش می‌یابد و ممکن است به سطح مهار ناپذیری برسد. از اینرو خامنه‌ای بشدت از اتفاق رخ داده در مجلس عصبانی است و ناراحتی اش را می‌خواهد در قالب اعتراض به نفی برخورد اخلاقی از سوی روسای قوای سه گانه ابراز نماید. اما ترمیم لطمات رخ داده اولویت او است که در قالب دعوت از مسئولین به رعایت مصالح کشور بیان می‌شود.

۵− قوه قضائیه در این ماجرا با نقض بی طرفی بی اعتبار‌تر از گذشته شد. حمله صریح احمدی نژاد که آن را سازمانی خانوادگی خواند، این قوه رابیشتر آسیب پذیر ساخت. دیگر مخالفین نیستند که دستگاه قضائی را بی اعتبار می‌دانند بلکه رئیس جمهور نظام نیز آن را دارای اشکالات اساسی می‌داند. صادق لاریجانی در این بحران حتی ظاهر سازی نیز نکرد. عملکرد دستگاه قضائی در خصوص افشاگری مرتضوی بسیار ضعیف و پر ایراد بود. این قوه در برابر تخلف صریح فردی که بدون هر گونه شرم و حیا تقاضای رانت و پورسانت می‌کند، اقدامی قاطع به عمل نیاورد. علی رغم بازداشت مرتضوی، فاضل لاریجانی فقط احضار و بازجوئی شد. معلوم نیست حتی احضار وی جنبه تشریفاتی نداشته باشد. بر مبنای اظهارات برخی از منابع، بازداشت مرتضوی و بازجویی از تعدادی از کارکنان سازمان تامین اجتماعی بر اساس شکایت فاضل لاریجانی صورت گرفته است. یعنی علت بازداشت شکایت فردی است که خود متهم اصلی در تلاش برای گرفتن رانت بوده است. جانبداری قوه قضائیه این احتمال را افزایش می‌دهد که اقدام فاضل لاریجانی حداقل با هماهنگی صادق لاریجانی بوده است.

۶− دیگر مفهومی که مستقیما در حوزه سیاست قرار نمی‌گیرد ولی در این موضوع در کانون توجه قرار گرفت، نسبت بین افشاگری و اخلاق است. برخی با مقایسه فیزیکی بدون توجه به سیاق، محتوی مناقشه، موضوع و شرایط افشاگری، به شبیه سازی برخورد احمدی نژاد با علی لاریجانی با مهدی کروبی و میر حسین موسوی در جریان مناظره‌های سال ۱۳۸۴ پرداختند. در حالی که از نگاهی عمیق و همه جانبه این دو رویداد علی رغم پاره‌ای از شباهت‌ها، کاملا تفاوت داشتند. افشاگری و ضبط سخنان و اعمال فردی بدون اطلاع وی، فی نفسه فعلی غیر اخلاقی نیست بلکه بستگی به شرایط و چگونگی عمل دارد. در این مورد خاص، فضیلت اخلاقی در مستند ساختن خواست نا مشروع فردی است که به دنبال اخاذی و رشوه گیری است. اما در عین حال این مسئله پیچیده است و تداوم بحث کمک می‌کند تا بتوان فهم بهتری از مسئله پیدا کرد.

این مناقشه ظاهرا با دخالت رهبری ادامه نیافت و سکوتی مقطعی بر فضا حاکم شد. اما این وضعیت نا پایدار خواهد بود و تضاد و رویارویی در درون بلوک قدرت با شتاب بیشتری ادامه می‌یابد. تقابل احمدی نژاد با این ماجرا آغاز نشد بلکه نقطه عزیمت آن در قهر و خانه نشینی یازده روزه بود و با این ماجرا پایان نیز نخواهد یافت. البته سمت گیری وی در در مجلس ارتباط مستقیمی با رهبری نداشت بلکه برادران لاریجانی و اصول گرایان میانه و سنتی را هدف گرفته بود. حال باید دید رویارویی وی با بخش تندروی اصول گرایان و موتلفین سابقش نیز محقق خواهد شد یا اینکه به مصالحه با آنها می‌پردازد.

هشدار‌های انتخاباتی خامنه ای

politics — Wed, 09 Jan 2013 08:01:16 +0000

علی افشاری

علی افشاری − سید علی خامنه‌ای سخنرانی‌اش در ارتباط با سالگرد “قیام ۱۹ دی” را به موضوع انتخابات ریاست جمهوری یازدهم اختصاص داد. وی در این سخنرانی که در دیدار با جمعی از مردم قم بیان شد، ضمن تاکید بر اتکای جمهوری اسلامی به "نصرت الهی"، روی نقشه‌ها و برنامه‌های مستمر و پایان ناپذیر “دشمنان” مانور داد.

محور اصلی سخنان وی هشدار پیرامون انتخابات سال۱۳۹۲ بود تا به زعم او دشمنان از این انتخابات بهره‌برداری نکنند. رهبری از مسئولان، مطبوعات و پایگاه‌های اینترنتی خواست تا هوشیاری ملی برای درک اهداف و طرحهای دشمن را اولویت نخست خود قرار دهند و از طرح مسائل فرعی و نادرست پرهیز نمایند. بیان این اظهارات شش ماه پیش از انتخابات بیانگر نگرانی‌های وی از فضایی است که در انتخابات پیشرو ممکن است پیش آید. شبح انتخابات ۱۳۸۸ و تبدیل آن به بزرگترین چالش نظام سیاسی و رهبری آن، هنوز او را هراسان می‌سازد.

