بهمن شعله‌ور

و آن شمایل روی سکه‌ها

Fri, 16 Sep 2011 07:24:17 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، بخش دوم و پایانی فصل چهاردهم: درست آن‌وقت بود که فهمیدم چرا عمو جلال نمی‌تواند بگذارد من برگردم و خودم را با عجله به کشتن بدهم. این قضیه خیلی او را به یاد اسکندر می‌انداخت. احساسات کهنه را دوباره در او برمی‌انگیخت. آن شکاف کهنه را دوباره بازمی‌کرد. تمامیت او، هویت او را مورد سئوال قرار می‌داد.

(راست بود که او دیگر دست راست شاه نبود. حالا شاه‌ها و شیخ‌ها و امیرهای دنیا برای او کار می‌کردند، از او کمک می‌خواستند تا نفتشان را از دریا‌ها بگذراند، برای هواپیما‌هاشان لوازم یدکی فراهم کند، به تانک‌هاشان مهمات برساند، شکم سرباز‌هاشان را سیر کند.) بحث عمو جلال به‌راستی با من نبود. با اسکندر بود. با اسکندر هم نبود، بلکه با شبح هویت گذشته خودش بود. دلم برایش سوخت. احساس کردم که باید در این کار ارضایش کنم، به‌خاطر خود او، به‌خاطر اسکندر.

گفتم «عمو جلال. این تصمیم اولین عمل وجودی اصیل زندگی منه.»
آن طرف خط سکوت مطلق بود. فکر کردم صدای قورت دادن آب دهن عمو جلال را شنیدم.
با لحنی مردد گفت «یه دفعه دیگه بگو.»

من جمله‌ام را اصلاح کردم. «چه من تصمیم بگیرم که برگردم، چه تصمیم بگیرم که برنگردم، این شاید اولین تصمیم زندگیمه که خودم گرفته‌م. خودم، متوجه منظورم می‌شین؟ نه چون به بابا قول داده بودم، نه چون به مادرجون قول داده بودم، نه چون به شما قول داده بودم، یا به اسکندر، یا به سیروس، یا به سام یا به یک کس دیگه، مرده یا زنده.»

پرسید «سام کیه؟»
گفتم «یک استعاره‌اس. بعضی‌ها می‌گن فلان و بهمان. من می‌گم سام.»
گفت «فهمیدم.»

من مثل آدمیم که کلید درشو گم کرده، اما انقدر از تاریکی می‌ترسیده که به‌جای اینکه توی تاریکی، اونجا که کلیدو گم کرده، دنبالش بگرده، رفته توی روشنایی می‌گرده، جایی که می‌دونه کلیدی نیست.

«حرفی که من دارم اینه، که صرف‌نظر از اینکه چه تصمیمی بگیرم، که برگردم یا برنگردم، اونجا بمونم یا برگردم اینجا، این اولین باریه که در زندگی خودم یک تصمیم گرفته‌م. و سه روز برای این کار وقت زیادی نیست، هست؟»
گفت «دست‌کم حرفات داره یه خورده قابل فهم می‌شه. اون کلمات قلمبه‌ای که قبلاً به‌کار بردی چی بود؟»
«اولین عمل وجودی اصیل زندگیم.»
گفت «آره همونا! معنی اون جمله اینه؟ که خودت به اراده خودت یه تصمیم بگیری؟»
گفتم «کم و بیش.»
«و اولین تصمیم وجودی زندگیت باید تصمیمی باشه که احتمالاً به کشتنت بده؟ نمی‌شه یه تصمیم سبک‌تری باشه، یه چیزی که فقط یه دستی، یه پایی ازت بشکنه؟ اسکی، کوهنوردی، پرواز بدون موتور، چیزی از این قبیل؟»
دیدم تیرم به‌جای ریسمون به آسمون خورده. باید زور بیشتری می‌زدم.

گفتم «عمو جلال. بذارین دومرتبه سعی کنم. من ۳۳ ساله نتونسته‌م هیچ کاری به اراده خودم بکنم، چون همیشه داشتم کارهای دیگه‌ای می‌کردم که به یک آدم دیگه قول داده بودم، مرده یا زنده. تمام عمرم من دویده‌م که از اونجائی که هستم فرار کنم، فقط واسه اینکه برم یک جای دیگه، چونکه به یک نفر قول داده بودم. در طول این جریان یک جائی از قافله عقب موندم. مدتیه سعی می‌کنم ببینم کجا از قافله عقب موندم. و بهترین حدسی که می‌تونم بزنم اینه که یک جایی اونجا، مدت‌ها پیش. من مثل آدمیم که کلید درشو گم کرده، اما انقدر از تاریکی می‌ترسیده که به‌جای اینکه توی تاریکی، اونجا که کلیدو گم کرده، دنبالش بگرده، رفته توی روشنایی می‌گرده، جایی که می‌دونه کلیدی نیست. اگه من برگردم، نمی‌دونم دنبال چی می‌گردم، نمی‌دونم چی پیدا می‌کنم، نمی‌دونم چه خطرهایی متوجهمه، اما شاید فهمیدن همین مطلب اون کلیدی باشه که دارم دنبالش می‌گردم.»

مدتی دراز به سکوت گذشت. پول تلفن را من نمی‌دادم. اما اگر هم من می‌دادم، از این سکوت ناراحت نمی‌شدم. فصیح‌ترین سکوتی بود که در عمرم شنیده بودم. عمو جلال آدمی نبود که دنبال کلمات بگردد. وقتی دوباره شروع به صحبت کرد، سئوالش سئوال دیگری بود.

با لحنی که دیگر مبارزطلبانه نبود گفت «و مرده‌ها باید صبر کنن تا اینکه تو تصمیم وجودی اصیلتو بگیری؟»
گفتم «مطمئنم اهمیتی نمی‌دن. مدت درازی من واسه مرده‌ها صبر کرده‌م. حالا بذارین یک کمی اونا واسه من صبر کنن.»
پرسید «پول چقدر داری؟»
حالا می‌دانستم که بحث را برده‌ام. هم برای اسکندر، هم برای خودم. این همیشه استدلال آخر عمو جلال بود، وقتی‌ که استدلال دیگری نداشت. وقتی می‌خواست مثمر ثمر باشد، به آدم پول پیشکش می‌کرد. اما وقتی که استدلال بهتری نداشت هم همین کار را می‌کرد. هر دو پیشکشی یکسان نبودند. اما آدم را یکسان آزرده می‌کردند. اگر پول را قبول می‌کردی آزرده می‌شدی. اگر نمی‌کردی آزرده می‌شدی. اگر آن را می‌گرفتی احساس بدی می‌کردی. اگر نمی‌گرفتی احساس بدی می‌کردی. انگار که پول عمو جلال با گناه رنگ شده بود. چه تو به آن می‌خوردی، چه آن به تو می‌خورد، حال تو بد می‌شد، بازنده از بازی بیرون می‌آمدی.

اگر از عمو جلال می‌پرسیدی آیا دو تا اسکناس پنجی برای خرد کردن یک اسکناس دهی دارد، یا اگر این سئوال را از کس دیگری در گوش‌رس عمو جلال می‌کردی، کیف پولش را درمی‌آورد، یک اسکناس صدی به سویت می‌انداخت، و می‌گفت «بیا. این یه صدیه. توی بانک خوردش کن،» که مشکل را حل نمی‌کرد. اگر می‌پرسیدی نزدیک‌ترین بانک یا نزدیک‌ترین دفتر امریکن اکسپرس کجاست، واکنش فوری عمو جلال آن بود که دستش را به سوی کیف پولش ببرد. اگر در گوش‌رس عمو جلال صحبت از چیزی می‌کردی که به پول ربط داشت، فکر می‌کرد که مطلب به‌او مربوط می‌شود. مثل این بود که در حضور قیصر بپرسی شمایل چه کسی روی سکه‌هاست. و اگر به تو پول پیشکش می‌کرد، چون فکر می‌کرد منظورت آن بوده، یا بهش برمی‌خورد چون فکر می‌کرد منظور دیگری داشتی، تو هیچ شانس بردن نداشتی. و وقتی پول پیشکش می‌کرد، اگر می‌گرفتی تو آزرده می‌شدِی، و اگر نمی‌گرفتی به او برمی‌خورد. و آنجا هم هیچ شانس بردن نداشتی. و اگر شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، آن دور و بر بودند قضیه صد مرتبه بد‌تر بود. چون همیشه اصرار داشتند که اظهار نظری بکنند، و می‌توانستند همه چیز را آب و تاب بدهند، و از کاهی کوهی بسازند و از فنجان آبی دریایی. و عمو جلال آن‌ها را می‌پرستید.

اگر در گوش‌رس عمو جلال صحبت از چیزی می‌کردی که به پول ربط داشت، فکر می‌کرد که مطلب به‌او مربوط می‌شود. مثل این بود که در حضور قیصر بپرسی شمایل چه کسی روی سکه‌هاست.

اگر در هلسینکی بودی و به عمو جلال در پاریس تلفن می‌کردی تا سلامی بکنی، و اگر در هلسینکی بودی و به او در پاریس تلفن نمی‌کردی تا سلامی بکنی، فوق‌العاده ناخشنود می‌شد، بلافاصله می‌پرسید «کی می‌آی پیش من؟» اگر من و من می‌کردی، یا بهانه می‌آوردی که وقت نداری، یا برای یک کنفرانس سه روزه آمده‌ای، یا مرخصی نداری، یا باید به دانشگاه برگردی، یا باید برگردی سر کار، یا با پرواز چار‌تر آمده‌ای، یا هر بهانه دیگر، آخرین حرف او بود: «خرجش چقدر می‌شه؟» یا «پرواز کن، پولشو من می‌دم،» یا «با کونکورد بیا!» وقت تو مهم نبود. نقشه‌های تو مهم نبود. کار تو مهم نبود. مرخصی تو مهم نبود. بگذر از آنکه بخواهی توضیح بدهی که دوست دخترت همراهت هست، که هر شب بغلت می‌خوابد، و دلش می‌خواهد در تمام طول سفر هر شب بغلت بخوابد. در خانه‌های عمو جلال، حتی اگر می‌گذاشتند زنی با خودت ببری که زنت نباشد، توی یک رختخواب نمی‌خوابیدید.

می‌گفت «با کونکورد بیا!» صرفنظر از آنکه کونکورد آنجا پرواز می‌کرد یا نه. و وقتی بلیط هواپیما، یا پول آن، یا چک را قبول می‌کردی احساس حقارت می‌کردی، احساس می‌کردی خودت را فروخته‌ای، احساس می‌کردی که در این معامله خیلی ضرر کرده‌ای، حتی اگر شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، آنجا نبودند که برایت پشت چشم نازک کنند که بابا جونشون باز برای تو مثمر ثمر شده. و اگر بلیط را قبول نمی‌کردی، لذا نمی‌توانستی بروی، به عمو جلال بر می‌خورد. و اگر اصلا تلفن نمی‌کردی، یکجوری باد به گوش شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، می‌رساند که تو در هلسینکی بودی و تلفن نکردی، و آن‌ها خبر را به باباجونشان می‌رساندند.

عمو جلال دوباره پرسید «پول چقدر داری؟»
گفتم «دو دلار و سی و پنج سنت، پول خورد.»
گفت «یه چک برات می‌فرستم.»
گفتم «نه، این کارو نمی‌کنین. من دیگه روی پای خودمم.»
با لحنی تفریحی گفت «با دو دلار و سی و پنج سنت پول خورد؟»
گفتم «بعله. یه جوری سر می‌کنم.»
«پول بلیط تهرانتم با همون می‌دی؟»
گفتم «نه! هنوز تصمیم نگرفتم برم. اما اگه تصمیم گرفتم برم، یه فکری براش می‌کنم.»
«و وقتی اونجایی چی خرج می‌کنی؟ با جنگ و تورم و اون چیزا، چک ماهیونه سپرده امانی بابات پول نون پنج روزتم نمی‌شه.»
گفتم «آره، می‌دونم. یه فکری هم باید واسه اون بکنم.»
«تلفن چند تا از بر و بچه هامو اونجا بهت می‌دم که کمکت کنن.»
گفتم «نه، ممنونم. اگه سلامی بخواین بهشون برسونم، با کمال میل. اما کمک نه، لطفاً.»
گفت «می‌خوای تک رو بشی، آره؟»
گفتم «آره.»
گفت «مثل اسکندر؟»
گفتم «تک رو مثل اون؟ آره. اما نه از اون راهی برم که اون رفت.»
گفت «خوش شانس باشی!» مطمئنم که این حرف را صمیمانه می‌زد. و مطمئنم که من هم خیلی به شانس احتیاج داشتم.

بعد از آنکه عمو جلال تلفن را قطع کرد یک دوش آب سرد گرفتم. من از دوش آب سرد متنفرم. از دوش طولانی با آب داغ کیف می‌کنم. اما نمی‌دانم چرا حالا هوس یک دوش آب سرد کردم. این سومین بار در این آخر هفته بود که به من تلفن می‌کرد، و فکر کردم آخرین بار. اما اشتباه کرده بودم. به محض آنکه از زیر دوش درآمدم، دوباره تلفن زنگ زد. به ساعتم نگاه کردم. ساعت دو و ربع بعد از نصفه شب بود. عمو جلال تنها آدمی است که آن وقت شب تلفن می‌کند. گویی هرگز نمی‌داند هیچ کجای دنیا چه ساعتی است، به جز آنجایی که او هست. و با پولی که او برای تلفن راه دور می‌دهد، و با کارهایی که او برای آدم می‌کند، چه کسی است که شکایت کند؟
پرسید «چکار داری می‌کنی؟»
گفتم «همین الان یه دوش آب سرد گرفتم.»
پرسید «مستی؟»
گفتم «نه. بر خلاف معمول هوش هوشم. و خنده‌دار اینه که امشب هر چی بیشتر ویسکی می‌خورم بیشتر هوش می‌شم.»

خودم از حرف خودم تعجب کردم. همیشه سعی کرده بودم تا حد امکان معایبم را، یا دست‌کم آنچه را که او عیب می‌دانست، از عمو جلال پوشیده نگه دارم. و مشروبخواری را او عیب می‌دانست. در واقع، هرگز پیش از آن مشروب‌خواریم را پیش او اعتراف نکرده بودم. اما ناگهان احساس کردم که به تخم چپم هم نیست که عمو جلال چه چیزی را عیب می‌داند یا نمی‌داند. فکر می‌کنم اگر در آن لحظه در رختخواب مشغول جماع بودم، و او می‌پرسید چکار دارم می‌کنم، بهش می‌گفتم دقیقاً دارم چکار می‌کنم و در چه حالتی.

اون چیزی که من در فقرا دوست دارم اینه که اون‌ها فقط می‌تونن خودشون رو پیشکش کنن. و اون چیزی که در خیلی پولدار‌ها ازش متنفرم اینه که هیچوقت خودشون رو پیشکش نمی‌کنن.

گفت «یه سئوال باید ازت بکنم.»
گفتم «دارم گوش می‌دم.»
گفت «یه جواب کاملاً رک و راست می‌خوام.»
گفتم «بهتون می‌دم.» از لحن سرد و بی‌احساس صدای خودم تعجب کردم. فکر نمی‌کنم هرگز با چنین لحنی با عمو جلال صحبت کرده بودم. فکر نمی‌کنم کسی را بشناسم که هرگز با چنین لحنی با عمو جلال صحبت کرده باشد.
پرسید «راستی از آدم‌های خیلی پولدار متنفری؟»
گفتم «آره.»
«چرا؟»
«چون منو یاد آدم‌هایی می‌اندازن که خیلی فقیرن، خیلی گشنه‌‌ن، خیلی سردشونه، و خیلی تحقیر شده‌ن.»
گفت «حتی اون آدم‌های خیلی پولداری که کمک می‌کنن به اون‌هایی که خیلی فقیرن، خیلی گشنه‌ن، خیلی سردشونه، و خیلی تحقیر شده‌ن؟»
گفتم «اون‌ها وقتی این کار رو می‌کنن، بیش از همه آدم رو تحقیر می‌کنن. معمولاً اون چیزی رو که به آدم می‌دن برای خودشون ارزشی نداره، اما در برابرش می‌خوان همه چیز آدمو بگیرن. خیال می‌کنن آدمو خریده‌ن.»
پرسید «و اونایی که این کارو نمی‌کنن چی؟»
گفتم «هرگز یا خیلی پولدار نمی‌شن یا خیلی پولدار نمی‌مونن. تایمون اهل آتن شکسپیر رو خونده این؟»
گفت «نه.»
گفتم «منم فکر نمی‌کردم خونده باشین. به هر حال هیچ دلیلی وجود نداره که کسی خیلی پولدار باشه.»
پرسید «تقصیر مرگ اسکندرو به گردن من می‌دونی؟»

گفتم «نه. مرگ اسکندر ارتباطی به شما نداشت. شما دلتون می‌خواد خیال کنین که مرگ اسکندر به شما ارتباط داشت، که زندگی اسکندر به شما ارتباط داشت، که هر کاری که اسکندر می‌کرد به شما ارتباط داشت. شما دلتون می‌خواد خیال کنین که هر کاری که هر کی می‌کنه به شما ارتباط داره.»
گفت «من اسکندرو اونی که بود کردم. اون راه منو دنبال کرد.»

گفتم «شما هیچکسی رو اونی که بود نکردین. اسکندر و شما چند صباحی با هم از یک راه رفتین. بعد اسکندر به راه خودش رفت و اونی شد که بود. و شما براه خودتون رفتین و اونی شدین که هستین.»
پرسید «و اونی که من هستم چیه؟»
«خودتون نمی‌دونین چی هستین؟»
گفت «چرا، می‌دونم. می‌خواستم بدونم تو فکر می‌کنی من چی هستم.»
گفتم «راستش اگه شما خودتون می‌دونین چی هستین نباید هیچ باکی داشته باشین که من چی فکر می‌کنم هستین. نباید هیچ باکیتون باشه که کی چی فکر می‌کنه هستین.»
باز اصرار کرد: «اسکندر و من عین هم بودیم.»
گفتم «اشتباه می‌کنین. سیروس و شما عین همین. هر دوتون می‌خرین و می‌فروشین، هر دوتون نیاز دارین که همه دوستتون داشته باشن، و هردوتون بد جوری می‌خواین که همه مردم کارهاتون رو بپسندن.»
پرسید «و اسکندر چی؟»

گفتم «اون یه دیدی داشت، یه رویایی داشت. غلط یا درست، یه رویایی داشت. و قیمت اونو با جون خودش پرداخت. شما در تمام عمرتون قیمت هیچ چیز رو، با هیچ چیز، با هیچ چیز بدرد بخوری، نپرداختین. و خیال می‌کنین که دنیا رو خریدین. و زنتون خیال می‌کنه که دنیا رو خریده. و دختراتون خیال می‌کنن که دنیا رو خریدن. اگه شما کسی رو ساختین، اونا رو ساختین. تا این حد حرفتونو تصدیق می‌کنم.»
گفت «از من متنفری، نیست؟»
گفتم «نه! یه وقتی بهتون عشق و علاقه داشتم. حالا دیگه برام بی‌تفاوتین. حالا دیگه هیچی ندارین که من بخوام داشته باشم.»
گفت «راستی تصمیم گرفتی تمام پل‌هاتو پشت سرت بسوزونی، نه؟»
گفتم «اونجایی که شما هستین، من دیگه پل لازم ندارم. چون دیگه از اون رودخونه، در اون نقطه، نمی‌گذرم.»

با لحنی طعن‌ آمیز گفت «دیگه فکر نمی‌کنی هیچوقت به کمک من احتیاج داشته باشی، نه؟»
گفتم «اینجاس که من و شما حرف همدیگه رو نمی‌فهمیم. شما خیال می‌کنین خیلی زیاد به من دادین، و برای هیچی. من فکر می‌کنم شما خیلی کم به من دادین، و در برابرش خیلی زیاد از من گرفتین. اینجاس که خیلی پولدار‌ها از قافله عقب می‌مونن. شما به من یک مشت چیز دادین، یک مشت شی، یک مشت کاغذ که روش کله شاه‌ها و رئیس جمهورا رو انداخته بودن، چیزهایی که برای شما ارزشی نداشت؛ و هیچوقت نفهمیدین برای قبول اون‌ها من چه قیمتی پرداختم، چون هیچوقت نفهمیدین من در مقابلشون به شما چی دادم. بعد دیگه کم کم این چیزا اونقدر واسه من گرون تموم نشدن، چون برام بی‌تفاوت شدن، چون شما برام بی‌تفاوت شدین. حساب‌ها جور در اومدن. شما به من یه چیزایی دادین که ارزشی برای شما نداشت. و من یه چیزایی رو قبول کردم که ارزشی برای من نداشت. با هم بی‌حساب شدیم. این همون اشتباهی بود که شما با اسکندر هم کردین، وقتی بهش هشدار دادین که ممکنه دیگه نتونین کمکش بکنین، بدون اینکه بفهمین که اون جایی که اون بود، کمکی که شما می‌تونستین بهش بکنین، براش مفت نمی‌ارزید. و وقتی توی اون سیاهچال بهش پیشنهاد کمک کردین تا از اونجا درش بیارین، بعد از اون قیمتی که اون پرداخته بود، نشون می‌داد که هنوزم نمی‌فهمیدین که برای گرفتن کمکی که شما می‌تونستین بهش بکنین، اون چه قیمت گزاف‌تری رو باید می‌پرداخت.»

گفت «پس من به تو هیچی ندادم؛ و اون چیزی که من از تو خواستم چی بوده؟ و اون چیزی که تو به من دادی، چی بوده؟»
«اول من هر چی که دادین قبول کردم، با عشق و علاقه. و تمام وجود خودم رو به شما هدیه کردم، با عشق و علاقه. اما شما فکر کردین که تمام وجود من مال شماست، چون که خریدینش. و وقتی من دیدم که شما فرق این دو تا رو نمی‌دونین، تمام وجود خودمو پس گرفتم، چون هیچی‌شو نخریده بودین. اون چیزی که من در فقرا دوست دارم اینه که اون‌ها فقط می‌تونن خودشون رو پیشکش کنن. و اون چیزی که در خیلی پولدار‌ها ازش متنفرم اینه که هیچوقت خودشون رو پیشکش نمی‌کنن. فکر می‌کنن مردم پولشون رو بیشتر دوست دارن. و همین طور هم هست. فراموش می‌کنن که قیمت و ارزش یکی نیستن. ارزش از عشق ما ناشی می‌شه، و از نیاز ما به اون عشق. قیمت اون چیزی است که آدم توی بازار می‌پردازه. هیچ ارتباطی به عشق نداره.»

«می‌شه این رو به یه زبون ساده‌تر بگی، زبونی که یه آدم خیلی پولدار هم بتونه بفهمه؟»
گفتم «آره. ما هر دو خیلی متکبریم. اما من ترجیح می‌دم یه متکبر خیلی فقیر باشم، تا یه متکبر خیلی پولدار.»
گفت «فکر می‌کنم توی خانواده برادرم، سیروس تنها آدمیه که عقل سلیم داره.» کلام آخر او در این مبحث.
گفتم «آره. اون قدر هرچی رو که شما دارین، و هر چی رو که هستین، می‌دونه. اون آدمی است که سخت بهش نیاز دارین. اون هویت شماست. خدا پدر خیلی پولدارا رو بیامرزه که دنیا رو به ارث می‌برن. آمین.» کلام آخر من در این مبحث.
با خودم گفتم، این آخر داستان من و عمو جلال است. غصه میلیون‌ها پول مشروع یا نامشروع او دیگر با من نبود.

عمو جلال و شوالیه‌های مالتا

Wed, 14 Sep 2011 07:33:37 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - عمو جلال کمی پس از کفن و دفن اسکندر از پست دولتیش کناره‌گیری کرد. هیچکس نمی‌دانست آیا از نظر شاه افتاد، یا اینکه مرگ اسکندر هویت دوگانه‌اش را دستخوش بحران دیگری کرد که اجازه نمی‌داد زندگیش را بنا بر معمول ادامه دهد، یا اینکه موقع را برای آغاز حرفه بازرگانی که مدت‌ها پیش در نظر گرفته بود مساعد دید.

اما یک بار دیگر نبوغ خود را در وقت‌شناسی و استعداد خود را در ابقاء و جستن از خطر نشان داد. با علم به اینکه شانس هیچ کسی در یک دیوان‌سالاری فاسد برای ابد نمی‌پاید، سال‌ها شرکت‌های ظاهراً مستقل، به ریاست نوچه‌های خود تأسیس کرده بود، ارتباطات و اعتبارنامه‌های لازم را برایشان فراهم کرده بود تا بتوانند مناقصه‌های دولتی دلخواه را به‌دست آورند، و دوستانش را در پست‌های حساس دولتی جا داده بود تا بتوانند همه امکانات لازم را برای داد و ستدهای او را فراهم کنند. وقتی پستش را‌‌ رها کرد برای خودش یک امپراطوری کوچک تجاری و مالی به‌وجود آورده بود.

اندکی پس از آن خودش و شرکت‌هایش نماینده‌های اختصاصی و شرکای شرکت‌های عظیم بین‌المللی شده بودند. توانائی و تمایل آن را داشت که در هر زمانی، در هنگام جنگ یا صلح، قحطی و یا سیل، تحریم اقتصادی یا شورش و انقلاب، برای کارمزد ناچیز ده در صد، در هر کجای دنیا، هر کالایی را از هر کسی بخرد و به هر کسی بفروشد.

گاهی پس از آنکه یک داد و ستد از خط زنجیر شرکت‌های او و از مرزهای گوناگون گذشته بود، کارمزد او بالغ بر چند صد درصد اصل داد و ستد می‌شد، و قیمت هر چه بود که می‌شد حساب کرد، به اضافه رشوه‌ای که به مأموران دولت‌های گوناگون در سرتاسر دنیا داده شده بود، و همه چیز قانونی‌تر از فروختن سیب کنار خیابان. هرگز هیچکسی به‌خاطر کاری که عمو جلال کرده بود به زندان نمی‌رفت. خیالت از این بابت راحت بود.

حالا او آن سوی پرچین بود. یک مأمور فاسد دولت نبود، بلکه نیرویی بود که همه دولت‌ها را فاسد می‌کرد. تماس‌ها و نفوذش مرز و مملکت نمی‌شناخت. بیش از پیش در خارج زندگی می‌کرد، در قصر‌ها و خانه‌های مجلل و مستحکمی که در همه جای دنیا داشت، اما بیشتر در ساحل جنوب فرانسه. با جت شخصی یا یات شخصی خودش سفر می‌کرد. تلفن‌هایش ممکن بود از هر کجای دنیا بیاید: پاریس، لندن، سن موریس، کان، ونیس. از توی لیموزینش که از کنار خانه آدم رد می‌شد، از هواپیمایش توی هوا، از یات دویست متریش توی دریا. یک نهاد بین‌المللی شده بود که به هیچ کشور تنهایی تعلق نداشت. خط زنجیر شرکت‌هایش حالا دیگر از خود شاه و امپراتوری او بزرگ‌تر بودند. حالا دیگر عمو جلال بود که شاه و یک مشت شاهزاده و شاهزاده خانم تاجرپیشه را در معاملات بین‌المللی خود شریک می‌کرد و به‌شان کارمزد می‌داد.

شایعات مربوط به او همه جا را پر کرده بود، که در قدس‌الاقداس فراماسون‌هاست، که یکی از ایلومیناتی (illuminati) است، که یکی از شوالیه‌های مالتاست، که عضو کمیسیون سه‌جانبه است، که از اسلحه‌فروشان سنگین‌وزن بین‌المللی است، که از بزرگان سیا است و شرکت‌هایش مجرایی هستند برای توزیع پول سیا در سراسر دنیا. هیچکس میزان دقیق ثروتش را نمی‌دانست. گاهی می‌شنیدی که کسی را که «پز صد میلیون دلار رقت‌بارش را می‌داد» مسخره می‌کند.

حالا او، عمو جلال آن سوی پرچین بود. یک مأمور فاسد دولت نبود، بلکه نیرویی بود که همه دولت‌ها را فاسد می‌کرد

روز‌به‌روز کمتر دست کسی، حتی فامیل، به دامنش می‌رسید، اما نشانه‌های حضورش در همه جا بود: یک سبد حجیم میوه یا یک تاج گل بسیار بزرگ، یک درخت تزئینی غول‌آسا که از بزرگی توی خانه نمی‌رفت، برای کریسمس، یا نوروز، یا سال نوی فرنگی، یا سال نوی یهودی، یا سال نوی چینی، بسته به ترکیب فامیل در آن سال. هیچ کیک تولدی را پیش از ورود هدیه عمو جلال، که معمولاً در آخرین لحظه وارد می‌شد، نمی‌بریدند.

کی می‌دانست، شاید از توی جعبه کوچک هدیه یک الماس یک قیراطی در می‌آمد. و وقتی در نمی‌آمد، چه دلشکستگی بزرگی! افتخار واقعی آن بود که عمو جلال خودش تلفن کند. هدیه‌ها را «بر و بچه‌های» او می‌فرستادند. ولی اگر تلفن می‌کرد یعنی که به‌یاد آورده بود، یا کسی به‌یادش آورده بود که به‌یاد بیاورد. اگر کسی ازدواج می‌کرد بزرگ‌ترین مایه تفکر و تعمق آن بود که عمو جلال چه هدیه‌ای می‌فرستد. عروسی‌ها برای عمو جلال خیلی اهمیت داشتند. اهمیتشان برای زن‌عمو جلال، شازده، حتی بیشتر بود. اگر او از تو خوشش می‌آمد، عمو جلال هدیه بهتری بهت می‌داد. اما اگر او را دلخور کرده بودی، بهتر بود که کل قضیه را فراموش کنی.

اگر کسی عمل جراحی کرده بود، همیشه یک سبد بسیار بزرگ گل در اتاق بهبودی انتظارش را می‌کشید. برای بچه‌ها عمو جلال همیشه عروسک‌ها و حیوانات پارچه‌ای غول‌آسا می‌فرستاد. اگر بچه‌ای یک‌بار هدیه‌ای از عمو جلال گرفته بود، دیگر به هیچ شگردی نمی‌شد راضیش کرد. هر چیزی که تو بهش می‌دادی در مقایسه مفت نمی‌ارزید. هدیه‌های عمو جلال از دور معلوم بودند. احتیاج نبود آدم کارتشان را بخواند. به هر حال کارت چیزی نمی‌گفت و هیچوقت هم به خط خود او، یا زن‌عمو سارا، یا شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، نبود. جان کلام اینکه، عمو جلال مثل خدا شده بود. هیچ کجا نبود، اما نشانه‌های حضور و کراماتش همه جا بود. «برو بچه»‌های عمو جلال با کفایت‌ترین بروبچه‌های دنیا بودند.

عمو جلال هیچ خبر نداشت که چطور روی زندگی قوم و خویش‌ها و دوست و آشنا‌هایش اثر می‌گذارد. مردم عادت کرده بودند که زندگی‌هاشان را دور عمو جلال متشکل کنند. اگر داشت وارد شهر می‌شد، خبر ورودش دهن به دهن می‌گشت. مردم زندگی‌هاشان را زیر و زبر می‌کردند، قرارهای قبلیشان را به هم می‌زدند، دعوت به مهمانی‌ها را رد می‌کردند، به عروسی‌ها نمی‌رفتند، به عزا‌ها نمی‌رفتند، تاریخ مرخصیشان را عوض می‌کردند تا در فرودگاه حاضر باشند و تقلا کنند که در صف مستقبلین نفر اول باشند، تا به او، یا به زن‌عمو سارا، یا به شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، خوش‌آمد بگویند.

اگر زن‌عمو سارا یا شازده خانوم‌ها تنها هم می‌آمدند، همین بساط برقرار بود. دسترسی به آن‌ها بیشتر بود. کار کمتری داشتند. آن همه معامله نداشتند که بکنند. تنها کاری که داشتند این بود که به سفر بروند، و خرید کنند. به هر حال خشنود کردن زن‌عمو سارا مهم‌تر از خشنود کردن عمو جلال بود. و خشنود کردن شازده خانوم‌ها مهم‌تر از خشنود کردن زن‌عمو سارا. یا بهتر است بگوئیم ناخشنود نکردن زن‌عمو سارا مهم‌تر بود از ناخشنود نکردن عمو جلال، و ناخشنود نکردن شازده خانوم‌ها مهم‌تر بود از ناخشنود نکردن زن‌عمو سارا. عمو جلال از زن‌عمو سارا می‌ترسید، اما شازده خانوم‌ها چشم و چراغش بودند.

عمو جلال هیچ خبر نداشت که چطور روی زندگی قوم و خویش‌ها و دوست و آشنا‌هایش اثر می‌گذارد. مردم عادت کرده بودند که زندگی‌هاشان را دور عمو جلال متشکل کنند.

اما کوشش برای خشنود کردن شازده خانم‌ها، شنگول و منگول، هیچ کمکی به هیچ چیز نمی‌کرد. آن‌ها انقدر به کوشش همه برای خشنود کردنشان عادت کرده بودند که دیگر حتی متوجه آن هم نمی‌شدند. اما اگر سعی نمی‌کردی که خشنودشان کنی، یا اگر کاری می‌کردی که ناخشنودشان کند، و تقریباً هر کاری ناخشنودشان می‌کرد، متوجه آن می‌شدند. بعد چیزی یواشکی زیر گوش باباجونشان می‌گفتند، یا اینکه ساعت دو بعداز نصفه شب یک تلفن راه دور به آن سر دنیا می‌کردند تا به باباجونشان بگویند که تو سعی کافی برای خشنود کردن آن‌ها نکرده بودی، یا اینکه سعی کرده بودی که ناخشنودشان کنی، یا اینکه فلان چیز را گفته بودی، یا فلان کار را کرده بودی، یا فلان چیز را نگفته بودی، یا فلان کار را نکرده بودی. بعد از باباجونشان می‌خواستند که او هم ناخشنود شود، و دیگر برای تو «مثمر ثمری» نباشد. البته هیچ خبر نداشتند که بابا جونشان برای تو مثمر چه ثمری بوده، یا اصلاً برای تو مثمر ثمری بوده یا نه. این از اصول دینشان بود که باباجونشان برای تمام عالم مثمر ثمری بوده. وگرنه چرا مرتب دور دنیا سفر می‌کرد؟ و هر کاری که باباجونشان کرده بود، آن‌ها کرده بودند.

اگر در حبشه قحطی بود مطمئن بودند که بابا جونشان در آنجا مثمر ثمری بوده. اگر مردم با قایق از کمبوجیه فرار کرده بودند، باباجونشان حتماً در کمبوجیه مثمر ثمری بوده. اگر در ال سالوادور جنگ بود، حتماً باباجونشان در ال سالوادور مثمر ثمری بوده. اگر در نیکاراگوا انقلاب شده بود، بابا جونشان حتماً در نیکاراگوا مثمر ثمری بوده. اگر در کس‌تاریکا سیل آمده بود بابا جونشان حتماً در کس‌تاریکا مثمر ثمری بوده. اگر در لهستان تظاهرات بود، حتماً باباجونشان در لهستان مثمر ثمری بوده. و اگر آدم جسارتاً می‌پرسید که باباجونشان مثمر چه ثمری بوده، و برای چی، و برای کی، و برای کدام طرف دعوا، و علیه کدام طرف دعوا، این ناخشنودشان می‌کرد. مفهوم ضمنی این سئوال آن بود که بابا جونشان ممکن بود طرف ناحق را گرفته باشد، که طرفی که باباجونشان گرفته بود خود‌به‌خود طرف حق نبود، که باباجونشان نمی‌توانست همه طرف‌ها را با هم بگیرد. این یعنی اینکه شاید باباجونشان نمی‌دانست دارد چکار می‌کند، یا اینکه آن‌ها نمی‌دانستند چی دارند می‌گویند. بعد به بابا جونشان می‌گفتند که تو سعی کافی برای خشنود کردن آن‌ها نکرده بودی. و این را باباجونشان هرگز نه می‌بخشید و نه فراموش می‌کرد.

اگر می‌خواستی یک دو زاری به یک گدای سر خیابان بدهی می‌گفتند این کار را نکن. یارو باید کارش از کار گذشته باشد. اگر کاری می‌شد برای او کرد حتماً بابا جونشان تا آن وقت کرده بود.

اگر در حبشه قحطی بود مطمئن بودند که بابا جونشان در آنجا مثمر ثمری بوده. اگر مردم با قایق از کمبوجیه فرار کرده بودند، باباجونشان حتماً در کمبوجیه مثمر ثمری بوده. اگر در ال سالوادور جنگ بود، حتماً باباجونشان در ال سالوادور مثمر ثمری بوده. اگر در نیکاراگوا انقلاب شده بود، بابا جونشان حتماً در نیکاراگوا مثمر ثمری بوده. اگر در کس‌تاریکا سیل آمده بود بابا جونشان حتماً در کس‌تاریکا مثمر ثمری بوده.

اسکندر را نمونه بگیر. بعد از آن همه کار‌ها که باباجون برای او کرده بود، رفته بود و خودش را به کشتن داده بود. این برای بابا جون خیلی گران تمام شده بود. خیلی ناراحتش کرده بود. چیزی نمانده بود که بابا جون از چشم اعلیحضرت بیفتد. بابا جون جان خودش را برای اسکندر به خطر انداخته بود. اما اسکندر احمق‌تر از آن بود که حرف بابا جون را بشنود و جان خودش را نجات بدهد. از همه چیز گذشته اسکندر همه چیز را از بابا جون یاد گرفته بود، هر چی که می‌دانست، درباره انقلاب و مارکسیسم و کمونیسم و سوسیالیسم و همه چی. مگه نمی‌دونی، بابا جون دبیر اول کمیته ایالتی بود. و حالا اسکندر می‌خواست به بابا جون درس انقلاب بده! بابا جون رو خجالت بده که چرا قائم مقام نخست وزیره و دوست اعلیحضرته. و این بعد از اونکه بابا جون کلی مارکسیست را از زندان و شکنجه و مرگ نجات داده بود. بعد از اینکه به خیلی هاشون کمک کرده بود که وکیل و وزیر و پولدار بشن.

برای اسکندر هم همین کارو می‌خواست بکنه، اگه اسکندر انقدر کله‌شق نبود. کاری که با بابا جون کرد بخشش‌ناپذیر بود. می‌خواست بابا جون رو خجالت بده که چرا خیلی پولداره. انگار که خیلی پولدار بودن گناهه. همه باید خیلی پولدار باشن. این انقلابی‌ها، این‌ها مخالف این نیستن که کسی خیلی پولدار باشه. این‌ها فقط نمی‌خوان دیگران خیلی پولدار باشن. این‌ها می‌خوان همه بیان همه پولاشونو بدن به اونا. و اگه بابا جون انقدر پولدار نبود، چطوری می‌تونست برای این همه آدم مثمر ثمر باشه؟

فقط آن‌ها می‌توانستند اسکندر را این چنین قطعی و تا به این اندازه، احمق و نمک‌نشناس و بی‌ملاحظه نسبت به عمو جلال و مقام او ترسیم کنند، که آمده بود و خودش را قربانی شکنجه و مرگ کرده بود، پس از آنکه عمو جلال به او گفته بود که این‌کار را نکند؛ و اگر آدم یک کلمه در دفاع از اسکندر بیچاره به زبان می‌آورد، این بی‌‌‌نهایت ناخشنودشان می‌کرد، چون مفهوم ضمنی آن این بود که آن‌ها مارکسیسم را نمی‌فهمیدند، یعنی که باباجونشان هیچوقت دبیر اول کمیته ایالتی نبود، یا اینکه آن‌ها شاهزاده نبودند، که یعنی باباجونشان قائم مقام نخست وزیر نبود، یا آن‌ها خون شاهانه در رگ‌هایشان نداشتند، که یعنی که مامانشان نداشت، یا اینکه آن‌ها به حد کافی پولدار نبودند، یا اینکه خیلی پولدار بودند، یا اینکه آن‌ها به اندازه کافی احمق نبودند، یا اینکه خیلی احمق بودند. و آن‌وقت آن‌ها ناخشنود می‌شدند. و به باباجونشان می‌گفتند که او هم ناخشنود شود.

به اعتبار باباجونشان خودشان را نخود هر آشی و داخل هر بحث و استدلالی می‌کردند و درباره همه چیز نظر می‌دادند. آن‌ها همه چیز را نه تنها درباره مارکسیسم و سوسیالیسم و ایده‌آلیسم و انقلاب، بلکه همچنین درباره علوم سیاسی، اقتصاد، فلسفه، ادبیات، موسیقی، مهندسی، نجوم، ستاره‌شناسی و پزشکی می‌دانستند. نه تنها برای آنکه بابا جون مارکس را خوانده بود و بوستان سعدی را کتاب‌نویسی کرده بود، بلکه به‌خاطر آنکه وقتی آدم برای دنیا مثمر ثمر است، همه چیز را درباره دنیا یاد می‌گیرد؛ و اگر کسی جرأت می‌کرد، اشاره بکند به اینکه ممکن بود که در یک رشته‌ای مجموعه‌ای متشکل از علم و دانش موجود باشد که احتیاج به تخصصی داشته باشد که باباجونشان ممکن بود نداشته باشد، یا اینکه آن‌ها ممکن بود نداشته باشند، خیلی ناخشنود می‌شدند. و وقتی کارت‌ها و تلفن‌ها و هدیه‌ها و چک‌ها بند می‌آمدند، آدم می‌فهمید که ناخشنودی به سرآب رسیده است.