حامنه‌ای تمامی دیدگاه‌های منتقد و خارج از خواست جریان حاکم در انتخابات ریاست جمهوری یازدهم را به دشمن و نیرو‌های خارجی منتسب کرد. سخنان وی ضمن اینکه حالت هشدار گونه داشت، جنبه مجرمانه و ضد امنیتی به نظراتی بخشید که مدیریت انتخابات پیش رو را به لحاظ فقدان آزادی و سلامت زیر سئوال می‌برند و خواهان تغییراتی در نحوه برگزاری مرسوم انتخابات هستند.

کُدهای سخنرانی انتخاباتی خامنه‌ای

در صحبت‌های ولی فقیه جمهوری اسلامی کد‌هایی را می‌توان مشاهده کرد که مخاطبان آنها سه جریان سیاسی احمدی‌نژاد، اصلاح‌طلبان و اصول‌گرایان منتقد وضع موجود بودند.

● نخست تلویحا نکاتی را به جریان احمدی نژاد گوشزد کرد. قصد خامنه‌ای از بیان اراده دشمن برای جلوگیری از برگزاری انتخابات و اشاره به تلاش ناکام مجلس ششم و دولت خاتمی در تعویق انتخابات مجلس هفتم، تاکید بر این نکته بود که به هیچ وجه اخلال در اجرای انتخابات را تحمل نخواهد کرد.

شکاف موجود بین حلقه احمدی نژاد و اصول گرایان ممکن است دولت را برای رفع مزاحمت در مسیر عبور موفقیت آمیز کاندیدای مورد نظر از فیلتر شورای نگهبان، به سمت استفاده از اهرم تعویق و یا تعلیق اجرای انتخابات سوق دهد. از اینرو خامنه‌ای می‌کوشد تا در برابر این اقدام احتمالی احمدی نژاد بازدارندگی ایجاد نماید.

● خامنه‌ای همچنین مسئولین اجرایی را به رعایت امانت و پاک دستی در مدیریت انتخابات دعوت کرد. البته او بار دیگر جمهوری اسلامی را از تقلب و تخلف در انتخابات تبرئه کرد. اما به شکل بی سابقه‌ای روی اهمیت سلامت انتخابات مانور داد، امری که قبلا از سوی او و هوادارانش، اقدامی ضد انقلابی و تضعیف کننده نظام محسوب می‌شد.

این تذکر نیز یادآوری به جریان احمدی نژاد است تا از ابزار دست اندازی در صندوق‌های رای و به جریان انداختن انتخابات در مسیری غیر طبیعی خودداری نمایند.

● اما خامنه‌ای بار دیگر اصلاح طلبان و حلقه هاشمی رفسنجانی را مورد حمله قرار داد تا انتخابات آزاد را درخواست نکنند، امری که به زعم وی همیشه در انتخابات‌ها وجود داشته و طرح آن القاء دشمن است.

موضعگیری خامنه‌ای بار دیگر بن بست و مسیر مسدود پیش روی اصلاح طلبان و نزدیکان هاشمی رفسنجانی برای شرکت در انتخابات را آشکار ساخت. خامنه‌ای همگان و از جمله اصلاح طلبان را به تبعیت از راهکار‌های "قانونی" یعنی تصمیمات شورای نگهبان و وزارت کشور دعوت نمود. قانون در تحت ولایت او ابزار دست حاکمیت قرار گرفته است و در اصل اشاره خامنه‌ای به قانون، فرمان و اراده وی و زیر مجموعه تحت امرش است.

علی سعیدی٬ نماینده خامنه‌ای در سپاه پاسداران:

«وظیفه ذاتی سپاه، مهندسی معقول و منطقی انتخابات است.»

خامنه‌ای با اشاره به تجربه سال ۱۳۸۸ رهبران نمادین جنبش سبز را متهم ساخت که " برای مردم و کشور مزاحمت و ضرر به وجود آوردند و برای خودشان نیز در زمین و در ملاء اعلی، اسباب سرشکستگی و بدبختی فراهم کردند". این یاد آوری و حمله سنگین تهدیدی است برای اصلاح‌طلبان که در صدد ایجاد چالش برای برنامه حاکمیت در انتخابات ریاست جمهوری نباشند.

● خامنه‌ای همچنین هر گونه بیان نارضایتی سیاسی، اقتصادی و امنیتی را نیز نقشه "دشمن" به حساب آورد که "در ایام انتخابات ممکن است عده‌ای به وجود آوردند با حادثه‌ای یا ماجرایی اقتصادی، سیاسی یا امنیتی سر مردم را به چیزهای دیگری گرم کنند". انتساب مواضع اصلاح‌طلبان و اعتراضات احتمالی، به خواست و القاس دشمنان توجیه کننده برخورد حذفی با این جریان است. از این سخنان می‌توان نتیجه گرفت نظام سیاسی بر تصمیم خود مصر است تا اجازه مشارکت مؤثر در انتخابات به اصلاح طلب‌ها را ندهد.

● مخاطب نهایی اظهارات خامنه‌ای اصول گرایان منتقد وضع موجود بودند. این نیرو‌ها که بخش میانه‌رو و سنتی اصول گرایان را تشکیل می‌دهند، می‌خواهند نتیجه انتخابات سال۱۳۹۲ بازگشت نظام به مسیر قبل از سال ۱۳۸۴ باشد.

خامنه‌ای به آنها هشدار داد که دامنه انتقاد از وضع موجود را کاهش دهند و با طرح سئوال پیرامون صلاحیت‌ها و یا سلامت انتخابات باعث مایوس شدن مردم نشوند.

مهندسی انتخابات

بدین ترتیب خامنه‌ای می‌کوشد تا فضای انتخابات را در مسیر دلخواه خود مدیریت کرده، چالش‌ها را مهار سازد و به قول نماینده‌اش در سپاه پاسداران، علی سعیدی، انتخابات را مهندسی کند.

ماه‌های آینده نشان خواهد داد که اوضاع بر وفق مراد رهبری پیش خواهد رفت یا اینکه وی با چالش‌های تازه‌ای مواجه خواهد گشت. برگزاری انتخابات امن و با مشارکت بالا در کنار گزینش فردی وفادار، مطیع و پایبند به گفتمان اصول‌گرایی و عدم وقوع اعتراضات خیابانی انتظارات ایده‌آل وی از انتخابات پیش رو هستند.

ولی‌فقیه و جدال‌ قدرت درون نظام

politics — Tue, 01 Jan 2013 18:32:53 +0000

کورش عرفانی

کورش عرفانی - به مرور زمان و با بالاگرفتن اختلافات میان نیروهای درون حاکمیت جمهوری اسلامی، جایگاه علی خامنه‌ای هر چه بیشتر دستمایه‌ کشمکش‌های طرفین قرار گرفته است. به نظر می‌رسد که رقیبان سیاسی وی را با هدف‌های متفاوت در نزاع‌های روزانه خود به رخ می‌کشند. این دلیل وزن و اهمیت خامنه‌ای است یا ناشی از تضعیف و دستاویز شدن او؟

آیا باز شدن پای خامنه‌ای در این یا آن جدال سیاسی آن هم به آسانی، برای اعتبار و موقعیت ویژه‌ی وی، به عنوان رهبر نظام مفید است یا مضر؟ چرا خامنه‌ای به این درجه از بی‌اعتباری رسیده است؟ نوشتار حاضر به ارائه‌ی برخی پاسخ‌ها در این باره می‌پردازد.

جایگاه رهبر درنظام‌های استبدادی

از آن جا که نظام‌های استبدادی بر نفی اراده‌ی جمع استوارند، یک نفر تبلور فردی این خودکامگی می‌شود، هر چند که تبلور خودکامگی هرگز در جنایت و سرکوب تنها نیست، اما سیستم حول محور شخص وی می‌چرخد. به همین خاطر، این فرد نقش اصلی و بنیادین دارد و دوام سیستم در گرو بقای اوست. در اینجا بقا دو معنا دارد، یکی فیزیکی و دیگری اعتبار و وجهه. یک دیکتاتور برای بقای دیکتاتوری ساخته و پرداخته‌ی خویش باید زنده باشد و آن هم در شکل معتبر و هراس‌آفرین خویش. وجود صدام در بقای استبداد حاکم بر عراق یا معمر قذافی برای بقای خودکامه‌سالاری وی لیبی ضروری بود.

بر این اساس برای دیکتاتورها بسیار مهم است که اعتبار و آبروی خویش را حفظ کنند تا زیردستان، بی‌منطقی و زورگویی را از آنها، به واسطه‌ی ترس یا منافع، بپذیرند و اراده‌ی بی‌حساب و کتاب و ضد عقلانی او را ادامه دهند. اهمیت فرد به ویژه زمانی مطرح می‌شود که شکل‌بندی ساختار استبدادی بر اساس حضور فعال خود حاکم مستبد طراحی شده باشد؛ یعنی وزن شخص در نظام بالا، و وجه ساختاری یا فرافردی آن کم اهمیت باشد. بعضی از دیکتاتوری‌ها با مرگ یا بی‌آبرویی دیکتاتور فرو می‌پاشند و شانس بازتولید خود را ندارند. به طور مثال در رومانی، نیکلای چائوشسکو، به دلیل شخصی کردن سیستم حکومتی، به محض از دست دادن اعتبار فردی خویش با سقوط حاکمیت خود و حتی از دست دادن جان خویش مواجه شد.

این در حالی است که برخی دیگر از نظام‌های استبدادی به دلیل ساختن یک «سیستم»، موفق به بازتولید خویش می‌شوند؛ فارغ از آن که فرد سازنده‌ی نظام در راس آن باشد یا نباشد. نمونه‌ی کره‌ی شمالی از این دست است. نظام استبدادی حاکم بر این کشور هم اینک در دست نوه‌ی سازنده‌ی آن «کیم ایل سونگ»[i] است، اما همچنان کار می‌کند. زیرا اینک دیگر سیستم به کسی نیاز دارد که قوانین ساختاری و قواعد بازی آن را رعایت کند و بس، نه این که از خود هنر خاصی نشان دهد.