و برای همه آن قوم و خویش‌ها و دوست و آشنا‌ها که زندگیشان را دور این کارت‌ها و تلفن‌ها و هدیه‌ها و چک‌ها متشکل کرده بودند، زندگی کردن به نحوی دیگر امکان‌پذیر نبود. مثلاً، اگر کسی عروسی کرده بود به این انتظار که شب عروسیش یک چک گنده از عمو جلال دریافت کند، به‌حساب آنکه عمو جلال با او هم به ‌همان نرخ حساب خواهد کرد که با برادر‌ها و خواهر‌هایش کرده بود، و شب عروسی خبری از چک نمی‌شد، چون ممکن بود چیزی گفته باشد که زن‌عمو سارا، یا شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، را ناخشنود کرده باشد، کار عروسی لنگ می‌شد.

یا اگر عمو جلال برای تحصیلات تو مثمر ثمر شده بود، و عمو جلال شیفته آن بود که برای تحصیلات آدم‌ها مثمر ثمر باشد، چون این به معنای آن بود که او آن‌ها را ساخته بود، یا به عبارت دیگر آن‌ها را خریده بود، و بعد از چک شهریه خبری نمی‌شد، چون که ممکن بود چیزی گفته باشی که شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، را ناخشنود کرده باشی، کار تحصیلاتت لنگ می‌شد.

یا اگر بیکار بودی و عادت کرده بودی دنبال کار نگردی، یا کار پیدا نکنی، به‌خصوص اگر این عادت را هم کرده بودی که شاهانه زندگی کنی، و از چک ماهانه خبری نمی‌شد، چون در روز معینی ریخت ماهت را در فرودگاهی نشان نداده بودی، یا یادت رفته بود که در موقع معینی کارتی یا دسته‌گلی بفرستی، یا در محفل معینی حرفی زده بودی یا کاری کرده بودی که سبب ناخشنودی شود، کار خوردنت دچار اشکال می‌شد.

و حالا که من هیچ کاری نکرده بودم که مرا پیش عمو جلال عزیز کند، یا مرا پیش زن‌عمو سارا عزیز کند، یا مرا پیش شازده‌خانوم‌ها، شنگول و منگول، عزیز کند، در واقع هر چه در توانائیم بود کرده بودم تا سبب ناخشنودی همه‌شان بشوم، چرا عمو جلال این چنین مشتاق بود که نگذارد من برگردم و، به‌قول او، خودم را با عجله به کشتن بدهم.
بالاخره گفت «تو هم عین اسکندری، کله شق، سمج، و در اشتباه.»

درست آن‌وقت بود که فهمیدم چرا عمو جلال نمی‌تواند بگذارد من برگردم و خودم را با عجله به کشتن بدهم. این قضیه خیلی او را به یاد اسکندر می‌انداخت. احساسات کهنه را دوباره در او برمی‌انگیخت. آن شکاف کهنه را دوباره بازمی‌کرد. تمامیت او، هویت او را مورد سئوال قرار می‌داد.

ادامه دارد

طرح: رادیو زمانه

چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟

Wed, 07 Sep 2011 08:58:17 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل سیزدهم، بخش نخست- عمو جلال در کاخ سلطنتی ناچار شده بود برای درباریان، که اکیداً اصرار داشتند که او لباس فراک به تن کند، به همان نوع استدلال کند و در استدلالش پیروز شده بود. چطور می‌شد یک زندانی کمونیست مرتد را وادار کرد که لباس فراک به تن کند، حتی اگر او یک وزیر آینده باشد؟ به هر حال، این راه خوبی برای آن بود که اعلیحضرت از او ناخرسند شوند و احتمال صاحب منصب شدن او از کفش برود.

او و تیمسار صبح خیلی زود وارد کاخ شده بودند و ناچار شده بودند ساعت‌ها صبر کنند تا اجازه شرفیابی بیابند.‌گاه از خود می‌پرسیدند که نکند به کلی فراموش شده باشند. شاید وقایع دیروز مزاحی بود که اعلیحضرت برای تفریح خودش با آن‌ها کرده بود. برخی می‌گفتند که اعلیحضرت گاهی از این مزاح‌ها می‌کند. عمو جلال البته ککش هم نمی‌گزیداگر تمام قضیه یک شوخی از آب در می‌امد. اما برای تیمسار مسئله صورت دیگری داشت.

اگر او با هیچ مدرکی بجز قسم و آیه خودش و شهادت این کمونیست مرتد خائن، مبنی بر اینکه اعلیحضرت همایونی با لفظ مبارک خودشان فرمان سرلشگری او و انتقالش به مرکز ساواک در تهران را صادر فرموده بودند، به اداره برمی‌گشت، آن سرلشگر‌ها و سپهبدهای مرکز ساواک دل و روده‌اش را بیرون می‌کشیدند، بخصوص حالا که با ستاره‌های سرلشگری روی دوشش دور تا دور اداره رژه رفته بود و آن‌ها را به رخ همه کشیده بود. در واقع سپهبد فرمانده‌اش به او اخطار کرده بود که اگر با یک مدرک کتبی از کارگزینی مبنی بر سرلشگر شدن خودش به اداره برنگردد روزگارش سیاه خواهد بود. هیچکس از اینکه او سه ماه بعد از سرتیپ شدن سرلشگر شده باشد، بی‌آنکه یک شاهی رشوه به کسی داده باشد، دل خوشی نداشت. اما اگر یک بار با لباس سرلشگری به پیشگاه اعلیحضرت شرفیاب می‌شد، دیگر تردیدی درباره ارتقائش باقی نمی‌ماند.

چند بار تیمسار به سرگرد گاردی که پشت میز نشسته بود نزدیک شده بود تا ببیند آیا باید به کسی درباره شرفیابی آنهابه پیشگاه اعلیحضرت همایونی یادآوری کرد. سرگرد، بدون آنکه حتی سرش را بالا کند، گفته بود «تیمسار زیاد بی‌صبر نباشین. هر وقت که اعلیحضرت میل داشته باشند که به یادشون بیاد، شما شرفیاب می‌شین. هیچکس نمی‌تونه به اعلیحضرت یادآوری کنه که چی باید یادشون بیاد.»

و نخستین حرفی که از دهن اعلیحضرت غضب‌کرده بیرون آمد این بود که: «چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟»

کاشف به عمل آمد که‌گاه مردم روز‌ها صبر کرده بودند، و به خانه رفته بودند و باز برگشته بودند تا روزهای بیشتری صبر کنند، تا آنکه دست آخر روزی اعلیحضرت آن‌ها را به یاد آورده بود. گاهی هم اعلیحضرت جخت یادشان رفته بود و هیچکس جرأت نکرده بود، یا علاقه‌ای نشان نداده بود، که به یادشان بیاورد. و چرا باید آن درباری‌ها و افسرهای مزلف، که اعلیحضرت اسم دزد و دروغگو و ماتحت‌لیس روشان گذاشته بود، بخواهند به او کمک کنند که سرلشگر بشود؟ تنها به خاطر آنکه درستکار و باتقوا و ساده‌لوح بود؟ و چرا باید بخواهند کمک کنند که یک کمونیست مرتد خائن خدانشناس وزیر شود؟ تنها بخاطر آنکه بلد بود با اعلیحضرت خوش و بش کند؟

خوشبختانه اعلیحضرت به یاد آورد، و بالاخره آن‌ها کمی به ظهر مانده شرفیاب شدند. در‌‌ همان تالار و با‌‌ همان روال دولا و راست شدن، اما این‌بار با ملازمت دو درباری دیگر، به حضور اعلیحضرت پذیرفته شدند. و نخستین حرفی که از دهن اعلیحضرت غضب‌کرده بیرون آمد این بود که: «چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟»

صدای شاه مثل غرش رعد در تالار ترکید و همه از ترس در جای خود خشک شدند. حالا گناه به گردن همه‌شان می‌افتاد. همه‌شان می‌بایست مکافات کله‌خری این کمونیست مرتد خائن را پس بدهند. باید با اردنگی وادارش می‌کردند فراک را تنش کند، می‌خواست خوشش بیاید یا نه، به جای آنکه به گنده‌گویی‌های جسورانه او گوش بدهند. حتی عمو جلال هم داشت از ترس عرق می‌کرد. شاید وقتی صحبت از سر و کار داشتن با شاه و شاهزاده جماعت پیش می‌آمد، این درباری‌ها و تیمسارهای مزلف عقلشان بیشتر از عمو جلال می‌رسید. او از این مسائل چه می‌دانست؟ تمام عمرش را با گدا گشنه‌ها گذرانده بود و درباره تساوی حقوق بشر بالای منبر رفته بود. با تشویش زیاد یاد حرف‌های قبلی شاه درباره درجا تیرباران کردن خود افتاد. اما خونسردیش را حفظ کرد. چون نپوشیدن فراک تصمیم او بود، و از آنجا که انگار هیچکس دیگر جرأت نمی‌کرد جواب سئوال شاه را بدهد، او به‌خود جسارت پاسخ دادن داد.

با آرامش تمام، و با در نظر داشتن آنکه، علیرغم حدس و گمان تیمسار، اعلیحضرت هنوز هم ممکن بود دقیقاً چنان تصمیمی بگیرند، گفت «دیروز اعلیحضرت همایونی هنوز تصمیم نگرفته بودند که دستور تیرباران بنده را صادر بفرمایند یا نه. و چون هنوز هیچ شاهدی در دست نیست که اعلیحضرت بنده رو عفو فرموده باشند، و بنده هنوز یک زندانی هستم، بنده فکر کردم که جسارته که یک زندانی را که ممکنه تیرباران بشه، با لباس فراک در پیشگاه اعلیحضرت حاضر کنند.»

شاه با‌‌ همان لحن تهدید‌آمیز، دوباره غرید «سرکار فکر کردید؟ سرکار تصمیم گرفتید؟ و تمام مدتی که سرکار داشتید اون فکر‌ها رو می‌کردید و اون تصمیم هارو می‌گرفتید وزیر دربار و رئیس تشریفات پفیوز ما داشتند چه غلطی می‌کردند؟» سرش را بر گرداند تا اثر حرف‌هایش را در چهره وزیر دربار و رئیس تشریفات بخواند. هر دو مرد با بدن‌های لرزان بلافاصله در برابر خشم ملوکانه تا کمر خم شدند و در‌‌ همان حالت ماندند، گوئی که آن تنها دفاعی بود که داشتند. عمو جلال متوجه شد که رئیس تشریفات یکی از ملازمان دیروز او، و مردی بود که امروز نومیدانه اصرار کرده بود که او لباس فراک بپوشد. وزیر دربار را از عکسش در روزنامه‌ها می‌شناخت.

شاه، انگار که می‌خواهد عمو جلال را شاهد بگیرد که نمی‌تواند از آن جثه‌های جبون تا کمر خم شده پاسخی دریافت کند، به‌سوی عمو جلال برگشت. به‌محض آنکه شاه رویش را برگرداند، دو بدن خم شده دوباره راست شدند. اما هر بار که سر شاه کوچک‌ترین حرکتی در جهت آن‌ها می‌کرد، دوباره تا کمر خم می‌شدند. این روال دو سه بار ادامه یافت و عمو جلال نزدیک بود از مسخره بودن آن بخنده بیفتد که دوباره نگاه تیز و نافذ شاه را بر چهره خود حس کرد. ظاهراً چون هیچکس دیگر آمادهاین کار نبود، با عمو جلال بود که پاسخ یا تفریح لازم را، هر کدام که میل مبارکشان بود، برای اعلیحضرت مهیا کند.

در شگفت از اینکه مدافع درباری‌ها و تیمسار‌ها شده است، دوباره داوطلب پاسخ دادن شد: «اعلیحضرت! اون‌ها خیلی کوشش کردند بنده رو قانع کنند که لباس فراک بپوشم. گناه از سماجت بنده بود که فکر می‌کردم لباس فراک تن یک زندانی کردن در حضور اعلیحضرت نامناسبه.»

چهره شاه چند لحظه‌ای عبوس ماند ولی بالاخره لبخندی با اکراه برآن نقش بست. دوستانه گفت «مهندس! تو ممکنه زندونی باشی، اما از همین حالا داری مثل درباریا صحبت می‌کنی. شاید ما باید تو رو وزیر دربار یا رئیس تشریفات خودمون بکنیم.»
با آن جمله شاه دوباره بر گشت و نظری به آن دو جثه خمیده انداخت که تازه راست شده بودند و می‌خواستند دزدانه عرق چهره‌های برافروخته‌شان را پاک کنند. آن‌ها دوباره با تنهای لرزان حالت خمیده خود را از سر گرفتند. عمو جلال از خودش پرسید چه مدتی او می‌تواند در سمت وزارت دربار یا رئیس تشریفات دوام بیاورد. از نظر جسمی کار دقیقاً کمرشکنی بود. و آشکار بود که اعلیحضرت عادت داشت که اطرافیانش را دچار ترس و لرز و عرقریزی کند، تا هر لحظه خطر سقوط و رسوائی خود را انتظار داشته باشند.

عمو جلال به همه سئوال‌ها با صداقت پاسخ داده بود. نه، مسلمان واقعی نبود. حتی به خدا هم اعتقاد نداشت. اما به ارزش‌های انسانی همگانی، مانند درستکاری، مروت، نجابت، وفاداری و شرف اعتقاد داشت.

شاه با لبخندو نگاهی تفریحی پرسید «مهندس، اصلا تو لباس فراک داری؟»
«نخیر، اعلیحضرت!»
«هیچوقت فراک تنت کرده‌ی؟»
«نخیر، اعلیحضرت!»
«شاید نمی‌خواستی فراکی رو به تن کنی که خیاط مخصوص تو ندوخته باشه.» به نظر می‌رسید که دوباره به شوخی و خوش و بش برگشته بودند. بازی از نو شروع شده بود و عمو جلال فرصت را از دست نداد.
«مشکل من اون نبود اعلیحضرت. لباس‌های حاضر آماده خوب به من می‌آن. هیکلم چهل کامله.»
شاه با سرخوشی زیاد خندید. نگاهی به درباریان اطرافش انداخت که همه، به جز وزیر دربار و رئیس تشریفات، داشتند مثل سگ‌های آبی تربیت‌شده می‌خندیدند. افسران خودداری بیشتری داشتند و تنها لبخند می‌زدند. تنها تیمسار ساواک شق و رق و بدون هیچ لبخندی، به حالت خبردار ایستاده بود. این بلافاصله توجه شاه را جلب کرد.
«سرتیپ، می‌بینم که مثل برق سرلشگر شدی. می‌خوای بگی که اون دوتا ستاره دیگه رو از پیش خریده بودی؟»
تیمسار پاشنه‌هایش را به هم کوبید و در جواب پارس کرد: «اعلیحضرتا! فرمان فرمان اعلیحضرت همایونی بود.»
لحن شاه دوباره سر خوش و تفریحی بود «می‌خوای بگی که راستی راستی، بدون هیچ حکمی از کارگزینی ارتش، گذاشتن اون ستاره‌ها رو بذاری روی دوشت؟»
در میان شگفتی همه، تیمسار پاسخ داد «اعلیحضرت همایونی! به من گفتند که اگر به زودی حکمی از کارگزینی دریافت نکنند کار من با کرام الکاتبینه.»
شاه به صدای بلند خندید و گفت «حکم رو در یافت می‌کنن، تیمسار. دریافت می‌کنن. غصه نخور.» سرش را به‌سوی آجودان نظامیش تکان داد، به نشانه آنکه او باید ترتیب کار را بدهد.

بعد شاه فرمان داد که عمو جلال را در یک اتاق شرفیابی خصوصی به حضورش ببرند. هیچکس دیگر به جز دو گروهبان عظیم‌الجثه گارد ثابت سلطنتی در اتاق نبود. سئوال‌های رک و راست و دقیق زیادی از او کرده بود. آیا به راستی مسلمانی متدین بود؟ آیا به راستی دیگر به مارکسیسم اعتقاد نداشت؟ آیا به راستی از کمونیسم رویگردان شده بود؟ آیا به راستی قصد داشت به تعهد همکاریش با ساواک عمل کند، یا اینکه این‌ها همه یک حیله تاکتیکی بود تا چند تا تیمسار دیگر را خر کند و برای خودش وقت بخرد؟ به او هشدار داده بود که اگر حتی گمان کند که دارد دروغ می‌گوید جابجا فرمان تیربارانش را صادر می‌کند.

عمو جلال به همه سئوال‌ها با صداقت پاسخ داده بود. نه، مسلمان واقعی نبود. حتی به خدا هم اعتقاد نداشت. اما به ارزش‌های انسانی همگانی، مانند درستکاری، مروت، نجابت، وفاداری و شرف اعتقاد داشت. بله، هنوز احساسات مارکسیستی داشت، اما دیگر حاضر نبود قدمی در راه پیشرفت اهداف مارکسیستی بردارد. اگر کمونیست‌ها و مارکسیست‌ها به قدرت می‌رسیدند نخستین کسی که بعنوان خائن دار می‌زدند او بود. گذشته از آن حالا دیگر زن و فرزند شیرخواری داشت و، اگر فرصتی به او داده می‌شد، میل داشت زندگی مناسبی برای آن‌ها فراهم کند و زندگی خانوادگی راحتی داشته باشد.

به یقین از حزب توده روی گردانده بود، چون آن‌ها را هم به اندازه هر حزب دیگری فسادپذیر و متعصب یافته بود. قهرمان‌پرستی زیادی در آن دیده بود. اعضاء سازمان جوانانشان را دیده بود که این طرف و آن طرف استالین را ستایش می‌کردند و طوطی‌وار تبلیغات روسیه استالینیستی را تکرار می‌کردند. می‌گفتند دکتر‌ها مغز استالین را اندازه گرفته‌اند و دیده‌اند که از مغز آدم معمولی خیلی بزرگتراست و این باین معناست که استالین نابغه است. خط حزب خط بدون چون و چرای روسیه استالینیستی بود. ارتش سرخ شکست ناپذیر بود و در حزب کمونیست روسیه هیچکس جایزالخطا نبود.

مدت‌ها گمان می‌کرد که برخی از اعضاء کمیته مرکزی حزب خیانتکارند. (کلمه خیانتکار را تفسیر نکرد و خوشحال بود که شاه این را از او نخواست. شاه آن را به معنای خیانتکار نسبت به شاه گرفت، و منظور عمو جلال خیانتکار نسبت به کشور بود، مأمور اینتلیجنت سرویس، آنچه که مصدق «توده‌ای نفتی» می‌خواند.) دریافته بود که رفقایش به اندازه هر آدم دیگری مستعد سستی‌های بشری چون تکبر و غرور و رشک و حسد و رقابت هستند. آنجا هم افرادی بودند که برای پیشرفت شخصی روی جنازه مادرشان قدم می‌نهادند و به اندازه هر یک از تیمسار‌ها، درباری‌ها، و وزرای شاه حرص موفقیت‌های مادی و عطش قدرت داشتند.

پس از سال‌ها خدمت صادقانه به حزب، خود را هدف شایعات موذیانه‌ای یافته بود که می‌گفتند او مامور ساواک در حزب است، شایعاتی که توسط دستیارش، کسی که بیش از هر کس از سقوط او سود می‌برد، پراکنده شده بود. چون او آدمی نبود که با مارک مامور دوجانبه و جاسوس و خائن زدن به رقبایش آن‌ها را از میان بردارد، در کارش دچار گرفتاری شده بود. ظنش آن بود که دیر یا زود رقبای قصی القلب ترش مایه سقوط یا حتی انهدام او می‌شوند. مگر استالین همین کار را با تمام رقبایش نکرده بود؟ بله، یقینا قصد داشت به تعهد همکاریش با ساواک عمل کند، صرفا بخاطر آنکه دیگر توده‌ای‌ها او را حتی کمتر از اعلیحضرت همایونی دوست داشتند.

شاه حالا به عمو جلال اجازه بود که در حضورش بنشیند و راحت باشد، سئوالات بسیاری درباره سازمان، سلسله مراتب، و خطوط تشکیلاتی حزب توده از او کرده بود. اعضاء کمیته مرکزی چه کسانی بودند؟ اعضاء کمیته اجرائی چه کسانی بودند؟ بسیار مطلع به نظر می‌رسید و‌گاه عمو جلال مطمئن نبود آیا شاه دارد از او کسب اطلاعات می‌کند یا راستگوئی او را محک می‌زند. می‌خواست بداند کدامیک از روش‌های ساواک برای نفوذ در حزب توده مؤثر بود و کدامیک نبود، و چرا حزب توده توانسته بود در نفوذ در ساواک آن‌چنان موفق باشد، در حالیکه ساواک موفقیت کمی در نفوذ در حزب داشت. وقتی عمو جلال پاسخ داده بود که اعضاء حزب معتقد‌تر بودند و صادقانه به آرمان‌های خود ایمان داشتند، در حالیکه ساواکی‌ها دنبال پول و قدرت و مقام بودند شاه از سر ناخشنودی غرولندکرده بود.

اعضاء سازمان جوانان حزب توده را دیده بود که این طرف و آن طرف استالین را ستایش می‌کردند و طوطی‌وار تبلیغات روسیه استالینیستی را تکرار می‌کردند. می‌گفتند دکتر‌ها مغز استالین را اندازه گرفته‌اند و دیده‌اند که از مغز آدم معمولی خیلی بزرگتر است و این به این معناست که استالین نابغه است.

گفت‌وگو بعد خودمانی‌تر شده بود و باز به خوش و بش کشیده بود. شاه پرسیده بود آیا عمو جلال شعارهائی بر دیوار‌ها بر علیه او نوشته بود. عمو جلال اذعان کرده بود که سال‌ها پیش این کار را کرده بود و داوطلبانه شوخی رفقایش را در مورد زحمتی که در خطاطی شعار‌ها می‌کشید شرح داده بود. شاه به خنده گفته بود که انگار برخی از آن‌ها را دیده بود چون بعضی را بیاد داشت که با خط زیبائی نوشته شده بودند. عمو جلال چنان احساس راحتی کرده بود که حتی شرکت خود را در تظاهرات امجدیه شرح داده بود.

شاه می‌خواست بداند چطور او موفق شده بود سرتیپ ساواک را تا به آن حد گول بزند، و چطور مردی که به خدا اعتقاد نداشت توانسته بود بآن درستی نماز بخواند. عمو جلال داستان سال هائی را که در ملاخانه سر کرده بود، داستان ملا مصطفی، و چوب هائی را که از او سر آموزش نماز خورده بود شرح داده بود. با هم حسابی به ریش تیمسار بیچاره ساواک که بیرون در تالار شرفیابی هنوز خبردار ایستاده بود خندیده بودند.

سپس شاه پرسیده بود که منظور عمو جلال از گفتن اینکه او هم «به‌ همان اندازه اعلیحضرت متدین بود» چه بود، در حالیکه خودش خوب می‌دانست، و گمان می‌برد که شاه هم می‌داند، که او حتی به خدا هم اعتقاد ندارد. ستون فقرات عمو جلال باز تیر کشیده بود. تازه فهمیده بود چرا درباری‌ها و تیمسارهای دور و بر شاه مرتب از ترس می‌لرزیدند و عرق می‌ریختند. این شاه شاهان می‌توانست خودمانی بشود و دوستانه رفتار کند و بگذارد آدم احساس راحتی و امنیت بکند، و ناگهان با یک کلمه یا یک سئوال به آدم بفهماند که سرش هنوز ممکن است سر دار برود.

عمو جلال با عصبیت به خودش پیچیده بود و سعی کرده بود خودش را از چاله‌ای که کنده بود بیرون بیاورد. گفته بود «اما اعلیحضرت، مفهوم ضمنی کلام من در آن لحظه این بود که من خودم آدمی مذهبی هستم. وقتی آن حرف را زدم خواب این را هم نمی‌دیدم که به اعلیحضرت اعتراف کنم که آدم بی‌دینی هستم.»

اما شاه زیر بار این سفسطه‌بازی‌ها نمی‌رفت. اصرار داشت بداند آیا او، عمو جلال، اعتقاد داشت که ایشان، اعلیحضرت، دیندار هستند یا نه. بعد از مدتی به خود پیچیدن و عرق ریختن، عمو جلال به این نتیجه رسیده بود که کم‌خطر‌ترین پاسخ آن است که بگوید نمی‌دانم. شاه پرسیده بود آیا عمو جلال آن داستان نجات شاه را در میان زمین و هوا توسط پیغمبر باور کرده بود یا نه. با تیری که ستون فقراتش می‌کشید، عمو جلال اعتراف کرده بود که آن را باور نکرده بود. آیا به نظر عمو جلال قاطبه مردم آن را باور کرده بودند یا نه. عمو جلال گفته بود که مردم مذهبی و مردم بی‌سواد، بخصوص در روستا‌ها، احتمالاً آن را باور کرده بودند، در حالیکه طبقات تحصیل‌کرده، بخصوص در شهر‌ها، احتمالاً نه. حالا تبردار واقعه می‌توانست گردنش را بزند، یا اینکه از مرگ معذورش دارد.

آن روز وقتی عمو جلال کاخ سلطنتی را ترک گفت رئیس سازمان برنامه و قائم‌مقام نخست وزیر بود. به او اجازه داده شده بود که به میل خود رفقای سابقش را که به راستی توبه کرده بودند در سازمان برنامه استخدام کند، و یا اینکه استخدامشان را در سایر ادرات و وزارتخانه‌های دولتی توصیه کند، با این تفاهم که گردن او ضامن آن بود که آن‌ها به راه راست بروند، و برای ریشه‌کن کردن باقیمانده حزب توده، بخصوص شاخه حزب در ارتش و در ساواک، به تعهد خود برای همکاری کامل با ساواک عمل کنند. به عنوان مشاور ویژه اعلیحضرت همایونی،‌گاه و بیگاه در صورت احضار، عمو جلال می‌بایست برای مشاوره محرمانه شرفیاب شود.

با گذشت ماه‌ها و سال‌ها، عمو جلال یار غار و محرم اسرار شاه شد. شاه از او به عنوان محکی برای سنجش راست و اصیل بودن کار‌ها و نظریات تمام بادمجان دور قاب‌چین‌هایش، و برای درک نظریات و احساسات عامه مردم استفاده می‌کرد، حتی پس از آنکه عمو جلال دیگر جزو عامه مردم نبود، ثروتی هنگفت به هم زده بود، و برای خودش یک جور درباری، یک پا شاه شده بود. سر فرشته سقوط کرده‌ای بود در میان خیلی از فرشته‌های سقوط کرده، رفقای حزبی سابقش، که همه وزیر و وکیل و مدیر کل و مقاطعه‌کار عمده دولتی شده بودند، ثروت هنگفتی به هم زده بودند و هنوز در ته دل مثل عمو جلال خودشان را مارکسیست و انقلابی می‌دانستند. بزودی حتی دختر چهار، بعد پنج، و بعد شش ساله عمو جلال هم، که به عنوان همبازی منحصر بفرد دختر کوچک شاه که هم سن خود او بود برگزیده شده بود، نوعی درباری شد، یک شازده کوچولو.

همسر عمو جلال، زن‌عمو سارا هم، خوب خودش را توی این عکس دسته‌جمعی جا زده بود. او همیشه خودش را یکی از آن شازده‌های کمرنگ پراکنده در روستا‌ها به حساب آورده بود، که همگی ادعای قوم و خویشی سببی یا نسبی با یکی از شاهان مخلوع قاجار را داشتند که رضا خان قزاق سلسله‌شان را برانداخته بود. در مهمانی‌های شام یا کوکتیل اغلب می‌شنیدی که خانمی با وقار و طمأنینه اعلام می‌کرد که «بله، خانوم. آخه مادر بزرگ من شازده بود. از طرف مادری ما با فخرالدوله‌ها نسبت داریم.» یا «بله، خانوم. آخه پدر بزرگ من شازده بود. ما از فرمانفرمائیان‌ها هستیم.» و این شازده‌ها به‌‌ همان اندازه شازده بودند که گدا گشنه. آه نداشتند که با ناله سودا کنند. زنعمو سارا یکی از این شازده‌ها بود. از پدر بزرگ و مادر بزرگش کسی زیاد چیزی نمی‌دانست. پدرش، که کوره سوادی بیشتر نداشت، در خانواده علم، وزیر دربار بزرگ شده بود و از آن راه زمانی به فرمانداری مشهد منصوب شده بود.

تازه فهمیده بود چرا درباری‌ها و تیمسارهای دور و بر شاه مرتب از ترس می‌لرزیدند و عرق می‌ریختند. این شاه شاهان می‌توانست خودمانی بشود و دوستانه رفتار کند و بگذارد آدم احساس راحتی و امنیت بکند، و ناگهان با یک کلمه یا یک سئوال به آدم بفهماند که سرش هنوز ممکن است سر دار برود.

آن روز‌ها کاملا متداول بود که ملاک‌های بزرگ نوکرهای خودشان را به سمت شهرداری و فرمانداری و استانداری برسانند. این وسیله‌ای می‌شد تا بهتر بتوانند زیر قانون بزنندو خلق خدا را بچاپند. این فرماندار‌ها و استاندار‌ها کوره سوادی بیش نداشتند، اما تا مغز استخوان درباری بودند. تمام آداب و رسوم دربار را می‌دانستند، از قبیل تعظیم از جلو و از عقب، جلو جلو راه رفتن، عقب عقب راه رفتن، بوسیدن دست و پا و ماتحت و بقیه اعضاء مخصوص، و روال «بله، بله گفتن،» مانند «بله اعلیحضرت،» «بله علیا حضرت،» «بله، والا حضرت،» «بله، حضرت والا،» «بله حضرت اشرف،» «بله، عالیجناب،» و غیره و غیره. بسهولت می‌توانستند در آن واحد رو به جلو تعظیم کنند و رو به عقب راه بروند. و این‌ها عادت داشتند خودشان را با نسلی دیگر از فرمانداران و استانداران قدیم اشتباه بکنند، که براستی شاهزاده بودند. اغلب این شازده‌های کمرنگ اصل و نسبشان را به آغا محمد خان قاجار نسبت می‌دادند که، با داشتن دویست زن عقدی و صیغه، خواجه بود و نمی‌توانست تخم و ترکه‌ای پس بیندازد. اصل و نسبی بسیار مشکوک!

با این حال، زن عمو سارا که براستی دسترسی زیادی به دربار نداشت، چونکه رابطه عمو جلال با شاه خصوصی بود، دو پائی وسط معرکه پریده بود و پست خود را بعنوان درباری افتخاری احراز کرده بود. هیچ فرصتی را برای آنکه به کوچک‌ترین بهانه با لیموزین و شوفر عمو جلال به کاخ سلطنتی برود از دست نمی‌داد، خواه دخترش با او باشد خواه نباشد. جمله‌ای که با «بله، خانوم، پریروز در کاخ سلطنتی...» شروع می‌شد، صرف نظر از اینکه چطور ختم شود، توجه همگان را در هر مهمانی کوکتیل به خود جلب می‌کرد. خانم‌ها را مثل آهن‌ربا به سوی خودش می‌کشید. لازم نبود به‌شان بگوید که به او تنهااجازه داده بودند که تا دم دروازه درونی کاخ برود و دو ساعت آنجا توی ماشین، پشت دروازه بسته در انتظار دخترش بنشیند، تا اینکه والاحضرت همایونی دخترش را مرخص کنند. چند نفر دیگر می‌توانستند بگویند که پلاک اتومبیلشان در دفتر کاخ ثبت شده، تا بتوانند تا دروازه درونی کاخ بروند؟ چه اهمیت داشت که سر راه ده جا جلویش را می‌گرفتند تا برای یک افسر جوان قد بلند خوش قیافه دیگر گارد توضیح بدهد که «بله، من به امر والاحضرت همایونی اینجا اومده‌ام تا دخترم رو که در پیشگاه والاحضرت شرفیاب شده‌اند برگردونم.»

احساس می‌کرد که چشم‌های از حدقه در آمده خانم‌های رفقای حزبی سابق شوهرش به دهان او دوخته شده. حرفش را کلمه به کلمه می‌بلعیدند. البته به عنوان زن دبیر اول کمیته ایالتی حزب، او همیشه در میان این گروه نوعی شاهزاده بود. و حالا که تمام شوهر‌ها وزیر و کیل و مدیر کل و مقاطعه کار عمده بودند، و همه ثروتمند، او هنوز هم مقام شامخ خود را در می‌انشان حفظ کرده بود. آنقدر الماس و برلیان بخودش آویزان می‌کرد که راه رفتن برایش مشکل می‌شد. برلیان همیشه نقطه ضعف او بود. در دوره نامزدی، و حتی در شب عروسی، شوهرش انگش‌تر برلیانی برای او نخریده بود، در ابتدا چون که پولش را نداشت، و بعد‌ها برای آنکه تقریبا تمام حقوقش را به صندوق حزب اهدا می‌کرد تا برای بقیه اعضاء حزب سر مشقی باشد، و همچنین برای آنکه الماس و برلیان را کاملا بورژوا می‌دانست. این بود که حالا زنعمو سارا داشت تلافی در می‌اورد. هر چه برلیان بدستش می‌رسید می‌خرید و بهانه بی‌چون و چرایش کاخ سلطنتی بود. انگار که بیرون دروازه کاخ، و پیش از دادن اجازه ورود، اول برلیان‌های خانم‌ها را وزن می‌کردند.

در شب نشینی‌ها یکی از محبوب‌ترین بازی‌ها این بود که هر کسی حدس بزند زن عمو سارا چند قیراط برلیان به خودش آویزان کرده است. مثل اینکه آدم حدس بزند چند کالری در یک سبد میوه هست. با این تفاوت که اگر وزن برلیان‌های زنعمو سارا را درست حدس می‌زدی آن‌ها را بعنوان جایزه بهت نمی‌دادند تا با خودت ببری. و اگر گاهی کلک می‌زد و چند تا برلیان گنده بدلی هم میان برلیان‌های واقعیش جامیزد، به چه کسی ضرری می‌خورد، یا اصلا کی می‌فهمید؟

نقطه ضعف دیگر زن عمو سارا پالتو پوست بود. اول با پوست خرگوش شروع کرد، بعد با پوست روباه به کلاس بالا‌تر رفت، و رفت و رفت تا رسید به سنجاب و سمور و خرس و راکون و سیاهگوش و پلنگ و ببر. بعد هر حیوان وحشی دیگری که کسی اسمش را هم نشنیده بود. هر بار که سفری به خارج می‌کرد بی‌برلیان و بی‌پالتو پوست خارج می‌شد و مثل خری که برلیان و پالتوپوست بارش کرده باشند بر می‌گشت، بدون آنکه یک شاهی عوارض گمرکی بدهد. ادعایش همیشه این بود که با همین برلیان‌ها و پوست‌ها از مملکت خارج شده بود، و کی جرأت داشت از زن قائم مقام نخست وزیری که همبازی پکر شاه بود، و دخترش همبازی والاحضرت همایونی بود، سئوالی بکند؟

برای عمو جلال که خودش آدم ولخرجی نبود، این کار به عقل جور در می‌آمد، نه تنها به خاطر آنکه راه خوبی بود برای استفاده زیاد و بی‌زحمت، بلکه برای آنکه «سرمایه‌گذاری خوبی» بود، با مفهوم ضمنی خاصی که «سرمایه‌گذاری» برای عمو جلال داشت. اوهمیشه طرفدار یک «سرمایه گذاری خوب» بود، خواه صحبت از تجارت باشد، خواه احساسات، خواه علم ماوراء طبیعی. حتی پیش از آنکه وارد تجارت شود، این برایش استعاره خوبی بود. هر وقت لطفی به کسی می‌کرد آن را نوعی «سرمایه گذاری» به حساب می‌اورد. احتمالا به بهشت اعتقاد نداشت چون که سرمایه گذاری مطمئنی مثل برلیان و پوست نبود. بهر حال، حتی پس از آنکه پیمان نامه‌های سازمان ملل و قوانین دولت‌ها فروش، ورود و صدور پوست حیوانات وحشی را منع کردند، عمو جلال و زنعمو سارا به هر کلکی که بود مغازه یا فروشگاه از تولید به مصرفی در جائی از دنیا، خواه در نیو یورک و خواه در کوالالامپور، پیدا می‌کردند که هرچه پوست بخواهند به آن‌ها بفروشد تا به کلکسیونشان بیفزایند.

برای خانم‌ها جالب‌ترین قسمت سیر و سیاحت در خانه زنعمو سارا، که حالا دیگر بیشتر شبیه کاخ بود تا خانه، دیداری از «سالن پالتو پوست» بود، که بیشتر شباهت به کلبه شکارچی‌ها یا فروشگاه گوشت شکار داشت تا به یک کمد لباس. گاهی عمو جلال، با تکبر مالکیت مشترک، زنش را در این بازدید‌ها همراهی می‌کرد، و اگر مجلس خودمانی بود چند لطیفه هم می‌پراند. لطیفه محبوبش این بود که «تن‌ها پوستی که اینجا پیدا نمی‌کنید پوست خره، و اون به این دلیله که زن من نسبت به خر تعصب داره.» و پاسخ زنعمو سارا به این لطیفه، همیشه این بود که «بنده پوست خر لازم ندارم چون که یک خر زنده دارم.» عمو جلال مردی نبود که در گفتگو با زنش کلام آخر با او باشد.

مضحک بودن تمام قضیه تنها هنگامی آشکار شد که شرکت بیمه، بیمه نانه خانه‌شان را باطل کرد، بدلیل آنکه ارزش پالتو‌های پوست موجود در آن از میلیون‌ها تومن گذشته بود. شرکت تنها بشرطی بیمه را تمدید می‌کرد که پوست‌ها به مغاره امنی با بیمه نامه جداگانه منتقل می‌شدند، یا اینکه در خانه برای آن‌ها مغاره مطمئنی ساخته می‌شد.

دنیا را چه دیدی، هر روزی ممکن بود یک نفر یک کامیون زیر دیوار خانه پارک کند و ده میلیون تومن پوست را بدزدد. وقتی صحبت از آنقدر پول بود چه کسی می‌توانست حدس بزند چقدر طول می‌کشد تا یک نوکر خانه از راه بدر برود؟ اما انتقال پوست‌ها به یک مغاره در بیرون خانه بمعنای آن بود که زنعمو سارا دیگر نمی‌توانست مه‌مان‌هایش را به بازدید از سالن پوست دعوت کند، و این مطلب پوست‌ها را برای او تقریبا بی‌ارزش می‌کرد. تهران اغلب آنقدر سرد نبود که نیازی به پوشیدن پالتو پوست باشد، و بهر حال زنعمو سارا بندرت پالتو پوست می‌پوشید. از این رو، با وجود آنکه بیمه نامه پوست‌ها باطل شده بود، آن‌ها سال‌ها در «سالن پوست» خانه ماندند، تا آنکه عموجلال در خانه با شکوه نوی که بنا می‌کرد مغاره‌ای برای آن‌ها ساخت. اما دست‌کم خریدن پوست، حتی اگر بطور موقتی هم شده، متوقف شد.

طرح: رادیو زمانه

ماجرای شرفیابی عمو جلال به پیشگاه همایونی

Fri, 02 Sep 2011 08:16:16 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل دوازدهم، بخش دوم و پایانیِ این فصل – و عمو جلال حالا داشت به شرفیابی این آدم می‌رفت. گو اینکه دیگر ترس آمیخته با احترامش در مقابل این آدمی که خودش را شاه شاهان می‌دانست ریخته بود، می‌دانست که او هم بوی مرگ و میر می‌دهد.

او هم ناچار شده بود دروغ بگوید و کلک بزند و نارو بزند و خودش را به دینداری بزند. او هم طعم ترس را چشیده بود. دینداری او هم مثل دینداری عمو جلال بود. مثل این سرتیپ خرکار و زودباور نبود که روزی پنج بار نمازش را سر ساعت می‌خواند، و هر دو سال یکبار با تمام دینداری سر تراشیده‌اش به زیارت مکه می‌رفت، تا برای روز قیامتش ثواب جمع کند، روزی که فرشته‌ها گناهان و ثواب‌هایش را جمع می‌زدند و او امیدوار بود که اگر ثواب کم آورد، جدش پیغمبر اکرم صل الله علیه و آله، برای او شفاعت کند.

اما این قضیه ممکن بود به ضرر او هم تمام بشود. آیا مشتش پیش شاه باز شده بود؟ آیا شاه از تمام کلک‌هایش سر در آورده بود؟ از نماز قلابیش، از قسم خوردنش با قرآن جیبی سرتیپ، از شوخیش راجع به شفاعت جدش در روز قیامت، از داستان جعلیش درباره یک دبیر اول واقعی کمیته ایالتی و یک دبیر اول قلابی ظاهری؟ آیا شاه می‌خواست ببردش توی کاخ، بکشدش یک کنار و در گوشش بگوید «ببین داداش! ممکنه تونسته باشی این سرتیپ خرکار پیر خرفت رو خر بکنی. اما مارو که دیگه نمی‌تونی رنگ کنی. ما توی این کار استخون خورد کرده‌یم. کلک این فلان شعرای بچه گول زنک رو نمی‌خوریم. بازی راس راسیت چیه؟ به ما بگو، شاید بشه یه معامله‌ای با هم بکنیم.»

دم دروازه کاخ، تیمسار عمو جلال را به افسر‌های گارد تحویل داد، که با او مانند یک جنایتکار رفتار می‌کردند و با خود تیمسار مانند یک بیگانه مظنون. اما پیش از تحویل دادنش، آخرین هشدار را به عمو جلال داد و بهش گفت که اگر به سلامتی خودش علاقمند است بهتر است در پیشگاه اعلیحضرت همایونی به زانو بیفتد و چکمه‌های اعلیحضرت را ببوسد؛ و به نظر نمی‌آمد که دارد به زبان استعاره حرف می‌زند یا اینکه یک عبد عبید خداست که دارد عبد عبید دیگری را پند می‌دهد. حرفش بیشتر شبیه یک فرمان بود.

تیمسار در گوشش گفت که اعلیحضرت، علیرغم تحصیلاتش در سویس و ظاهر روشنفکرانه‌اش، به همان اندازه پدر مرحومش، اعلیحضرت فقید، قدیمی‌المسلک بود. علیرغم اعتراض خفیفش در برابر دوربین، بخصوص دوربین خبرنگاران خارجی، دلش می‌خواست که دست و پایش را ببوسند. تیمسار کسانی را می‌شناخت که به خاطر نبوسیدن چکمه اعلیحضرت فقید، به خاطر آنکه سعی کرده بودند تنها با بوسیدن دستش سر و ته قضیه را هم بیاورند، جان خودشان را فدا کرده بودند. و آن‌ها وزیر و درباری و فلان‌الدوله و فلان‌السلطنه قاجار بودند، نه یک کمونیست مرتد. با این پسر تاجدارشان خوشبختانه می‌شد با بوسیدن دست سر وته قضیه را هم آورد. اما با مخمصه‌ای که عمو جلال در آن بود بهتر بود که سراغ چکمه‌ها برود.

چند نفر درباری پرفیس و افاده با لباس‌های جلف پرسیده بودند که چرا عمو جلال لباس فراک به تن ندارد. خیال می‌کرد به شرفیابی در پیشگاه چه کسی احضار شده؟ یک کدخدا؟

کمتر کسی داستان کامل آن شرفیابی به حضور شاه را شنیده است. وقتی دو گروهبان گارد با قیافه‌های لئیم زیر و روی او را می‌گشتند، وقتی قیافه تیمسار را دید که گوسفندوار ایستاده بود تا یک سروان گارد زیر و روی او را هم مثل جانی‌ها بگردد، حتی پس از آنکه هفت‌تیرش را تحویل داده بود، عمو جلال فهمید که دارد به چه دنیای ممنوع‌الورودی پای می‌گذارد.

در حالیکه دو گروهبان عظیم‌الجثه و قوی‌هیکل گارد با سبیل‌های تابیده بازو‌هایش را محکم در چنگ داشتند، از تالارهای پوشیده از آینه گذشتند. در ابتدا، وقتی که دستبند‌هایش را باز کرده بودند فکر کرده بود که این از سر آدابدانی است که هیچکس نباید با دستبند در پیشگاه اعلیحضرت حاضر شود. اما وقتی چنگ محکم گروهبان‌ها را بر بازو‌هایش حس کرد دلیل واقعی را فهمید. لزومی به دستبند نبود. یک‌بار که برگشت تا به تیمسار که پشت سرش می‌آمد نگاه کند، گروهبان‌ها تکان تند و محکمی به بازو‌هایش دادند، تا بداند که هیچ نوع حرکت مقرر نشده را تحمل نخواهند کرد.

چند بار سر راه، افراد دیگری برای بازپرسی و استنطاق بیشتر متوقفشان کرده بودند. چند نفر درباری پرفیس و افاده با لباس‌های جلف پرسیده بودند که چرا عمو جلال لباس فراک به تن ندارد. خیال می‌کرد به شرفیابی در پیشگاه چه کسی احضار شده؟ یک کدخدا؟ هر بار تیمسار جواب داده بود که فرمان همایونی آن بود که زندانی را بلافاصله در پیشگاه همایونی حاضر کنند، که تیمسار او را با هواپیما مستقیماً از زندان ساواک در آبادان به تهران آورده بود، و وقتی برای تهیه لباس فراک نبود. به نظر درباری‌ها جواب معقولی نبود ولی جواب بهتری برای دادن نبود.

به عمو جلال درباره کوچک‌ترین حرکتی که باید در پیشگاه همایونی بکند دستور اکید داده بودند. حالا می‌بایست چشمش به ایماء و اشاره‌های دو ملازم تازه فراک‌پوشش باشد، تا بداند دقیقاً کی بایستد، کی قدم بر دارد، کی تعظیم کند، و دست آخر، کی خودش را به پای اعلیحضرت همایونی بیندازد و چکمه‌های او را ببوسد. یک لحظه خشمش بجوش آمده بود و تصمیم جدی گرفته بود که، هر چه بادا باد، بوسیدن چکمه را فراموش کند. هر تاجی که اعلیحضرت می‌خواست به سرش بزند باید بدون چکمه بوسی می‌زد. خیلی ممنون. اما از لحظه‌ای که به تالار شرفیابی وارد شده بود و نگاهش به شاه در ته تالار افتاده بود که در باریان و افسران شق و رق احاطه‌اش کرده بودند، دچار شوک شده بود و مثل عروسک خیمه شب بازی، خود را تسلیم ایماء و اشاره‌های ملازمان درباریش کرده بود.

در حالیکه نفس گروهبان‌ها را پس گردنش احساس می‌کرد، هنگام ورود به تالار، و چندین بار پس از ورود، همزمان با ملازمانش تا کمر خم شده بود، تا اینکه به او اشاره کرده بودند که چند قدم آخر را به تنهائی بردارد، خودش را به پای اعلیحضرت بیندازد، و چکمه‌های او را ببوسد. در آن لحظه او بدون هیچ تردید، مقاومت، یا اراده‌ای از خود پیش رفته بود و خوشحال‌تر از آنکه می‌توانست بدنبال ایماء و اشاره برود تا اینکه برای خودش فکر کند، خودش را به پای شاه انداخته بودو چکمه‌های سیاه براقش را که بوی چرم تازه از آن‌ها می‌آمد بوسیده بود. با احساسی گنگ و مبهم شبیه به نیاز به گریستن در درون خود می‌جنگید، اما خوشحال بود از آنکه هر چه بود صورت گرفته بود و تمام شده بود. گوئی در خواب، دوباره چهره شاه را از دور در استادیوم امجدیه، در روزی که او بر علیه یک فرد انتزاعی شعارهای انتزاعی داده بود، دیده بود و در شگفت شده بود.

این بازی دیگر برای آن مزلف‌های درباری با لباس‌های رنگ و وارنگشان نبود. یک قمار بود بین شاهان واقعی و دبیران ایالتی واقعی. گرچه باید مرتب به خودش یادآور می‌شد که حریف قمارش دیگر یک فرماندار نظامی بذله‌گو یا یک آخوندک سرتیپ نیست. او یک شاه مطلق بود.

پس از چند دقیقه شاه به سردی گفته بود «بلند شو!» و عمو جلال‌‌ همان چنگ خشن دو دست نظامی را روی بازو‌هایش حس کرده بود که او را سر پا ایستاندند و رو به عقب از تخت شاه دور کردند. عمو جلال با نگاهی سریع، «تیمسارش» را دیده بود که چند قدم دور‌تر از او، در میان افسران و درباریان فراک‌پوش، خبردار ایستاده بود. خودش هم راست ایستاده بود، به تماشای شاه، که داشت او را با نگاهی حاکی از کنجکاوی و تحقیر برانداز می‌کرد.

بالاخره شاه به زبان آمد «پس این قیافه یک دبیر اول کمیته ایالتی حزب توده است، که از قضا برادر رئیس دیوان عالی کشور ما هم هست.»

عمو جلال در سکوت، خبردار ایستاده بود، بی‌آنکه بداند چه در پاسخ شاه بگوید. چشمش به یکی از معلم‌های درباریش افتاد، که حالا پشت شاه ایستاده بود. او هم ایماء و اشاره و کمکی نمی‌کرد. ظاهراً درس خصوصی تمام شده بود. حالا دیگر خودش بود و خودش و هرچه بادا باد. شاید لزومی به پاسخ نبود. به هر حال خطر سکوت از همه چیز کمتر بود. قمار، قمار کلون‌باز‌ها بود.

شاه به طعنه گفت «آقای مهندس، ظاهراً شما آدم جالبی هستین! ما پرونده ساواک شما رو مرور کرده‌ایم. مطمئن نیستیم که همه محتویاتش باورکردنی باشه. اما شما باید آدم خیلی زیرکی باشین که بیست سال عضو حزب توده بودین و فقط سه روز به زندان رفتین. چه جوری موفق به این کار شدین؟ چه جوری از حبس طولانی و شکنجه در امان موندین؟ شاید ما باید ساواکمون رو بازسازی کنیم و آدم‌های زیرک‌تری استخدام کنیم که بتونن از پس امثال شما بربیان.»

شاه نگاهی به سرتیپ ساواک انداخت تا اثر گفته‌اش را در چهره او بخواند. عمو جلال تازه داشت از قضیه آن «ما» سر در می‌اورد. «ما» مای اول شخص جمع نبود، بلکه «ما»ی ملوکانه بود. برادر او رئیس دیوان عالی کشور نبود، بلکه رئیس دیوان عالی کشور شخصی ملوکانه بود. لحن شاه کم کم داشت تفریحی می‌شد. آیا داشت با او، مثل گربه‌ای که با موش بازی می‌کند، بازی می‌کرد؟ آیا این به آن معنی بود که دست آخر او بلعیده می‌شد؟ اما حالا دیگر داشت از خودش خاطرجمع‌تر می‌شد. داشتند به میدان عمل او قدم می‌گذاشتند، میدان فصاحت و بلاغت، که او در آن پیرهنی پاره کرده بود. کتاب بوستان سعدی را بی‌جهت کتاب‌نویسی نکرده بود.

«مثلاً ما نمی‌تونیم داستان عجیب و غریب شما را درباره یک دبیر اول ایالتی واقعی برای استان خوزستان، و یک دبیر اول ساختگی برای گم کردن رد او، باور کنیم. شما دبیر اول ایالتی واقعی بودین، اینطور نیست؟»

ستون فقرات عمو جلال تیر کشید. اگر جواب مثبت می‌داد، در یک آن تمام اعتبار «تیمسارش» و آن پرونده ساواک را، که تنها امید نجاتش بودند، از بین می‌برد. سر خودش که هیچ، سر «تیمسارش» را هم، روی یک بشقاب نقره دو دستی تقدیم می‌کرد. به یاد هشدار تیمسار افتاد: «اگر سر من بره سر تو هم می‌ره.» اگر جواب منفی می‌داد و سئوال شاه پاسخ مثبت ایجاب می‌کرد، آیا این ذکاوت اعلیحضرت همایونی را مورد سئوال قرار نمی‌داد؟ و مجازات مورد سئوال قرار دادن ذکاوت اعلیحضرت همایونی چه بود؟ نمی‌شد آن را یک سئوال بدیهی تلقی کرد که احتیاج به پاسخ ندارد؟ تا زمانیکه پاسخ را به گوش خودش نشنیده بود نمی‌دانست که سئوال شاه را پاسخ داده است:

«اگر عرض کنم که دبیر اول ایالتی واقعی نبودم، اعلیحضرت حرف منو باور خواهند کرد؟»
شاه گفت «نه، باور نخواهیم کرد.»
«پس بنده نباید عرضی بکنم که برای اعلیحضرت باور کردنی نباشه.»

معلم خصوصی قبلیش را دید که لب‌هایش را می‌جنباند تا یادآوریش کند که باید بگوید «اعلیحضرت همایونی» و نه «اعلیحضرت» خشک و خالی. این بابا شاه خالی نبود. شاه شاهان بود. شاهنشاه بود. اما آشکارا می‌دید که پاسخ او اگر شاه را خوشنود نکرده بود، دست کم مایه سرگرمی او شده بود. لابد اعلیحضرت خوشنود شده بودند که کسی ذکاوتشان را مورد سئوال قرار نداده بود. او به زیرک‌تر بودن از و پیشدستی کردن بر وزرا و درباریان و تیمسار‌هایش شهرت داشت. مجبور به این کار بود. از چند تا سوءقصد و کودتا جان سالم بدر برده بود؟

از این لحظه به بعد دیگر عمو جلال نمی‌توانست روی کسی جز خودش حساب کند. درس خصوصی را ول نکرده بود، بلکه از آن فارغ‌التحصیل شده بود. دیگر به امید ایماء و اشاره کسی نمی‌نشست. فکر خودش را می‌کرد و تند وتیز هم فکر می‌کرد. این بازی دیگر برای آن مزلف‌های درباری با لباس‌های رنگ و وارنگشان نبود. یک قمار بود بین شاهان واقعی و دبیران ایالتی واقعی. گرچه باید مرتب به خودش یادآور می‌شد که حریف قمارش دیگر یک فرماندار نظامی بذله گو یا یک آخوندک سرتیپ نیست. او یک شاه مطلق بود، اسما یک شاه مشروطه که یک شبه خودش را شاه مطلق کرده بود و می‌خواست که سرگرمش کنند. بیاد توپ بازی قبایل مایای باستانی مکزیک افتاد، که در آن سرکرده تیم برنده را در عید قربانشان قربانی می‌کردند.

شاه پرسید «این داستان مسلمان متدین بودن شما چیه؟ ما هیچوقت نشنیده بودیم که یک کمونیست مارکسیست مسلمان متدین باشه. ما هم کتاب‌های مارکس را خوانده‌ایم. آیا شما یک مسلمان متدین هستید؟»

عمو جلال باز صدای خودش را شنید که بی‌هیچ اندیشه قبلی کلماتش را بزبان می‌آورد. «من هم مثل اعلیحضرت سید اولاد پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله هستم. در یک خانواده مسلمان بسیار متدین بزرگ شدم. گاهی خیلی مشگله که انسان بتونه از تجربیات کودکیش فرا‌تر بره.»

حالا داشت نقش روان‌شناس را بازی می‌کرد. آیا اعلیحضرت کتاب‌های فروید را هم خوانده بودند؟ چهره حریف همایونیش را بررسی کرد تا ببیند آیا توضیح او را باور کرده یا نه. اما به نظر می‌رسید که اعلیحضرت هنوز منتظر پاسخ به سئوالشان بودند. پاسخ داده شده هنوز باعث سرگرمیشان نشده بود. عمو جلال باید کوشش بیشتری می‌کرد. این بازی سر یک شاهی و صنار نبود. قمار کلون‌باز‌ها بود. باید خیلی بیشتر کوشش می‌کرد. برای ادامه بازی دو پهلو با کلمات شاید حتی لازم می‌شد که به پیشواز خطر برود. دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت:

این قضیه «جدمان» کلک خوبی بود، می‌خواست شاه راستی سید باشد یا نباشد. بهتر بود ادامه‌اش بدهد. اگر سید بود شاید این تنها وجه اشتراکی بود که او و اعلیحضرت با هم داشتند، به جز آنکه احتمالا هیچ کدامشان به خدا ایمان نداشتند.

«اگر اعلیحضرت همایونی اجازه چنین جسارتی را به بنده بدهند، باید عرض کنم که بنده هم کم و بیش به اندازه شخص اعلیحضرت همایونی متدین هستم.» متوجه شد که برای اولین بار عبارت «اعلیحضرت همایونی» را به‌کار برده و آن هم دو بار در یک جمله. حتماً توجه داشت که برای آنکه بازی ادامه پیدا کند دارد چه ریسک بزرگی می‌کند. چهره حریف همایونیش را بررسی کرد تا ببیند حرفش چه اثری کرده است. به‌نظرش آمد که شاه آب دهنش را قورت داد. ظاهراً هیچ سرگرم نشده بود. ولی به روی خودش نیاورد.

«و شما از کجا می‌دانید که ما چقدر متدین هستیم؟»

این به این معنا بود که بازی هنوز ادامه داشت. هنوز نه برده بود، نه باخته بود، بدون اینکه راستی بداند آیا بردن او را تحویل جلاد خواهد داد یا باختن. اما، به هر حال، هنوز گردنش زیر تیغ جلاد نبود. اعلیحضرت از سر فیض یک فرصت دیگر به او داده بودند. شاید آن کلمه «همایونی»،و دو بار در یک جمله، به دادش رسیده بود، لبه آن جمله دوپهلوی جسارت‌آمیز را کند کرده بود. شاید اعلیحضرت هم با‌‌ همان وسواس و دقت رئیس تشریفات سلطنتی رد آن کلمه را نگه می‌داشتند. شاید ایشان هم آن را می‌شمردند، تا ببیند که هر کسی در یک شرفیابی چند بار آن را به کار برده یا نبرده. نمره برنده‌ای بود. بهتر بود دنبالش را بگیرد.

«بنده یک بار اعلیحضرت همایونی را پشت تلویزیون دیدم. اعلیحضرت همایونی داستانی از سفرتان به امامزاده داود در دوران ولیعهدی تعریف فرمودید که در آن اعلیحضرت همایونی از روی قاطر افتادند و دست جدمان، پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، از غیب درآمد و اعلیحضرت همایونی را در میان هوا نجات داد.»

این قضیه «جدمان» کلک خوبی بود، می‌خواست شاه راستی سید باشد یا نباشد. بهتر بود ادامه‌اش بدهد. اگر سید بود شاید این تنها وجه اشتراکی بود که او و اعلیحضرت با هم داشتند، به جز آنکه احتمالا هیچ کدامشان به خدا ایمان نداشتند.

اعلیحضرت با نگاهی مشکوک هنوز به عمو جلال زل زده بودند. ظاهراً قانع نشده بودند. خوب، عمو جلال او را پشت تلویزیون دیده بود که دیده بود. بعدش چه؟ آن داستان بی‌سر و ته را باور کرده بود یا نه؟ از کی تا حالا مارکسیست‌ها به این اباطیل معتقد شده بودند؟ و داستان آن «بنده هم کم و بیش باندازهاعلیحضرت همایونی متدین هستم» چی بود؟ داشت به اعلیحضرت طعنه می‌زد؟ منظورش این بود که اعلیحضرت متدین نیستند؟ و چطور به خودش حق این جسارت را می‌داد که دینداری خودش را، که یک کمونیست مرتد خدانشناس بود، با دینداری اعلیحضرت همایونی قیاس کند؟ اصلا چطور جرأت می‌کرد به خودش جسارت این را بدهد که خودش و اعلیحضرت همایونی را در یک ردیف بگذارد؟ عمو جلال می‌بایست بیشتر از این‌ها کوشش کند و تند هم بکند.

عمو جلال دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت «اگر اعلیحضرت همایونی مسلمان متدینی نبودند، یقین دارم که پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، جان اعلیحضرت همایونی را نجات نمی‌دادند، با وجود آنکه اولادشان بودند.»

قیافه شاه مثل قیافه آدمی بود که می‌داند دارند کلکی بهش می‌زنند، اما چاره‌ای ندارد چز آنکه با‌هاشان راه بیاید. دور و بر به ملازمانش نگاه کرد تا اثر کلام عمو جلال را روی آن‌ها بسنجد. بنظر می‌آمد که آن‌ها به کلی از مطلب پرت بودند و نه متوجه آن قیاس گستاخانه «به‌ همان اندازه اعلیحضرت... » جمله قبلی شده بودند و نه کلک تازه این لفاظی جمله تازه را، هر چه که بود، درک کرده بودند. اما چاپلوسانه سر‌هایشان را در تأئید دینداری اعلیحضرت همایونی و داستان افتادن از قاطر او و بندبازی معجزه آسای جدش پیغمبر اکرم برای نجات او، مثل بز تکان می‌دادند. ظاهرا سرتیپ ساواک خالصانه تحت تأثیر کلام عمو جلال قرار گرفته بود.
شاه گفت «اگر ما شما و گروه خیانتکارتون را مورد عفو قرار بدیم، و به سمت‌های مسئول دولتی منصوبتان بکنیم، می‌توانیم اطمینان داشته باشیم که برای ما خوب کار خواهید کرد؟»

عمو جلال برای نخستین بار با یقین کامل گفت «بله! اعلیحضرت! هر چقدر هم که ما در پیروی از حزب توده منحرف شده بودیم، هر چقدر هم که ما فرصت خدمت به اعلیحضرت همایونی رو از دست داده بودیم، من و رفقایم همیشه خواسته‌ایم که به میهنمون خدمت بکنیم، یا خیال می‌کردیم که داریم خدمت می‌کنیم. »

کلام اخیر عمو جلال با چنان اخلاص و یقینی بیان شد که ظاهراً شاه به‌راستی تحت تأثیر قرار گرفت.

گفت «آقای مهندس، این اولین جمله‌ایست که از دهن شما درآمده که ما تمایل به باورکردنش داریم. شما مارکسیست‌ها خائن هستید، اما دزد نیستید. دور تا دور ما را دزد‌ها گرفته‌اند. وزرامون دزدن. درباریامون دزدن. تیمسارهامون دزدن. مقامات عالیرتبه دولتیمون دزدن. همه شون دزدن و دروغگو.»

عمو جلال گفت «اعلیحضرت، همین باعث می‌شه که مردم به کمونیسم رو بیارن.»

متوجه شد که حالا که داشت صادقانه جواب می‌داد دیگر عنوان «همایونی» را به کار نمی‌برد. آیا شاه هم متوجه این مطلب می‌شد و به این نتیجه می‌رسید که تمام اظهارات دیگر او یا دروغ و یا طفره رفتن از حقیقت بوده؟

شاه گفت «تمایل داریم که این حرف رو هم باور کنیم. و اگر ما به شما اعتماد کنیم، و به شما اجازه بدیم که به ما خدمت کنید، آیا شما همیشه حقیقت را به ما خواهید گفت؟»
عمو جلال گفت «اگر مطمئن باشم که اعلیحضرت واقعا میل دارند حقیقت را بشنوند، همیشه حقیقت را به اعلیحضرت خواهم گفت.»

شاه با لحنی عبوس و جدی، بی‌آنکه دیگر نشانی از بازی و تفریح در آن باشد، گفت «بله، ما میل داریم که شما حقیقت را به ما بگید. و می‌تونید از همین حالا شروع کنید. آیا شما دبیر اول ایالتی حزب توده در استان خوزستان بودید یا نه؟»

عمو جلال بی‌اراده صدای خودش را شنید که می‌گفت «بله، اعلیحضرت، بودم.»
«پس هیچ دبیر اول قلابی در کار نبود؟»
عمو جلال دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت «نخیر، اعلیحضرت!» گوئی که اختیار ذهن خودش را به کلی از دست داده بود، یا اینکه دیگر علاقه‌ای به ادامه بازی نداشت. بازی، به هر حال، با‌‌ همان اعتراف اول تمام شده بود. و چون نمی‌دانست که بردن یا باختن بازی بود که او را تحویل جلاد می‌داد، دیگر چه لازم بود که به خودش زحمت بدهد؟

برای لحظه‌ای تالار در سکوت محض فرورفت. همه نفس‌هایشان را در سینه حبس کردند و منتظر اقدام بعدی شاه شدند. تبردار واقعه آماده فرود آوردن تبر بود. سئوال آن بود که گردن چه کسی پیش از همه زیر تبر می‌رفت.

شاه به سخنش ادامه داد. «تنها آدم‌های قلابی اون ابله‌های ساواک بودند که داستان بی‌سرو ته شما رو باور کرده بودند؟»
«بله، اعلیحضرت! »
شاه با لحنی شوم فریاد زد «می‌شنوی، سرتیپ؟»

عمو جلال از گوشه چشم نگاه کرد و سرتیپ ساواک را دید که خبردار ایستاده بود و آشکارا می‌لرزید و عرق از چهره‌اش روان بود. از ته دل دلش برای او سوخت. او، عمو جلال، او را به این روز انداخته بود. و اگر هر دوشان را با هم به‌‌ همان شکنجه‌گاه می‌فرستادند، آنوقت چه؟ چطور رویش می‌شد به روی او نگاه کند؟ دیگر چه حکایت‌هایی می‌توانست برایش سر هم کند؟ اگر آدم فرض را بر این می‌گذاشت که سرتیپ جانش را در این جریان از دست نمی‌داد، چه برسد مقامش را. اگر عمو جلال را به زندان برمی‌گرداندند، احتمالا سر و کارش با شکنجه‌گر دیگری می‌افتاد. و چه جور مراحمی می‌توانست از زندانبان جدید، که قطعاً سرگذشت سلفش را شنیده بود، انتظار داشته باشد؟

شاه به عمو جلال گفت «آقای دبیر کمیته ایالتی، حالا که شروع کرده‌اید، یک جواب خالصانه دیگر هم به ما بدید! آیا این سرتیپ آدم با هوشیه؟»

در شگفت از اینکه بازی هنوز آخر نشده بود، و شاه هنوز سر شوخی داشت، عمو جلال می‌دانست که قلاب را به لب گرفته و می‌بایست ریسمان را به هر طرف که او را می‌کشید دنبال کند. سرنوشت خود او احتمالا در آخر این شرفیابی تعیین می‌شد و خشنودی یا ناخشنودی سرتیپ ساواک دیگر خارج از موضوع بود. اما حالا دیگر کمتر نگران سرنوشت خود بود تا سرنوشت این سرباز پیر، این «عبد عبید خداوند،» که اینک برایش خالصانه احساس همدردی و علاقه می‌کرد.

عمو جلال با اکراه گفت «نه، اعلیحضرت!»

اما درست در آن لحظه که شاه دوباره آماده غریدن به سرتیپ بود، با اضافه کردن پاسخی جسورانه و نطلبیده که از لحنش همدردی و اندوه می‌بارید، هم خودش و هم شاه را متعجب کرد: «اما، اعلیحضرت، انسان با تقوائیه. و تقوای اوست که او رو زودباور می‌کنه.»

به چهره عرقریزان و بیچاره سرتیپ نگاه کرد و در آن نشانی از قدر‌شناسی دید. چه به حالش فایده‌ای می‌کرد چه نمی‌کرد، دست‌کم عمو جلال، بدون توجه به سرنوشت خودش، داشت می‌کوشید که کمی از دینش را به او ادا کند، و اگر می‌توانست، او را از مخمصه نجات بدهد. در واقع درباره خودش احساس خوبی داشت و از خودش مغرور بود. حالا اگر اعدامش هم می‌کردند، دست‌کم لذت سربه‌سر یک شاه گذاشتن و خوش و بش کردن و یکی بدو کردن با او را چشیده بود. توی چشم‌های شاه نگاه کرده بود و رک و راست حرف‌هایش را به او زده بود.

شاه پرسید «آقای دبیر کمیته ایالتی، دزد هم هست؟»

عمو جلال با لحنی قاطع و پر از فخر، انگار که سرتیپ آفریده اوست، گفت «نه، اعلیحضرت! این رو مطمئنم که نیست! »

شاه گفت «ما باور می‌کنیم،» و بعد فریاد زد «سرتیپ! این مرد تو رو گول زده. اما دست‌کم یک آدم خیلی زیرک تو رو گول زده. در واقع، نزدیک بود ما را هم گول بزنه. و اگه حواسمون رو جمع نکنیم، هنوزم ممکنه گولمون بزنه.»

برای لحظه‌ای تالار در سکوت محض فرورفت. همه نفس‌هایشان را در سینه حبس کرد و منتظر اقدام بعدی شاه شدند. تبردار واقعه آماده فرود آوردن تبر بود. سئوال آن بود که گردن چه کسی پیش از همه زیر تبر می‌رفت.

شاه گفت «ما هم باورداریم که تو انسان باتقوائی هستی. کاش بندگان با تقوای بیشتری مثل تو داشتیم که به ما خدمت کنند. تو با تقوای ساده لوحانه‌ات بیشتر داری به ما خدمت می‌کنی تا همه این دزد‌ها با دزدی‌های زیرکانه‌شون. و هر جوری که موفق به این کار شدی، عمل تو با این مرد زیرک که گولت زده، بیش از اعمال تو با تمام اون‌هائی که شکنجه دادی و کشتی، به ما خدمت کرده. دست‌کم موفق شدی او را به پیشگاه ما هدایت کنی تا ما بتوانیم حقیقت رو ازش بیرون بکشیم. و بدون شکنجه.»

عمو جلال از خودش پرسید آیا این فرصتی بود برای اینکه شاه بیشتر به خودش باد کند و ببالد؟ داشت جلوی ملازمانش پز می‌داد؟ هر چه بیشتر عمو جلال را زیرک جلوه می‌داد به زیرکی خودش که توانسته بود او را مقر بیاورد افزوده می‌شد. راست بود که او توانسته بود عمو جلال را، بدون شکنجه، از لانه‌اش بیرون بکشد. هنگام ورود به کاخ، اگر کسی به عمو جلال می‌گفت که در پیشگاه اعلیحضرت همایونی تمام اسرارش را از سیر تا پیاز لو خواهد داد، عمو جلال از خنده روده‌بر می‌شد. او ترس آمیخته به احترامی را که آدم در برابر یک شاه شاهان قادر مطلق احساس می‌کند، دست کم گرفته بود.

شاه دوباره غرید: «سرتیپ! از امروز سرلشگری. و علاقمندیم که خودتو به مرکز ساواک در تهران منتقل کنی تا ما تو رو زیر نظر خودمون بگیریم.»

چه کیفی می‌کرد که زن یک وزیر باشد و با یک لیموزین شوفردار اینطرف و آنطرف برود! این فک و فامیل زنش را هم سر جای خودشان می‌نشاند. تازگی‌ها، از وقتی ناچار شده بود توی زیرزمین یکی از آن‌ها زندگی کند، خیلی خوار و خفیفش کرده بودند

سرتیپ در حالیکه هنوز می‌لرزید، پاشنه‌هایش را به هم کوبید. اما از چهره‌اش پیدا بود که آرامش زیادی پیدا کرده است. حالا در چهره دیگر ملازمان نگرانی کمتری خوانده می‌شد. گوئی که طوفان گذشته بود. شاه دیگر خشمگین نبود. شاه خشمگین ممکن بود به هر سویی تازیانه بزند. همه‌شان در خطر بودند. حالا همه چشم‌ها به عمو جلال بود. تبردار هنوز ممکن بود تبر را فرود بیاورد، اما در آنجا. آن‌ها از آن بابت دلواپس نبودند. خشم و غضب اعلیحضرت نسبت به یک سرتیپ ساواک ممکن بود دامن آن‌ها را هم بگیرد. اما خشم و غضب اعلیحضرت نسبت به یک کمونیست مرتد، که کم مانده بود شخص اعلیحضرت را هم گول بزند، نمی‌توانست اثر وخیمی برای آن‌ها داشته باشد.

عمو جلال هم احساس می‌کرد که حکم بعدی بر گردن او خواهد بود. چنانکه از سیمای شاه برمی‌آمد، امیدوار بود که سخت‌ترین موج از سر او هم گذشته باشد. اگر شاه تا آن اندازه از سرتیپ خشنود بود، تا چه اندازه می‌توانست از او خشمگین باشد؟ گرچه هیچ نمی‌شد خاطر جمع بود. او از کار این شاهنشاه‌ها چه می‌دانست؟ همین الان نگفت که او نزدیک بود گولش بزند؟ مجازات «نزدیک به گول زدن اعلیحضرت همایونی» چه بود؟ آیا او سر دسته تیم برنده بود که حالا می‌بایست قربانی شود، تا درس عبرتی باشد برای همه آن کسانی که ممکن بود یک روز خیال گول زدن اعلیحضرت همایونی را داشته باشند؟

پس از چند لحظه تردید نامیمون، رعد صدای شاه، مجدداً با لحنی شوخ و طعنه‌آمیز، در فضای تالار پیچید: «اما بیایم سر شما، آقای مهندس مارکسیست! هنوز کاملاً تصمیم نگرفته‌ایم که با شما چه کنیم. زیرکانه‌ترین کار اینه که شما رو همین الان بدیم اینجا تیربارون کنند، تا دیگه مجال این رو نداشته باشین که برای ما شیطنت کنین و باز تیمسارهای ما رو گول بزنین. اما شما آدم جالبی هستین. می‌تونین حتی موقعی که جونتون در خطره رک و راست باشین. بد نیست آدم یک کسی مثل شما دور و بر داشته باشه، که گاهی بهش گوش بده، به‌جای همه این ماتحت‌لیس‌های دزد.»

در این لحظه عمو جلال بی‌اختیار، و با احساس سپاسگزاری آمیخته با فراغت، تعظیمی کرد.

شاه دوباره خطاب به سرتیپ فریاد زد «تیمسار!» نخستین باری بود که او را تیمسار خطاب می‌کرد. «دستور دارید که این شخص را فردا پیش ما برگردانید. شما شخصاً مسئولیت او را به عهده دارید. «عمو جلال صدای به هم کوبیده شدن پاشنه‌های پوتین را پشت سر خود شنید و شاه با دستش اشاره‌ای کرد که نشان می‌داد شرفیابی پایان پذیرفته است.

آنها همه، در حالیکه همزمان با هم و به‌‌ همان تعداد هنگام ورود، تعظیم می‌کردند، عقب عقب رفته بودند و سالار را ترک گفته بودند. افسران و گروهبان‌های گارد آن‌ها را تا دروازه درونی کاخ، جائی که لیموزین ساواک در انتظار تیمسار بود، همراهی کرده بودند. به محض آنکه دروازه پشت سرشان بسته شده بود، تیمسار عمو جلال را در آغوش کشیده بود، هر دو گونه‌اش را غرق بوسه کرده بود و مانند آن روز نمازخوانی اشک کودکانه ریخته بود.

تیمسار گفته بود «منو گول زدی اما من می‌بخشمت. تو سر منو توی یه طبق تقدیم اعلیحضرت همایونی کردی. اما با پس گرفتنش جبران اون کارو کردی. و درجه سرلشگریم رو هم برام گرفتی. تو در ساعت نیاز من شونه به شونه با من ایستادی و من هرگز این رو فراموش نخواهم کرد. گو اینکه پس از امروز دیگه فکر نمی‌کنم به کمک من نیازی داشته باشی. دیگه به خر مراد خودت سواری. کی می‌دونه اعلیحضرت چی برات در نظر گرفته. شرط می‌بندم یک پست وزارت.»

در راه بازگشت به ساواک عمو جلال به خودش گفته بود نکند حدس تیمسار درست باشد. و اگر درست بود چی؟ آیا او می‌توانست چنین سمتی را قبول کند؟ مسلماً از جوخه اعدام یا طناب دار یا اتاق شکنجه بهتر بود. اما آیا این باعث نمی‌شد که مردم شایعات مربوط به مأمور ساواک بودن او را در حزب باور کنند؟ اما به هر حال چه فرقی می‌کرد؟ آدم‌هائی که آن شایعات را به راه انداخته بودند یا باور کرده بودند، تا به حال یا کشته شده بودند یا به‌زودی کشته می‌شدند. و او زنده بود. شاید حالا آن‌ها پست جاروکشی خیابان‌ها را هم، اگر کسی به‌شان پیشنهاد می‌کرد، قبول می‌کردند. به‌هر حال، تمام رفقای سابقی که نظرشان برای او اهمیت داشت با او بودند، در زندان. آن‌ها نخستین کسانی بودند که او را به قبول چنین پستی، اگر پیشنهاد می‌شد، تشویق می‌کردند. بیشتر برای کمک به خود آن‌ها تا به خاطر او.

به جهنم! حالا مجبور نبود پست وزارت باشد. تیمسار حتماً اغراق می‌کرد. ریاست یک اداره کوچک کافی بود. از کار کردن برای یک بازاری بی‌سواد برای یک چندر غاز که بهتر بود. حالا یک طفل شیرخوار داشت که باید فکرش را می‌کرد. و کم کم داشت از دست زنش خسته می‌شد که مدام غر می‌زد که، بله، با یک آقای مهندس ازدواج کرده بود، اما یک روز صبح چشم باز کرده بود و دیده بود که زن یک میرزابنویس بازار است. چه کیفی می‌کرد که زن یک وزیر باشد و با یک لیموزین شوفردار اینطرف و آنطرف برود! این فک و فامیل زنش را هم سر جای خودشان می‌نشاند. تازگی‌ها، از وقتی ناچار شده بود توی زیرزمین یکی از آن‌ها زندگی کند، خیلی خوار و خفیفش کرده بودند. فیس و افاده مدامشان در باره اصل و نسب شاهانه‌شان سرشان را بخورد. اگر تمام آنهائی را که خودشان را شازده قاجار می‌دانستند از دور و بر مملکت جمع می‌کردند، کسی پشت گاوآهن باقی نمی‌ماند. و چطور می‌شد که آغا محمد خان خواجه این همه تخم و ترکه داشته باشد؟ اما اگر این قضیه پیش می‌امد، عجیب و غریب نبود که آدم یک شبه سمت دبیراولی کمیته ایالتی حزب توده را ول بکند و بشود وزیر شاه؟ مارکس در این مورد چه می‌گفت؟ توی گور هفت بار دور خودش می‌چرخید. و آیا آدم می‌توانست به آن سرعت رنگ عوض کند؟

عمو جلال بالاخره به این نتیجه رسیده بود که شمردن جوجه‌هایش پیش از آنکه سر از تخم در آورند، و کوشش برای حل یک تضاد فرضی ناشی از حدس و گمان یک تیمسار ساده لوح، کار بیهوده‌ای است. سر نوشت او را به زودی مردی بوالهوس، خودسر، و خودمختار تعیین می‌کرد، بی‌آنکه نظر او را بپرسد، یا اینکه کمکی از دست خود او بر آید. تنها کاری که از او بر می‌آمد صبر بود، و صبر هم کرد.

آن شب را در یک اتاق مبله و راحت در یک خانه امن ساواک گذرانده بود. تنها تجملی که در اتاقش موجود نبود تلفن بود. دو تا نگهبان مسلح پشت در اتاقش ایستاده بودند، با دستور اکید که مانع ورود یا خروج هر کسی بجز خود تیمسار شوند. تیمسار به همه پرسنل مرکز ساواک در تهران اطلاع داده بود که، بنا به فرمان ملوکانه، تمامی مسئولیت زندانی تا فردای آنروز بعهده شخص اوست. همچنان که به ایشان اطلاع داده بود که بنا به‌‌ همان فرمان ملوکانه او به درجه سرلشگری ارتقاء یافته و به مرکز ساواک در تهران منتقل شده است. افسران مافوقش، هر چقدر هم که از این امر ناخرسند بودند یا به او حسادت می‌ورزیدند، نمی‌خواستند با مردی جر و بحث کنند که برای بار دوم در مدت دو روز داشت به پیشگاه اعلیحضرت همایونی شرفیاب می‌شد. و هیچکس از اینکه شاید قربانی کمونیستشان را هم از دست داده باشند خشنود نبود.

روز بعد کله سحر، تیمسار با ستاره‌های نو و براق سرلشگری روی دوشش، در اتاق عمو جلال حاضر شده بود. یک لباس فراک برای عمو جلال آورده بود که بپوشد، ولی او از پوشیدن آن خودداری کرده بود. به استدلال او، مگر نه آنکه او هنوز یک زندانی بود که دو تا گارد مسلح پشت در اتاقش ایستاده بودند؟ مگر اعلیحضرت نگفته بود که هنوز ممکن است بخواهد او را تیرباران کند، تا او دیگر نتواند تیمسار‌هایش را گول بزند؟ آیا این گستاخانه نبود که لباس فراک تن یک زندانی بکنند، بخصوص زندانی‌ای که امکان تیربارانش بود؟ اصرار کرده بود که اگر اعلیحضرت همایمونی در روز قبل ایرادی در لباس او ندیده بود، احتمالا امروز هم ایرادی در سر و وضع او نمی‌دید. دست آخر تیمسار تسلیم شده بود.
گفته بود «تو باهوش‌تر از منی. تا ببینیم اون مزلف‌های دربار در این‌باره چه نظری دارن.»