نمونه جمهوری اسلامی

نظام جمهوری اسلامی ترکیبی از این دو است. از یک سو وجه فردی حاکم بر مدیریت نظام بسیار بالاست و از طرف دیگر قدرت به تمامی در دست یک نفر متمرکز نیست. باید روشن ساخت که نظام‌های استبدادی دو نوع هستند:خودکامگی فردی یا تک‌سالاری[ii] و خودکامگی گروهی یا اقلیت‌سالاری[iii]. رژیم کنونی ایران رخلاف ظاهر خود، تک‌سالاری نیست. هر چقدر که می‌شد این صفت را، باز هم با رعایت برخی احتیاط‌های روش‌شناختی، برای سیستم حاکم بر ایران در زمان خمینی بجا فرض کرد، پس از مرگ وی، به سوی نوعی اقلیت‌سالاری رفتیم[iv]. قدرت تا حدی پخش شد. حذف پست نخست وزیری از ساختار سیاسی و انتقال قدرت اجرایی وی به مقام ریاست جمهوری، که تا آن زمان[v] بیشتر قدرتی تشریفاتی بود، سبب شد که جایگاه ریاست جمهوری برای خود وزن و اعتبار بیابد.

شاید اگر خامنه‌ای قدری تجربه‌ یا دانش تاریخی می‌داشت، می‌دانست که در هیچ کجای تاریخ تکیه‌ی بیش از حد مستبدین به نظامی‌ها آینده خوشی نداشته است، بخصوص وقتی نظامی‌ها به رقابت با سایر مراکز و مدعیان قدرت کشیده می‌شوند. سپاه به تدریج به اختاپوسی تبدیل شد که برای مهار آن نیرویی باقی نماند. در سال ۱۳۸۴ سپاه با ورود علنی به عرصه‌ سیاست، رئیس جمهور نظام را نیز تعیین کرد که مورد تایید خامنه‌ای قرار گرفت. اما احمدی‌نژاد که قرار بود نقش پادوی سیاسی دفتر رهبری را در درون قوه‌ مجریه بازی کند، به تدریج خط مستقلی را بنا کرد.

علی خامنه‌ای پیش از این تغییرات و در دوران ریاست جمهوری خویش[vi] قدرت چندانی نداشت و به همین خاطر، شاید زمانی که در سال ۱۳۶۸ به رهبری نظام انتخاب شد، نداشتن اختیاراتی همسان خمینی در این موضع را، تا حدی عادی می‌پنداشت. از برخی از اختیارات ولی فقیه در این زمان کاسته شد. خامنه‌ای اما با روش خاص خود و بر مبنای جاه طلبی‌های شخصی خویش، به تدریج بسیاری از اختیارات را به این مقام بازگرداند و از همه مهم‌تر، با نفوذ و شبکه‌سازی و روش‌هایی که، به واسطه جنبه‌ی فراقانونی خویش، خصلت مافیایی می‌یافت، توانست جایگاهی رفیع، مهم و حساس برای خود دست و پا کند.

او بار دیگر مقام ولایت فقیه را به درجه‌ی بالایی از اختیارات و نفوذ و قدرت بازگرداند. اما برای چنین کاری خامنه‌ای، که فاقد وجاهت فقهی و حتی سیاسی احراز جایگاه ولی‌فقیه بود، مجبورشد از یاری برخی نهادها برخوردار شود. او به سپاه متوسل شد.

سپاه شریک ولی‌فقیه

سپاه که در آن زمان از جنگ هشت ساله با عراق فارغ شده بود، نیرویی بود حیران و سرگردان. می‌توانست به یک نیروی متعارف نظامی تبدیل شود و حتی مثل «کمیته‌های انقلاب اسلامی» - که در نیروی انتظامی ادغام شدند -، در ارتش ادغام شود. اما قرعه‌ی فال قدرت‌طلبی علی خامنه‌ای به نام سپاه زده شد. وی از موقعیت خویش به عنوان فرماندهی کل قوا بهره برد و با عزل و نصب سپاهیان وفادار به خویش در پست‌های حساس فرماندهی، حلقه‌ای از یاران نزدیک خویش را در راس این نیرو قرار داد. هم‌زمان وی دست سپاه را برای ورود تدریجی به حوزه‌های اقتصادی، امنیتی، اطلاعاتی، فرهنگی و در نهایت سیاسی باز کرد. منظور خامنه‌ای از این استراتژی، ایجاد یک ساختار موازی با ساختار دولت بود که بتواند هر زمان که لازم می‌داند اختیارات قوه‌ی مجریه را، بدون نیاز به درگیر ساختن خویش با مجراهای قانونی، دور بزند و آن‌چه را در جهت منافع خویش است، به دست آورد.