طرح: رادیو زمانه

اصلاً سید نیست

Wed, 31 Aug 2011 05:41:25 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل دوازدهم، بخش نخست - عمو جلال امتحان واقعی دوام و ابقاء خود را چند روز پیش از کودتای بیست و هشتم مرداد ۱۳۳۲ داد. پس از آنکه دو کودتای بیست و پنجم و بیست و ششم مرداد بر ضد کابینه دکتر مصدق و مجلس شکست خورده بود، شاه به بغداد گریخته بود، و کمیته مرکزی حزب توده تصمیم گرفته بود که در این دعوا کنار گود بنشیند، عمو جلال احساس کرد که اوضاع بد‌تر از این‌ها خواهد شد.

حساب کرد که کودتاهای دیگری صورت خواهد گرفت و یکی از آن‌ها به پیروزی خواهد انجامید. با شهرتی که او در خوزستان داشت، برایش جای تردید نبود که از جمله نخستین کسانی بود که فرمانداری نظامی به قتل می‌رسانید. واگر آن‌ها این کار را نمی‌کردند، رفقای حسود زیر دستش که مشتاق بودند جای او را بگیرند، کلکش را می‌کندند. یکی از محاسن عمو جلال این بود که، با اینکه می‌دانست که رقبایش اگر دستشان می‌رسید او را از بین می‌بردند، هرگز حاضر نبود سنگ اول را بیندازد. او شایعات مامور دو جانبه بودن خود را به صورت اشتباهی از طرف رفقای غیور و افراطی حزب تلقی می‌کرد.

شاید هم آتش اشتیاق عمو جلال برای مبارزه داشت سرد می‌شد. سنش از نیمه عمر گذشته بود، چند سالی بود که ازدواج کرده بود، و حالا یک کودک شیرخوار داشت. بهر دلیلی که بود، روزبیست و پنجم مرداد زن و فرزندش را سوار اتوبوس شبانه تی. بی. تی به مقصد تهران کرد و بانتظار نشست. روز بیست و ششم مرداد، پس از شکست دومین کودتا توسط طرفداران مصدق، با عبا و عمامه از شهر فرار کرد. پاکت سربسته‌ای پشت سر بجا گذاشت که حاوی استعفانامه او از پست دبیر اولی کمیته ایالتی، از عضویت کمیته اجرائی، و از عضویت حزب بود، پاکتی که دستیار و رقیبش بسرعت باز کرد و از آن بسود خود استفاده کرد.

عمو جلال وارد تهران شد و دوباره به انتظار نشست. روز بیست و هشتم مرداد، پس از آنکه سومین کودتا پیروز شده بود، عمو جلال نامه‌ای از پستخانه مرکزی تهران برای سرهنگ ساواک در آبادان، به آدرس یک صندوق پستی که زمانی به او داده بودند تا «اگر اطلاعاتی داشت گزارش دهد،» پست کرد. با عادتی که به دور نینداختن اشیاء داشت، این آدرس را نگهداشته بود، بدون آنکه دلیل آن را بداند، چون یقین داشت که هرگز موردی برای استفاده از آن نخواهد یافت. تاریخ نامه را سه روز جلو‌تر گذاشت، تا همزمان با روزی باشد که فرار شاه به بغداد پخش شده بود. با ذکر در نامه که آن را در صندوق پستی می‌ندازد، و بعد پست کردن آن در پستخانه مرکزی به تاریخ دو روز پس از تاریخ ادعا شده در نامه، شاید سرهنگ را قانع می‌کرد که تاریخ نامه درست است. در نامه اعتراف کرد که درجوانی مارکسیسم او را به بیراهه کشانده بود و او عضو حزب توده شده بود و تا چندی پیش در حز ب باقی مانده بود. بعد دلایل تغییر فکر و استعفای خود را داده بود.

نوشت که به عنوان یک مسلمان معتقد، سال‌ها به غلط پنداشته بود که هیچ ناهمسازی بین مارکسیسم و کمونیسم از یک سو، و اسلام از سوی دیگر، وجود ندارد، چون که هر دو برای ایجاد دنیائی که بر اساس عدل و انصاف بنا شده باشد می‌کوشیدند. اما کم کم طبیعت خدانشناس کمونیسم، و عنادی را که نه تنها با اسلام بلکه با همه ادیان داشت، کشف کرده بود. او حتی به خطا می‌پنداشت که حزب توده تابع خط استالینیستی روسیه نیست و هدفش استقلال سیاسی واقعی ایران است. کم کم در این‌باره هم دچار تردید شده بود. اما آنچه که بالاخره ماهیت خائنانه آن‌ها را برای او آشکار کرده بود رفتار بیشرمانه‌ای بود که با شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور، کرده بودند و سبب گریز شرم‌آور او از کشورش شده بودند.

عمو جلال همیشه در فصاحت و بلاغت استاد بود. تحسین بی‌اندازه‌ای را که برای سعدی، استاد فصاحت و بلاغت در دوره زرین ادبیات ایران، داشت به این سبب بود. او اهمیت لحن درست را می‌دانست. در نخستین نسخه نامه‌اش بجای «شخص اول مملکت» نوشته بود «اعلیحضرت.» اما به نظرش آمده بود که آن کلمه در دهان یک توده‌ای، حتی یک توده‌ای پشیمان، دروغ جلوه می‌کند. در نسخه دوم کلمه «شاه» را جایگزین کلمه «اعلیحضرت» کرده بود، اما به گمانش رسیده بود که کلمه فاقد احترام لازم است، به‌خصوص زمانی که جان آدم در خطر باشد. در نسخه سوم اصطلاح دقیق لازم را پیدا کرده بود: «شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور.» این درست‌‌ همان لحنی بود که دنبالش می‌گشت، طعمه کافی، درست به قدر دهن سرهنگ. گفت که خودش را مخفی کرده است، نه از ساواک، بلکه از رفقای حزبی سابقش که، از ترس آنکه او اسرارشان را برای مقامات دولتی فاش کند، ممکن بود قصد جان او را بکنند. گفت بمحض آنکه خود را از آن‌ها در امان می‌دید دوباره با سرهنگ تماس می‌گرفت.

پس از پست کردن نامه خود را با زن و بچه‌اش در زیر زمین خانه پسردائی زنش مخفی کرد و ریش گذاشت. حالا تنها کاری که برای کردن داشت صبر بود. سر فرصت، مامورین ساواک که لابد حالا اسم و آدرس تمام دوستان و قوم و خویش‌های او را داشتند، رد او را تا آن خانه بو می‌کشیدند. تا مدتی ممکن بود سراغ او را نگیرند، چون که در بحبوحه کودتا دنبال شکارهای بزرگتری بودند. گذشته از آن، این نامه تا مدتی خیالشان را از بابت او راحت می‌کرد. بوقت خودش بسراغش می‌امدند تااطلاعاتی را که می‌توانستند از او کسب کنند، تا ببینند رد چه کسی را از طریق او می‌توانند بگیرند، بخصوص اگر مدارکی کشف می‌کردند که نشان می‌داد او بیش از یک عضو ساده گمراه حزب بوده که حالا به غلط کردن افتاده.

تا چند ماه بعد، عمو جلال گلیمش را یک جوری از آب بیرون کشید. یک کار میرزابنویسی با حقوق کم توی بازار پیدا کرد. رئیسش که لابد حدس زده بود که او یک توده‌ای فراری است، خوشحال از اینکه مهندس برجسته‌ای را که فرانسه و انگلیسی را خوب می‌دانست با سه شاهی صنار پول، برای اداره مکاتبات صادرات و وارداتش استخدام کرده، نه سئوالی کرد و نه معرفی خواست.

بی‌لنگر، بهمنن شعله ور: عمو جلال در نخستین نسخه نامه‌اش به جای «شخص اول مملکت» نوشته بود «اعلیحضرت.» اما به نظرش آمده بود که آن کلمه در دهان یک توده‌ای، حتی یک توده‌ای پشیمان، دروغ جلوه می‌کند. در نسخه دوم کلمه «شاه» را جایگزین کلمه «اعلیحضرت» کرده بود، اما به گمانش رسیده بود که کلمه فاقد احترام لازم است، به‌خصوص زمانی که جان آدم در خطر باشد. در نسخه سوم اصطلاح دقیق لازم را پیدا کرده بود: «شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور.»

وضع عمو جلال استثنائی نبود. سراسر مملکت پر از آدم‌های بااستعداد فراری بود. به‌زودی آگاه شد که فوجی از رفقایش در شرکت نفس سابق، او را سرمشق و هواسنج او را راهنمای خود قرار داده بودند و همزمان با او و به همان دلایل از خوزستان گریخته بودند. محتاج به یک پیر طریقت، همه‌شان به دنبال او می‌گشتند. شاید شانس عمو جلال چند صباحی دیگر می‌پائید و آن‌ها را از مخمصه می‌رهانید. شاید ارتباط او با ساواک صحت داشت. مگر نبود که دو روز پیش از فاجعه او از پستش استعفا کرده بود و فلنگ را بسته بود؟

به هر حال حالا دیگر عمو جلال فوجی از رفقای سابق را به دنبال خود داشت که در آن روزهای ترس و وحشت به رهبری و راهنمائی او چشم امید دوخته بودند. مصدق پیرمرد از زمان بازگشت فاتحانه شاه در خانه‌اش محبوس بود. دستیاران نزدیکش همه در زندان بودند، و آنهائی که پس از فرار شاه دم دهنشان را در باره شاه و خانواده سلطنتی نگرفته بودند درجا اعدام شده بودند. در میان آن‌ها تنها فاطمی، که طبق گزارش‌ها، در شب توقیفش پس از کودتای دوم یک فوج سرباز به زنش تجاوز کرده بودند، و روز بعد در ملاء عام خاندان سلطنتی را به باد ناسزا گرفته بود، شکنجه سختی را تحمل کرده بود و توبه نکرده جان داده بود. کریم‌پور شیرازی، روزنامه‌نگار رک و راست‌گو را، که اشرف خواهر شاه را آشکارا فاحشه خوانده بود، در زندان شکنجه داده و آتش زده بودند.

مجلس به دستور فرمانداری نظامی منحل شده بود و نمایندگانی که تا آخرین دم با مصدق همراه بودند زندانی و شکنجه شده بودند و یا به سزائی بد‌تر رسیده بودند. گویندگان رادیو چنان داد سخن می‌دادند که گوئی انقلاب مشروطه مرده بود و خاک شده بود و شاه بار دیگر، به شیوه کهن، فرمانروای مطلق بود. حتی بد‌تر از آن، چنان می‌گفتند که انگار سلطنت مشروطه پنجاه سال گذشته اصلا اتفاق نیفتاده بود، که قانون اساسی مشروطه اصلاً چیزی نگفته بود جز آنکه شاه فرمانروای مطلق است، و قانون اساسی و مجلس و مصدق همه جزئی از توطئه‌ای از سوی اجانب و کمونیست‌ها بودند که می‌کوشیدند قدرت مطلق شاه را محدود و مملکت را تضعیف کنند. خوشبختانه به فیض الهی، ارتش این دسائس شیطانی را خنثی کرده بود و اعلیحضرت همایونی دیگر بار بر تخت طاوس نشسته بود و همین و همین. و بازاری‌ها و ملا‌ها که در اول کار با شور و اشتیاق از مصدق و جبهه ملی او پشتیبانی کرده بودند حالا دوباره داشتند زیر علم «خدا، شاه، و ملت» سینه می‌زدند و علما خمس و ذکاتشان را می‌گرفتند و فتوای مرتد بودن مصدق را صادر می‌کردند.

روز‌ها به دستگیری دسته‌جمعی اعضاء حزب توده و شب‌ها به تیر باران نوجوانان توده‌ای، که بی‌اعتنا به تحریم حرکت شبانه هنوز روی دیوار‌ها شعار می‌نوشتند، سپری می‌شد. اما غنیمت بزرگی که ساواک در بدر دنبالش می‌گشت جای دیگری بود. حزب توده در سطح وسیعی در ارتش و در ساواک نفوذ کرده بود و حق تقدم کار ساواک در آن بود که شاخه نظامی-ساواکی حزب را کشف و ریشه کن کند. تا زمانی که آن سازمان در جای خود باقی بود خواب راحت به چشم کسی نمی‌رفت. و فایده جوجه موجه‌های حزب در آنچه بود که زیر شکنجه فاش می‌کردند که راه یافتن کله گنده‌ها را نشان بدهد. گمانی که سال‌ها وجود داشت، که برخی از اعضاء کمیته مرکزی حزب توده عمال انگلیس بودند، فرقه‌ای که مصدق آن‌ها را «توده‌ای نفتی،» (در برابر «توده‌ای استالینی) می‌خواند، اینک تائید شده بود.

روزنامه‌های شب، صفحه پشت صفحه، پر بودند از «توبه‌نامه»های توده‌ای‌های سابق، که به خیانت خود بر علیه خدا، شاه و میهن اعتراف می‌کردند، از گناهان خود توبه و عاجزانه از اعلیحضرت همایونی تقاضای بخشش می‌کردند. تا زمانی که دستگیر شدگان جوانان و جوجه موجه‌ها بودند، کمیته مرکزی حزب اکیدا دستور داده بود که اعضاء حزب زیر شکنجه بمیرند ولی» توبه نامه «ندهند. زمانی که دستگیر شدگان نیمچه شدند، کمیته مرکزی شبانه نظرش را عوض کرد و گفت که دستگیر شدگان، در صورت لزوم، با امضای «توبه‌نامه» جان خودشان را نجات بدهند، ولی هیچ سری را فاش نکنند. دیگر وظیفه ساواک بود که بداند هر عضوی چقدر می‌داند، تا چه اندازه راست می‌گوید، و تا کجا باید شکنجه شود، پیش از آنکه امضای یک «توبه‌نامه» کافی باشد. از این رو روزنامه‌های شب پر بودند از «توبه‌نامه» یا بزبان مردم کوچه و بازار «گه خوردن نامه‌ها.»

در آن زمان بود که عمو جلال و رفقایش نتیجه گرفتند که به اندازه کافی صبر کرده‌اند. هر چه پارتی در میان دوستان دولتیشان داشتند ردیف کردند، هر چه پول می‌توانستند برای رشوه دادن به تیمسار‌ها و سرهنگ‌های ساواک جمع کردند، تا مجازاتشان را کمی کمتر کند، و بعد دسته جمعی خودشان را تسلیم کردند. عمو جلال بدلیل رابطه‌ای که با» سرهنگش «، که حالا بعد از گرفتن درجه سرتیپی «تیمسارش» شده بود، داشت، خودش را جلو انداخت. نوشت و پرسید آیا می‌تواند به آبادان بیاید و خودش را، مانند» یک عبد عبید خداوند به یک عبد عبید دیگر خداوند، شخصاً تسلیم تیمسار کند. عمو جلال آدمی بود که اگر ورق برنده دستش بود آن را تا فیها خالدونش بازی می‌کرد.

تیمسار موافقت کرد. از همه چیز گذشته، برای او کلی اعتبار بود که بتواند یک فوج مهندس توده‌ای شرکت نفت را یکباره دستگیر کند. اگر عمو جلال می‌توانست یک فوج مهندس توده‌ای شرکت نفت را تحویل بدهد، همه آماده اعتراف کردن، امضاء کردن و لو دادن، شاید از آن یک ستاره سرلشگری برای او از آب در می‌آمد.

بی‌لنگر، بهمن شعله‌ور: تنها فاطمی، که طبق گزارش‌ها، در شب توقیفش پس از کودتای دوم یک فوج سرباز به زنش تجاوز کرده بودند، و روز بعد در ملاء عام خاندان سلطنتی را به باد ناسزا گرفته بود، شکنجه سختی را تحمل کرده بود و توبه نکرده جان داده بود. کریم‌پور شیرازی، روزنامه‌نگار رک و راست‌گو را، که اشرف خواهر شاه را آشکارا فاحشه خوانده بود، در زندان شکنجه داده و آتش زده بودند. در آن میان روزنامه‌ها پر بودند از «توبه‌نامه»‌ها یا به قول مردم »گه‌خوردن‌نامه‌ها»

عمو جلال حرفی هم درباره مقداری پول برای رشوه زده بود، البته نه برای تیمسار که به‌عنوان یک وطن‌پرست واقعی و یک عبد عبید خداوند، محال بود فکرش را هم بکند، بلکه برای چرب کردن سبیل آن عده از افسران ارتش و ساواک که بی‌رشوه برای مادرشان هم کاری نمی‌کردند. این هم امیدبخش بنظر می‌رسید. گذشته از همه چیز، او باید دویست هزار تومنی را که برای گرفتن درجه سرتیپیش رشوه داده بود، و دویست هزار تومنی را که باید برای گرفتن درجه سرلشگریش رشوه می‌داد، از یک سوراخی در می‌اورد. اگر چه حالا که سرتیپ شده بود، و حالا که اداره دوم، بدنبال سازمان مخفی حزب توده در ارتش، داشت سرش را توی هر سوراخی می‌کرد، شاید آن سرهنگ‌ها و تیمسارهای مزلف کارگزینی جرات این را نمی‌کردند که یک سرتیپ اداره دوم را بدوشند.

عمو جلال با اتوبوس شبانه به آبادان رفت و در یک خانه امن ساواک خودش را تسلیم کرد. از آنجا او را دست‌بند زدند، چشم‌هایش را بستند، و با یک جیپ ارتشی به مقصدی که ساعتی با آنجا فاصله داشت بردند. وقتی چشم‌هایش را باز کردند خودش را در اتاق آشنائی دید که در آن نماز خوانده بود. کاملا آماده بود که نمایش گذشته را تکرار کند. رد ساعت نماز را نگه می‌داشت و این بار مهر و تسبیح تربت امام حسین خودش را هم به همراه آورده بود. این راز را هنوز با هیچ یک از رفقایش در میان نگذاشته بود، از ترس آنکه دستش رو شود، یا اینکه یکی از رفقایش هم‌‌ همان کلک را بزند، و در نتیجه پته او را روی آب بریزد.

بالاخره سر و کله «تیمسار» پیدا شد که، گرچه کمی رسمی بود، باز او را بغل کرد، گونه‌هایش را بوسید، و او را پسرم و برادر مسلمانم خطاب کرد. کار عمو جلال بسیار راحت بود.» توبه نامه «را امضاء کرد، تمام رفقایش را نام برد، همه حاضر و مشتاق برای تسلیم شدن و» سوگند همکاری «خوردن، که کلمه رمز بود برای خبرچین شدن. وقتی اسامی دیگران را پرسیدند، هرکسی را که در کادر رهبری کمیته ایالتی می‌شناخت نام برد، به حساب اینکه همه یا دستگیر شده بودند یا کشته، یا اینکه دیگر عمو جلال را خائن و براستی مامور مخفی ساواک در حزب می‌دانستند. کوشید تا آنجا که می‌تواند نقش خود را در کادر رهبری کوچک نشان بدهد و نقش دستیارش را، مردی که سعی کرده بود او را پائین بکشد، که شایعه مامور ساواک بودن او را رایج کرده بود، و واقعا پس از استعفای او به پست دبیراولی کمیته ایالتی ارتقاء یافته بود، بزرگ‌تر جلوه دهد.

با کاردانی معمول خودش داستانی سر هم کرده بود که، علیرغم آنکه در لیست‌های حزبی او را دبیر اول حزب توده در آبادان معرفی کرده بودند، اوتن‌ها یک عضو ساده و بی‌اهمیت حزب بود. دبیر اول واقعی کمیته ایالتی نفر دوم بود و سال‌های مدید نقش عمو جلال در حزب تنهااین بود که سپر بلائی برای این مرد باشد، تا او بتواند در رفت و آمد و انجام وظائف حزبیش آزاد بماند. داستان عجیب اما باور کردنی بود. این مسئله را روشن می‌کرد که چرا در برخی همایش‌های مهم حزبی، عمو جلال، که توسط دوستان دولتیش از برنامه یورش ساواک با خبر شده بود، تنها باصطلاح رهبری بود که حضور نداشت.

تیمسار قرآن جیبیش را بیرون کشید و از عمو جلال خواست که دستش را روی آن بگذارد و قسم بخورد که آنچه که می‌گوید عین حقیقت است، و اگر جز آن باشد روحش برای ابد در جهنم اسفل‌السافلین بسوزد. عمو جلال وظیفه محول شده را به آسانی و بنحو احسن انجام داد و نکته‌ای هم از خودش اضافه کرد باین مضمون که: «اگر گفته‌های من عین حقیقت نباشه، انشاء‌الله که در روز قیامت جدم پیغمبر اعظم، صل الله علیه و آله، شفاعتم رو نکنه.» این جمله سرتیپ را، که خودش هم سید بود و همیشه روی این شفاعت جدش در روز قیامت حساب کرده بود، سخت متأثر کرد. و این داستان خود مزاحی شد که سال‌های سال عمو جلال و رفقایش را سرگرم کند.

روز بعد فوج توده‌ای‌های سابق عمو جلال با اتوبوس شبانه به آبادان آمدند و خودشان را تسلیم کردند. همگی نمایش عمو جلال را تکرار کردند و حتی برخیشان قسم خوردند که همیشه می‌دانستند که عمو جلال یک دبیر اول قلابی است و نفر دوم است که زمام امور را بدست دارد. همگی به قرآن قسم خوردند، «توبه‌نامه» و «سوگند همکاری» امضاء کردند، و هرچه پول به همراه آورده بودند تقدیم کردند.

با تسلیم و «توقیف» اسمی آن‌ها، و توقیف آن عده محدود از رهبرانی که ساواک تا آن زمان از آن‌ها اطلاعی نداشت، کمر حزب توده در آبادان شکست. عمو جلال باکی از این نداشت که دستیار سابقش داستان ساختگی او را انکار کند. زمانی که شکنجه‌گر‌ها کارشان با او تمام می‌شد، یا مرده بود، یا حاضر بود به هر چیزی، از جمله داستان قلابی عمو جلال، اعتراف کند.

گزارش سرتیپ به تهران، حاکی بر اینکه شاخه حزب توده در آبادان مرده بود و خاک شده بود، و افرادی که مغز متفکر حزب توده در شرکت نفت را تشکیل می‌دادند همگی دستگیر شده بودند و آماده آن بودند که نه تنها اعتراف، بلکه جاسوسی و خبر چینی کنند، مثل گردبادی اداره مرکزی ساواک را در تهران تکان داد. خبر گزارش دهن به دهن سلسله مراتب ساواک و ارتش را طی کرد و به گوش شخص شاه رسید و او را تحت تأثیر قرار داد. گزارش سرتیپ را خواست و شخصاً آن را خواند، پرونده ساواک عمو جلال را بررسی کرد، و فرمان داد که بلافاصله «سرتیپ ساواک و سردسته مهندسین توده‌ای شرکت نفت» را به حضور او بیاورند. به سرتیپ دستور داده شد که در معیت عمو جلال فورا به تهران پرواز کند و آماده آن باشد که فورا در کاخ سعد آباد به پیشگاه اعلیحضرت همایونی شرفیاب شود.

وقتی سرتیپ، هیجان‌زده و سراسیمه، توی اتاقی که او و رفقایش در آن زندانی بودند دوید، نخستین واکنش عمو جلال ترس و اغتشاش فکر بود. سرتیپ اونیفرم تشریفاتی نو و براقی به تن داشت، و مانند یک سرتیپ واقعی پارس می‌کرد. تند تند صحبت می‌کرد و هیچ نشانی از انس و آشنائی در چهره‌اش خوانده نمی‌شد. کوتاه و مختصر به عمو جلال دستور داد که در عرض پانزده دقیقه آماده رفتن باشد. نگفت به کجا. رفقای عمو جلال حتی بیش از او هراسان شده بودند. مثل آن بود که گرفتاری بزرگی پیش آمده بود. شاید عمو جلال بلوف بزرگ زده بود. شاید در نزدیکیش به سرتیپ اغراق کرده بود. شاید تیر‌هایشان به خطا رفته بود و جریان از دست سرتیپ بیرون رفته بود. شاید حالا برای خود سرتیپ گرفتاری درست شده بود، که معنایش این بود که پارتی و امید و پولشان همه از بین رفته بود.

درست سر پانزده دقیقه دنبال عمو جلال آمدند. دست‌هایش را دستبند زدند، چشم‌هایش را بستند، و به داخل یک اتومبیل خیلی راحت هدایتش کردند. او و سرتیپ عقب اتومبیل نشسته بودند و ظاهرا یک محافظ در جلو در کنار راننده بود. در تمام سفر، که یک ساعتی طول کشید، هیچ صحبتی نشد. ظاهرا از چند پست نگهبانی گذشستند و عمو جلال صدای به هم خوردن پاشنه‌های پوتین را شنید و احساس کرد که کسی دارد کارت‌های شناسائی را بررسی می‌کند. دست آخر، وقتی چشم‌هایش را باز کردند خود را در یک فرودگاه در وسط یک پایگاه نیروی هوائی یافت. سرتیپ، دو مامور با لباس شخصی، و یک سروان نیروی هوائی دورش کرده بودند. سرتیپ نفسش در نمی‌امد، اما هنوز بطرز آشکاری هیجان زده بود.

پس از چند دقیقه سروان هوائی به سرتیپ اعلام کرد که همه چیز آماده است و همه با شتاب بسوی یک جت کوچک نیروی هوائی که آماده پرواز بود حرکت کردند. یکی از دو مامور عقب ماند و دیگری جلو جلو همراه سروان حرکت می‌کرد. سرتیپ بازوی راست عمو جلال را چنان محکم گرفته بود که گوئی یک قدم دور‌تر از خود به او اعتماد نمی‌کند. وقتی سروان و مامور جلوئی باندازه کافی دور شده بودند و مامور دیگر بانازه کافی در پشت سر مانده بود، سرتیپ، انگار دیگر نمی‌تواند هیجانش را درون خودش نگهدارد، سرش را به گوش عمو جلال نزدیک کرد و با صدائی چندان بلند که با وجود صدای موتور هواپیما شنیده شود، به او گفت که به شرفیابی اعلیحضرت همایونی می‌روند. «این یعنی اینکه یا سر من می‌ره یا اینکه درجه سر لشگریمو می‌گیرم. و یادت باشه، اگه سر من بره سر تو هم می‌ره.»

ناگهان عمو جلال احساس ترس آمیخته با احترام عمیقی کرد. درجوانی بار‌ها روی دیوار‌ها با گل اخرا بر علیه شاه شعار نوشته بود، در حالیکه دوستانش آمدن جیپ‌های پلیس و فرمانداری نظامی را می‌پائیدند. شعار‌ها با حروف درشت و خط قشنگ می‌گفتند مرگ بر شاه خائن. رفقایش به شوخی می‌گفتند که شعارهای عمو جلال را از یک فرسخی می‌شد شناخت. او تنها کسی بود که روی نوشتن شعار‌ها چنان زحمت می‌کشید که گوئی دارد مشق خط می‌نویسد. سر بسرش می‌گذاشتند که با آن خطاطی منحصر به فردش بهتر بود شعار‌هایش را امضاء هم بکند.

یک بار در استادیوم امجدیه، در مراسم جشن‌های ورزشی به مناسبت تولد شاه، درست هنگامیکه شاه داشت مدال‌ها را روی سینه ورزشکار‌ها سنجاق می‌کرد، عمو جلال و پانصد عضو وفادار حزب که روی نیمکت‌های مقابل جایگاه سلطنتی نشسته بودند، شعار مرگ بر شاه خائن را سر داده بودند. در حالیکه مرتب در مقابل باتوم آژدان‌ها و دژبان‌ها و ته تفنگ سرباز‌ها، که بلافاصله به آن‌ها حمله‌ور شده بودند، جاخالی می‌دادند و می‌کوشیدند دستگیر نشوند، در دایره‌ای که هر لحظه وسیع‌تر می‌شد می‌دویدند، مشت‌هاشان را در هوا تکان می‌دادند و به شعار مرگ بر شاه خائن ادامه می‌دادند. در میان ترس و گیجی و جا خالی دادن برای پرهیز از باتوم‌ها و ته تفنگ‌ها، برای یک لحظه، عمو جلال نظری به شاه انداخته بود که در جایگاه سلطنتی، در لباس مارشالی و با عینک آفتابی، در حال سنجاق کردن مدال خشکش زده بود و با حیرت و کمی رنجش به جنجال میان جماعت نگاه می‌کرد.

به جز آن یک نگاه سریع، هر چیز دیگری که در باره شاه می‌دانست نوعی انتزاع و تجرید بود. و حالا او داشت به دیدار این موجود انتزاعی می‌رفت، نه با عنوان شاه خائن، بلکه با عنوان اعلیحضرت همایون شاهنشاهی، که با یک اشاره می‌توانست جابجا فرمان اعدام این سرتیپ قدرقدرت ساواک و خود او را صادر کند. و برای گرفتن مدال بخاطر دلاوریش، و یا تشویق برای مشق خطش هم نبود که به آنجا می‌رفت، بلکه به‌عنوان یک کمونیست سابق معترف به خیانتش، که تنها می‌توانست عاجزانه از اعلیحضرت طلب بخشایش کند. وحشتی که احساس می‌کرد شباهتی به هیچ احساسی که در زندگی کرده بود نداشت. ترس آمیخته بااحترامش هم همینطور. تنها احساس در زندگیش که کوچک‌ترین شباهتی به احساس کنونی داشت مربوط به چند سال پیش می‌شد، زمانی که باو گفته بودند که باید برای دیدن یکی از اعضاء کمیته مرکزی حزب به تهران برود. باو نگفته بودند کدام عضو، و بهر حال ملاقات هرگز صورت نگرفته بود.

در هواپیما تیمسار به دو افسر نیروی هوائی که همراه‌شان بودند دستور داد تا دستبند عمو جلال را باز بکنند. به او گفت وانمود کند که هیچ نمی‌داند کجا می‌رود. و تا زمانی که به تهران رسیدند دیگر حرفی نزدند. در تمام طول سفر عمو جلال می‌کوشید ملاقاتش را با شاه در ذهن مجسم کند. احساسی را داشت که در کودکی در حضور ملا مصطفی داشت، یا بعداً در حضور رئیس دبیرستانش، هر بار که برای مجازات صدایش می‌کردند. جز آنکه فکر نمی‌کرد این بار برای مجازات صدایش کرده باشند. چیزی در باره او شاه را تحت تاثیر قرار داده بود و شاه می‌خواست شخصا سبک سنگینش کند. آیا می‌شد برای این باشد که برادرش رئیس دیوان عالی کشور بود؟

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر: در تمام طول سفر عمو جلال می‌کوشید ملاقاتش را با شاه در ذهن مجسم کند. احساسی را داشت که در کودکی در حضور ملا مصطفی داشت، یا بعداً در حضور رئیس دبیرستانش، هر بار که برای مجازات صدایش می‌کردند. جز آنکه فکر نمی‌کرد این بار برای مجازات صدایش کرده باشند.

در تهران در حالیکه از یک اداره ساواک و ارتش به اداره دیگر می‌رفتند،‌ گاه به او دستبند می‌زدند و‌ گاه آن را باز می‌کردند،‌گاه چشم‌هایش را می‌بستند و‌گاه آن‌ها را باز می‌گذاشتند،‌گاه با او مانند جانی‌ها رفتار می‌کردند و‌گاه ماننذ آدم‌های خیلی مهم. تیمسارهای ارتش و ساواک در مورد کل قضیه بسیار مشکوک بودند. شخصا جانشان را می‌دادند که با شاه شرفیابی خصوصی داشته باشند، چیزی که به آن‌ها سر‌شناسی زیادی می‌داد که اغلب ارتقاء درجه به دنبال داشت. اگر کسی در دربار از لبخند یا تاب سبیل آدم خوشش می‌امد نانش در روغن بود. افسران جوان اغلب خواب و خیال آن در سر می‌پروراندند که به گارد سلطنتی منتقل شوند و فاسق یکی از والاحضرت‌ها شوند. سرهنگ‌ها هر بار که فرصتی می‌یافتند تا دست شاه را ببوسند خواب درجه سرتیپی می‌دیدند. اما تیمسارهای پیر می‌دانستند که هر چه به نیروگاه نزدیک‌تر می‌شدند امکان بیشتری بود که برق آن‌ها را بگیرد. مثلی بینشان بود که هرگز نزدیک دو چیز نایست، یکی فرمانده کل قوا و یکی لگد قاطر. با وجود این شیوه رفتارشان با سرتیپ نشان می‌داد که دارند از حسادت می‌میرند. یک سرتیپ تازه از زرورق در آمده و یک توده‌ای با اعلیحضرت شرفیابی خصوصی داشته باشند! قابل تحمل نبود!

در یک اداره سر لشکری به‌شان پارس کرده بود که» سرتیپ، چرا اینجانی دستبند به دستش نیست؟ «سرتیپ در جواب پاشنه‌هایش را به هم کوبیده بود و گفته بود» جناب تیمسار، بنده مسئولیت کامل زندانی رو بعهده می‌گیرم! «بعد به نجوا در گوش عمو جلال گفته بود» جاکش داره از حسادت می‌میره! اگه همه چی بر وفق مراد پیش بره، شاید بزودی درجه و می‌زش مال من بشه! «

ناگهان احساس عجیبی به عمو جلال دست داده بود، که گوئی هر دو آن‌ها سال‌ها در توطئه‌ای شریک جرم بوده‌اند. دیگر گوئی قرنهااز سال‌های زندگیش بعنوان دبیر اول کمیته ایالتی حزب می‌گذشت. نگاهش کن. هنوز ته دل خودش را یک مارکسیست دو آتشه می‌دانست، بخودش می‌گفت که تمام حرکت‌هایش در چند ماه گذشته نوعی مانوور تاکتیکی بوده و نه تغییر جهت ایدئولوژیک، و حالا یار غار شده بود با این سرتیپ ساواک که بسیاری از رفقایش را شکنجه داده بود و کشته بود، و با هم داشتند می‌رفتند برای یک شرفیابی خصوصی با اعلیحضرت همایونی شاه خائن. مضحک بنظر می‌رسید اما واقعی بود و کمی هم هیجان‌آور.

در بخش آخر سفر، تیمسار چند راهنمائی نهائی به عمو جلال کرده بود که در کاخ سلطنتی چطور رفتار کند. از چند تا از اقلام پرونده ساواکش، که تا حالا حتما به نظر اعلیحضرت رسیده بود، با خبرش کرده بود، از جمله آن یکی که خود او وارد کرده بود، به این مضمون که عمو جلال یک مسلمان دیندار بود و از این رو نمی‌توانست یک کمونیست واقعی باشد. بی‌تردید صلاح تیمسار در آن بود که عمو جلال در این شرفیابی امتحان خوبی بدهد. البته شاه شهرت به دینداری داشت. عمو جلال یکبار او را پشت تلویزیون دیده بود، درست پس از ترور نخست وزیر منصور بدست فدائیان اسلام. زار و نحیف و وحشت زده بنظر می‌رسید و آشکار بود که می‌خواهد جناح افراطی روحانیون را آرام کند.

به مردم گفته بود که زندگانی طلسم شده‌ای دارد. گفته بود که شب پیش از شاه شدنش، جدش حضرت پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، در خواب به او نازل شده بود و باو فرموده بود که او را همیشه از جمیع بلیات ایمن خواهد داشت. بعد آسمان و ریسمانی به هم بافته بود از زیارتی که در دوران ولیعهدی به امامزاده داود کرده بود، که در سفر از قاطر افتاده بود و دستی از غیب در آمده بود و او را میان زمین و هوا گرفته بود. رو به نوکرش کرده بود و گفته بود «دیدی چی شد؟» و نوکرش گفته بود «بله، والاحضرت! دست جدتان پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، بود که وسط زمین و هوا نجاتتان داد!»

عمو جلال عین واکنش خودش را در آن لحظه به یاد داشت. با خشم و ناباوری فریاد زده بود «مادر قحبه! یقین کرده که توده‌های مردم خر و گول خورن. زندگی طلسم شده، بیلاخ! جدش پیغمبر اکرم. مادر قحبه اصلاً سید نیست.» و بعد به یاد حرف لنین افتاده بود که مذهب تریاک توده‌هاست.

ادامه دارد

طرح: رادیو زمانه

واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴

Fri, 26 Aug 2011 01:39:08 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - بی‌لنگر، بخش چهارم، فصل یازدهم، واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح - الان عمو جلال تلفن کرد، از پاریس. می‌خواست بداند معنای تلگرافی که دربار تعویق کفن و دفن مادرم به تهران زده بودم چیست. گفت او ترتیب همه چیز را داده بود که تلگراف من رسید و همه کار‌ها را خراب کرد. عمو جلال کسی است که ترتیب کار‌ها را می‌دهد. ترتیب همه کار‌ها را. ما رویش حساب می‌کنیم.

گفت «برو بچه»‌هایش در تهران ترتیب همه چیز را داده بودند که تلگراف من رسید و همه کار‌ها را خراب کرد. ببینید، عمو جلال خودش ترتیب کار‌ها را نمی‌دهد. «برو بچه»‌هایش این کار را می‌کنند. خیلی قابل اعتمادند. مجبورند باشند. عمو جلال رویشان حساب می‌کند. ما همه رویشان حساب می‌کنیم. در فامیل یک نفر می‌میرد. خبرش به عمو جلال می‌رسد. عمو جلال دستور کار را می‌دهد. و «برو بچه»‌هایش ترتیبی می‌دهند که میت یک کفن و دفن حسابی داشته باشد و یک سنگ آبرومند روی قبرش بگذارند، و زن و بچه و یتیم‌مانده‌های مرده کمی پول نقد دم دستشان داشته باشند که اموراتشان بگذرد، تا اینکه ترتیب حساب و کتاب‌ها داده شود. آدم خیلی دست و دل‌بازی است، عمو جلالم را می‌گویم. و «برو بچه»‌هایش در همه جا هستند: تهران، پاریس، لندن، استانبول، هامبورگ، نیویورک، ریاض، آدیس‌آبابا، کویت، هونگ کونگ، کوالالامپور.

خودش به‌ندرت در تدفین‌ها حاضر می‌شود. اما تاج‌گل‌هایش همیشه سر وقت می‌رسند، در یکی از مرسدس‌هایش، خواه خودش در آن‌ها باشد یا نباشد. در هر شهری یک مرسدس دارد. خیلی به مرسدس اطمینان دارد. هیچوقت او را پشت فرمان هیچ اتومبیلی جز مرسدس ندیده‌ام. هیچوقت ندیده‌ام که اتومبیل کرایه‌ای براند یا تاکسی سوار شود. به هر کجا که با جت سفر می‌کند یک مرسدس در انتظارش است. اگر شهری است که در آن مرسدس ندارد، بروبچه‌هایش به هر حال ترتیبی می‌دهند که یک مرسدس در انتظارش یاشد. تمام برو بچه‌هایش مرسدس دارند. حقوق خوبی می‌گیرند و خیلی وفادارند. به فکرشان هم نمی‌رسد که کار عمو جلال را ول بکنند، یا برای کس دیگری کار کنند. هیچ کسی را نمی‌شناسم که این کار را کرده باشد. با عمو جلال مانند پدر خودشان رفتار می‌کنند.

عمو جلال مردی بود که از زمانه خودش خیلی جلو‌تر بود. او چیزهای طبیعی را بصورت تقریباً ماوراءطبیعی می‌دید. مثلاً تأکید او بر قابل اعتماد بودن حتی با مرگ ختم نمی‌شد. برای قابل اعتماد بودن انسان می‌بایست بتواند حتی پس از مرگ هم پیش‌بینی آینده‌اش را بکند.

هیچکس را نمی‌شناسم که عمو جلال اخراج کرده باشد. خوب، تقریباً هیچکس را. به‌جز یک نفر، یک مأمور پارکینگ که برای شرکتش در تهران کار می‌کرد. ظاهراً خیلی قابل اعتماد نبود. گاهی یک پانزده دقیقه‌ای بدون هیچ نوع توضیحی ناپدید می‌شد. اگر یک چیز باشد که عمو جلال قابلیت درکش را ندارد این است که کسی کاری را بدون توضیح انجام دهد. برای او هر چیزی قابل توضیح است، یا باید باشد. در زندگی هیچ رازی وجود ندارد. پس اگر چیزی قابل توضیح نیست کسی گناهکار است. به کسانی که چیز غیر قابل توضیح دارند نمی‌شود اعتماد کرد. این بود که مأمور پارکینک را «باید می‌گذاشت پی کارش برود.» عمو جلال این جور آدمی است. هرگز کسی را اخراج نمی‌کند. فقط «می‌گذارد که او پی کارش برود.» اگر هر جور دیگری این کار را بکند احساس بدی می‌کند، احساس گناه می‌کند. و برای اینکه بدانید چقدر دست و دل باز است، مردک را صدا کرد، یک اسکناس هزاری کف دستش گذاشت، و بهش گفت که خیلی متأسف است، ولی باید او را «بگذارد که پی کارش برود.»

مردک گیج شده بود. نمی‌دانست چه خبر شده. اما خوشبختانه، هم برای او و هم برای عمو جلال، خوشحال بود که یک اسکناس هزاری در دست خودش ببیند. چهره‌اش از خوشحالی برق زد، دست عمو جلال را که به نشانه خداحافظی دراز شده بود فشرد، از سر سپاسگزاری تعظیمی کرد، و پی کارش رفت. خوشحال بود از اینکه یک اسکناس هزاری در جیب داشت و هیچ کاری هم برای کردن نداشت. یک همچین آدمی بود. لابد چند هفته‌ای پرسه می‌زد، شازده‌وار زندگی می‌کرد، عشق می‌کرد، خوشی می‌کرد، و هیچ غمی در دنیا نداشت، تا اینکه پولش تمام می‌شد. به این دلیل قابل اعتماد نبود. به این دلیل باید «می‌گذاشتند که پی کارش برود.» قدر چیزی را که داشت نمی‌دانست: کار ثابت، حقوق خوب، مرخصی با حقوق، مرخصی بیماری، پاداش و انعام. و هیچ باکیش نبود که این همه را از دست بدهد. نمی‌توانی به کسی اعتماد کنی که غصه از دست دادن کارش را ندارد، و تا وقتی که خرج چند هفته‌اش را دارد، غم فردایش نیست و نقشه‌ای برای آینده ندارد. این نوع آدم را عمو جلال نمی‌تواند تحمل کند.

می‌دانست که مردک به محض آنکه پولش ته می‌کشید می‌فهمید چه فرصتی را در زندگی از دست داده است و به‌دنبال کار از دست‌رفته‌اش بر می‌گشت. البته آنوقت دیگر خیلی دیر بود. زمانی که عمو جلال مردک را «گذاشته بود که پی کارش برود،» آماده بود که توضیحی به او بدهد. باو بگوید که شاید از کار خودش راضی نیست؛ که شاید این کار برای او مناسب نیست؛ که شاید ترجیح می‌دهد برای آدم دیگری کار کند، آدمی که زیاد پابند وقت‌شناسی و قابل اعتماد بودن و وفاداری نباشد. البته او کلمه وفاداری را به زبان نمی‌آورد. شاید حتی فکرش را هم نمی‌کرد. اما در ذهن او قابل اعتماد بودن و وفاداری تقریباً یکی بودند.

اگر غصه از دست دادن کارت را نداشتی، نمی‌توانستی نسبت به آن وفادار باشی. اگر به کارت وفادار نبودی، نمی‌توانستی به کارفرمایت هم وفادار باشی. و البته هر چه کارت بهتر بود و حقوقت بیشتر، وفاداریت هم بیشتر بود. عمو جلال به طور خودآگاه این فکر‌ها را نمی‌کرد. آن‌ها را به طور غریزی می‌دانست. تنها به کسی می‌شد اعتماد کرد که از پیش برای آینده‌اش نقشه می‌کشید و می‌دانست می‌خواهد چه کاری را، برای چه مدتی، و در کجا بکند. با چنین آدمی می‌شد به توافق و تفاهمی رسید، که اگر تو به او مهربانی و سخاوت نشان بدهی، او برای همیشه، یا دست‌کم تا زمان بازنشستگی، یا تا هنگام مرگ، به تو وفادار می‌ماند.

پیدا کردن یک تعریف دقیق قابل قبول برای عمو جلال کار آسانی نیست. از نظر تحصیلی مهندس برق است، که اجازه می‌دهد آدم بهش آقای مهندس بگوید. اما آنقدر از عالم مهندسی و برق دور است که اگر از او بپرسی لامپ سوخته را چطور عوض می‌کنی، می‌گوید برقی صدا می‌کنی. مهندس صدا کردن او مثل پدر صدا کردن یک کشیش کاتولیک است که پدر هیچ کسی نیست.

به این دلیل بود که شرکت‌های عمو جلال در سراسر دنیا سخاوتمندانه‌ترین مزایا و مقرری‌ها و حقوق‌های بازنشستگی را برای کارمندانشان داشتند. در تهران، سال‌ها پیش از آنکه کسی اسمی از این حرف‌ها شنیده باشد، برای کارمندانش حقوق بازنشستگی مقرر کرد و بیمه عمر گرفت. چی؟ مقرری بازنشستگی در یک شرکت خصوصی؟ مقرری چیزی بود که دولت به یک کارمند می‌داد، بعد از سی سال خدمت. و بیمه عمر؟ کسی به آدم به خاطر مردن پول بدهد؟ چه حرف‌ها؟ مردن یک مشیت الهی بود. خداوند جان را می‌داد و خداوند جان را می‌گرفت. آدم از مشیت الهی پول بسازد؟ واقعاً که!
البته عمو جلال مردی بود که از زمانه خودش خیلی جلو‌تر بود، حتی پیش از آنکه با تمام آن افکار فرنگی شرکت‌های مادر آشنا شود.

او چیزهای طبیعی را بصورت تقریباً ماوراء طبیعی می‌دید. مثلاً تاکید او بر قابل اعتماد بودن حتی با مرگ ختم نمی‌شد. برای قابل اعتماد بودن انسان می‌بایست بتواند حتی پس از مرگ هم پیش بینی آینده‌اش را بکند. می‌بایستی ضمانتی در کار باشد. و اینجا بود که پای بیمه عمر به میان می‌آمد. جان کلام اینکه، چطور می‌توانی روی کسی حساب کنی که نتواند روی تو حساب کند، حتی پس از مرگ؟ البته عمو جلال انتظار نداشت که کسی که برای او کار می‌کرد بمیرد، یعنی پیش از آنکه بازنشسته شود. برای او حتی مرگ هم می‌بایست به طور منظم و قابل پیش‌بینی اتفاق بیفتد، تا به او فرصت این را بدهد که پیشاپیش برایش نقشه بکشد. هرگز کسی را که به طور ناگهانی می‌مرد نمی‌بخشید. این یقیناً مربوط به آن می‌شد که مادرش، زمانی که او ده سال بیشتر نداشت، ناگهانی مرده بود. اما آن داستان بماند برای بعد.

به هر دلیلی که بود او نمی‌توانست کسانی را که ناگهانی و بدون اخطار قبلی، مثلاً در یک تصادف اتومبیل، می‌مردند ببخشد، حتی اگر گناه تصادف به گردن آن‌ها نبود. این همیشه به‌طور ضمنی دلالت بر بی‌توجهی آن‌ها می‌کرد. می‌بایستی آهسته‌تر می‌راندند. می‌بایستی «دفاعی‌تر» می‌راندند. اعتقاد زیادی به «دفاعی» راندن داشت. چنین احساسی در مورد آدمی که سی سال در شهرهایی مانند تهران، انکارا، استانبول، رم، پاریس، توکیو، و نیویورک رانده بود، بدون آنکه هرگز تصادفی کرده باشد، قابل فهم بود. عمو جلال من چنین آدمی است. و چطور می‌شود چنین آدمی را تحسین نکرد؟

مطلب دیگر این بود که او هرگز نمی‌توانست به آدمی که سنش از سی گذشته بود و ازدواج نکرده بود اطمینان کند. نه اینکه او از آن‌ها بود که در اخلاقیات جنسی جانماز آب می‌کشند. و نه اینکه او به هیچ نوع عقیده مذهبی پای‌بند بود که بتواند اعتقاد زیاد او را به عرف ازدواج توجیه کند. این مطلب، گذشته از آنکه خود او در سن سی سالگی ازدواج کرده بود، باز با افکار او در مورد نظم و ترتیب ارتباط داشت. ازدواج جزیی دیگر از یک زندگی با نظم و ترتیب بود. همه چیز را قابل پیش‌بینی می‌کرد. روی یک مرد زن‌دار بهتر می‌شد حساب کرد، حرکت‌هایش را بهتر می‌شد حدس زد، احتیاجاتش را بهتر می‌شد دانست، و حتی بهانه بهتری برای دست و دل‌بازی نسبت به او می‌شد داشت.

با شیوه‌های زیرکانه و ناخود آگاه، همیشه کارمند‌هایش را تشویق می‌کرد که ازدواج کنند و مزدوج باقی بمانند. در گفت‌وگو‌هایش با کارمندان عزبش، به طور کاملا ناخودآگاه، همیشه اشاره می‌کرد به «وقتی ازدواج کردین و خونه و زندگی به هم زدین و غیره.» با کارمندان مزدوجش همیشه آنقدر ملاحظه‌کار بود که از حال زن و بچه‌هایشان بپرسد. هرگز از فرصت آنکه محبت‌های کوچکی به‌شان بکند و برای همسرانشان هدیه کوچکی بفرستد غافل نمی‌شد. اگر زوجی می‌خواست جدا شود یا طلاق بگیرد، او همیشه طرف آن همسری بود که نمی‌خواست جدا شود. و نظرش را بدون رودرواسی اعلام می‌کرد. هرگز به مردی که زنش را طلاق داده بود اعتماد نمی‌کرد. فکر اینکه زنی شوهرش را طلاق بدهد به ذهنش خطور هم نمی‌کرد. همه می‌دانستند که حتی اعلام قصد ازدواج دعوتی برای الطاف عمو جلال است. هدیه‌های گرانب‌های عروسی از طرف عمو جلال جزو مسلمات بود، چه خودش به عروسی می‌آمد، چه نه. از طرف دیگر، مردان عزبی که برای عمو جلال کار می‌کردند همیشه احساس می‌کردند که سرشان کلاه رفته، که یک چیزی ازشان کم شده.

اما برگردیم سر مأمور پارکینگ. برای اینکه بدانید عمو جلال آدم‌ها را به چه خوبی می‌شناخت، مردک سه هفته دیگر، آس و پاس، برگشت تا دنبال کار بگردد. البته کاری برای او نبود. تقاضای دیدن عمو جلال را کرد. حالاانتظار دارید که مدیر عامل یک شرکت بزرگ که سرش به اندازه سر عمو جلال شلوغ است وقت دیدن مأمور پارکینگی را که سه هفته پیش خودش شخصا اخراج کرده نداشته باشد، به خصوص وقتی که قصد استخدام مجدد او را هم ندارد. اما عمو جلال من چنین آدمی نیست.

مردک را دید، نه به این دلیل که از اینکه مردم از او خوششان نیاید بیزار است، که البته هست، و نه برای آنکه نیاز به این دارد که مردم دوستش داشته باشند، که دارد. مردک را دید برای آنکه فکر ندیدن او حتی به ذهنش خطور هم نکرد. بگذارید یک چیز را درباره عمو جلال به‌تان بگویم. او نوع آدمی است که وقتی وارد یک هتل پنج ستاره می‌شود، نه تنها به باربر و دربان و پیشخدمت و پادو انعام حسابی می‌دهد، بلکه با تک تکشان دست می‌دهد و می‌گذارد احساس کنند که کاملا دوست و همپایه او هستند، که در حق او لطف بزرگی کرده‌اند که هرگز فراموش نخواهد کرد. می‌خواهد بدانند که امیدوار است که بار دیگر که به آن هتل می‌آید او را به خاطر بیاورند، و او هم آن‌ها را به خاطر بیاورد.

سرشار از این ظرافت‌کاری‌هاست. و مهم‌تر آنکه این ظرافت‌کاری‌ها برای او غریزی هستند و هیچ نشانی از ظاهرسازی و خودنمایی ندارند. از این رو برای او طبیعی بود که مردک را چند دقیقه‌ای ببیند و از اینکه کار سابق او پر شده بود و فعلاً کار دیگری برای او موجود نبود اظهار تأسف کند. گفته بود، بعله، اگر در آینده جایی برای کار مأمور پارکینگ خالی شود او را در نظر می‌گیرد. اما البته این قول نبود. او دیگر تعهدی نسبت به این مرد نداشت. فقط داشت ادب و نزاکت به خرج می‌داد. اگر یک چیز بود که عمو جلال در آن تخصص داشت، آن ادب و نزاکت بود. هیچکس یک کلمه بی‌ادبی یا درشتی از او نشنیده بود، حتی زمانی که از کوره درمی‌رفت. اما هیچکس هم ندیده بود که او از کوره دربرود.

گاهی گذاری دیده بودند که رنگش بپرد، حسابی بپرد، و آن زمانی بود که زنش در حال خشم و غضب هر چه فحش بود نثار او کرده بود. اما حتی در آن زمان هم، پس از آنکه آب دهنش را یکی دو بار قورت می‌داد و می‌گذاشت که رنگ به چهره‌اش برگردد، چنان از خود خونسردی نشان می‌داد که باعث اعجاب همه می‌شد. چیزی می‌گفت که کفر زن سلیطه‌اش را بیشتر در می‌آورد، چیزی مانند «عزیزم باز داری بدون منطق صحبت می‌کنی،» یا «وقتی تو در این حالت‌ها هستی بحث کردن باهات بی‌فایده است.» بعد با خنده‌ای دلپذیر و جمله‌ای مانند «پیش از ازدواج به من هشدار داده بودند که زنم بد خلقه» مایه اعجاب بیشتر کسانی می‌شد که شاهد هتک آبروی او بودند. اگر دختر‌هایش عمل بسیار زننده‌ای از یک آشنا یا غریبه را به او گزارش می‌دادند، عملی که خون هر پدر دیگری را به جوش می‌آورد، پاسخ عمو جلال جمله‌ای از این دست بود: «واضحه که ما نباید با این جور آدم‌ها معاشرت داشته باشیم.»

لذا، زمانی که عمو جلال به مردک گفته بود، بعله، او را «در نظر خواهد گرفت،» برای تمام حاضران، از جمله خود مردک، واضح بود که این قول نیست، بلکه تعارف است. چیزی را که مردک نمی‌دانست این بود که اگر در آینده با اطلاعات تازه‌ای درباره خودش بازمی‌گشت، اطلاعاتی که نشان می‌داد که تغییر کرده است، مثلاً، ازدواج کرده است، که طفل نوزادی دارد، که فهمیده است که زندگی گذشته‌اش غیر مسئول، غیر قابل اعتماد، غیر قابل پیش‌بینی، و پر از افراط بوده است، باز هم ممکن بود عمو جلال فرصت دیگری به او بدهد. عمو جلال به کمال‌پذیری انسان اعتقاد داشت. اما مردک نباید توقع می‌داشت که عمو جلال راه اصلاح اشتباهات گذشته را به او نشان بدهد. این صحیح نبود. برای کسب اعتبار گذشته مردک خودش باید این کار را انجام می‌داد.

سه هفته پیش فرصت این را داشت که توضیحی بخواهد و فرصت را از دست داده بود. مبلغی ناچیز را پذیرفته بود و در برابر آن یک کار دائم برای تمام عمر را از دست داده بود. در آن زمان عمو جلال کاملاً آماده بود تا در مورد شخصیت و رفتار مردک، کمی نصیحتش کند. حتی ممکن بود که بقید تعهد اصلاح در روش‌هایش او را مدتی بیشتر بطور آزمایشی سر کار نگهدارد. در واقع عمو جلال از نصیحت کردن لذت می‌برد و خوشش می‌امد که مردم نظرش را بپرسند. اما اگر کسی یک بار به نصیحت‌هایش توجه نمی‌کرد، یا با او جر و بحث می‌کرد، ناگهان لب از سخن فرو می‌بست و مثل سنگ نفوذ ناپذیر می‌شد. و دیگر محال بود که آن شخص بتواند از لطف پند و اندرز عمو جلال بهره‌ای ببرد.

به هر دلیلی که بود عمو جلال نمی‌توانست کسانی را که ناگهانی و بدون اخطار قبلی، مثلاً در یک تصادف اتومبیل، می‌مردند ببخشد، حتی اگر گناه تصادف به گردن آن‌ها نبود. این همیشه به‌طور ضمنی دلالت بر بی‌توجهی آن‌ها می‌کرد.

به هر حال، بر گردیم سر تلفن عمو جلال. تلگراف من که در آن خواسته بودم که دفن مادرم را تا ورود من، یا تا زمانی که از من خبر دیگری برسد، به تاخیر بیندازند، بر و بچه‌های عمو جلال را گیج کرده بود. آن‌ها رسمشان نبود که از امثال من، در واقع از هیچکسی جز عمو جلال، دستور بگیرند، به‌خصوص دستوری که مخالف دستور او باشد. از تهران به او تلفن کرده بودند و دستور تازه خواسته بودند. دستور من مفت نمی‌ارزید. من پیش آن‌ها هیچ قرب و منزلتی نداشتم، چه پسر کسی باشم یا نباشم. رییسشان به‌شان گفته بود یک میت را چال کنند، و آن‌ها هم دقیقاً همین کار را می‌کردند، مگر آنکه دستور دیگری از او می‌رسید. به‌نظر آن‌ها این کمال نمک‌نشناسی من بود که بخواهم دستور او را لغو کنم، به‌جای آنکه به او در پاریس، یا لندن، یا توکیو، یا هر کجای دیگری که بود، تلفن کنم و ازش تشکر کنم. دستور عمو جلال را هیچ دیاری نمی‌توانست لغو کند.

غرض عمو جلال از این تلفن بیشتر آن بود که مرا «بفهمد.» عمو جلال تبحر زیادی در «فهمیدن» افراد داشت. برایش غیر قابل درک بود که من در چنین روز و زمانه‌ای، علیرغم کفن و دفن، حتی به فکر بازگشت به تهران باشم. کسی که عقل درست و حسابی داشت این فکر حتی به سرش هم نمی‌زد. مگر اخبار را دنبال نمی‌کردم؟ از درخت‌ها بیشتر از میوه آدم آویزان بود. مردم وقت گذشتن از خیابان می‌مردند. اگر ماه رمضان سیگار می‌کشیدی می‌بردندت زندان. همین پریروز‌ها یک دکتر را برای همین برده بودند زندان، وقتی که در مملکت قحطی دکتر هست. اگر دهنت بوی آبجو می‌داد شلاقت می‌زدند. زن‌ها اگر شلوارشان را توی چکمه‌هاشان می‌کردند می‌گرفتندشان. اگر چادر و چاقچور سرشان نمی‌کردند می‌رفتند زندان. مملکت را داشتند برمی‌گرداندند به قرون وسطی.

جنگ با عراق که حرفش را هم نزن، چون هیچ چیز خوبی درباره‌اش نمی‌شد گفت. عراقی‌ها داشتند سلاح شیمیایی به‌کار می‌بردند. انقدر آدم کشته شده بود که حالا بچه‌های چهارده ساله به جنگ می‌رفتند. توی شهر‌ها هم بدبختی کم نبود. قحطی همه چیز بود. همه چیز را باید از بازار سیاه می‌خریدند، حتی کلینکس را. مردم برای خریدن جوجه به قیمت کلون باید توی صف می‌ایستادند. حتی توی بازار سیاه هم برای خریدن مایحتاجت باید سبیل کسی را چرب می‌کردی. برو بچه‌های او مجبور بودند روزی هزار تومن به قصاب‌ها رشوه بدهند تا بتوانند راسته و فیله بخرند.

حالا من انتظار داشتم که با من چه کنند؟ چه چیز قابل توصیه‌ای داشتم؟ بعد از چهارده سال اقامت در آمریکا، چه تحفه‌ای داشتم با خودم می‌آوردم که مرا پیش آن‌ها عزیز کند؟ اگر آبجوخور‌ها را در ملاء عام شلاق می‌زدند، با ویسکی‌خور‌ها چکار می‌کردند؟ بگذریم که من آنجا عرق سگی هم گیر نمی‌آوردم بخورم چه برسد به ویسکی؟ اگر دکتر‌ها را به‌خاطر سیگار کشیدن در ماه رمضان می‌بردند زندان، من چه حرفه مفیدتری داشتم برایشان سوقات می‌آوردم که رفتار بهتری انتظار داشته باشم؟ آیا خیال داشتم بعضی از هزلیاتم را برایشان بخوانم که آن‌ها بی‌شک توهین به مقدسات می‌دانستند؟ آیا خیال داشتم در تعزیه‌خوانی‌های شهادت امام حسین نقش شاهزاده هاملت را بازی کنم؟ جابه‌جا دارم می‌زدند.
آیا آمادگی این را داشتم که به عنوان جاسوس شیطان بزرگ، یا برادر اسکندر، که آن‌ها او را یک کمونیست خدانشناس می‌دانستند، زندانیم کنند، شکنجه‌ام کنند و دارم بزنند، سوا از بلایی که به سر اسکندر آمده بود؟ آیا آماده بودم که به عنوان پسر رییس دیوان عالی کشور شاه، به‌خاطر جنایاتی که در دوران ریاست او اتفاق افتاده بود، اعدام شوم؟ (البته اشاره‌ای به اینکه من برادرزاده قائم مقام نخست وزیر و یار غار و همبازی پکر شاه بودم نمی‌کرد. عمو جلال آدمی نبود که زیاد به جزئیات بپردازد.)

آیا من قرآن را از بر بودم، نماز خواندن بلد بودم، لب به مشروبات الکلی نمی‌زدم، که خیال می‌کردم می‌توانم با جسارت و بی‌هیچ ترسی توی دهن اژد‌ها بروم و زنده بیرون بیایم؟ آیا در تحصیلاتم چنان موفقیت درخشانی نشان داده بودم که چاره‌ای جز آن نداشتند که بگذارند پس از کفن و دفن مادرم سر آن‌ها برگردم؟ و چه نظری داشتم درباره آنکه بلافاصله لباس نظام تنم کنند و بفرستندم به جبهه جنگ، تا کنار بچه‌های سیزده چهارده ساله‌ای بجنگم که جز دین و ایمانشان سلاحی در مقابل تانک‌های عراقی نداشتند؟

آیا من این چیز‌ها را نمی‌دانستم؟ البته که می‌دانستم.

چیزی که من همیشه در عمو جلال تحسین می‌کردم روش منطقی و اصولی او در تفکر و استدلال بود. همانطور که داشت با لحنی خالی از احساس این سئوال‌ها را مثل مسلسل به‌سوی من پرتاب می‌کرد، من بیش از آنکه تحت تأثیر صحت نظریاتش قرار بگیرم، از انظباط تصاعدی منطقش متأثر می‌شدم. با هر دلیل بی‌چون و چرایی که ارائه می‌کرد من انتظار دلیل بعدی را می‌کشیدم، و وقتی دلیل بعدی می‌آمد من او را به‌خاطر انظباط منطقیش تحسین می‌کردم، و خودم را به‌خاطر آنکه دلیل بعدی را پیش‌بینی کرده بودم. ریشه این شیوه منطقی و تصاعدی تفکر عمو جلال را بی‌شک می‌بایست در تعلیمات مارکسیستی دوران جوانی او جست وجو کرد.

بله، سال‌ها پیش، در دوره جوانیش، عمو جلال مارکسیست بود. اما اشتباه نکنید، او مارکسیست سابق نیست. اگر نام مارکسیست سابق رویش بگذارید خیلی به او بر می‌خورد. اگر نام مارکسیست رویش بگذارید، آن را هم انکار می‌کند. دست‌کم در حضور جمع انکار می‌کند. در واقع در حضور جمع از هر نوع بحثی که امکان اشاره به تمایلات سیاسی گذشته‌اش داشت خودداری می‌کرد. از ترس از گناه هم‌نشینی، از آمیزش با هر یک از رفقا یا همکاران گذشته‌اش که هنوز اعتراف به مارکسیست بودن، یا انقلابی بودن، یا افراطی بودن، یا چپی بودن می‌کردند پرهیز می‌کرد. اما در محافل خصوصی، اگر کسی او را مارکسیست می‌خواند، با او مشاجره نمی‌کرد. بلکه خوشش هم می‌آمد. اما حتی در محافل خصوصی هم تنها کسانی که با آن‌ها در باره تمایلات سیاسی‌اش گفت‌وگو می‌کرد‌‌ همان دوستان مارکسیست سابقش بودند که با آن‌ها می‌شد چیزهایی را، بدون آشکارا نام بردنشان، فرض کرد.

در چنین مباحثاتی می‌گفت که هنوز هم به‌‌ همان اعتقادات سیاسی گذشته‌اش پابند است، جز آنکه دیگر به آن اعتقادات عمل نمی‌کند. می‌گفت، آدمهایی مثل ما دوگانگی شخصیت دارند. اعتقادات ما به یک صورت است، زندگیمان به یک صورت دیگر. این ظاهراً مسئله مشکل عقاید مارکسیستی داشتن ولی در واقع سرمایه‌دار میلیاردر بودن را حل می‌کرد. در چنین سیستم منطقی آدم می‌توانست نه مارکسیست باشد، نه مارکسیست سابق، و نه سرمایه‌دار، و در عین حال همه این‌ها باشد. یک نوع دیالکتیک جدید بود که در آن قطب‌های متضاد در یک نوع «غیر حقیقت» بالا‌تر سازش می‌کردند، که «تلفیق» نبود، بلکه نوعی «دوگانگی دوجانبه» بود که خود را در یک نوع «غیر تلفیق» آشکار می‌کرد.
البته با عمو جلال آدم باید حواسش جمع باشد که به زبان هگل Hegel صحبت نکند. او از هگل خوشش نمی‌آید. از مارکس خوشش می‌اید. هگل را نخوانده است. مارکس را خوانده است. هگل را نمی‌شناسد. مارکس را می‌شناسد. و وقتی با او صحبت دیالکتیک می‌کنی باید حواست جمع باشد که نه از سقراط و افلاطون و هگل، بلکه از مارکس و لنین صحبت کنی. برای عمو جلال تاریخ فلسفه از مارکس آغاز و به لنین ختم می‌شود. اگر مارکس را فیلسوف بخوانی، این احتمالاً باعث اعجاب او خواهد شد. اگر او، عمو جلال را، فیلسوف بخوانی، آن را با لبخندی رد خواهد کرد، اما خوشش خواهد آمد. می‌داند که این دیگران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

با عمو جلال باید خیلی محتاط باشی که چه اسمی رویش می‌گذاری. آدم خیلی حساسی است. گذشته از تعریف مارکسیست-مارکسیست سابق-انقلابی-انقلابی سابق-سرمایه دار میلیاردر، که به هر حال تعریف دقیقی نیست، پیدا کردن یک تعریف دقیق قابل قبول برای عمو جلال کار آسانی نیست. از نظر تحصیلی مهندس برق است، که اجازه می‌دهد آدم بهش آقای مهندس بگوید. اما آنقدر از عالم مهندسی و برق دور است که اگر از او بپرسی لامپ سوخته را چطور عوض می‌کنی، می‌گوید برقی صدا می‌کنی. مهندس صدا کردن او مثل پدر صدا کردن یک کشیش کاتولیک است که پدر هیچ کسی نیست.

اگر اسم میلیونر یا میلیاردر روی عمو جلال بگذاری خیال می‌کند می‌خواهی سبکش کنی، بدون اینکه درباره صحت یا عدم صحت آن بحثی بکند. البته هیچکس، حتی زنش، نمی‌داند دقیقاً چقدر ثروت دارد. این رازی است که از همه پوشیده نگه می‌دارد. با زنش وانمود می‌کند که چندان هم پولدار نیست، صرفاً برای آنکه جلوی ولخرجی او را بگیرد. به‌ندرت، وقتی اشاره‌ای به ولخرجی او می‌کند، و بلافاصله در مقابل رگبار فحش‌های جانانه او از قبیل «پست، گداصفت، گدا گشنه، خسیس، کنس، ندید بدید و تازه به دوران رسیده،» عقب‌نشینی می‌کند، زیر لب مظلومانه غرولند می‌کند که پول‌هایش را از راه دزدی به‌دست نیاورده بلکه برای آن عرق جبین ریخته است. اما وقتی رگبار سریع و بی‌امان فحش شروع می‌شود دلواپسیش دیگر ولخرجی زنش نیست بلکه آن است که هر چه زود‌تر از زیر آتش دشمن جان سالم به‌در ببرد. گرچه همه می‌دانند که خشم و غضب زنش معمولاً ساختگی و به قصد مرعوب کردن اوست، از ترس عمو جلال از آن‌ها هرگز کاسته نشده است، خواه ساختگی باشند خواه واقعی.
اگر اسم پیمانکار روی عمو جلال بگذاری آن را تحمل می‌کند. اگر او را بازرگان بنامی بهش برمی‌خورد. اگر به او تاجر بگویی خیلی بهش برمی‌خورد. می‌داند که در اینکه کارش تجارت است حرفی نیست، گرچه هیچکس نمی‌داند تجارتش در چیست. صادرات و واردات است. اما صادرات و واردات چی؟ خوب، معلوم است، صادرات و واردات هر چه که احتیاج به صدور و ورود داشته باشد. منظور، هر چه که قانونی باشد، به‌شرط آنکه قانونی را خیلی غیردقیق تعبیر کنید. مثلاً، آیا رشوه دادن به مأمورین دولت برای گرفتن قرارداد قانونی است؟ البته که هست. تنها راه تجارت کردن در نصف عالم همین است. آیا دفتر حساب قلابی درست کردن و پول رشوه را هم در آن آوردن قانونی است؟ جواب البته باز هم مثبت است. خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو! وقتی در روم هستی به شیوه رومیان بزی! و گفته مارکوس اورلیوس را به‌خاطر داشته باش: «وقتی می‌گویم روم، منظورم تمام عالم است.»

حالا اگر کاری در کشوری قانونی باشد و در کشوری دیگر غیر قانونی چه باید کرد؟ برابر با قوانین کشوری که کار در آن قانونی است عمل کن و در کشور دیگر هر چه لازم است بکن تا ریشت گیر نیفتد. فایده شرکت بین‌المللی بودن همین است. تصور کلی قانون نسبی و قابل چشم‌پوشی می‌شود. قانون می‌شود جایی که جنس ارزان است ارزان بخر و جایی که گران است گران بفروش. عروسی را در کالیفرنیا بکن طلاق رادر لاس وگاس بده. در کلیسای کاتولیک‌ها عروسی کن، در کلیسای موحدین طلاق بده.

از روز ازل مردم همین کار را می‌کردند. دولت‌ها این کار را کرده‌اند. کلیسا این کار را کرده. ازوداج کسی را پس از آنکه شش تا بچه پس انداخته باطل کنند. کار غلطی است؟ البته که نه. به‌شرط آنکه آن را فقط برای شاهزادگان بکنند. به چه بهانه‌ای؟ به بهانه اینکه زنی را که بیست سال باهاش زندگی کرده‌ای و کرده‌ای و برایت شش شکم زاییده اول نامزد برادرت بوده و به‌خاطر این بر تو حرام بوده است. بچه‌ها چی؟ همه حرامزاده. خوب، این مطلب را کی متوجه شدی؟ از اول می‌دانسته‌ای، فقط تازگی وجدانت را ناراحت کرده. از این رو: باطل شد. اخلاقیات برای فقرا است که وسعش را دارند. و امروزه شاهزادگان چه کسانی هستند؟ صاحبان صنایع، چپاولگران بین‌المللی منابع طبیعی، شرکت‌های بین‌المللی. آنهایی که قوانین را وضع می‌کنند، آنهایی که قوانین را لغو می‌کنند.

حالا چه می‌شود اگر کشور الف گفت صدور فلان کالا به کشور ب قانونی است اما صدور آن به کشورهای پ و جیم و دال غیرقانونی است؟ خوب، ترتیبی می‌دهی که برو بچه‌هایت در کشور الف آن را به کشور ب صادر کنند و برو بچه‌هایت در کشور ب آن را به کشور پ صادر کنند و برو بچه‌هایت در کشور پ آن را دوباره به قیمتی گزاف‌تر به کشورهای جیم و دال صادر کنند. حساب دو دو تا چهار تا. درست همانطور که قانون منع مشروبات الکلی در آمریکا فقط به نفع قاچاقچی‌ها شد، قانونی و غیر قانونی بودن کار‌ها در تجارت بین‌المللی فقط سرمایه دار‌ها را پولدار‌تر می‌کند.

اما مسئله اخلاقیات در تجارت چی؟ هیچی، شکسپیر یک‌بار برای همیشه تعریفش را کرد. گفت تاجر کسی است که ارزان می‌خرد و گران می‌فروشد. و اگر تاجر معمولی هیچ نوع وسواسی درباره اخلاقیات شخصی خودش داشت، عمو جلال از آن بابت بیمی نداشت. این‌ها حرف کاسبکار‌ها بود. به‌عنوان یک مارکسیست-کاپیتالیست دوگانه، که به اصول مارکسیسم اعتقاد داشت اما بنا بر اصول کاپیتالیسم زندگی می‌کرد، او مجبور نبود غصه هیچ‌کدام از این چیز‌ها را بخورد. هیچ اصل تجاری با هویت ایدئولوژیکی مارکسیستی خیالی او جور در نمی‌آمد. از این رو بود که از اینکه نام تاجر رویش بگذارند ناراحت می‌شد.
....

ادامه این فصل که طولانی‌تر از ابعاد متعارف صفحات زمانه بود، استثنائاً فردا منتشر می‌گردد.

طرح: رادیو زمانه

تهران، ۱۵ اوت ۱۹۶۸

Fri, 19 Aug 2011 03:38:37 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل نهم، دفتر خاطرات فرهنگ، تهران ۱۵ اوت ۱۹۶۸- نزدیک به یک سال از آخرین گفت‌وگویم با بابا گذشته. سال اول حقوق را گذراندم. جریانات به‌ همان صورت که بابا پیش‌بینی کرده بود پیش رفت. من یادداشت‌های هنگفتی سر کلاس برداشته‌ام و به ساواک گزارش داده‌ام.

دیوانه‌شان کرده‌ام. هر چیزی را که به سیاست ربط دارد گزارش داده‌ام. و در تحصیل در رشته حقوق همه چیز به سیاست ربط دارد. هی به من گفته‌اند “کمتر کن! کمتر کن!” جناب سرهنگ به من گفته اگر سرویس یادداشت‌برداری می‌خواست سرویس یادداشت‌بر‌داری استخدام می‌کرد. گفته این درس‌های تحمل‌ناپذیر را یک بار خوانده، امتحان داده، و قبول شده. لازم نیست دوباره آن‌ها را، پس از عبور از روده‌های خودم، قاشق قاشق دهان او بگذارم. بالاخره به من گفته‌اند که گفته‌های استاد‌ها را فراموش کنم و تمام کوششم را فقط روی گزارش دادن حرف‌های دانشجویان متمرکز بکنم.

بیرون کلاس موفقیت بی‌نظیری داشته‌ام. جدیت و اشتیاق بی‌اندازه من در انقلابی شدن، در نقش انقلابی بازی کردن، در انقلابی‌ها را جستجو کردن، باعث شده که تمام گروه‌ها از دیدن ریخت من بیزار باشند. تمام دانشکده مرا جاسوس و خبرچین شماره یک می‌داند. در کلاس، هر کجا که بنشینم، صندلی دست راست و دست چپم خالی می‌ماند. همه از من مثل جذامی‌ها پرهیز می‌کنند. وقتی توی خیابان راه می‌روم کلمات “جاسوس” و “خبرچین” را پشت سرم فریاد می‌زنند. در روزهای برفی آماج درجه یک گلوله‌های برف گله گله همکلاسی هستم. وقتی راه می‌روم انقدر جلوی پایم تف می‌کنند که دیگر حسابش را نگه نمی‌دارم.

مواظبم ببینم کی کسی می‌خواهد توی صورتم تف کند. به موقع خواهند دید که تند‌تر از آنکه آن‌ها بتوانند تف کنند من می‌توانم صورتم را با دست‌هایم بپوشانم. هیچ دوستی ندارم. دانشجوهایی که به ندرت، از سر ترحم، با من حرف می‌زنند پسر‌ها و دخترهای افسران ارتش و مأموران عالیرتبه دولتند. احتمالاً دو تا جاسوس دیگر ساواک هم در میان آن‌ها هستند. آن‌ها گروه کوچکی را تشکیل می‌دهند که بقیه کلاس از آن‌ها هم پرهیز می‌کنند. اما چون من از آن‌ها هم پرهیز می‌کنم برای خودم یک گروه به خصوص شده‌ام: یک اکثریت یک نفره.

در زمینه عشق و عاشقی، تنها یک دختر است که به من کوچک‌ترین توجهی نشان می‌دهد. می‌گوید که دلش برای من و تنهائیم می‌سوزد. او دختر یک سرلشگر ارتش است که محبوب کسی نیست، چونکه نه به خوشگلی معروف است، نه به با هوشی، و نه به فروتنی. ممکن هم هست که من راست راستی دلش را برده باشم. اما او هم چون هیچ دلگرمی از من ندیده، بالاخره دارد امیدش را از من می‌برد.

آنچه مایه شگفتی همه است این است که من با خوشرویی هر گونه توهینی را تحمل می‌کنم، انگار که از مطرود بودن خودم خوشحالم. و واقعیت هم همین است. آنچه مایه شگفتی خود من است این است که ابداً احساس تنهایی نمی‌کنم. احساس می‌کنم که در هر قدمی که برمی‌دارم بابا مرا همراهی می‌کند. احساس می‌کنم که دارم دوره نوجوانی او را دوباره می‌گذرانم. با هر تحقیری، با هر توهینی که پشت سرم می‌شنوم، با هر گلوله برفی که توی صورتم می‌زنند، با هر تفی که جلوی پایم می‌ا‌ندازند، احساس می‌کنم بابا را کمی بهتر می‌شناسم. و اسکندر را هم همینطور. گاهی وقتی با جوانی رو در رو هستم که با تحقیر و تنفر محض بمن خیره شده است، احساس می‌کنم که با اسکندر رو برو هستم. او را با آن چهار تا حیوان در آن زیرزمین تاریک مجسم می‌کنم و نگرانش می‌شوم. آیا او هم مثل من بالا خواهد آورد یا کاری را خواهد کرد که اسکندر با عمو جلال کرده بود؟ با چشم‌های آماسیده به مخاطبش نگاه خواهد کرد و خواهد گفت “باز تو رو فرستادن که کثافت‌کاریاشونو براشون بکنی؟”

اما من احساس نمی‌کنم که دارم کثافت‌کاری کسی را برایش می‌کنم. من دارم در دانشکده حقوق تحصیل می‌کنم. اما بیشتر تحصیلم را بیرون از کلاس می‌کنم. بابا حق داشت. من حق انتخاب دارم. به یقین می‌دانم که هرگز رئیس دیوان عالی کشور نخواهم شد. همانطور که به یقین می‌دانم که هرگز قائم مقام نخست وزیر نخواهم شد.

چهاردهم ژوئیه ۱۹۶۹

بالاخره، به نشانه آنکه من میهن‌دوستی و وفاداریم را به مام وطن ثابت کرده‌ام، به من گذرنامه داده‌اند. من بخشی از دین عظیمم را به اعلیحضرت همایونی، به خاطر تمام اعمال خیانتکارانه خانواده‌ام، ادا کرده‌ام. در کنسولگری آمریکا تقاضای ویزا کرده‌ام. ریز نمراتم را ترجمه و تائید کرده‌ام و از چندین دانشگاه در آمریکا پذیرش خواسته‌ام. امتحان انگلیسی برای دانشجویان خارجی را داده‌ام و با درجه ممتاز قبول شده‌ام. بعد از ترجمه شکسپیر، سئوال‌های امتحان مسخره به نظر می‌آمدند. در واقع امروز یک پذیرش از یک دانشکده امریکایی، “دانشکده ایالتی واترلو،” در ایالت آیوا دریافت کردم. به نظر می‌آید جای بسیار مناسبی برای من است. جایی که بتوانم “واترلوی” خودم را تجربه کنم. ناپلئون گفت “عنصر پنجم: گل.”

در‌‌ همان حال که برای رفتن آماده می‌شوم، تحصیلم را در رشته حقوق دنبال می‌کنم. امتحان‌هایم را، چنانکه در خور پسر رئیس دیوان عالی کشور است، با نمرات درخشان گذرانده‌ام. در موشکافی در مسائل زیرکانه حقوقی، به خصوص در حقوق قانون اساسی، استاد شده‌ام. شاید رئیس دیوان عالی کشور به مراد خود برسد و خانواده شادزاد بار دیگر یک حقوقدان قانون اساسی پرورش دهد. حالا دیگر هیچ دلم نمی‌خواهد که این آب و خاک را ترک کنم.

وضع مطرود و منفور بودنم هیچ تغییری نکرده است. از اشتیاق من به نفوذ در سازمان‌های مخفی دانشجویی کمی کاسته شده است، چون که ساواک از من، به عنوان بی‌عرضه‌ترین جاسوس و خبرچین خود، قطع امید کرده است. تنها و بشاش به راه خودم می‌روم، آن چنان بشاش که کسی تحمل دیدنش را ندارد.

پای تلفن صدای سیروس را می‌شنیدم که از فرط هیجان و بیم و احترام و سپاس می‌لرزید. پشت سر هم می‌گفت «هر کاری که بخوای، بابا جون! هر کاری که بخوای!» سال‌ها بود که بابا با تلفن با او صحبت نکرده بود، و حالا یکباره غافلگیرش کرده بود.