استراتژی دردسرساز

شاید اگر خامنه‌ای قدری تجربه‌ یا دانش تاریخی می‌داشت، می‌دانست که در هیچ کجای تاریخ تکیه‌ی بیش از حد مستبدین به نظامی‌ها آینده خوشی نداشته است، بخصوص وقتی نظامی‌ها به رقابت با سایر مراکز و مدعیان قدرت کشیده می‌شوند. سپاه به تدریج به اختاپوسی تبدیل شد که برای مهار آن نیرویی باقی نماند. در سال ۱۳۸۴ سپاه با ورود علنی به عرصه‌ی سیاست، رئیس جمهور نظام را نیز تعیین کرد که مورد تایید خامنه‌ای قرار گرفت. اما احمدی‌نژاد که قرار بود نقش پادوی سیاسی دفتر رهبری را در درون قوه‌ی مجریه‌ی بازی کند، به تدریج خط مستقلی را بنا کرد. باند وی، با تکیه بر ثروت بیکران و قدرت عظیم اجرایی در اختیار خود، به یک مافیا تبدیل شد. سپاه برای آن که نشان ندهد دخالتش در سیاست تا چه حد خطا و مشکل ساز بوده است حاضر به انکار وی نشد.

در سال ۱۳۸۸ این احمدی‌نژاد بود که با یک کودتای انتخاباتی بازی بی‌قاعده‌ خویش را به کل نظام، که شامل رهبری و سپاه بود، دیکته کرد. هم سپاه از او حمایت کرد هم رهبری، زیرا در غیر این صورت این اصلاح‌طلبان بودند که به قدرت باز می‌گشتند و این در حالی بود که هر دو – ولی فقیه و سپاه - تلاش زیادی کرده بودند که اصلاح‌طلبان را از صحنه‌ی قدرت کنار بگذارند. به این ترتیب، دست پرورده‌ی سپاه و مطیع رهبری به رقیب جدیدی تبدیل شده است که کنترل آن بدون به جای گذاشتن خسارات زیاد برای کل نظام غیرقابل تصور است.

جایگاه خامنه‌ای زیر سئوال

شرایط سیاسی کشور با این حساب پا به موقعیتی گذاشته است که می‌توان آن را به این شکل صورت‌بندی کرد: مدعیان قدرت زیاد، امکان توزیع قدرت کم. به عبارت دیگر جریان جدیدی می‌خواهد برای نخستین بار، حتی پس از پایان ماموریت خویش و به‌خلاف قاعده، در حریم قدرت باقی بماند. این در حالی است که تاکنون این حریم، توسط سه نیروی عمده تصرف شده بود و نیروهای دیگر به عنوان عاملان اجرایی (رئیس جمهور، نخست وزیر، وزیر، معاونان وزیر و نمایندگان مجلس) می‌آمدند و بعد هم می‌رفتند.

صحن اصلی قدرت به وسیله‌ی سه نیروی اساسی روحانیت (ولی‌فقیه)، سپاه و بازاری‌ها حفظ و نگهداری می‌شد. این بار اما «کارگزاران»، که احمدی‌نژاد و یارانش باشند، نمی‌خواهند مانند تیم رفسنجانی و خاتمی، جایگاه خویش را در ساختار قدرت ترک کنند و جای خود را به «خدمتگزاران» بعدی واگذار کنند. آنها برآنند که بمانند.

عقب نشینی‌های پیاپی و مستمر خامنه‌ای در مقابل احمدی‌نژاد جای تردید نمی‌گذارد که وی در برابر این فرد یا گروه او نقطه‌ ضعفی دارد که باید "رهبر" را نگران و وحشت‌زده کند. دلیل نخست می‌تواند خودمداری خامنه‌ای باشد که نمی‌خواهد بگوید بر روی اسب چموشی شرط‌بندی کرده است که اینک در پایان مسابقه، به خود او لگد می‌زند. گمانه‌ بعدی این است که اقدام خامنه‌ای برای خلع پیش از موعد احمدی‌نژاد می‌تواند یک بحران سیاسی تمام عیار برای نظام فراهم کند. یعنی واکنش سخت و غیرقابل محاسبه‌ی این جریان را به دنبال داشته باشد.

باند احمدی‌نژاد برای باقی ماندن نیاز دارد که به چیزی چنگ زند. استراتژی این گروه اینک دوسویه است: از یکسو سود ‌بردن از موضوع افزایش پنج برابری یارانه‌ها برای داشتن یک عقبه‌ی اجتماعی و از سوی دیگر، آویزان کردن خود را به دستگاه رهبری. مورد اول قرار است جایگاه احمدی‌نژاد و آدم‌هایش را در میان جامعه تثبیت کند تا بتواند وارد رقابت انتخاباتی شود و مورد دوم قرار است جایگاه آنها را در درون هرم قدرت حفظ کند که مبادا با روش‌هایی مانند استیضاح، سلب صلاحیت یا پرونده‌ی قضایی از بهشت قدرت بیرون رانده شوند. برای همین نیز احمدی‌نژاد و اطرافیانش شروع کرده‌اند به خرج کردن جدی خامنه‌ای در مقابل رقبا و منتقدان خود.