یکی از دخترهای کلاس یک روز مشتش را جلوی صورت من تکان داد و گفت “چه خبر خوشی داری؟” یکی دیگر گفت “کاش می‌تونستم اون لبخندو از لبت محو کنم!” دختر‌ها بیشتر به من پرخاش می‌کنند. فکر می‌کنند احتمال کمتری دارد که من گزارش آن‌ها را بدهم، گو اینکه هیچکس نمی‌تواند موردی را نام ببرد که من گزارش کسی را داده باشم یا برای کسی هیچ نوع گرفتاری درست کرده باشم. ممکن هم هست که بالاخره از کارم سر درآورده‌اند، ماهیتم را کشف کرده‌اند. فهمیده‌اند که من از سر قصد عرضه هیچ کاری را ندارم، از جمله جاسوسی را، که من یک بی‌عرضه تعمدی هستم.

اول سپتامبر ۱۹۶۹

پنج هفته است که تقاضای ویزای امریکا را کرده‌ام و هنوز خبری از آن نیست. بنا به اصرار بابا هر هفته در تمام این پنج هفته سری به کنسولگری امریکا زده‌ام. اول به نظر می‌رسید که با دعوتنامه و تعهد مخارجی که سیروس فرستاده بود، با پذیرش دانشگاه، و با نمره‌های درخشان من در امتحان زبان انگلیسی، گرفتن ویزای من چند روزی بیشتر طول نکشد. اما هنوز هیچ خبری نیست که نیست. بابا می‌گوید که یک کلکی در کار است. گمانش آن است که، همانطور که پیش‌بینی کرده بود، گذرنامه را به من داده‌اند، اما کاری خواهند کرد که به من ویزا ندهند.

دهم اکتبر ۱۹۶۹

در کنسولگری بالاخره به من گفته‌اند که به من ویزا نخواهند داد. منشی پشت میز نمی‌تواند دلیلی برای این کار بیاورد. تقضای ملاقات با کنسول را می‌کنم، چون می‌دانم که بابا روی این کار اصرار خواهد کرد. می‌گویند کنسول گرفتار‌تر از آن است که با من ملاقات کند. من راه خانه را در پیش می‌گیرم.
روز بعد بابا دوباره مرا به کنسولگری می‌فرستد تا در دیدن کنسول، کنسول‌یار، یک مأمور کنسولی، یا هر کسی که بتواند دلیلی به من ارائه بدهد، اصرار کنم. “باید به تو دلیلی ارائه بدن. من انقدر دیگه از قانون سرم می‌شه، حتی از قانون اونا. باید بهت یک دلیل ارائه بدن، یک دلیل کتبی. در این مورد اصرار کن.” خیلی عصبانی است.

روز دیگر به کنسولگری برمی‌گردم و اصرار به دیدن یک مأمور کنسولی می‌کنم. به من می‌گویند که هیچکس وقت دیدن مرا در آن روز ندارد. من تقاضای ملاقات برای یک روز دیگر می‌کنم، برای هر روزی که وقت دارند. به من برای هفته بعد وقت ملاقات می‌دهند. هفته دیگر برمی‌گردم و موفق به دیدن یک کنسولیار می‌شوم. او پرونده مرا سرسری ورق می‌زند و می‌گوید که بنا به گزارش مقامات مسئول کشور من، من یک عنصر خرابکارم. دلیل رد ویزای من آن است. من می‌پرسم که آیا ممکن است این جواب را به صورت کتبی به من بدهند. جوابی که می‌گیرم منفی است. اصرار کنم، طوری که می‌دانم بابا می‌خواهد اصرار کنم. می‌پرسم من چطور می‌توانم خرابکار باشم؟ من حتی معنی کلمه را هم نمی‌دانم. من فقط هجده سال دارم. هیچوقت در سیاست دخالت نکرده‌ام. هیچ نوع سابقه پلیسی ندارم. کنسولیار مؤدبانه به من خاطر نشان می‌کند که بحث و جدال من با او نیست. می‌گوید این صحبتی است بین من و مقامات مسئول کشورم.

پنج هفته است که تقاضای ویزای امریکا را کرده‌ام و هنوز خبری از آن نیست

می‌گوید “ما باید به اطلاعاتی که مأمورین امنیتی شما می‌دن اعتماد کنیم. ما خودمون اطلاعات جمع‌آوری نمی‌کنیم. اگر از نظر ساواک شما خرابکارید، ما نمی‌تونیم به شما اجازه ورود به آمریکا بدهیم.” بلند می‌شود و مؤدبانه به من می‌فهماند که وقت ملاقات تمام شده است.

من قانع شده‌ام، اما بابا نه. من می‌توانم همین جا بمانم. می‌توانم بخوانم و بنویسم و توی تآتر بازی کنم و حقوق هم بخوانم. واترلو می‌تواند صبر کند. اما بابا مطلب را به صورتی دیگر می‌بیند. باید برگردم به ساواک پیش به قول او، “سرهنگ وکیل عدلیه “ام. باید به او بگویم که آدم مزور و دوروئی است. باید بهش بگویم که بهتر است گزارششان را عوض کنند، وگرنه هرچه ببینند از چشم خودشان دیده‌اند.
داد می‌زند “بگو نمی‌تونن منو اینجور بازیچه دست خودشون بکنن. ممکنه که من فقط به اسم رئیس دیوان عالی کشور باشم. اما هنوزم رئیس همون دیوان عالی کشور سگ صاحابم. دهنمو وامی‌کنم. با بی. بی. سی مصاحبه می‌کنم. با عفو بین‌المللی مصاحبه می‌کنم. با سازمان ملل صحبت می‌کنم. با دیوان بین‌المللی لاهه صحبت می‌کنم. بذار بیان منم ببرن زندون، شکنجه‌م بدن، بکشنم، تا همه دنیا بدونن چه عفریت‌هایی هستن.”

بعد از آنکه آتشش کمی فروکش کرده، تصمیم می‌گیرد در استراتژی خودش تجدید نظر کند. به من می‌گوید در گفتن آن حرف‌ها کمی دست نگه دارم. می‌گوید اگر کار به آنجا برسد اول دهنش را باز می‌کند و می‌گذارد که آن‌ها بعداً خبردار شوند، وقتی که دیگر کاری از دستشان ساخته نیست. در حال حاضر فقط یک تهدید پوشیده کافی است. قرار بر این می‌شود که من به سرهنگ تلفن کنم و بهش بگویم که چیز خیلی مهمی را می‌خواهم گزارش کنم، به طور حضوری، تا مطمئن شوم که مرا فوراً خواهد پذیرفت. بعد بهش بگویم که پیامی از طرف رئیس دیوان عالی کشور دارم، که یا سوءتفاهم پیش‌آمده را برطرف می‌کنند، یا او عریضه‌ای به پیشگاه اعلیحضرت همایونی تقدیم خواهد کرد. “بهش بگو خیلی جدی می‌گم. خودشون منظورمو می‌فهمن.”

من به سرهنگ تلفن می‌کنم و او بلافاصله به من وقت ملاقات می‌دهد. اول خیلی مشتاق است، ولی پس از شنیدن داستان من نومید می‌شود. انتظار داشت که از من خبر یک نوع توطئه انقلابی مهم را بشنود. با این همه روش سازشکارانه‌ای پیش می‌گیرد. به من می‌گوید به پدرم اطمینان بدهم که ساواک به تعهد خود عمل کرده است و این کنسولگری آمریکاست که دارد دروغ می‌گوید. می‌گوید آن‌ها هستند که نمی‌خواهند من پایم را به آمریگا بگذارم و گناه کار را به گردن ساواک می‌اندازند.

می‌گوید “ما سپر بلای خوبی برای این‌ها هستیم. به رئیس دیوان کشور بگو کلاه خودشو این وسط قاضی کنه. با این همه شایعه درباره اسکندر، آیا او فکر می‌کنه که کنسول آمریکا خیلی مشتاقه که بذاره برادر اسکندر بره به یک دانشگاه امریکایی و اون شایعات رو تائید کنه؟ نه اینکه بگم اون شایعات واقعیت دارن، هرگز. اما خیال کن یک نفر بتونه تو رو قانع کنه که اون شایعات واقعیت دارن. می‌تونی تصورشو بکنی که تو چه شاهد مهمی می‌تونی بشی برای بعضی ازاون بابا‌ها، عفو بین‌المللی یا هر زهرماری که اسمشون هست؟ روز بعدشم می‌برنت که جلوی اعضاء کمونیست مجلس آمریکا شهادت بدی. آیا رئیس دیوان عالی کشور فکر می‌کنه که این اون چیزیه که کنسول آمریکا می‌خواد؟ اگه هرگز چنین اتفاقی بیفته، اعلیحضرت همایونی گردن همه رو می‌زنه، از جمله گردن رئیس دیوان کشورو.” برای اولین بار می‌بینم که جناب سرهنگ دست از هنرپیشگی برداشته و به خودم می‌گویم نکند این بار راست می‌گوید.

یازدهم اکتبر ۱۹۶۹

دیروز وقتی تمام این داستان را برای بابا تعریف می‌کردم، او با شکیبایی روی صندلی نشست، گوش کرد، و با عصبیت با سر عصایش بازی کرد. وقتی حرفم تمام شد گفت “همه شون دروغگو و حقه‌باز و دو رو هستن. حالا دیگه هیچوقت نمی‌فهمیم واقعیت قضیه چیه. کنسولگری گناه رو می‌ندازه گردن ساواک و ساواک گناه رو می‌ندازه گردن کنسولگری. به هر صورت نتیجه این می‌شه که ویزایی به دست تو نمی‌آد. با تمام بی‌شرمی و دروغگوئی‌شون، این دفعه ممکنه که سرهنگ داره راستشو می‌گه. آمریکائی‌ها الان ممکنه بیشتر از این سگ‌های هار از داستان اسکندر وحشت داشته باشن. به هر حال اینا سگ‌های اونان. رئیس جمهورشون همین اخیراً به سرکرده سگای اینجا رأی اعتماد داد. ممکنه ناچار بشن برای ملت خودشون توضیح بدن که چرا این سگ‌های دزد جنایتکار استحقاق حمایت مالیات‌بده‌های آمریکا رو دارن.”

بعد از کمی مکث اضافه کرد “درخواست نامه‌های ویزاشونو دیده‌م. از زمان جوونی من هیچ عوض نشده. می‌پرسه آیا توی عمرت یک کمونیست رو شناخته‌ی، به یک کمونیست نون و آب داده‌ی، به یک کمونیست پناه داده‌ی، بغل یک کمونیست خوابیده‌ی، به یک کمونیست پول قرض داده‌ی، اما یک کلمه نمی‌پرسه آیا یک فاشیست رو شناخته‌ی، به یک فاشیست نون و آب داده‌ی، به یک فاشیست پناه داده‌ی، بغل یک فاشیست خوابیده‌ی، به یک فاشیست پول قرض داده‌ی؟ یه جایی از مرحله پرت شده‌ان. توی آمریکا فاشیست بودن ایرادی نداره؟ آیا این عقیده‌ای‌ست که می‌خوان مردم دنیا از امریکا داشته باشن؟ آیا قاضی دوگلاس، عضو دیوان عالی کشور امریکا، از متن این درخواست‌نامه خبر داره و کاری برای تعویضش نمی‌کنه؟ برای من سگ زرد برادر شغاله. برای من فرق نمی‌کنه که جونم رو زیر استبداد هیتلر از دست بدم یا استبداد استالین، یا استبداد اعلیحضرت همایونی. همه‌شون یک سگ فاشیستن. و اگه من دهنمو باز کنم وای به حال هر دوشون، هم جناب سرهنگ و هم جناب کنسول.
ناگهان از من خواست که تلفن سیروس را بگیرم. گویی که راه حلی یافته باشد، کاملاً به هیجان آمده بود. گفت” یک تیر دیگه توی ترکش داریم، پیش از اینکه من بزنم به سیم آخر. دادگستری خودمون رو دیده‌یم. حالا بگذار دادگستری اون‌ها رم ببینیم. عدالت شاه رو دیده‌یم، حالا وقتشه که عدالت رئیس جمهورو ببینیم. “

دو ساعت طول کشید تا بتوانیم با سیروس در نیویورک تماس بگیریم. هی می‌گفتند که خط اشغال است و هی بابا می‌گفت به‌شان بگویم که دوباره سعی کنند. بابا از آن طرف اتاق داد زد” بهشون بگو که مقام ریاست دیوان عالی کشور می‌خواد با نیویورک صحبت کنه. این باید کنجکاوی اون سگ‌ها رو بربیانگیزه. “
بالاخره تلفن‌چی زنگ زد و گفت که نیویورک روی خط است. صدای سیروس را شنیدیم. بابا تلفن را از دست من گرفت. داد زد” سیروس! یک فرصت دیگه بهت می‌دم که کوتاهی‌های گذشته‌تو جبران کنی، که اعتبار از دست رفته‌تو پیش من دومرتبه به‌دست بیاری. تمام گواهینامه‌هات رو دیده‌م: فروشنده روز، فروشنده هفته، فروشنده ماه، فروشنده سال. حالا یک قلم کار فروشندگی برات دارم، و اگر در این‌کار موفق بشی، اعتبارت رو دومرتبه پیش من به‌دست می‌آری، گو اینکه در هر کار دیگه‌یی من رو نومید کرده‌ی. “

پای تلفن صدای سیروس را می‌شنیدم که از فرط هیجان و بیم و احترام و سپاس می‌لرزید. پشت سر هم می‌گفت” هر کاری که بخوای، بابا جون! هر کاری که بخوای! “سال‌ها بود که بابا با تلفن با او صحبت نکرده بود، و حالا یکباره غافلگیرش کرده بود.

“ اول راست و پوست‌کنده بمن بگو، و می‌گم راست و پوست کنده! تبعه آمریکا هستی یا نه؟ “
سیروس با صدایی بغض‌آلود گفت” هستم بابا، هستم! “حتماً داشت از خوشحالی اشک می‌ریخت. سال‌ها بود که این مطلب را پنهان کرده بود، مبادا که بخواهد برای دیدن برگردد. ایران تبعیت دوگانه را به رسمیت نمی‌شناخت، گو اینکه برخی از دیپلمات‌ها و مقامات عالیرتبه دولتیمان خودشان تبعیت دوگانه داشتند. خاطره مقامات دولتی به صورت دلبخواهی کار می‌کرد. تنها وقتی که می‌خواستند برای کسی پاپوش بدوزند به یاد مقررات می‌ا‌فتادند. اما در آن لحظه سیروس چنان مشتاق خشنود کردن بابا بود که دیگر برایش فرقی نمی‌کرد.

“ پس دلم می‌خواد به نمایندۀ کنگره و به سناتورت نامه بنویسی و ازشون بخوای که به کنسولشان در اینجا تا می‌تونن فشار بیارن که بهشون توضیح بده که چرا به برادر هجده ساله تو که هرگز در تمام عمرش در سیاست مداخله نکرده ویزای آمریکا نمی‌ده. “

در این لحظه روی خط تلفن یک صدای تق شنیده شد و بابا فکر کرد که دارند تلفن را قطع می‌کنند. با صدای بلند داد زد” آی شما سگ‌های ساواک! وای به روزتون اگه تلفن رو روی من قطع بکنید! این مقام ریاست دیوان عالی کشوره که داره صحبت می‌کنه. “

خط تلفن از سر ترس مطلق دوباره وصل شد.

صدای سیروس را دوباره شنیدیم.” الو، الو! بابا جون، هنوز اونجایی؟ “

بابا به نرمی گفت” آره پسرم! این سگ‌ها و بوزینه‌های ساواک داشتن با خط تلفن من ور می‌رفتن. ولی حسابشونو رسیدم. یادت نره، به نماینده کنگره و به سناتورت، و به هر آدم صاحب نفوذ دیگه‌ای که می‌شناسی. من از کنسولگریشون دراینجا انتظار جواب دارم. بین خودشون و سگ‌هاشون در اینجا، هی گناه اینو که کی دلش نمی‌خواد فرهنگ وارد امریکا بشه به گردن همدیگه می‌ندازن. “

سیروس با صدایی که هنوز با هیجان و سپاس بغض‌آلود بود، داد زد” همین الان دست به‌کار می‌شم، بابا جون! امروز می‌رم واشنگتن، شخصاً باهاشون صحبت می‌کنم. “

بابا گفت” بارک الله پسرم! “و گوشی را به من داد. من فقط سلام و علیکی با سیروس کردم، احوالش را پرسیدم، و تلفن را قطع کردم. بابا داشت تلوتلو خوران به طرف اتاق خوابش می‌رفت. من به طرفش دویدم تا بازویش را بگیرم و مطمئن شوم که زمین نخورد. آن همه هیجان کاملاً خسته و کوفته‌اش کرده بود. حتم داشتم که باز فشار خونش کلی بالا رفته. به رختخواب رفت و بقیه شب را خوابید.

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:

::رمان بی لنگر در رادیو زمانه::

اول سپتامبر ۱۹۶۱

Wed, 17 Aug 2011 07:59:23 +0000

رمان بی‌لنگر در رادیو زمانه به شکل داستان دنباله‌دار

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، دفتر خاطرات فرهنگ، فصل هشتم، تهران، اول سپتامبر ۱۹۶۱- بر خلاف انتظار خودم، در کنکور دانشگاه قبول شدم، و نفر هشتاد و چهارم. بابا از قبولی من، بخصوص از اینکه بین بیست و چهار هزار نفر، نفر هشتاد و چهارم شده‌ام بی‌‌نهایت احساس غرور می‌کند. اما هنوز هم اصرار دارد که من به دنبال گرفتن گذرنامه باشم، هر چند هم که می‌خواهد طول بکشد.

من به او گفتم ترجیح می‌دهم اینجا بمانم، اینجا به دانشگاه بروم، و از او نگهداری کنم. اما با یکدندگی اصرار دارد که به امریکا بروم، اگر بگذارند. می‌گوید پیرزن خدمتکار می‌تواند ازش نگهداری کند. یک پرستار استخدام می‌کند. حتی حاضر است بگذارد مادرجون برگردد و ازش نگهداری کند، اگز من با رفتن موافقت کنم. میل ندارم تنهایش بگذارم، اما حتی میل کمتری به مخالفت با او دارم. هر وقت با او جر و بحث می‌کنم فشار خونش بالا‌تر می‌رود.

نفر هشتاد و چهارم شدن به این معناست که می‌توانم در هر دانشکده‌ای که بخواهم نام نویسی کنم. همه بنا را بر این می‌گذارند که به دانشکده پزشکی خواهم رفت، تنها ۳۰۰ نفر اول می‌توانند در دانشکده پزشکی نام‌نویسی کنند. دوستانم فکر می‌کنند حماقت است اگر من این کار را نکنم. هیچکدام از ۳۰۰ نفر اول هرگز رشته‌ای جز پزشکی انتخاب نمی‌کند. مادر جون هم علاقه دارد پزشکی بخوانم. عمو جلال فکر می‌کند که من باید مهندسی یا بانکداری را انتخاب کنم. اما بابا هنوز اصرار دارد که من حقوق بخوانم. هنوز فکر اینکه خانواده ما یک حقوقدان، یک متخصص قانون اساسی دیگر داشته باشد از کله‌اش بیرون نرفته است.

می‌گوید «قانون اوج اون تلاش انسانی است که اسمش رو تمدن می‌گذاریم. افلاطون در کتاب جمهوری خودش قانونگذار رو بر‌تر از همه جای داد.»

گفتم «افلاطون در جمهوری خودش من شاعر رو تبعید می‌کرد، بگذر از اینکه کتک زدن زن‌هارم توصیه می‌کرد.»

«نباید اونجا خیلی تحت‌اللفظی تعبیرش کنی. اونجا فقط داره زیاده‌روی‌های شاعرهای عصر خودشو سرزنش می‌کنه که به خدایان یونان نسبت هرزگی می‌دادن.»

می‌پرسم «پس من باید قانونگذار بشم؟»
می‌گوید «چرا که نه؟»
با بی‌گناهی کامل می‌پرسم «شاید یک رئیس دیوان عالی کشور؟»

جناب سرهنگ ظاهراً سکوت مرا یک عمل خائنانه دیگر تعبیر می‌کند. شاید باید چیزی می‌گفتم از این دست: برادر من چه عمل ننگینی کرده بود که با گیر افتادن و در تصادف اتومبیل کشته شدن خود، فرصتی به کمونیست‌ها و سوسیالیست‌ها داده بود که از او قهرمان بزرگی بسازند. یک خط شکسپیری مانند: باید از آن دیر‌تر می‌مرد، برای چنین پیامی زمانی دیگر می‌بایست.

اما او این را طعنه‌ای نسبت به‌خودش تلقی می‌کند. با اندوه زیاد می‌گوید «چون‌که برخی از ما خودشون رو به فحشاء کشونده‌ن این به‌این معنا نیست که قانون فاحشه است. سال‌ها پس از آنکه تمام این اعلیحضرت‌ها و رؤسای دیوان عالی کشور مدفون شده‌اند، قانون با همه پاکدامنیش خواهد درخشید. شاید تو باید جای بهتری برای رئیس دیوان عالی کشور شدن پیدا کنی. اینجا به رئیس دیوان عالی کشور نیازی ندارن. اینجا یک مدیر سیرک لازم دارن که جلودار دلقک‌ها و سگ‌های اعلیحضرت باشه.»
پس برای خوشحال کردن بابا، سر و کار من با دانشکده حقوق می‌افتد. هنرپیشگی و نویسندگی می‌ماند برای اوقات بیکاری. همانطور که شایسته یک آقازاده و پسر رئیس دیوان عالی کشور است، من یک هنرپیشه آماتور خواهم شد.

۳۰ سپتامبر ۱۹۶۷

با وجود نفر هشتاد و چهارم شدن در کنکور سراسری، در دانشگاه از نوشتن نام من خودداری کرده‌اند. مرا دوباره برای گرفتن اجازه به دفتر ساواک ارجاع کرده‌اند. می‌گویند هیچ دانشجوئی نمی‌تواند بدون اجازه ساواک نام‌نویسی کند. و من چنین اجازه‌ای ندارم.

در دفتر ساواک دانشگاه به من می‌گویند که موقعیت من موقعیت مشکلی است. به طور معمول دانشجوی دارنده سابقه سیاسی تنها لازم است یک «توبه‌نامه» و «نفرت‌نامه» پر کند، در آن به اعمال خائنانه گذشته‌اش اعتراف کند، اظهار پشیمانی کند، نفرت خود را از خائنین اعلام کند، عاجزانه از اعلیحضرت همایونی طلب بخشایش کند، و «توبه‌نامه» و «نفرت‌نامه» را در دو روزنامه کثیرالانتشار شبانه به چاپ برساند. من به مأمور مربوطه یادآوری می‌کنم که هرگز در زندگیم هیچ نوع سابقه سیاسی نداشته‌ام. از من می‌پرسد آیا من برادر اسکندر شادزاد نیستم. می‌گویم «بله، هستم.» می‌گوید «این سابقه برای هفت پشتت کافیه. به هر حال، گرفتاری تو بیشتر از این حرف‌هاست. تو باید به دفتر مرکزی ساواک مراجعه کنی.» یک نمره تلفن روی یک تکه کاغذ یادداشت می‌کند و به‌دست من می‌دهد.
با کمال تعجب، وقتی بیرون می‌آیم احساس آرامش عجیبی می‌کنم. شاید بعد از همه این حرف‌ها مجبور نباشم به دانشکاه بروم. شاید حالا بتوانم در خانه بمانم و بخوانم و بنویسم و شب‌ها روی صحنه بازی کنم. شاید بابا بالاخره فکر داشتن یک حقوقدان دیگر در خانواده را از کله‌اش بیرون کند. اما اشتباه کرده‌ام. بابا طرف دیگر قضیه را برایم تعریف می‌کند. می‌گوید اگر رضایتشان را جلب نکنم، بلافاصله مرا به سربازی خواهند برد، و اگر خیال می‌کنم که این معرکه تماشایی است، باید صبر کنم تا آن معرکه دیگر را ببینم. اگر سر و کارم فقط به بازداشتگاه و سلول انفرادی بیفتد زیاد ایرادی ندارد. اما دیر یا زود بهانه‌ای به دستشان خواهم داد که تیربارانم کنند.

«پسرم، با چشم خودت دیدیشون! وقتی به چنگشون بیفتی، به هر دلیلی، با هر شک و شبهه‌ای، کارت ساخته است. اعمال اون‌ها ربطی به گناه و بی‌گناهی تو نداره، به اینکه تو کاری کرده‌ی یا نکرده‌ی نداره، به اینکه فکر کردن کاری رو داشته‌ای یا نداشته‌ای نداره. این‌ها یک مشت سگ هارن که از تحقیر کردن، زجر دادن و شکنجه کردن آدم‌های بیگناه لذت می‌برن. بهت مثل یک تکه گوشت، به هر صورتی که بتونن تجاوز می‌کنن. و اونجا هیچ راهی نداری که از اونا باهوش‌تر باشی. اگه این رو به رفتن به دانشکده حقوق ترجیح می‌دی، انتخاب با توئه.»

بابا می‌تواند هر چیزی را موجه کند. وقتی شروع به استدلال می‌کند، محال است که آدم مجاب نشده از در بیرون برود. چه تأسف‌آور است که تمام استعدادش در سمت ریاست عالی دیوان کشور در یک سیرک تلف می‌شود.

پس دوباره برمی‌گردم به ساواک، به ساختمان واقع در خیابان شاهرضا، به‌سراغ سرهنگ بازیگرم. از من می‌پرسد آیا حاضرم یک «توبه‌نامه» و «نفرت‌نامه» امضاء کنم و آنرا در روزنامه‌های شب به چاپ برسانم. من جواب مثبت می‌دهم. ورقه را پیش روی من می‌گذارد تا امضاء کنم. نامه خیلی ساده و احمقانه‌ای‌ست. من اعتراف می‌کنم که توسط خائنین کمونیست خدانشناس از راه به‌در رفته بودم و به اعمال خیانتکارانه نسبت به وطنم و اعلیحضرت همایونی اشتغال می‌ورزیدم و اینک از کارم توبه کرده‌ام و نسبت به خائنین ابراز نفرت می‌کنم و از اعلیحضرت همایونی عاجزانه طلب بخشایش دارم. ظاهراً باید از تولد در خانواده‌ای که ممکن بود روزی خائنی بپروراند سر بازمی‌زدم.

سرهنگ می‌گوید «فکرشو که می‌کنم، شاید بهتر باشه که توبه‌نامه تو رو چاپ نکنیم. شاید بهتر باشه بقیه ماهی‌ها ندونن که ما تو رو یک دفعه گرفته‌ایم و دوباره انداخته‌ایم توی آب.»

استعاره ماهی او مرا به یاد صوفی و حرف او می‌اندازد. «من طعمه‌ام. تو هم همینطور.» اما سعی می‌کنم خودم را در برابر نگاه زیرکانه سرهنگ متعجب نشان بدهم.

با لحنی زیرکانه، و کاملاً خوشنود از زیرکی خود، اضافه می‌کند «برای ما تو می‌تونی به نحو دیگری ارزشمند‌تر باشی. آیا حاضری تعهد همکاری با ما رو امضاء کنی؟»

به جناب سرهنگ یادآوری می‌کنم که من قبلا «تعهد» همکاری را امضاء کرده‌ام.

می‌گوید «اما همکاری تو هیچ ثمری نداشته. هر کسی رو که تا حالا گزارش دادی از مأمورای خودمون بوده. حالا یا خائنین بو برده‌ن که تو داری با ما همکاری می‌کنی، یا اینکه تو انقدر زیرک هستی که بدونی چه کسی رو گزارش بدی و جه کسی رو ندی.»

من به او اطمینان می‌دهم که من تمام کسانی را که با من تماس گرفته‌اند گزارش داده‌ام. به خاطرش می‌آورم که من هفده سال بیشتر ندارم، که هیچ تجربه‌ای در سیاست نداشته‌ام، و هیچ آموزشی هم در کار جاسوسی یا ضد جاسوسی دریافت نکرده‌ام. من هر کاری که می‌گویند می‌کنم. شاید این افراد از من دوری می‌کنند چون‌که، گذشته از اینکه برادر یک خائنم، پسر رئیس دیوان عالی کشور و برادرزاده قائم مقام نخست وزیر هم هستم.

استعاره ماهی مرا به یاد صوفی (یار و همرزم اسکندر) و حرف او می‌اندازد. «من طعمه‌ام. تو هم همینطور.» اما سعی می‌کنم خودم را در برابر نگاه زیرکانه سرهنگ متعجب نشان بدهم.

جناب سرهنگ به‌طرزی معنی‌دار زیر لب می‌گوید «اهم! شاید. شاید اینطور باشه. یا شاید تو زیرک‌تر از اونی که به نظر می‌رسه. ولی اگر هستی، مطمئن باش که دیر یازود مچت رو می‌گیریم. و اونوقت دیگه صحبت از گذرنامه گرفتن و اسم‌نویسی در دانشگاه نیست. حالیت می‌شه چی می‌گم؟»

در حالی‌که سعی می‌کنم خودم را هراسان نشان بدهم، ولی زیاد شورش را درنیاورم، می‌گویم «بله، قربان!»

او با بزرگواری می‌گوید «یک فرصت دیگه بهت می‌دیم. می‌ذاریم در دانشکده حقوق اسم بنویسی. هر نوع فعالیت سیاسی که ببینی، هر اظهار نظر سیاسی که در کلاس می‌شه، چه از طرف استاد‌ها و چه از طرف دانشجو‌ها، گزارش می‌دی. یادت باشه که گزارش تو با یک یا دو گزارش دیگه مطابقه می‌شه. حداقل سه دانشجوی مأمور در هر کلاس هست. یادت بمونه.»

من می‌گویم «میمونه قربان! و از اینکه یک فرصت دیگه به بنده می‌دین سپاسگزارم.» انگشتش را به طرز تهدید‌آمیزی تکان می‌دهد و می‌گوید «اون کافی نیست. باید بیشتر از سپاسگزار باشی! باید کار با نتیجه بکنی. باید به سازمان‌های مخفی دانشجویی بپیوندی، در اون‌ها رخنه بکنی. تعدادشون زیاده. کمونیست‌ها، سوسیالیست‌ها، ملی‌گرا‌ها، اصول‌گرا‌ها، مارکسیست‌های اسلامی. نماز می‌خونی؟»
می‌گویم «نه.»
«چرا؟»
«گمانم تربیت خوبی نداشتم، قربان!»
«هیچیک از عبارات قرآن رو بلدی؟»
«یکی. بسم الله الرحمان الرحیم.»
می‌پرسد «چطور فقط یکی؟»
می‌گویم «تعلیم و تربیت ناقصی داشتم، قربان! پدر من آدم خیلی مذهبی‌ای نیست. می‌گه از تعصبات مذهبی حتی بیشتر از تعصبات دیگه بیزاره.»
دوباره زیر لب می‌گوید «اهم! تعجبی نداره که برادرت یک کمونیست خدانشناس از آب در اومد!»
با اعتراض خفیفی می‌گویم «پدرم علاقه زیادی به کمونیست‌ها هم نداره، قربان!»

می‌گوید «این دلیل نمی‌شه آدم مذهب نداشته باشه. به هر حال فکر نمی‌کنم با اصول‌گرا‌ها و مارکسیست‌های اسلامی بتونی کاری از پیش ببری. اون‌ها اگر روزی پنج دفعه نماز نخونی و قرآن رو از حفظ نباشی نمی‌ذارن طرفشون بری. تو فقط دنبال کمونیست‌ها و سوسیالیست‌ها باش. بهترین شانس رو با اون‌ها داری. ندونستن قرآن پیش اون‌ها یک پوئن مثبته. برای اون‌ها طعمه خوبی می‌شی. اون‌ها از برادرت چنان قهرمان بزرگی ساخته‌ن، حالا جزو اون‌ها بوده یا نبوده.»

من سکوت اختیار می‌کنم. احساس می‌کنم که الان هرچه بگویم ممکن است به ضررم تمام شود. جناب سرهنگ ظاهراً سکوت مرا یک عمل خائنانه دیگر تعبیر می‌کند. شاید باید چیزی می‌گفتم از این دست: برادر من چه عمل ننگینی کرده بود که، با گیر افتادن و در تصادف اتومبیل کشته شدن خود، فرصتی به کمونیست‌ها و سوسیالیست‌ها داده بود که از او قهرمان بزرگی بسازند. یک خط شکسپیری مانند

باید از آن دیر‌تر می‌مرد، برای
چنین پیامی زمانی دیگر می‌بایست.

سرهنگ می‌گوید «باید خیلی بیشتر از اونچه تا حالا کرده‌ای تلاش کنی. اثبات ادعا با تو است. ما به نتیجه احتیاج داریم، نه به وعده و وعید. تو باید به ما ثابت کنی که مثل برادرت خائن نیستی. تحصیل دانشگاهی حق مسلم کسی نیست، یک امتیازه. یادت باشه. فقط اتباع وفادار اعلیحضرت همایونی حق چنین امتیازی رو دارن. گذرنامه هم همینطور. ما نمی‌تونیم اجازه بدیم که خائنین به دانشگاه برن و افکار جوانان بیگناه رو فاسد بکنن. همچنین نمی‌تونیم اجازه بدیم که دور دنیا بگردن و مایه بدنامی کشور بشن.»

دوباره بازیش پرملات شده است و دارد زیادی شورش می‌کند. دست‌هایش را به همه طرف پرتاب می‌کند، انگار که دارد مگس می‌پراند. و نقطه جلوی چشمش که به هنگام دکلمه کردن به آن خیره می‌شود، کمی به چپ رفته است و به چهره‌اش قیافه لوچ‌تری داده است. از خودم می‌پرسم برای بازی در چه نقشی مناسب است؟ می‌تواند نقشی را در یک نمایشنامه شکسپیر بازی کند. شاید «دوک کورنوال» Cornwall در شاه لیر:

و چه هم پیمانی میان تو و خائنینی است
که هم اکنون در خطه ما پا نهاده‌اند؟
چرا دوور؟ بگذار اول جواب این سئوال را بدهد!

فقط کاش می‌گذاشت من کمی درس بازیگری بهش بدهم.

حکم به‌دست از اداره بیرون می‌ایم. حالا من خبرچین و جاسوس بی‌جیره و مواجب اعلیحضرت همایونی در کلاس اول دانشکده حقوق هستم. حالا من حق فراگرفتن دانش حقوق را دارم.

در خانه بابا سعی می‌کند دلم را خوش کند. می‌گوید هیچ غصه‌ای نداشته باشم. هیچ چیزی نیست که من بتوانم گزارش بدهم که برای کسی دردسری ایجاد کند. هیچ استادی یا دبیری با کوچک‌ترین گرایش نامتعارف اجازه تدریس در دانشگاه را ندارد. تمام استادان و دبیرانی که سابقه سیاسی داشتند مدت‌ها پیش تسویه شدند. و بقیه قسم وفاداری خوردند و تعهدنامه همکاری با ساواک امضاء کردند تا بتوانند به تدریس ادامه بدهند. آنوقت بود که بابا کار زیاد دیوان عالی کشور را بهانه کرد و از پست استادی خود کناره‌گیری کرد؛ و زمان این استعفا قابل توجه مقامات مسئول قرار گرفت.

اما درباره گزارش دادن دانشجو‌ها می‌گوید، فعالین سیاسی واقعی بیشتر از آن سرشان می‌شود که در کلاس چیزی بگویند که من بتوانم گزارش بدهم. واگر یک دانشجوی خام بدون وابستگی به هیچ فرقه سیاسی حرفی بزند، می‌گیرند می‌برندش و یکی دو تا کشیده توی گوشش می‌زنند تا اشکش سرازیر شود و ننه جونش را بخواهد. آنوقت یک تعهد ازش می‌گیرند که دیگر غلط زیادی نکند و می‌فرستندش خانه. این خودش بهترین آموزش در حقوق بشر و دمکراسی برای چنین دانشجویی است. می‌پرسد «فکر نمی‌کنی فقط آشنا شدن با این حیوانات به قیمت دو سه تا کشیده، ارزش آموختن داشته باشه؟»
من می‌گویم «چرا.» بابا می‌تواند هر چیزی را موجه کند. وقتی شروع به استدلال می‌کند، محال است که آدم مجاب نشده از در بیرون برود. چه تأسف‌آور است که تمام استعدادش در سمت ریاست عالی دیوان کشور در یک سیرک تلف می‌شود.

بابا ادامه می‌دهد «اما در باره رخنه کردن در سازمان‌های مخفی، اگه تو بتونی این کارو بکنی، هر کسی می‌تونه. اگه تو بتونی توشون رخنه کنی، باید فاتحه‌شونو خوند. بهت بگم بهترین دفاعی که داری چیه. در انقلابی بودن کاسه داغ‌تر از آش بشو. این بلافاصله مارک خبرچین و جاسوس بهت می‌زنه. بعد دیگه همه ازت دوری می‌کنن، به‌جز بقیه مأمورین ساواک. اونوقت با خیال راحت همه شونو گزارش بده و کلی اعتبار پیش جناب سرهنگ وکیل عدلیت کسب کن. می‌خوای این کارو بکنی؟»

ناگهان با اشتیاق زیاد می‌گم «بعله! این بهترین راهه. مثل هنرپیشگی اغراق‌آمیزه. مثل بازی پرملات جناب سرهنگه.»

از حودم می‌پرسم بابا همه این چیز‌ها را از کجا یاد گرفته. آیا خودش هم همین راه را رفته بوده؟ برای اینکه روزی به ریاست دیوان عالی کشور اعلیحضرت همایونی برسد، چه قیمتی پرداخته بوده؟
بابا، انگار که افکار مرا خوانده باشد، می‌گوید «تنها یک مشکل هست. برای این کار یک قیمتی می‌پردازی. همه طردت می‌کنن. همکلاسی‌هات چنان ازت دوری می‌کنن که انگار دهنت بوی سیر می‌ده. تنها می‌مونی. و وقتی از کنار یکی از همکلاسی‌هات رد می‌شی روی زمین تف می‌کنه، احساس تنفر می‌کنی. برای یک لحظه حتی به فکر این می‌فتی که انتقام بگیری، که قدرت منفور خودت رو به کار ببری، گزارششو بدی، براش گرفتاری درست کنی. اما فقط برای یک لحظه، تا اینکه دو مرتبه عقلت سر جاش می‌آد، تا اینکه به خاطر می‌آری که چرا منفور بودن رو انتخاب کردی. می‌تونی این جوری زندگی کنی؟ غرورت می‌تونه اینو تحمل کنه؟»

با اعتقاد کامل می‌گویم «بعله! این نوع زندگی رو ترجیح می‌دم به اینکه یک پسر یا دختر رو پیش اون، به قول شما، قصابا و بچه بازا بفرستم.»

او می‌گوید «احسن! پس حالا آماده تحصیل در رشته حقوقی.» وقتی می‌چرخد تا از اتاق بیرون برود چشمانش پر از اشک است.

من از پشت سر صدایش می‌کنم «بابا! شما هم مجبور شدین همین راه رو برین؟»

بدون آنکه رویش را برگرداند می‌گوید «پسرم! حالا می‌دونی. حالا می‌دونی چه راهی در درازمدت به میز ریاست دیوان عالی کشور اعلیحضرت همایونی ختم می‌شه. اما تو نسبت به من یک برتری داری. تو یک چیزی می‌دونی که من اونوقت نمی‌دونستم. و تو ممکنه مکان مناسبی برای دانستن اون چیز پیدا کنی. پس وقتی گذرنامه گرفتی، حق انتخاب داری.»

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:

::رمان بی لنگر در رادیو زمانه::

واترلو، آیوا، جمعه سیزدهم ژانویه ۱۹۸۴

Wed, 03 Aug 2011 04:12:10 +0000

رمان بی‌لنگر در رادیو زمانه به شکل داستان دنباله‌دار

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، بخش دوم، فصل پنجم، واترلو، آیوا، جمعه سیزدهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت ساعت ۱۱: ۴۰ شب- سیروس همین الان تلفن کرد. پرسید به چه حقی من هی کفن و دفن یک زن مرده را به عقب می‌انداختم. گفتم به این حق که در خانواده آن زن مرده من تنها حرامزاده‌ای بودم که درد می‌کشیدم. گفت اگر میزان درد کشیدن هر کس را از روی میزان عرق‌خوریش حساب می‌کردند، تردیدی نداشت که من خیلی درد می‌کشم.

می‌خواست بداند آیا به‌راستی خیال دارم به مراسم کفن و دفن بروم. گفتم خودم هم تا صبح دوشنبه کله سحر نخواهم دانست. گفت «چه مرضی داری که می‌خوای بری واسه کفن و دفن؟ توی این خونواده به‌اندازه کافی کفن و دفن نداشته‌ایم، با حضور میت و بی‌حضور میت، که حالا تو می‌خوای جون خودتو به‌خطر بندازی که ببینی یه میت رو تو خاک بذارن؟ از اون گذشته، محاله بتونی به کفن و دفن برسی. اگه نمی‌دونی بدون که مرده رو باید پیش از اینکه بو بگیره چال کنن.» گفتم «من فکر کفن و دفن نیستم». پرسید «پس فکر چه زهرماری هستی؟ به‌خاطر چه زهرماری می‌خوای برگردی؟» گفتم «به‌خاطر دو تا قبر پر و یه قبر خالی. گذشته از اون، می‌خوام برم ارث و میراثمو بگیرم: یه کمربند قهوه‌ای با سگک برنجی و یک کلاه قره‌کل سیاه.»

شاید بخواهم پیش از آنکه دفنش کنند توی چشم‌هایش نگاه کنم. شاید آنجا چیزی پیدا کنم، چیزی که سال‌ها پیش گم کرده بودم، چیزی که آنجا جا گذاشته بودم. تنها کسی از عزیزانم که به‌راستی داشت دفن می‌شد. اسکندر کفن و دفن را قبول نکرد؛ و بابا نگذاشت که تا مردنش در مملکت بمانم. می‌خواست پیش از آنکه نفس آخر را بکشد من از آن جهنم دره بیرون آمده باشم. می‌ترسید بعد از مرگش نگذارند خارج شوم. تنها دلخوشی که با خودش به گور می‌برد این بود که با تنها چشمش که هنوز می‌دید رفتن مرا ببیند.

برو امریکا، پسرم! همین حالا! پیش از اینکه من بمیرم! به من قول بده! آخرین کلماتی که از دهنش بیرون آمد، از نصف دهنش، آن نصفی که هنوز حرکت می‌کرد، در حالیکه نصف دیگر، نصف فلج‌شده، نصف لال، مرا و دنیا را مسخره می‌کرد. نگاه مجنون و بی‌رحم چشم چپش خدا می‌داند مرا به چه کاری بر می‌انگیخت، در حالیکه چشم راستش به سقف اتاق پوزخند می‌زد. برو امریکا، پسرم! رفتم، پدر! آسوده بخواب! چه قول‌ها که مرده‌ها از ما نمی‌گیرند! و به چه قیمتی!

اسکندر به‌کلی توی عالم خودش بود. این بود که بابا باید دوباره برای زندگی من نقشه می‌کشید. باید نقشه امریکای دیگری را می‌کشید. امریکایی متفاوت. برو امریکا، پسرم! نمی‌دانست که امریکا یک حالت ذهنی است. آدم آنچه را که خودش هست به امریکا می‌آورد. آیا سیروس امریکایی داشت؟ بله.‌‌ همان امریکایی که الان دارد. فقط پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار! اسکندر چی؟ پسر جون، اونجا توی آب چه جور امریکایی داری؟ تنها صداقت کامل. تنها تعریف دقیق.

سیروس گفت، بهت می‌گم اونجا چی پیدا می‌کنی. یه گلوله که اسم تو رو روش نوشته‌ن. الان اونجا باغ وحشه. مردم رو به‌جرم رد شدن از خیابون می‌کشن، به‌جرم نفس کشیدن می‌کشن. به‌من نگو که غصه تو رو نخورم. تو لامصب تنها چیزی هستی که توی این دنیا واسه من باقی مونده. تو برادر کوچیکه منی. من تنها چیزی هستم که واسه تو توی این دنیا باقی مونده. من باید ازت مراقبت کنم. فقط پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار! می‌دانستم که باز دارم درباره او بی‌انصافی می‌کنم. شاید من به موفقیت او حسد می‌ورزم. شاید من نمی‌توانم تحمل کسانی را بکنم که برای نان درآوردن کار می‌کنند، به جای اینکه از قِبَل مرده‌ها بخورند. گرفتاری سیروس این است که زود خانه را ترک کرد، پیش از آنکه گند قضیه دربیاید.

چیزی ندید. چیزی نشنید. از هیچ چیزی خبردار نشد. و وقتی هم که فهمید چه خبر شده انقدر زمان گذشته بود که دیگر اهمیتی نداشت. دست‌کم برای او دیگر اهمیتی نداشت. او هرگز آدمی نبود که زیاد غصه چیزی را بخورد. از آن آدم‌هاست که خیلی زود فراموش می‌کنند. وقتی آن همه ماجراها داشت اتفاق می‌افتاد داشت برای ما می‌نوشت که چطور در تیم فوتبال دانشگاه نتردام پذیرفته شده است. برای مادرجون عکس‌های خودش را با یال و کوپال فوتبال می‌فرستاد و مادرجون آن‌ها را سر طاقچه می‌گذاشت. پسرم سیروس، از امریکا. توی تیم فوتباله؛ و این را به غریبه‌ها می‌گفت، با آن قیافه مات و مبهوت، بی‌آنکه معنای حرفش را بداند. حالا دیگر تمام فکر و ذکرش اسکندر بود. جایی برای هیچکس دیگر نداشت. و وقتی کوارتربک تیم فوتبال شد، تلگراف زد. دو تا تلگراف. یکی به بابا و یکی به مادرجون. مادرجون می‌گفت «پسرم، کوارتربکه،» بدون آنکه بداند کوارتربک چیست. سیروس خیلی زود امریکایی شد. اول با فوتبال، بعد با تحصیل در رشته امور بازرگانی، و بعد با کلک‌بازی‌های پولی؛ و فکرش را بکن که بابا می‌خواست او حقوق بخواند، حقوق قانون اساسی. حقوقدان بشود، نه وکیل عدلیه. بابا خودش این‌کار را کرده بود، حقوق قانون اساسی خوانده بود. در دانشگاه سوربن. برای این بود که می‌خواست سیروس هم همین کار را بکند. پسر رئیس دیوان عالی کشور رسم و رسوم خانوادگی را دنبال کند. بابا نمی‌گذاشت او برگردد آنجا و توی وکالت عدلیه بازی بیفتد. شاید شانس سیروس بهتر از شانس او بود. شاید سر و کارش با دادگاه‌های بین‌المللی می‌افتاد. مثلا رئیس دیوان بین المللی لاهه‌ای چیزی می‌شد. بابا نمی‌دانست کی توقعاتش را کم کند.

حالا دیگر قضیه خنده‌دار شده بود. با آه و ناله می‌گفت «پسرم رو فرستادم امریکا حقوقدان بشه، فروشنده دوره‌گرد شده. ببین امریکا با پسرم چه‌کار کرده.» اما این صحت نداشت. امریکا این کار را با پسرش نکرده بود. سیروس فروشنده زائیده شده بود. یادم نمی‌آید که او هیچوقت به من و اسکندر چیزی داده باشد. معاوضه می‌کرد. معامله پایاپای می‌کرد. قرض می‌داد. جرأت نداشتیم دست به چیزیش بزنیم. اگر من یا اسکندر دمپایی‌هایش را در خانه می‌پوشیدیم قیامت می‌کرد. اگر خمیردندانش را مصرف می‌کردیم محشر خر راه می‌انداخت. خمیردندان او بود. با پول خودش آن را خریده بود. گو اینکه من یک بچه جغلی بودم و او برادر بزرگ من بود. اگر آنجا مانده بود سر و کارش به بازار می‌افتاد. بابا هیچوقت نفهمید چرا سیروس مطابق نقشه‌های او از آب درنیامد. با اسکندر حتی سعی هم نکرد. اسکندر به‌کلی توی عالم خودش بود. این بود که بابا باید دوباره برای زندگی من نقشه می‌کشید. باید نقشه امریکای دیگری را می‌کشید. امریکایی متفاوت. برو امریکا، پسرم! نمی‌دانست که امریکا یک حالت ذهنی است. آدم آنچه را که خودش هست به امریکا می‌آورد. آیا سیروس امریکایی داشت؟ بله.‌‌ همان امریکایی که الان دارد. فقط پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار! اسکندر چی؟ پسر جون، اونجا توی آب چه جور امریکایی داری؟ تنها صداقت کامل. تنها تعریف دقیق.

نخیر، آقای مربی! خیلی ممنون! من می‌چسبم به‌‌ همان «ویلهلم شکسپیر» و «جفری چاسر اهل مانموث» خودم. متخصص می‌شوم در هر هفده زبان (مخرج) مسیحیت، و در هنر (مخرج) عاشقانه «اووید.» عمرم را در جست‌وجوی «میانه حالی زرین» ارسطو و «سوراخ کامل» امرسون تلف می‌کنم. باکیت نباشد که چیزی نمانده بود آلمانی مقدماتی و چاسر مقدماتی را رد بشوم، چون که خیال می‌کردم ترجمه eine gute Fahrt می‌شود «یک گوز بزرگ» و ترجمه Goddes privitee می‌شود «قبل منقل پروردگار.» پارسال دو ملیون دلار بیمه عمر فروخت و ده در صدش را به جیب زد.

دوباره تلفن کرد، دو ساعت بعد. برای چهارمین بار. می‌خواست بداند چرا انقدر طولش می‌دهم. گفتم دارم تولد اسکندر را جشن می‌گیرم. گفت «البته که داری می‌گیری. انقدر عرق بخور تا جون از هرچی بدترت درآد. کاری که هفده ساله داری می‌کنی، چه تولد اسکندر باشه چه نباشه. خودتو گول نزن. مشکل خودتو اینجوری نمی‌تونی حل کنی. برای همیشه نمی‌تونی خودتو از واقعیت پنهان کنی. دیر یا زود پیدات می‌کنه. یه دنیای درندشت اون بیرونه. و هر چی زود‌تر بیای بیرون باهاش روبرو بشی برات راحت تره.»

گفته عمو زیگموند راست از دهن خود خره. ترجمه‌اش کن به زبون اون، یعنی که بیا نیویورک بیمه عمر بفروش. می‌تونه دست منو اونجا بند کنه. پسر اینجا پول از پارو بالا می‌ره. می‌دونم تو همیشه فکر کرده‌ی که پول بوی گند می‌ده. اما یکی از این روزا تو‌ام باید نون شبتو مثل بقیه ما عمله اکره‌ها دربیاری. اونوقت مجبور می‌شی از اسبت پیاده شی و دیگه نتونی به آدمایی که تمام عمرشون کار کرده‌ن با نظر تحقیر نیگاه کنی. نمی‌تونی تا ابد تو مدرسه قایم بشی. نمی‌تونی تا ابد پشت مرده‌ها قایم بشی. شاید نتونم. اما سعی که می‌تونم بکنم.

هیچوقت نتوانست بابا را به‌خاطر آنکه تمام دارائیش را توی یک «سرمایه امانی» برای تحصیل من گذاشته بود ببخشد. احساس می‌کرد که سرش کلاه رفته. بابا فکر می‌کرد که سر او هم کلاه رفته، چونکه سیروس هیچوقت حقوقدان نشد. بابا رشته امور بازرگانی را تحصیل حساب نمی‌کرد. بازرگانی چیزی بود که آدم در بازار یاد می‌گرفت: که به مردم بچپانی پیش از آنکه مردم به تو بچپانند. ارزان بخر و گران بفروش. تنها بیتی از شکسپیر که در تمام زندگیش یاد گرفته بود، یا دست‌کم میل به نقل قول آن داشت. لازم نبود سیروس به امریکا برود و آن‌همه پول و وقت تلف کند که بازرگانی یاد بگیرد. می‌توانست آنرا همین‌جا در بازار کفاش‌ها یاد بگیرد. و راجع به فوتبال چی؟ خیلی که زور می‌زد آن را یک فعالیت جاهلانه به حساب می‌آورد. عکس‌های فوتبال سیروس را به‌محض آنکه از پاکت روی زمین می‌افتادند پاره پاره می‌کرد. پسرش را برای این به امریکا فرستاده بود؟ فوتبال و امور بازرگانی؟ هیچ تصوری از امریکا نداشت.

سیروس این را از عدل و انصاف به‌دور می‌دید. تمام عمرش سعی کرده بود که رضایت بابا را جلب کند. منتهای تلاش خودش را کرده بود. هر پدر دیگری بود به او افتخار می‌کرد. لااقل او نرفت و خودش را مثل اسکندر به کشتن نداد. و به خاطر هیچ و پوچ. و مثل من هم عاطل و باطل از آب درنیامد. احساس می‌کرد که ارث و میراثش را، هرچند هم که ناچیز بود، بالا کشیده‌اند. اسکندر که مرده بود، لذا باید نصف همه چیز به او می‌رسید. اسکندر چون مرده بود، البته برایش فرقی نمی‌کرد که چی به کی برسد. اما سیروس احتیاجی به پول نداشت. سیروس می‌گفت، چی؟ کدام فلان‌کشی گفته که سیروس احتیاجی به پول ندارد؟ پول همیشه به دردش می‌خورد. برای سرمایه‌گذاری همیشه پول نقد لازم داشت. دو تا بچه نا‌بالغ داشت که باید بزرگ می‌کرد و به دانشکده امور بازرگانی وارتن می‌فرستاد؛ و بابا رفته بود و همه چیزش را برای من گذاشته بود.

این آنچه را که همیشه دانسته بود تأئید می‌کرد. من همیشه عزیزدردانه بابا و مادرجون بودم. حتی اسکندر را هم به او ترجیح می‌دادند، بچه اول بودن سیروس سرش را بخورد؛ و اسکندر و من همیشه با هم همدست بودیم، همیشه بر علیه او توطئه می‌کردیم. و اگر راستش را بخواهی بدانی، بعد از رفتن مادر جون، او، سیروس بود که ما را بزرگ کرده بود. عملاً مرا سرپا گرفته بود، غذا دهنم گذاشته بود، یادم داده بود که چطور آب دهنم را قورت بدهم.

نوشته بود که، اگر بین خودمان بماند، او اولین تجربه جنسیش را با پتسی کرده بود. و باور کن که تجربه مردافکنی بود. وقتی آشنا شدند پتسی باکره نبود. کارکشته بود. اما سیروس از اینکه برای بار اول یک زن کارکشته راه و چاه را نشانش داده بود خوشحال بود. فکر کن اگر هر دوشان نمی‌توانستند سوراخ دعا را پیدا کنند چه مکافاتی می‌شد. البته انتظار داشت که من مطلب را پیش خودم نگه دارم و در این‌باره پیش بابا و مادر جون، ولی به‌خصوص پیش مادر جون، لب از لب باز نکنم. در این‌باره نمی‌بایست حتی به اسکندر هم حرفی بزنم. گو اینکه آنطور که من با اسکندر اخت بودم، یقین داشت که به هر حال باو خواهم گفت. ولی اگر به اسکندر می‌گفتم باید قسمش می‌دادم که مطلقا چیزی به مادر جون و بابا نگوید.

بعله، می‌توانست دست مرا جایی بند کند. توی کلک‌بازی‌های بیمه عمر. یا اگر ترجیح می‌دادم توی کلک‌بازی‌های معاملات ملکی. شاید می‌توانستم زمین‌خواری کنم و پول یامفت دربیاورم. یا بروم توی بورس و سرمایه‌گذار بشوم. با درآمد کار نکرده زندگی کنم. یک اشرافی تمام‌عیار. برای هفتمین بار عضو باشگاه میلیونرهای پرزیدنت شده. یعنی پرزیدنت کمپانی بیمه عمر مترو پولیتن، نه آن یکی دیوث. حالا سیخ کرده برای عضویت باشگاه میلیاردرهای پرزیدنت. با آن عکس مضحکی که ازش در مجله خودشان چاپ کرده‌اند. آدم ما از.... یک غربتی که برای خودش در امریکا آدمی شده!

چرا عمرتو واسه ادبیات و اون فلان شعرا تلف می‌کنی؟ هیچی ازتوش در نمی‌آد. هیچوقت هیچی از توش در نمی‌اومده. مسابقه، بچه جون، اینجاس! البته که او باید اسمش را مسابقه بگذارد. برای من تمام دنیا یک صحنه نمایش است و برای او یک مسابقه فوتبال. نخیر، آقای مربی! خیلی ممنون! من می‌چسبم به‌‌ همان «ویلهلم شکسپیر» و «جفری چاسر اهل مانموث» خودم. متخصص می‌شوم در هر هفده زبان (مخرج) مسیحیت، و در هنر (مخرج) عاشقانه «اووید.» عمرم را در جست‌وجوی «میانه حالی زرین» ارسطو و «سوراخ کامل» امرسون تلف می‌کنم. باکیت نباشد که چیزی نمانده بود آلمانی مقدماتی و چاسر مقدماتی را رد بشوم، چون که خیال می‌کردم ترجمه eine gute Fahrt می‌شود «یک گوز بزرگ» و ترجمه Goddes privitee می‌شود «قبل منقل پروردگار.» پارسال دو ملیون دلار بیمه عمر فروخت و ده در صدش را به جیب زد.

چرا عمرتو واسه نمایش و اون فلان شعرا تلف می‌کنی؟ پول، بچه جون، اینجاس! توی بیمه عمر. و امروزه پوله که همه جا سواره. پول همیشه سوار بوده.

زبانشان را خوب یاد گرفته. بی‌خود نیست که گل سرسبد تمام بیمه‌فروش‌های امریکا شده. آره، بابا زود فرستادش اینجا. یک چیزی را آنجا جا گذاشت. اگر مانده بود کلی چیز‌ها یاد می‌گرفت. گو اینکه او هیچ وقت تجرد را نمی‌فهمید.

حالا خیال کن یه دکترا گرفتی. چند می‌ارزه؟ باید کلی ماتحت این و اونو ببوسی تا بهت یه کار بدن که سالی بیست هزار دلارش برسه. چند خیال می‌کنی من پارسال درآوردم؟ بگم دویست هزار دلار چی می‌گی؟ و یه چیز دیگه‌ام خیلی خصوصی برات بگم. خبر محرمانه. تا پنج سال دیگه هر چی دانشگاه توی این مملکته ورشکسته. کارش ساخته‌اس. فلس ملس ماکو. دونه دونه شون. حتی اونایی که سرمایه‌های کلون دارن. حتی اونایی که تیم فوتبال پول‌ساز دارن. فکر اونم بکن.

فکر اونم کرده‌ام. فقط پول تو کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول تو کیفت بذار! تمام جوایزی که گرفته. فروشنده روز. فروشنده ماه. فروشنده سال. فروشنده قرن. یک ملت فروشنده. آیا این خواب و خیالی بود که بابا برای من داشت؟ امریکای بابا این بود؟ البته که یک دنیای درندشت اون بیرونه، اما سیروس از اون دنیا چی می‌دونه؟ ما توی دو تا دنیای متفاوت زندگی می‌کنیم.

وقتی اسکندر سر به نیست شد اون کدوم گوری بود؟ وقتی من کنار اون قبر لعنتی واایستادم و تماشا کردم که یک تابوت خالی رو چال کنن و یک سنگ قبر قلابی روش بذارن، اون کدوم گوری بود؟ داشت تلگراف می‌زد، که به ما بگه که نتردام نمره اونیفورم فوتبالشو بایگانی کرده. کدوم گوری بود وقتی قلب و مغز بابا ترکید؟ کدوم گوری بود همه اون سال‌هایی که من تماشا کردم که شمع‌ها روی کیک تولد اسکندر زاد و ولد کنند، روشنشون کردم، خاموششون کردم، هر بار هراسون از اینکه با خاموش شدن شمع‌ها شمع زندگی مادرجون هم خاموش بشه؟ کجا بود وقتی من اون کیک رو یه فرسخ راه تا قبرستون می‌بردم، گدا‌ها رو می‌شمردم، کیک به خوردشون می‌دادم، مادر جون رو تماشا می‌کردم که کنار یک قبر خالی زانو زده و زار می‌زنه، و بعد می‌رسوندوشم خونه، سر سفره «ته مونده غذای عزاداری.»

بذار بگم کدوم گوری بود. داشت بیمه عمر می‌فروخت، به هر کس و ناکسی که یا احتیاج بهش نداشت یا وسع خریدنشو نداشت. سبیل دربون سازمان ملل رو چرب می‌کرد که بذاره اون عکس قلابی رو اونجا بگیره، که توی اون مجله قلابی چاپ کنه و بفرسته برای بابا و مادرجون، که تحت تأثیر قرارشون بده. انگار که بابا و مادرجون در وضعی بودن که حوصله اون فلان شعرا رو داشته باشن. اما خدا شاهده که سعی می‌کنم به‌خاطر این سرزنشش نکنم. هی به‌خودم می‌گم لابد از قضایا خبر نداشت، اون که تنها واقع بین خانواده است، تنها پراگماتیست خانواده، تنها فروشنده، تنها ده در صد پورسانتاژی، اگه عمو جلال رو کنار بذاریم.

می‌خواست بداند مرده‌ها تا کی باید انتظار تصمیم گرفتن مرا بکشند. گفتم، وقت برای انتظار کشیدن دارند. مطمئنم وقت برای انتظار کشیدن دارند. هیچ جایی ندارند بروند. من مدت کافی انتظار مرده‌ها را کشیده‌ام. بگذار یک کمی هم آن‌ها انتظار من را بکشند. صبح دوشنبه کله سحر جوابی برایش دارم. جوابی برای همه‌شان دارم. در حال حاضر دارم تولد برادرم را جشن می‌گیرم.

به‌سلامتی تو، داشم!

سیروس دوباره تلفن کرد. برای پنجمین بار. دارد شیوه «فروشندگی با فشار» را با من به‌کار می‌برد. می‌خواهد پیش از آنکه چندان مست شوم که دیگر نشنوم، تمام پایگاه‌های دفاعی مرا اشباع کند. مشروب این‌کار را با من می‌کند. گوشم را کر می‌کند. وقتی داشتم با او صحبت می‌کردم به‌فکرم رسید که چه کم همدیگر را می‌شناختیم. او برادر بزرگ من بود، حالا دیگر تنها برادرم بود. من برادر کوچک او بودم، حالا دیگر تنها برادر او بودم. و با این‌همه چه کم همدیگر را می‌شناختیم. چه کم همدیگر را دیده بودیم. در آن همه سال، چه کم در زندگی همدیگر سهیم شده بودیم.

سیروس دوباره تلفن کرد. برای پنجمین بار. دارد شیوه «فروشندگی با فشار» را با من به‌کار می‌برد. می‌خواهد پیش از آنکه چندان مست شوم که دیگر نشنوم، تمام پایگاه‌های دفاعی مرا اشباع کند. مشروب این‌کار را با من می‌کند. گوشم را کر می‌کند. وقتی داشتم با او صحبت می‌کردم به‌فکرم رسید که چه کم همدیگر را می‌شناختیم. او برادر بزرگ من بود، حالا دیگر تنها برادرم بود. من برادر کوچک او بودم، حالا دیگر تنها برادر او بودم. و با این‌همه چه کم همدیگر را می‌شناختیم. چه کم همدیگر را دیده بودیم. در آن همه سال، چه کم در زندگی همدیگر سهیم شده بودیم.

من هفت ساله بودم که سیروس از خانه رفت. رفتنش را یادم هست. همه برای بدرقه‌اش به فرودگاه مهرآباد رفتیم. بابا و مادر جون و اسکندر و من. بابا و مادر جون با هم خیلی مؤدب و رسمی بودند. مجلس خیلی محترم و جدی بود. سیروس همه‌اش می‌خندید تا مجلس را خودمانی‌تر کند. می‌گفت «محض رضای خدا! تشییع جنازه که نیومدین که! این بناس که مجلس شادمانی باشه. من دارم می‌رم امریکا تحصیل کنم، نمی‌رم که بمیرم.»

وقت سوار شدن هواپیما که شد بابا دست دراز کرد تا با سیروس دست بدهد. اما سیروس دستش راکنار زد، بغلش کرد، و چند بار صورتش را بوسید. رسم بابا این بود. جلوی مردم دستش را دراز می‌کرد که با ما دست بدهد. بزرگ شده فرانسه، با اخلاق فرانسوی، از اینکه مردان اروپایی، حتی پدر و پسر‌ها، همدیگر را بغل کنند و ببوسند احساس ناراحتی می‌کرد. اما وقتی ما بغلش می‌کردیم و می‌بوسیدمش، علیرغم اعتراض‌هایش، خوشش می‌آمد.

مادر جون مدت درازی سیروس را در بغل گرفت و خاموش گریه کرد. گریه‌کنان گفت «کی می‌دونه آیا من تو رو دومرتبه می‌بینم یا نه.»

سیروس داد زد «ترا به‌خدا مادر جون! میام می‌بینمت. امریکا تا اینجا با طیاره جت یه روز فاصله‌اس. می‌دونی؟ تو قرون وسطی که زندگی نمی‌کنیم. می‌دونی؟ مردم دیگه با اسب و درشکه سفر نمی‌کنن.»

مادر جون دوباره گریه‌کنان گفت «پسرم، کی می‌دونه خدا روز به‌روز چه تقدیری برای ما معین کرده. من ممکنه فردا بمیرم.»
سیروس گفت «مادر جون، دوباره شروع نکن!»

مادرجون دوباره او را در بغل گرفت و نگه داشت، تا اینکه بابا مؤدبانه روی شانه‌اش زد و یادآوریش کرد که سیروس دارد دیرش می‌شود. آن وقت مادرجون ولش کرد. حدس مادرجون درست بود. دیگر هرگز سیروس را ندید. سیروس یکی دو بار به بابا نوشت که برایش بلیط بگیرد تا برای دیدن بیاید. اما بابا نوشت که قرص سر جایش بنشیند تا تحصیلاتش تمام شود. وقت برای خانه آمدن زیاد بود. بابا البته فکر خرجش را می‌کرد. آدم ثروتمندی نبود. هیچ قاضی درستکاری ثروتمند نبود، حالا می‌خواهد رئیس دیوان عالی کشور باشد! تا شاهی آخر پولش خرج تحصیل سیروس می‌شد. تنها چیزی که به‌نام خودش داشت خانه‌اش بود، که حاضر بود به گرو بگذارد، یا در صورت لزوم بفروشد، تا اینکه تحصیلات سیروس به پایان برسد.

اما تحصیلات سیروس هیچوقت به پایان نرسید. اگر از بابا می‌پرسیدی، هیچوقت شروع هم نشد. سیروس هیچوقت در دانشکده حقوق قبول نشد. شاید حتی سعی هم نکرد. وقتی رشته‌اش را از دوره مقدماتی حقوق به امور بازرگانی تغییر داد، حتی به خودش زحمت این را نداد که به بابا اطلاع بدهد. اما همانطور که عکس‌های خودش را با اونیفورم و کلاهخود فوتبال برای بابا می‌فرستاد، بابا حدس می‌زد که سیروس نه دارد حقوق می‌خواند، نه دوره مقدماتی حقوق، و نه هیچ چیزی که شباهتی به حقوق داشته باشد. زیر لب غرولند می‌کرد که «دانشجوی حقوق، حتی اگه باهوش‌تر از سیروس هم باشه، وقت اینجور کارهای احمقانه رو نداره.»

بابا هیچوقت فکر نکرده بود که سیروس آدم باهوشی است. هیچکس، حتی خود سیروس، این فکر را نکرده بود. تنومند، عضلانی، خوش‌قیافه و راحت طلب بود. مثل گربه از درخت بالا می‌رفت. گاهی دیدنش روی یک شاخه کوچک نوک درخت گردوی باغ سر مرا گیج می‌کرد. توپ را چنان با پا می‌زد که تقریباً توی ابر‌ها گم می‌شد. و این پیش از آن بود که در امریکا فوتبالیست و کوارتربک تیم نتردام بشود.

یادم هست که چطور در بچگی به برادر بزرگم سیروس می‌بالیدم، به اینکه چطور از درخت بالا می‌رفت و چطور توپ را با پا می‌زد. عکس‌هایش را با کلاهخود و یال و کوپال فوتبال به مدرسه می‌بردم و جلوی بچه‌ها پز می‌دادم. وقتی بچه‌ها همدیگر را پس و پیش می‌زدند که زود‌تر به عکس‌ها نگاه کنند من برای خودم یک کنار لم می‌دادم و به برادرم می‌نازیدم. او نه تنها در امریکا درس می‌خواند، که خودش افتخاری بود، بلکه کوارتربک تیم فوتبال دانشگاه نتردام هم بود. از شکل توپ دچار حیرت می‌شدند. من برایشان راجع به فوتبال امریکایی داد سخن می‌دادم و طوطی‌وار حرف‌های سیروس را تکرار می‌کردم. می‌گفتم «به بازی فوتبال ما اونا می‌گن ساکر. این توپ تخم‌مرغ شکل توپ فوتبال اوناست. فوتبالشون یه چیزی مثل بازی روگبیه.» گو اینکه هیچ‌کدام از ما بازی روگبی را ندیده بود. آن‌ها با شیفتکی عکس‌های سیروس را تماشا می‌کردند. می‌گفتند، «معرکه‌اس!»

وقتی به بابا نوشت که دارد در امور بازرگانی لیسانس می‌گیرد بابا خیلی نومید شد، اما تعجبی نکرد. انگار همیشه می‌دانست که سیروس مایه نومیدیش خواهد شد. بعد کار پیدا کرد و بابا احساس کرد که دیگر تعهدی نسبت به سیروس ندارد. از نظر او تحصیلات سیروس به پایان رسیده بود، یا به عبارت بهتر «سقط» شده بود. حالا دیگر می‌توانست تمام هم و غمش را روی تحصیلات اسکندر و من بگذارد.

وقتی سیروس آن عکس را فرستاد و از بابا اجازه خواست که ازدواج کند، یا شاید باید گفت به بابا خبر داد که دارد ازدواج می‌کند، عکس‌العمل بابا یک‌جور بی‌تفاوتی بهت زده بود. انگار دیگر برایش فرقی نمی‌کرد که سیروس چه‌کار می‌کند. همین‌که نامه را باز کرد یک عکس روی زمین افتاد، یک عکس پولاروید رنگی از یک دختر بیست و چند ساله با لباس خانه. سیروس در کار با دوربین پولاروید مهارت داشت. اصولاً در کار با هر نوع دوربینی مهارت داشت. اسکندر همیشه به‌شوخی می‌گفت که سیروس کمی خون ژاپنی دارد، با چند ژن غالب در فن عکاسی. دختر توی عکس با لباس خانه در یک مطبخ کنار یک یخچال مغزپسته‌ای رنگ ایستاده بود. دست راستش را به کمرش زده بود و دست چپش را بالا برده بود و به یخچال تکیه داده بود. قدش در حدود صدو شصت و چهار پنج سانتی‌متر بود، گونه‌های کپل گل سرخی و قیافه‌ای سالم و بشاش ولی دهاتی داشت. با ملاحت و اعتماد بنفس به دوربین نگاه می‌کرد. پشت عکس، بی‌آن‌که از او نام ببرد، سیروس نوشته بود «همسر آینده من.» لابد برای آن‌که بابا را کنجکاو نگه دارد.

بعد از خواندن نامه تنها چیزی که می‌شد گفت این بود که اسمش پتسی Patsy است. سیروس با او در یک سالن ککتیل در نیویورک، جایی که «پتسی» در تعطیلات تابستانیش در آن گارسنی می‌کرد، آشنا شده بود. لیسانس خانه‌داری داشت و چیرلیدر cheerleader تیم فوتبال دانشگاه راتگرز بود. در واقع نصف سال هم به دانشگاه نتردام رفته بود. در ترنتون در ایالت نیوجرزی زندگی می‌کرد، اما اصل و نسبش از شهر کوچکی در پنسیلوانیا به‌نام «مقاربت» بود. آنجا یک دکان بقالی داشتند. حالا در ترنتون صاحب یک پمپ‌بنزین بودند. چهار سال از سیروس بزرگ‌تر بود. به‌محض آنکه چشمشان به چشم یکدیگر افتاده بود فهمیده بودند که خدا آن‌ها را برای هم خلق کرده. با همدیگر خیلی وجه اشتراک داشتند. و حالا سیروس از بابا اجازه می‌خواست که با او ازدواج کند. اگر بابا ایرادی در این‌کار نمی‌دید، میل داشتند روز والنتاین ازدواج کنند که دو ماه دیگر بود. روز والنتاین برای پتسی روز مخصوصی بود و خیلی او را به هیجان می‌آورد. راستش این بود که اولین قرار و مدارشان در روز والنتاین بود.

هنگام خواندن نامه بابا مات و مبهوت به‌نظر می‌رسید. بعضی کلمات را، چنان‌که گویی معناشان را نمی‌فهمد، زیر لب زمزمه می‌کرد. کلماتی مانند گارسن، سالن ککتیل، مقاربت، اولین قرار و مدار، برای هم ساخته، روز والنتاین. بعد از اتمام نامه لحظه‌ای توقف کرد و با چشمانی خالی از هر گونه احساس به فضا خیره شد. بعد دستش را با نامه به‌سوی من دراز کرد و با حواس‌پرتی گفت: «این رو بخون. من ازش سر در نمی‌آرم. شاید تو سر در بیاری. یه جایی توش حتماً یک مزاحی هست که من ظرافتشو درک نمی‌کنم.» وقتی این حرف را زد به‌یادم آمد که چطور سیروس همیشه وقت حرف زدن می‌خندید و بابا درباره خنده‌اش چه می‌گفت.

راستش سیروس نمی‌خندید. قهقهه می‌زد، قهقه‌ای که پله پله بالا می‌رفت. و پیش و بعد از هر حرفی که می‌زد همین قهقهه را سر می‌داد. و وقتی می‌خندید، چنانکه گویی خجل شده باشد، صورتش مثل لبو سرخ می‌شد. خنده‌اش هیچ ربطی به خنده‌دار بودن مطلب نداشت. من از‌‌ همان بچگی این را فهمیده بودم. اولش هی از خودم می‌پرسیدم چرا سیروس همیشه وقت حرف زدن می‌خندد. اما کمی بعد متوجه شدم. سیروس این بود. اما بابا هیچوقت متوجه نشد. همیشه فکر می‌کرد که چیزی غیر عادی یا نوعی بی‌احترامی در خنده سیروس هست. بهش می‌گفت «من ظرافت این مزاح رو درک نمی‌کنم. مزاحی در این حرف هست؟» و وقتی سیروس او را مطمئن می‌کرد که مزاحی در کار نیست، بابا می‌گفت «پس خنده برای چیه؟» گاهی سیروس از کوره درمی‌رفت و داد می‌زد «عجب حکایتیه‌ ها! توی این خونه ما حتی نمی‌تونیم بخندیم، بدون اینکه لازم باشه حساب کتاب خنده‌مونو پس بدیم!»

حالا وقتی بابا نامه را به من داد تا بخوانم و ببینم آیا مزاحی در آن هست، من تقریباً صدای خنده سیروس را شنیدم. انگار که سعی کرده بود آنچه را که در نامه گفته بود شخصاً به زبان بیاورد و با هر کلمه آن قهقه پلکانیش را سر داده بود. ممکن نبود بتواند این داستان را شخصاً برای بابا تعریف کند. احتمالاً حتی یک کلمه‌اش را هم نمی‌توانست به‌زبان بیاورد. چیزی که هیچکس متوجه نمی‌شد این بود که علی‌رغم بی‌خیالی، هارت و پورت، حرف‌های لاتی، و قهقه پلکانیش، سیروس در اصل خیلی خجالتی بود. در برابر هیبت بابا به‌راستی ترسی آمیخته با احترام داشت. از هر کلمه‌ای که از دهان بابا در می‌آمد می‌ترسید، انگار که هر چه بابا می‌گفت یک حکم دادگاه بود.

البته سیروس جداگانه برای من تمام ماجرای پتسی را نوشته بود و گفته بود که همه چیز را بین خودمان نگه دارم؛ و در یک جای نامه‌اش به‌من راستی مزاحی بود. به‌من گفته بود که همسر آینده‌اش «جادوگر» است. شوخی نمی‌کنم. او هم شوخی نمی‌کرد. نوشته بود که این داستان جن و پری نیست. نوشته بود همین حالا در امریکا آدم‌هایی هستند که خودشان را جادوگر می‌دانند، از نسل جادوگرهایی که دویست - سیصد سال پیش توی شهر سیلم Salem در ایالت ماساچوست به دار آویخته شده بودند. نوشته بود که مادر پتسی یک جادوگر حرفه‌ای درست و حسابی بود و هر دو تا دخترش، پتسی و الما، را جادوگر بار آورده بود. بچه که بودند شب‌ها قربانی می‌کردند. مادرشان سر یک سنجاب یا خرگوش یا کبوتر را می‌برید، خونش را توی یک کاسه می‌ریخت، و تمام شب دورش شمع می‌سوزاند.

پتسی و الما مجبور بودند نزدیک به یک ساعت دنبال مادرشان و کاسه خون راه بروند و وردهای نامفهوم مادرشان را تکرار کنند. تمام قضیه را از پدرشان که جادوگر نیست مخفی نگه می‌داشتند. البته وقتی پتسی را در لباس خانه می‌دیدی که به آن یخچال تکیه کرده و با ملاحت به دوربین لبخند می‌زند، گمان نمی‌کردی که جادوگر باشد. شبیه به هر زن خانه‌دار قشنگ دیگر بود. اما سیروس می‌گفت که حتی خود او هم گاهی یقین پیدا می‌کرد که او جادوگر است. زن بی‌اندازه نیرومندی بود که می‌توانست هر کسی را به هر کاری وادارد.

می‌گفت که از‌‌ همان قرار و مدار اول سیروس را جادو کرده بود که ازش خواستگاری کند. و می‌بینی که موفق هم شده بود. به او گفته بود که ترسی درباره اجازه دادن بابا نداشته باشد. گفته بود او را طوری جادو می‌کند که چاره‌ای جز اجازه دادن نداشته باشد. نوشته بود که، اگر بین خودمان بماند، او اولین تجربه جنسیش را با پتسی کرده بود. و باور کن که تجربه مردافکنی بود. وقتی آشنا شدند پتسی باکره نبود. کارکشته بود. اما سیروس از اینکه برای بار اول یک زن کارکشته راه و چاه را نشانش داده بود خوشحال بود. فکر کن اگر هر دوشان نمی‌توانستند سوراخ دعا را پیدا کنند چه مکافاتی می‌شد. البته انتظار داشت که من مطلب را پیش خودم نگه دارم و در این‌باره پیش بابا و مادر جون، ولی به‌خصوص پیش مادر جون، لب از لب باز نکنم. در این‌باره نمی‌بایست حتی به اسکندر هم حرفی بزنم. گو اینکه آنطور که من با اسکندر اخت بودم، یقین داشت که بهر حال باو خواهم گفت. ولی اگر به اسکندر می‌گفتم باید قسمش می‌دادم که مطلقا چیزی به مادر جون و بابا نگوید.

این بود که وقتی دیدم بابا آنقدر از خواندن نامه مات و مبهوت شده، به‌خصوص وقتیکه دستش را با نامه دراز کرد و چیزی راجع به یک «مزاح» گفت، به‌خودم گفتم نکند سیروس در آن نامه هم بند را آب داده. اما وقتی نامه را خواندم فهمیدم که این کار را نکرده، فهمیدم که برای بابا کل قضیه یک مزاح بوده. یک مزاح بد. شاید برای بابا خود سیروس یک مزاح بد بود. بعد از سیروس بابا دیگر یاد گرفت که توقع زیادی از هیچ‌کدام از بچه‌هایش نداشته باشد.

جواب نامه سیروس را داد و به او اجازه داد که با «همسر آینده‌اش» ازدواج کند، همانطور که آدم به یک مسافر اتوبوس اجازه می‌دهد که کنارش بنشیند، یعنی به یک تعارف آب حمامی یک جواب آب حمامی می‌دهد. بابا بنا را بر این می‌گذاشت که پتسی حامله است. وگرنه چه لزومی به چنین عجله‌ای بود؟ از آن پس دیگر به ندرت اسم سیروس را می‌برد. حالا دیگر اسمش شده بود «اون پسره.» و هرگز حتی کوششی نکرد که اسم پتسی را یاد بگیرد. اسم او برای همیشه «اون زنیکه» ماند. و طفلکی سیروس را بگو که نگران این بود که بابا بداند که پتسی باکره نبود. انگار که بابا اهمیتی می‌داد که پتسی چه بود یا نبود.

ادامه دارد...