خدشه اعتبار ولی فقیه

هجوم برای سودجستن از سابقه‌ی پشتیبانی خامنه‌ای از احمدی‌نژاد ابعادی گسترده به خود گرفته است. در یک اقدام مستقیم و بی‌تعارف که نشانه‌ی بارزی از سوء استفاده دارد، غلامحسین الهام، از چهره‌های شاخص جریان احمدی‌نژاد گفت:« مقام معظم رهبری از همه دولت‌های مستقر طی ۲۰ سال گذشته، حمايت اجرايی داشته‌اند، اما دولت‌های نهم و دهم، تنها دولتی بودند که از حمايت گفتمانی رهبر انديشمند انقلاب بهره‌مند شده‌اند.»[vii] حمایت گفتمانی کدی است برای پشتیبانی بی‌قید و شرط و داوطلبانه. وی سپس برای محکم‌کاری و رفع هرگونه شبهه در این باره که رهبری با دولت روابطی تنگاتنگ دارد از مخالفان دولت احمدی‌نژاد خواست که «به جای القای گزاره مردود حاکميت دوگانه، اجازه دهند کشور از فرصت‌های بدیعی که گفتمان احمدی‌نژاد در سطح داخلی و جهانی ایجاد کرده و مکررا مورد تائيد مقام عظمای ولايت نيز بوده است، برای گذر از شرايط سخت کنونی حداکثر بهرم را ببرد».[viii]

آیا زبانی صریح‌تر از این لازم بود تا بگوید رهبری از جان و دل کارهای این دولت را تایید کرده است و حالا هم می‌کند و اگر قرار باشد که یار نزدیک احمدی‌نژاد، یعنی مشایی جایگزین وی شود، باز هم تایید خواهد کرد؟

گروه احمدی‌نژاد از یکسو هیزم خامنه‌ای را زیر دیگ عملکرد «درخشان» دولت وی می‌گذارد و از سوی دیگر تقصیرهای مربوط به امور منفی را، در آستانه‌ی انتخابات سال ۱۳۹۲، به گردن ولی فقیه می‌اندازد. سردار احمدی مقدم، فرمانده‌ی نیروی انتظامی کشور، در یک مصاحبه با کیهان « تایید کرد که میرحسین موسوی و مهدی کروبی... به خواسته آیت‌الله خامنه‌ای در حصر خانگی به‌ سر می‌برند».[ix] این در واقع پیامی است از طرف دولت – بشنوید احمدی‌نژاد و مشایی – برای طرفداران اصلاح‌طلبان و در آستانه‌ی انتخابات، که ما در حصر شخصیت‌های مورد علاقه‌ی شما نقشی نداشته‌ایم، اگر می‌خواهید بدانید که کار که بوده است نظری به بیت رهبری داشته باشید.

به این صورت می‌بینیم که پرداخت هزینه‌ی عملکردهای غلط و درست خود از جیب رهبری یک سنت متداول شده است. پای او را به میان می‌کشند تا آن چه را که خود کرده‌اند و اینک می‌تواند مورد استفاده‌ی طرف مقابل برای انتقاد و سرزنش و حمله باشد، پشت دیوار تاییدات سابق رهبری پنهان سازند. اما به راستی چرا خامنه‌ای تا این حد باید در مقابل جریان احمدی‌نژاد و بهره‌برداری آشکار سیاسی و مافیایی وی از اعتبار خود، منفعل برخورد کند؟ چرا باید پرونده‌ی معاون رئیس جمهور، محمدرضا رحیمی را که به طور محرزی به عنوان کلاهبردار شناخته شده بود، متوقف کند؟ چرا ولی‌فقیه باید موضوع سوال مجلس از احمدی‌نژاد را، علی‌رغم تعداد قابل توجه امضاء نمایندگان متوقف سازد؟ چرا احمدی‌نژاد می‌تواند مشاور مطبوعاتی خود، جوانفکر را از زندان بیرون بکشد؟

دلایل پشت پرده‌ ضعف ولی‌فقیه

عقب نشینی‌های پیاپی و مستمر خامنه‌ای در مقابل احمدی‌نژاد جای تردید نمی‌گذارد که وی در برابر این فرد یا گروه او نقطه‌ ضعفی دارد که باید "رهبر" را نگران و وحشت‌زده کند. اما این چه می‌تواند باشد؟ در این مورد می‌توان به گمانه‌زنی پرداخت.

دلیل نخست می‌تواند خودمداری و خودپرستی خامنه‌ای باشد که نمی‌خواهد بگوید بر روی اسب چموشی شرط‌بندی کرده است که اینک در پایان مسابقه، به خود او لگد می‌زند. یعنی نمی‌خواهد مجبور به اعتراف به شکست در انتخاب خویش و اشتباه در تایید عملکرد احمدی‌نژاد در سال‌های اول خود شود. وی ترجیح می‌دهد که احمدی‌نژاد تا پایان دوره‌ی ریاست جمهوری خود بماند و پس از آن به تسویه‌ی حسابی بی‌مانند با او و اطرافیان دردسرساز وی بپردازد.

برای خامنه‌ای به پایین کشیدن احمدی‌نژاد از پست ریاست جمهوری کاری‌ است شدنی اما بسیار پرهزینه. مجلس آماده‌ی استیضاح و خلع وی هست، اما این اعتبار سیاسی و قدرت تشخیص خامنه‌ای را سخت زیر سوال می‌برد. بر اساس این فرضیه‌، خامنه‌ای با وجود عدم رضایت شدید از عملکرد احمدی‌نژاد نمی‌خواهد با خلع وی از ریاست جمهوری، خود را به بحران مشروعیت سیاسی و ضعف رهبری دچار سازد.

نقش و جایگاه «والا» معرفی شده‌ خامنه‌ای دستخوش ضربات جدی شده و دیگر آن شکوه و عظمت «مقام عظما» مطرح نیست. خامنه‌ای به دستگیره‌ی سیاسی این یا آن باند قدرت‌طلب تبدیل شده و هر کس از اعتبار او به عنوان سپر دفاع از خویش بهره می‌گیرد. در این میان، جریان احمدی‌نژاد به‌نحو بی‌رحمانه‌ای سر مقام رهبری را در عزا و عروسی خویش می‌برد تا نشان دهد که آن چه امروز احمدی‌نژاد درو می‌کند حاصل چیزی است که خامنه‌ای از سال ۱۳۸۴ کاشته است.

گمانه‌ی بعدی این است که اقدام خامنه‌ای برای خلع پیش از موعد احمدی‌نژاد می‌تواند یک بحران سیاسی تمام عیار برای نظام فراهم کند. یعنی واکنش سخت و غیرقابل محاسبه‌ی این جریان را به دنبال داشته باشد. واکنشی که می‌تواند حتی تا مرز یک برخورد تمام عیار با کلیت نظام از جانب نیروهای وفادار به احمدی‌نژاد بیانجامد. این موقعیت می‌تواند شرایط را برای برخورد نیروهای شبه نظامی رقبا فراهم سازد و جمهوری اسلامی را در معرض یک کودتا، یا حتی کشور را در صورت انشعابی درون نیروهای نطامی، در آستانه‌ی یک جنگ داخلی قرار دهد. به همین دلیل خامنه‌ای در این مورد سخت مردد است.

و سرانجام، فرضیه‌ سوم که این روزها بسیار قوت گرفته، بر این مبناست که احمدی‌نژاد و گروه او اسناد و مدارک بسیاری از فساد خامنه‌ای و اطرافیان وی را در اختیار دارند. کلمه‌ی فساد نیز در حال گسترش و شاید تا حدی تدقیق معنای خود است و بحث هم بر سر سوء استفاده‌ از قدرت و بهره‌وری بیش از حد از امکانات دولتی و ثروت‌های عمومی است و هم بر سر پاره‌ای از نکات اخلاقی که می‌تواند جنبه‌های – شاید بتوان با احتیاط گفت – "ناموسی" و آبروریزی‌های ناشی از آن را داشته باشد. تشخیص این که احمدی‌نژاد چه سند یا مقوله‌ی از خلاف‌کاری‌های خامنه‌ای در اختیار دارد بسیار مشکل است اما بنا به دفعات عقب‌نشینی‌ و میزان ضربه‌ای که هر بار به اعتبار وی وارد شده است، می‌توان حدس زد که آن‌چه باند رئیس جمهور نظام در اختیار دارد باید از وخامت و جدیت خاصی برخوردار باشد که این گونه ولی‌فقیه را منفعل و دست بسته کرده است[x].

از آن جا که در حال حاضر ابعاد غارت و ارتشاء و وام‌های بازنگشته و سایر حیف و میل‌های مالی از حد تصور و درک عامه‌ی مردم خارج شده است، باید این احتمال را داد که نگرانی خامنه‌ای نباید از این گونه افشاگری‌ها مادی باشد. در این‌ صورت، این سناریوی «فساد اخلاقی» و ابعاد جنجال‌آفرین و فاجعه‌ساز آن است که برجسته‌تر می‌شود. به عبارت دیگر، چیزهایی باید در زندگی خصوصی خامنه‌ای باشد که او برای افشاء نشدن آن حاضر است تا مرز تسلیم در مقابل یاغی‌ترین عناصر درون حکومتی در طول سی سال گذشته پیش رود.

فراوانی شایعات

در این مورد بیشتر باید به شایعات و اقوال اشاره کرد. سال گذشته بود که خبرهایی منتشر شد مبنی بر کارگذاری دستگاه‌های شنود در بیت رهبری توسط اسفندیار رحیم مشایی.[xi] روشن نیست که این این خبر صحت داشته است یا خیر اما تهدیدهای احمدی‌نژاد برای افشاء «چیزهایی که مردم باید بدانند» در مجلس یا قاطعیت رحیم مشایی، مبنی بر حضور حتمی در انتخابات آینده‌ی ریاست جمهوری و اطمینان از این که صلاحیت وی حتی اگر توسط شورای نگهبان رد شود با دخالت رهبری مورد تایید قرار خواهد گرفت، همگی، راه را برای تقویت این فرض باز می‌کنند که آنها اسنادی از ولی‌فقیه دارند که او ترجیح می‌دهد هزینه‌ای تا این حد سنگین برای مسکوت گذاشتن آنها بپردازد.

سنگینی این بها سبب شده است که ذهن‌ها هر چه بیشتر از سوء استفاده‌ی سیاسی و اقتصادی و مالی و امتیازگیری، که امروزه امری طبیعی برای یک نظام مبتنی بر نابرابری و چپاول مادی محسوب می‌شود، به سوی «فساد اخلاقی خامنه‌ای در مراودات شخصی» معطوف شود. احتمالی که به سرعت در حال قوت گرفتن است و چه بسا در هفته‌های آینده از طریق افشای زمزمه‌های اولیه آن تقویت نیز شود.

چالش سیاست و آبرو

نقش و جایگاه «والا» معرفی شده‌ خامنه‌ای دستخوش ضربات جدی شده است. دیگر آن شکوه و عظمت «مقام عظما» مطرح نیست. خامنه‌ای به حربه و دستگیره‌ی سیاسی این یا آن باند قدرت‌طلب تبدیل شده است و هر کس برای ضربه‌گیری در مقابل حملات رقیب، از اعتبار او به عنوان سپر دفاع از خویش بهره می‌گیرد. در حالی که انتظار می‌رفت و همچنان می‌رود که ولی‌فقیه نظام در مقابل چنین سوءاستفاده‌های فاحشی از خود واکنش نشان دهد، می‌بینیم که سکوت پیشه کرده و برخوردی منفعل و استیصالی داشته و دارد. در این میان، جریان احمدی‌نژاد به‌نحو بی‌رحمانه‌ای سر مقام رهبری را در عزا و عروسی خویش می‌برد تا نشان دهد که آن چه امروز احمدی‌نژاد درو می‌کند حاصل چیزی است که خامنه‌ای از سال ۱۳۸۴ کاشته است.

گمانه‌زنی‌ها پیرامون دلایل سکوت و انفعال رهبری و در پیوند با تاثیر افشاگری‌های احتمالی در میان صفوف رهروان وی فراوان است، ولی به نظر می‌رسد که دلایل سیاسی و عادی، توضیح چندان رضایت بخشی برای این منظور نباشد. موضوعاتی مانند سوء استفاده‌ی مالی به طور مثال نمی‌تواند امروز برانگیزاننده احساس خاصی در بین باورمندان به قداست رهبری باشد[xii]. این در حالی است که خصلت مقدس برای خامنه‌ای شاید یگانه سرمایه‌ی واقعی او در مقابل سپاه پاسداران جاه‌طلب و کمابیش مستقل از وی و یک رئیس جمهور سرکش و قدرت‌طلب باشد. پس، حفظ این باورمندان برای خامنه‌ای در نبرد سختی که می‌تواند در آینده‌ای نزدیک با بسیاری از مدعیان بالاترین سطوح قدرت داشته باشد لازم و حیاتی است. بنابراین آن چه خامنه‌ای را سخت به وحشت انداخته است باید افشای چیزهایی باشد که می‌تواند تصویر «مافوق بشری» و «معصومیت برانگیز» وی را نزد این بخش از مریدانش به شدت مخدوش کند. اما این چیست؟

نتیجه‌گیری

جنجال‌آفرینی منجر به مرگ سیاسی رهبر نظام، چه می‌تواند باشد جز افشاگری در مورد فساد اخلاقی شخصی که برای یاران و مریدان وی سخت غیرقابل تصور است، غیرقابل تصور تا زمانی که باج‌گیران وی، ناامید از کسب تایید رهبری برای باقی ماندن در سطوح بالای هرم قدرت، به افشای آن مورد یا موارد خاص و رسواکننده اقدام کنند. این سناریوی فرضی این پرسش نهایی را در پایان پیش می‌کشد که آیا فضاحت مدارک و مواردی که باند احمدی‌نژاد از فساد اخلاقی احتمالی خامنه‌ای می‌توانند رو کنند آن قدر فجیع هست که بتواند، در صورت در کار بودن انتخابات،[xiii] دستیابی یکی از چهره‌های مورد تنفر وی – یعنی اسفندیار رحیم مشایی – را به مقام ریاست جمهوری و آن هم با حمایت ضمنی و تسلیم پشت پرده‌ی خامنه‌ای، در خرداد ۱۳۹۲ تضمین کند؟

پانویس‌ها:

[i] Kim Il-sung (1912–1994)

[ii] Autocracy

[iii] Oligarchy

[iv] اقلیتی متشکل از روحانیون، بزرگ بازاریان، سیاست پیشگان مذهبی حاضر در ساختار قدرت و به تدریج رده‌های عالی سپاه و نیز طبقه‌ی ثروتمند بخش خصوصی.

[v] منظور تا زمان مرگ خمینی در سال ۱۳۶۸ خورشیدی و به دنبال آن تغییر قانون اساسی بود.

[vi] وی بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸ در پست ریاست جمهوری بود که فاقد قدرت واقعی تصمیم گیری یا اجرایی محسوب می‌شد.

[vii] منبع: سایت آخرین نیوز

[viii] همان

[ix] منبع: سایت رادیو فردا

[x] برای پرهیز از افراط در کلام از به کارگیری واژه «ذلیل» خودداری کردیم و قضاوت را به خوانندگان و آینده سپرده ایم.

[xi] به عنوان نمونه نگاه کنید به «تریبون مستضعفین»

[xii] هر چند که در باره شمار این افراد و عمق باور آنها به قداست خامنه‌ای نباید به هیچ عنوان اغراق کرد.

[xiii] در تدارک انتخاباتی که شاید برگزار نشود- کورش عرفانی