«بی‌لنگر» نوشته‌ی بهمن شعله‌ور در دفتر خاک، ضمیمه‌ی ادبی رادیو زمانه: چهارشنبه‌ها و جمعه‌های هر هفته

طرح‌: رادیو زمانه

بخش‌های پیشین:

::جمعه سیزدهم ژانویه ۱۹۸۴،ساعت ۱۰ شب، بخش پنجم::

:: واترلو، آیوا، ساعت ۹ شب، بخش چهارم::
::امروز بیست و سوم فوریه ۱۹۶۷، بخش سوم ::
::بی‌لنگر، دفتر خاطرات فرهنگ، بخش دوم::
::بی‌لنگر، دفتر خاطرات فرهنگ، بخش نخست::
::سفر به قلب تاریکی، درآمد رابرت رید بر رمان بی‌لنگر::

جمعه سیزدهم ژانویه ۱۹۸۴،ساعت ۱۰ شب

Fri, 29 Jul 2011 07:32:24 +0000

رمان بی‌لنگر در رادیو زمانه به شکل داستان دنباله‌دار

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل چهارم، واترلو، آیوا، ساعت ۱۰ شب، فرهنگ - اینکه مادر جون در سالروز تولد اسکندر بمیرد اجتناب ناپذیر بود. ابنکه او در این سالروز به‌خصوص بمیرد با عقل جور در می‌آید. اینکه کلارا باید این روز را برای کردن کاری که دارد می‌کند انتخاب کرده باشد طنزآمیز است، گو اینکه هنوز اهمیت این روز را برای من نمی‌داند. با این همه هر دو جریان در ذهن من خوب با هم جفت شده‌اند.

هر کدام تحمل آن دیگری را در عین حال آسان‌تر و مشکل‌تر می‌کند. هرکدام همزمان واقعیت آن دیگری را کمتر و بیشتر می‌کند. نمی‌توانم مفهوم و مقصود نامه را کاملاً مشخص کنم. نه تنها باید به من بگوید دارد چه کار می‌کند و با چه کسی، بلکه کجا دارد این‌کار را می‌کند و چه وقت.

نامه را برمی‌دارم و آن را دوباره می‌خوانم، بیشتر برای آنکه سر خودم را گرم کنم تا اینکه مفهوم تازه‌ای در آن بیابم. من باید یاد بگیرم که سر پای خودم بایستم. من همیشه به یک نفر دیگر تکیه کرده‌ام. اول بابام، بعد جیمی، بعد جانی، بعد تو. به این دلیل باید این‌کار را بکنم. حالیت نمی‌شه؟ باید خودم را آزاد کنم. از همه. حتی از تو. به‌خصوص از تو. و دیگه برام مهم نیست به کی صدمه می‌خوره. لااقل هنوز نه. دمت گرم! اول بابام. بعد جیمی. بعد جانی. بعدش آپولوی ببر. نیمچه کلانتر شهر پشکل‌آباد آیوا. یک تیپ شکارچی با تیر و کمون. یک آپولوی محلی با ته‌ریش بور.

نمی‌فهمی چرا باید این کارو بکنم؟ ته دلم من هنوز یه دختر‌بچه شهرستانیم با یک عالمه عقده. باید از شر این عقده‌ها خلاص بشم. باید این کارو بکنم. قبول. اما چرا با این بابا؟ چرا با یه حرومزاده سه‌شی نیرز مثل این بابا؟ دقیقاً واسه اینکه یه حرومزاده سه‌شی نیرزه. می‌خواستی با یه حرومزاده مثل تو این کارو بکنم که ممکن باشه عاشقش بشم؟ و نمی‌خواد به من بگی که تو هیچوقت بغل یه سلیطه سه شی نیرز نخوابیده‌ی. یا بگم ده بیست تا؟ دمت گرم! خوب بلده چه جوری احساسات یه مردو جریحه‌دار بکنه. شیرزن باید مثل شیرزن رفتار کنه. تقدیرش اینه. اونم انقدر می‌رقصه تا دیگه جای رقصیدن براش نمونده باشه.

دیگه از این آزاد‌تر می‌خواست باشه؟ اگه در ماشین رو براش باز می‌کردی مطلقاً از ماشین پائین نمی‌اومد. خیلی ممنون! خودم بلدم در صاحاب مرده ماشین رو واسه خودم وا کنم. در وا کردن یه بهانه دیگه‌ست واسه کوچیک کردن ما زنا. شما مردا وانمود می‌کنین که ما زنارو مثل بت پرستش می‌کنین واسه اینکه بعد باهامون مثل فاحشه‌ها رفتار کنین. بانو مترادف مودبانه فاحشه‌ست. دمت گرم!

کلارا در نوزده سالگی، با موی بور بلند، مثل یک فرشته. دوستش بدار! دوستش بدار! جلویش زانو بزن. جلویش زانو بزن و سئوال نهایی را بکن. زندگیت را صرف این کن که دوستش بداری، ازش نگهداری کنی، و قدرش را بدانی. آه که چه راحت می‌توانستم دوستش بدارم و پرستشش کنم! فقط اگر این اشباح را نداشتم. آیا تقدیر من این است که همیشه عاشق چنین زیبایی و بی‌گناهی بشوم؟ و با این‌همه، رؤیای عشق و آزادی و خوشی او به کجا کشید؟ توی یک دادگاه محلی جلوی یک قاضی دهاتی به لجن کشیده شد.

جوری که سینه را جلو داد و رفت توی آن دادگاه محلی. اگه دنبال دلیل می‌گردن بهشون دلیل ارائه می‌دم. اگه می‌خوان اسم زناکاری روش بذارن، خودم اسم زناکاری روش می‌ذارم. چه قابل ستایش بود، وقتی که جلوی آن همه کاسبکار و خاله‌خانباجی اعتراف کرد بله آقای قاضی! من زناکارم! زیر لبی هم نگفت. بلکه بدون هیچ شرم و خجالتی جار زد. اگه جانی دلش می‌خواد اینو بشنوه، مهمون من. اگه اون تحمل اینو داره که اسم جاکش روش بذارن منم تحمل اینو دارم که اسم جنده روم بذارن. مگه نه اینکه شهر و زادگاه اونم هست؟ وه که چه شیرزن قابل ستایشی! آنا کارنینا بهش افتخار می‌کرد. هدا گابلر بهش افتخار می‌کرد. عمو ناتانائل بهش افتخار می‌کرد. و اگه تو انقدر منو دوست داری که می‌گی، وقتی‌ که دارم روی خودم اسم جنده می‌ذارم توی اون دادگاه شونه به شونه من وامی‌ایستی. و من آنجا ایستادم، با سر پائین افتاده و خجل، اما نه شانه به شانه او، بلکه در صف عقب، با قیافه و احساس یک آرتور دیمزدیل، نگران از اینکه نکند هر لحظه مرا به وسط دادگاه بکشانند تا همه جماعت شمائل یک غربتی زناکار را ببینند، بی‌آنکه حتی بدانم آیا به چنین جرمی می‌توانند تبعیدم کنند یا نه. و حالا هوای جهانگردی به‌سرش افتاده. یک زن دیگر که ایزابل آرچر مایه بدبختیش شده. در ارتش داوطلب شو و دور دنیا را بگرد!

آلبوم عکس‌ها را پیش رویم می‌گذارم و به عکس‌ها نگاه می‌کنم. کلارا در پنج سالگی، هم‌شکل شرلی تمپل. کلارا در هفت سالگی: کفش‌های باباش را پوشیده، یک حوله دور سرخودش پیچیده و ادای کولی‌ها را درمی‌آورد. کلارا در نه سالگی: روی شانه‌های غول‌آسای بابابزرگش ایستاده.‌‌ همان بابابزرگی که به منع مشروبات الکلی رأی داد و سر راه منزل یک جعبه آبجو از قاچاقچی ‌شناس محل خرید. کلارا در چهارده سالگی: وقتی که مثل پسر‌ها لباس می‌پوشید، با پدرش به شکار و ماهیگیری می‌رفت، با آن کمر و ران‌های ظریفش از درخت‌ها بالا می‌رفت، یک گوساله برای مسابقه انجمن روستایی شهر بزرگ می‌کرد، و در دسته آواز کلیسا می‌خواند. چه دوست داشتنی به‌نظر می‌آمد و چه مهربان و چه خوش گمان! چطور شد که انقدر از مرد‌ها بدگمان و منزجر شد؟

کلارا در پانزده سالگی: کلارای نازا. بعد از دیدن فیلمی که در آن یک دختر پانزده ساله تصور می‌کرد که هیچوقت بچه‌دار نخواهد شد، به این تصور افتاد که او هم هیچوقت بچه‌دار نخواهد شد. حالا بچه نمی‌خواهد. فکر می‌کند عادلانه نیست که تنها زن‌ها بار بچه‌دار شدن را به‌دوش بکشند. فکر می‌کند همه باید بچه‌های دیگران را به فرزندی قبول کنند، که منطق را بی‌مورد می‌کند.

کلارا در نوزده سالگی، با موی بور بلند، مثل یک فرشته. دوستش بدار! دوستش بدار! جلویش زانو بزن. جلویش زانو بزن و سئوال نهایی را بکن. زندگیت را صرف این کن که دوستش بداری، ازش نگهداری کنی، و قدرش را بدانی. آه که چه راحت می‌توانستم دوستش بدارم و پرستشش کنم! فقط اگر این اشباح را نداشتم. آیا تقدیر من این است که همیشه عاشق چنین زیبایی و بی‌گناهی بشوم؟ و با این‌همه، رؤیای عشق و آزادی و خوشی او به کجا کشید؟ توی یک دادگاه محلی جلوی یک قاضی دهاتی به لجن کشیده شد.

به نامه برمی‌گردم. شاید توضیح واضحات است که بگویم می‌خواهد حسد مرا برانگیزد. مضحک است فکر کنم می‌خواهد من پا پیش بگذارم و جلویش را بگیرم. کاری که می‌کند احتمالاً بزرگ‌تر از این حرف‌هاست. احتمالاً می‌کوشد مرا وادار کند که دوری از واقعیت را در زندگی خودم ببینم، از ابر‌ها پائین بیایم و‌‌ همان احساسی را بکنم که آدم‌های دیگر می‌کنند. می‌کوشد به من نشان دهد که او هم می‌تواند جریانات ساده زندگی روزانه مردان و زنان را در لفافه افکار فلسفی فراگیر جهانی بپوشاند، که وقتی که به اصل مطلب می‌رسیم تمام آن حرف‌ها درباره روشن‌بینی اگزیستانسیلی نمی‌تواند با احساسات انسانی ساده عشق و حسد و خیانت برابری کند. من حق ندارم رنجیده‌خاطر باشم. وقتی فرصت این‌کار را داشتم، اگر تشویقش نکردم، مسلماً کوششی هم نکردم که جلویش را بگیرم. اگر این‌کار را می‌کردم آدم دورویی بودم. و الان هم اگر سعی کنم جلویش را بگیرم آدم دورویی هستم.

اگر کلارا گفت «الان نمی‌تونم حرف بزنم. وسط یه کاری هستم. دوشنبه صبح می‌بینمت.» معنی این حرف چه خواهد بود؟ که معامله راست‌شده وجدان ندارد؟ که چوچول آب‌افتاده هم همین‌طور؟ البته که باز دارم حرف‌های مستهجن می‌زنم. چه کار دیگری از دستم برمی‌آید؟ امشب هر اتفاقی ممکن است بیفتد. اگر فردا صبح عاشق او بشود چی؟ شاید او یک نیمچه کلانتر لایشعر و بالله بیشتر نباشد. ولی اگر یک معامله داشته باشد به اندازه دسته‌خر و بداند چه جوری می‌شود به زن‌ها حال داد چی؟ اما دست‌کم در این لحظه مرا دوست دارد. هنوز هم من عشق شماره یکش هستم. می‌شنوی، نیمچه کلانتر؟ ‌ای آپولوی دهاتی! ناکس از حسادت دق کن! امشب باهاس هتک خودتو پاره کنی، در حالی‌که من می‌گیرم تخت و راحت می‌خوابم.

اما آیا راستی می‌خواهد که من این کار را بکنم؟ بخاطر خودش و بخاطر من؟ آیا دارد یک فرصت دیگر بمن می‌دهد گه جلویش را بگیرم؟ که نشان بدهم که دوستش دارم؟ نه در لفافۀ حرفهای ایده آلیستی، بلکه آنطور که یک مرد معمولی یک زن معمولی را دوست دارد. که نشان بدهم که من هم می‌توانم کسی را دوست داشته باشم، همانطور که آدم‌های معمولی کسی را دوست دارند. آیا باز هم دارد مرا امتحان می‌کند؟ تا نشانم بدهد که علیرغم همه روده درازی‌های پر آب و تابم درباره عشق ایده‌آل، من هم تنها یک عاشق حسود معمولیم که تا ترس از دست دادن معشوق پیش نیاید از خواب غفلت بیدار نمی‌شوم. مگر همین قضیه با بث (Beth) پیش نیامد؟ مگر همین قضیه با شرلی پیش نیامد؟ مگر این قضیه‌ای نیست که دارد با کلارا پیش می‌آید؟ مگر نه اینکه من هم یک عاشق حسود معمولی دیگرم؟

و اگر هستم حالا باید چه‌ کار بکنم؟ هفت‌تیرم را بردارم و بروم آنجا، خودم را جلوی نیمچه‌کلانتر دست بیندازم، همانطور که جیمی خودش را جلوی من دست انداخت؟ یا اینکه باید بهش تلفن کنم، التماسش کنم، مرگ مادر بیچاره‌ام را بهانه بکنم؟ آیا بعداً وقتی فهمید که من بهترین بهانه را داشتم که بهش تلفن کنم و جلویش را بگیرم و این کار را نکردم از من متنفر نخواهد شد؟ آیا وقتی فهمید که من امشب چه کشیدم و چه می‌کشم و با این‌همه از او کمک نخواستم از من متنفر نخواهد شد؟ آیا این ثابت نمی‌کند که من همانم که او می‌گوید، همانم که روانکاوم می‌گوید: یک خودپرست خودخواه که حاضر نیست دیگران را حتی در غم و غصه خودش شریک کند؟

نامه را دوباره مرور می‌کنم: اگر به دلیلی لازم شد با من تماس بگیری ما در اتاق ۲۱۶ «هالیدی این» هستیم. از آن لغت «ما» خوشم می‌آید. نمی‌گوید «من هستم،» بلکه «ما هستیم.» چه زیرکانه. اگر لازم شد با من صحبت کنی، مطمئنم می‌توانی شماره را از اطلاعات تلفن بگیری. و چرا لازم باشد که من با او صحبت کنم؟ چه حرفی آنقدر ضروری دارم با او بزنم که نمی‌تواند تا دوشنبه صبح به تعویق بیفتد؟ مگر اینکه بخواهم بگویم «کلارا، محض رضای خدا. مادرم مرده. سام هم احتمالاً امشب کار خودش را تمام خواهد کرد. من الان به تو احتیاج دارم. یتیمم. به این جوانی و به این یتیمی. به خاطر این هم شده این‌کار را نکن. برای رضای خدا هم شده این‌کار را نکن! به‌خاطر مادر بیچاره مرحومم که هنوز کفن و دفن نشده این‌کار را نکن! به‌خاطر من بیچاره یتیم این کار را نکن!

ولی اگر سعی کردم جلویش را بگیرم و نتوانستم آن‌وقت چی؟ چه ضربه مهلکی خواهد بود؟ اگر گفت «الان نمی‌تونم حرف بزنم. وسط یه کاری هستم. دوشنبه صبح می‌بینمت.» معنی این حرف چه خواهد بود؟ که معامله راست‌شده وجدان ندارد؟ که چوچول آب‌افتاده هم همینطور؟ البته که باز دارم حرف‌های مستهجن می‌زنم. چه کار دیگری از دستم بر می‌آید؟

به‌یادت هستم. می‌دانی که هنوز عشق من تویی. از آن لغت «هنوز» هم خوشم می‌آید. چنان نا‌مطمئن وسط جمله روی یک پا ایستاده. فوتش کنی می‌افتد. انگار که می‌گوید، الان عشق من هنوز تویی. اما تا دوشنبه صبح خدا می‌داند. امشب هر اتفاقی ممکن است بیفتد. اگر فردا صبح عاشق او بشود چی؟ شاید او یک نیمچه کلانتر لایشعر و بالله بیشتر نباشد. ولی اگر یک معامله داشته باشد به اندازه دسته‌خر و بداند چه جوری می‌شود به زن‌ها حال داد چی؟ اما دست‌کم در این لحظه مرا دوست دارد. هنوز هم من عشق شماره یکش هستم. می‌شنوی، نیمچه کلانتر؟ ‌ای آپولوی دهاتی! ناکس از حسادت دق کن! هنوزم من شماره یکم. تو حالا حالا‌ها باید زور بزنی، خیلی‌ام باید زور بزنی. امشب باهاس هتک خودتو پاره کنی، در حالی‌که من می‌گیرم تخت و راحت می‌خوابم.

به‌سلامتی تو، داشم!

به این نتیجه رسیده‌ام که نامه کلارا چیزی به‌جز یک ژست طعنه‌آمیز سانتیمانتال نیست و جواب من هم لازم نیست چیزی جز یک ژست طعنه‌آمیز سانتیمانتال باشد. برای اینکه نشان بدهم من هم می‌توانم چنین ژستی بگیرم یک سناریوی کوچک نوشته‌ام که فردا در اتاق ۲۱۶ «هالیدی‌این» روی پرده خواهد آمد. ماجرا ساعت ده صبح آغاز می‌شود، ساعتی که به تجربه من وقفه کوتاهی است بین اولین و دومین لذت صبحگاهی، زمانی که عشاق هنوز در بسترند. در این وقت در را می‌زنند و یک پسربچه یک دوجین گل سرخ، به همراه یک کارت و یک نامه، نثار بستر زناکاری می‌کند. کارت یک کارت تولد است به مناسبت تولد تازه بانو، و درون آن پیامی است از منجی ما:‌ ای زن برو و کمی بیشتر زنا کن! در درون نامه گلچینی است از ترشحات دوشیزه کلاریسا هارلو درباره بکارت و پرده ضایع‌شده، از این دست:

ای کرم ملعون
که گلبرگ بکارت را قربانی می‌کنی
و برگی را که می‌بلعی به زهر می‌آلایی.
ای آفت سهمگین،‌ ای تندباد کویر،
ای زنگار فراگیر، که میوه نوبر بهار درخشان
را نابود می‌سازی، که رنج کار را به سخره می‌گیری،
که امید و اشتیاق برزگر زحمتکش را ضایع می‌کنی!

ای بید کج نهاد که زیباترین
جامه زربفت را فاسد می‌کنی!

ای شته شکمباره که شکوفه را فدا می‌کنی
و سرخی حریر گلبرگ را به زردی یرقان بدل می‌سازی!

اگر، آن سان که دین به ما می‌آموزد، خداوندگار ما را
به اعمال نیک و بدمان داوری خواهد کرد،
ای بیچاره! شرم دارم بگویم که
هارلو هستی و هارلو خواهی ماند!

و شعر کوتاهی از خودم از این دست:

عشق من، این نه از سر حسد،
بل از سر اندوه بود: که تو
مجلس پایکوبی همگان باشی و من تنها
مهمان ناخوانده، در پشت در بسته.
من از حضور دیگران باکم نبود.
خوان کرم تو چندان بود که هیچ
یک از ما را گرسنه نمی‌گذاشت.

به سلامتی تو، داشم!

تلگراف عمو جلال و نامه کلارا را بر می‌دارم و روی دیوار، در دو طرف تابلوی الاهه‌های اضطراب‌آور، نصب می‌کنم، تا مرا از خطر پائین افتادن از هر دو طرف پشت‌بام برحذر دارند. حالا دیگر روی میز کارم چیزی به‌جز دفتر خاطرات، بطری ویسکی، و دو تا گیلاس برای من و اسکندر باقی نمانده است. یک صفحه روی گرامافون می‌گذارم و به آواز جیمی بافت گوش می‌دهم:

سرم درد می‌کنه
پاهام بو می‌دن
و عیسارم دوست ندارم.
امروز از اون روزهاست
چون دیشب از اون شب‌ها بوده.

دو تا گیلاس را برای خودم و اسکندر پر می‌کنم، می‌نشینم، به تابلوی الاهه‌های اضطراب‌آور خیره می‌شوم و سعی می‌کنم حواس پرتم را جمع کنم. می‌دانم که تا تولد اسکندر را درست و حسابی جشن نگرفته‌ام نمی‌توانم هیچ تصمیمی درباره هیچ مطلبی بگیرم. و تا آن‌وقت چنان سیاه‌مست شده‌ام که مطلقاً نمی‌توانم هیچ تصمیمی بگیرم.

تولدت مبارک، داشم! به‌سلامتی تو!

ادامه دارد...

طرح‌: رادیو زمانه

بخش‌های پیشین:

امروز، بیست و سوم فوریه ۱۹۶۷

Fri, 22 Jul 2011 07:46:58 +0000

فصل دوم رمان بی‌لنگر، ادامه‌ی دفتر خاطرات فرهنگ

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل دوم، دفتر خاطرات فرهنگ، تهران، بیست وسوم فوریه ۱۹۶۷- امروز ساعت ۹ صبح یک جیپ نظامی جلوی خانه ما ایستاد و پیرزن دوید توی اتاق بابا تا بگوید که دو نفر آمده‌اند او را ببینند. کارتشان را نمی‌دادند و اسمشان را هم نمی‌گفتند.

بابا چند دقیقه‌ای طول داد تا جواب بدهد. لابد داشت از پنجره نگاه می‌کرد ببیند چه جور آدم‌هایی هستند و چه جور ماشینی سوارند. بعد به پیرزن گفت که راه‌شان بدهد. من از پنجره اتاقم نگاه کردم و دو تا مرد لاغر بلندقد با لباس قهوه‌ای سیر و عینک آفتابی را دیدم که از پله‌ها بالا آمدند و توی اتاق مهمانخانه رفتند. به‌نظر نمی‌آمد که خبر خوشی باشد. معلوم بود که مال ساواکند. شکل‌‌ همان آدم‌هایی بودند که دو سه بار پیش‌تر آمده بودند تا با بابا دربارۀ کفن ودفن قلابی اسکندر صحبت کنند.

آیا حالا برای بابا گرفتاری پیش آمده بود؟ آیا آمده بودند بابا را دستگیر کنند؟ مگر عمو جلال نگفته بود که ماجرای اسکندر ممکن است همه‌شان را کلهمعلق کند؟ اما چرا بابا را دستگیر کنند؟ هر کاری که بهش گفته بودند کرده بود. هر چه بهش گفته بودند بگوید گفته بود. بهش گفته بودند توی روزنامه‌ها آگهی بدهد که پسرش در یک تصادف اتومبیل توی جاده چالوس کشته شده، داده بود. موافقت کرده بود که آن تشییع جنازه قلابی را راه بیندازد و بگذارد که یک تابوت خالی را با دستک و دنبک و با حضور کلیه خبرگزاری‌ها دفن کنند. یک کلمه در این‌باره حرفی به کسی نزده بود، حتی به مادر جون. پس چه دلیلی داشت که حالا بیایند و دستگیرش کنند؟ خونم به جوش آمده بود، ولی کاری از دستم برنمی‌آمد.

بابا با ربدوشامبر به دیدنشان رفت. رسم بابا این نبود که با ربدوشامبر کسی را بپذیرد، به‌خصوص که غریبه باشند. اما رسم هم نبود که غریبه‌ها، با جیپ نظامی، سرزده، ساعت نه صبح روز جمعه به دیدنش بیایند. بخصوص حالا که دیگر در محاکمه‌های دیوان عالی کشور حاضر نمی‌شد و به وزارت دادگستری هم مشکل سر می‌زد. مسلماً نیامده بودند که وادارش کنند از ریاست دیوان عالی کشور استعفا بدهد. بابا دیگر پست را نمی‌خواست. سعی کرده بود استعفا بدهد و وزیر دادگستری بهش گفته بود که بنا بر منویات اعلیحضرت همایونی لازم بود که در پستش بماند. وزیر گفته بود که اگر حالا استعفا می‌داد ممکن بود این شبهه پیش بیاید که ناراضی است. استعفای او ممکن بود باعث شود که مردم شایعات دروغ مرگ پسرش را باور کنند، شایعات عجیب و غریب و مضحکی که روزنامه‌های غیر قانونی تروریستی به‌راه انداخته بودند و تبلیغات کمونیستی بین‌المللی در خارج از کشور به آن‌ها دامن می‌زد.

وزیر بالای منبر رفته بود که، بعله، حالا بی. بی. سی هم دستش به این روزنامه‌های غیر قانونی مفتضح رسیده و وزارت خارجه منتهای تلاش را کرده که این شایعات را در نطفه خفه کند. بگذر از آن دلقک‌هایی که اسم خودشان را سازمان عفو بین‌المللی و از این اراجیف گذاشنه‌اند، که کمونیست‌ها و سوسیالیست‌ها توشان نفوذ کرده‌اند و حالا می‌خواهند در امور داخلی کشور ما مداخله کنند و از هیچ کوششی برای حمله به دولت اعلیحضرت همایونی دریغ نمی‌کنند. خیلی ممنون، ما احتیاج نداریم که این فضول‌باشی‌ها در امور داخلی ما مداخله کنند. ما سیستم خودمان را داریم که یکی از بهترین سیستم‌های دنیاست و خیلی هم خوب کار می‌کند. فکرش را بکنید که چنین شایعاتی چه داستان پرآب و تابی برای این‌ها می‌شود: پسر رئیس دیوان عالی کشور و غیره و ذالک. به هر وسیله‌ای متشبث می‌شوند که ما را بدنام کنند، که ما را به‌صورت یک مشت وحشی بیابانی ترسیم کنند.

بابا به موافقت با اراجیف وزیر سرش را بره‌وار تکان داده بود و قبول کرده بود که در پستش بماند، به‌شرط آنکه کسی کار رسمی از او انتظار نداشته باشد، تا روز مرگش، که جداً آرزو می‌کرد چیزی به آن نمانده باشد. وزیر گفته بود «چه حرف‌ها؟ از زندگی رئیس دیوان عالی کشور دست کم بیست سال دیگر باقی مانده.» و بابا گفته بود «چه زندگی‌ای؟» و وزیر خفقان گرفته بود. اگر حالا می‌خواستند بابا استعفا بدهد این دو تا بوزینه را نمی‌فرستادند. وزیر با پای خودش می‌آمد. این‌ها دو تا پادو ساواک بیشتر نبودند. یک مشت کثافت‌کاری دیگر برای بابا داشتند که بکند. لابد ناچار می‌شد یک مشت آگهی دیگر توی روزنامه‌ها بدهد که شایعات جدید درباره اسکندر را انکار کنند. شاید آمده بودند به بابا اخطار کنند که مصاحبه‌ای با خبرنگارهای خارجی نکند.

وقتی بابا تو رفت من دویدم توی راهرو و پشت در بسته فالگوش ایستادم. اولش سلام و تعارفات معمولی بود ولی بعد صحبتشان به پچ و پچ نارسایی تبدیل شد که قابل فهم نبود. بعد یکهو فریاد برآشفتۀ بابا بلند شد که: «اون بچه شونزده سال بیشتر نداره!» پس دعوا سر لحاف ملا بود. دنبال من آمده بودند، نه دنبال بابا. دوباره شروع به پچ و پچ کردند. من به اتاق خودم دویدم. فکر کردم که بابا به‌زودی به‌دنبال من خواهد آمد و نمی‌خواستم بداند که پشت در فالگوش ایستاده‌ام. وقتی صدای باز شدن در اتاق مهمانخانه را شنیدم رفتم توی رختخواب، یک کتاب دستم گرفتم و وانمود کردم که مشغول خواندنم.

بابا آهسته در زد و تو آمد. سعی داشت خودش را آسوده‌خاطر و بی‌خیال نشان بدهد. یک مشت حرف عادی زد. پرسید آیا تازه از خواب بلند شده‌ام. آیا دیشب خوب خوابیده بودم. چی دارم می‌خوانم؟ بعد خیلی جدی شد و چهره‌اش کاملاً برآشفت. سئوال‌های زیادی کرد. آیا راجع به اسکندر با کسی حرف زده بودم؟ آیا چیزی راجع به این مطلب به مادرجون گفته بودم؟ آیا از گروهی به نام عفو بین‌المللی چیزی می‌دانستم؟ آیا کسی با من درباره بی‌ بی سی صحبتی کرده بود؟ آیا چیزی درباره اسکندر و دوستانش بود که می‌دانستم و به او نگفته بودم؟ آیا راجع به آدمی که روزنامه را زیر در باغ گذاشته بود به کسی چیزی گفته بودم؟ آیا هیچ‌وقت اسمش را یاد گرفته بودم؟ آیا او را دوباره دیده بودم؟ با هر سئوال صدایش کمی نگران‌تر می‌شد و لحنش مبرم‌تر. بعد از آنکه به تمام سئوال‌هایش جواب منفی داده بودم دست‌هایش را با نومیدی به آسمان بلند کرد.

گفت «پاشو لباستو بپوش! دو تا بوزینه ساواک اون بیرونن. می‌خوان ببرنت برای بازجوئی. احتمالاً سئوال‌های زیادی درباره اسکندر و دوستاش ازت خواهند کرد. احتمالاً عکس‌های زیادی بهت نشون خواهند داد و خواهند پرسید که هیچ کدومشون را می‌شناسی یا نه. هر چی می‌دونی بهشون بگو. هرچی می‌خوان بدونن بهشون بگو. هر کاری بهت گفتن بکن. اینا قاتلن، پسرم! از قاتل هم بدترن! پست‌ترین موجودات روی زمینن! لازم نیست من اینو بهت بگم. خودت می‌دونی. خودت می‌دونی چی به‌سر اسکندر آوردن.»

اشک از چشم‌هایش سرازیر بود. از رختخواب بیرون پریدم و بغلش کردم. من هم داشتم گریه می‌کردم و او مو‌هایم را نوازش می‌کرد. گفت «قول بده درست همون کاری روکه گفتم می‌کنی.» بهش قول دادم.
پرسیدم «چیزی راجع به اونی که روزنامه رو زیر در گذاشت بهشون گفتین؟»

گفت «نه. چطور مگه؟»
گفتم «اگه عکس اون می‌ون عکسایی باشه که بهم نشون می‌دن می‌شه بهشون چیزی نگم؟»
گفت «بذار امیدوار باشیم که قیافه‌شو فراموش کرده‌ی. پسرم این آدم‌ها راه و روش‌هایی دارن که آدم رو وادار کنن چیزایی رو بگه که نمی‌خواد بگه. راه و روش‌هایی دارن، پسرم. پست‌ترین موجودات روی زمینن. وقتی من جوون بودم بهشون برخوردم. وقتی جوون بودم صابونشون به تنم خورد. می‌دونی، همیشه که من رئیس دیوان عالی کشور نبودم. اما من شهامت اسکندر رو نداشتم، سرسختی اونو نداشتم. نمی‌تونم بگم که بهش افتخار نمی‌کنم. اما کاش جون خودشو نجات داده بود. اگه نه به‌خاطر خودش، لااقل به‌خاطر من، به‌خاطر تو.»

از خودم پرسیدم بابا به من چه می‌گوید. او هم در جوانیش انقلابی بود؟ او هم زندانی شده بود، شکنجه شده بود، و بالاخره مقر آمده بود؟ آیا این قیمتی بود که برای رئیس دیوان عالی کشور شدن پرداخته بود،‌‌ همان طور که عمو جلال رنگ عوض کرده بود و وزیر شده بود؟

بابا آغوشش را باز کرد و گفت «پسرم، قولی که به من دادی یادت نره.» هیچ نشانی از اشک در چهره‌اش نبود. من قولم را تکرار کردم. «حالا هم اشکاتو پاک کن. پیش اون کفتارا ترس از خودت نشون نده. بهت نمی‌گم که قهرمان‌بازی در بیار. نمی‌خوام یه قهرمان مرده دیگه به‌جای پسر داشته باشم. اما ترس هم از خودت نشون نده.» بابا آنجا ایستاد تا من کت و شلوارم را پوشیدم. ازش پرسیدم کراوات بزنم یا نه. گفت «نه. همینجوری خوبه. فقط هر کاری رو که بهت گفتن بکن. باهاشون جر و بحث نکن. اگه بهت اهانت کردن یا تحقیرت کردن با بردباری تحمل کن. این آدم‌ها شرم و حیا ندارن. اینو یادت باشه.»
وقتی داشتند مرا از توی جاده شنی باغ به‌طرف جیپ می‌بردند بابا از پشت سر داد زد «یادتون باشه شونزده سال بیشتر نداره و هیچی هم نمی‌دونه!» از قدرتی که در لحن صدایش بود حیرت کردم. نشانی از ناتوانی، ترس یا اندوه در صدایش نبود. رئیس بی‌چون و چرای دیوان عالی کشور بود. آیا داشت خالی می‌بست؟ یا اینکه داشت تهدیدشان می‌کرد؟ تا بدانند که نمی‌توانند یک‌بار دیگر چنان معامله‌ای با او بکنند، که نمی‌توانند کاری را که با اسکندر کرده بودند با من هم بکنند.

یکی از دو نفر سرش را کمی بر گرداند و داد زد «کاریش نمی‌کنن، جناب رئیس! چند تا سئوال ازش می‌کنن و بس. قول بهتون می‌دم.»

من را عقب جیپ نشاندند و راه تهران را در پیش گرفتیم. از محمودیه که گذشتیم ناگهان ماشین وسط بر و بیابان توقف کرد. مرا از جیپ بیرون آوردند و بردند توی یک پاترول سیاه که ظاهراً تمام مدت دنبالمان کرده بود. دو تا مرد دیگر با عینک آفتابی توی پاترول نشسته بودند. مرا میان خودشان نشاندند. وقتی گفتند که می‌خواهند چشم‌هایم را ببندند کمی ترس ورم داشت. یاد حرف بابا افتادم که می‌گفت این‌ها قاتلند. اما یادم بود که گفته بود از خودم ترس نشان ندهم.

رابرت رید: «بی‌لنگر» به بهترین معنای کلمه رمانی است راست‌گرا (رئالیست) و در عین حال نمادین (سمبولیک). حماسه‌ی ملتی‌ست در لحظه‌ای تاریک از تاریخ خود؛ همچنان که حماسه‌ی خانواده‌ای در ژرف‌ترین بحران خود. رمانی است که سر و کارش با مفهوم نهایی ارزش‌هاست، ارزش برای شخص همچنان که ارزش برای جامعه‌ی بشری، که در آن میل غریزی شخص برای زنده ماندن با اسارت بشری و تعهدات خانوادگی و اجتماعی او در نبرد است.

حالا دیگر چشمم جائی را نمی‌دید. بوی دو نفری را که کنارم نشسته بودند می‌شنیدم. بوی بدی داشتند. از خودم می‌پرسیدم آیا این‌ها همان‌هایی هستند که اسکندر را دستگیر کرده بودند. با این تفاوت که یقیناً اسکندر اینطور بره‌وار دنبالشان نرفته بود. حتماً پیش از اینکه بتوانند دستگیرش کنند او را با تیر زده بودند. حتماً، حتی با قل و زنجیر، ناچار شده بودند تا توی پاترول خرکشش کنند. ناگهان تنفر شدیدی نسبت به این آدم‌ها احساس کردم.

مرا تنگ میان خودشان انداخته بودند. هرچه هم که خودم را کوچک‌تر می‌کردم باز پا‌هایشان را به پا‌هایم فشار می‌دادند. خیلی احساس ناراحتی می‌کردم. یکیشان، نفر دست‌ چپی، چند لحظه‌ای دستش را روی ران من گذاشت و بعد آن را برداشت. احساس انزجار کردم. وقتی دستش را برداشت نفس راحتی کشیدم. بعد دوباره همین کار را کرد و گذاشت که دستش همانجا بماند. تنم از چندش مورمور شد. به‌یاد حرف بابا افتادم که می‌گفت «این‌ها پست‌ترین موجودات روی زمین.» همچنین یادم آمد که گفته بود اگر به‌هم اهانت کردند یا خواستند تحقیرم کنند آن را با بردباری تحمل کنم. ممکن بود منظورش این باشد؟

یاد داستان‌هایی افتادم که از اسکندر و دوستانش دربارۀ کارهای بسیار زشتی که با زندانیان سیاسی می‌کردند شنیده بودم. داستان‌هایی بود از استعمال بطری و باتون. داستان‌هایی بود از تجاوز به زنان و نوجوانان. حتی داستانی بود از خرسی که ساواک تربیت کرده بود که به زن‌ها تجاوز کند. آیا این‌ها همجنس‌باز‌هاشان بودند؟ آیا خیال داشتند به‌من تجاوز کنند؟ آیا منظور بابا از تحمل تحقیرشان این بود؟ آیا پیش از شکنجه به اسکندر تجاوز کرده بودند؟ آیا بطری به او استعمال کرده بودند؟ آیا دلیل گریه بابا کاری بود که می‌ترسید با من بکنند، نه کاری که با اسکندر کرده بودند؟ اگر دست من بود، ترجیح می‌دادم شکنجه‌ام بدهند تا اینکه بهم تجاوز کنند. شکنجه را می‌توانستم تحمل کنم. مگر بابا نگفت که به اسکندر افتخار می‌کند. اما تجاوز را نمی‌توانستم تحمل کنم. خیلی خجالت می‌کشیدم. از ته دل از این آدم‌ها منزجر شدم. بابا حق داشت. این‌ها پست‌ترین موجودات روی زمین بودند.

ماشین پیچید توی یک کوچه و بعد توی جائی که احتمالاً یک گاراژ زیر زمینی بود. صدای باز شدن یک در اتوماتیک گاراژ و بسته شدن آن را پشت سرمان شنیدم. مرا از یک پلکان پائین بردند و چشم بسته یک جا ایستاندند. آیا حالا بهم خیره شده بودند؟ داشتند سبک سنگینم می‌کردند؟ نگاه می‌کردند ببینند می‌لرزم یا نه؟ دقیقاً‌‌ همان کاری را می‌کردم که بابا گفته بود. سعی نمی‌کردم قهرمان‌بازی دربیاورم، ولی از خودم ترس هم نشان نمی‌دادم. گرچه ترس ورم داشته بود. خیلی هم ترس ورم داشته بود.
بالاخره چشم‌هایم را باز کردند. وسط یک تالار تاریک بی‌در و پنجره، یا بهتر می‌شد گفت یک زیرزمین بزرگ، ایستاده بودم. تابش خیره‌کننده نور یک چراغ قوی روی یک میز چهره مردی را که پشت میز نشسته بود می‌پوشاند. پا‌هایش را روی میز گذاشته بود و ظاهراً داشت سیگار می‌کشید. سه تا میز دیگر در گوشه‌های دیگر تالار بود و در کنار هر کدام می‌شد سایه محو کسی را که در تاریکی ایستاده بود دید. به‌نظر می‌رسید که مردی که پشت نور چراغ نشسته بود و پا‌هایش روی میز بود اونیفرم نظامی به تن داشت. داد زد «بشین!» صدای خشن و دورگه‌ای داشت. نگاه کردم و دیدم که یک صندلی پشت پایم است. روی آن نشستم.

دوباره داد زد «اسمت چیه؟» یقین کردم که افسر ارتش است. مثل آن‌ها پارس می‌کرد.
گفتم «فرهنگ شادزاد.»
از لحن محجوب و محتاط صدای خودم تعجب کردم. خیال داشتم با صدایی بلند و رسا حرف بزنم، مثل بابا، وقتی داد زد «یادتون باشه شونزده سال بیشتر نداره و هیچی هم نمی‌دونه!» اما صدایم حقیر و هراسان درآمده بود. طول تالار را بد حساب کرده بودم.
دوباره داد زد «صداتو نمی‌شنوم.»
دوباره اسمم را به صدای بلند‌تر تکرار کردم واین‌بار سعی کردم آنقدر محجوب نباشم.
گفت «حالا بهتر شد. می‌دونی کجائی؟»
گفتم «نه.»
عربده کشید «چی؟»
گفتم «نه، قربان.» آیا می‌خواست مرا بترساند؟ خوب، موفق شده بود. خیال نداشتم بگویم «قربان،» ولی گفته بودم.
گفت «بهتر شد. یعنی می‌خوای بگی بابات بهت نگفت کجا داری می‌ری؟»
«گفت می‌رم برای بازپرسی.»
«بازپرسی توسط کی؟ اداره تخلیه فاضل‌آب؟»
«گمانم گفت ساواک.»
«این شد یه حرفی. بازپرسی درباره چی؟»
«خودشم نمی‌دونست. فکر می‌کرد ممکنه ارتباطی با برادرم اسکندر داشته باشه.»
«پس جریان برادرت رو می‌دونی؟ بابات دیگه بهت چی گفت؟»
«گفت هر کاری می‌گین بکنم، به همه سئوالاتون جواب درست بدم، و هر چی رو که می‌دونم راست و پوست‌کنده بهتون بگم.»
«بابات آدم عاقلیه. می‌بینم که اعلیحضرت همایونی آدم عاقلی رو رئیس دیوان عالی کشور کرده.» دور و ور خود به آدم‌هایی که در تاریکی ایستاده بودند نگاه کرد و واضح بود که دارد طعنه می‌زند. «و تو هم اون کاری رو که بابات گفت می‌کنی؟»
گفتم «بله، قربان!»
گفت «باریک‌الله پسر خوب! تو همیشه به حرف بابات گوش می‌دی؟»
گفتم «بله، قربان!»
گفت «احسن! پسر خوبی هستی. فکر نمی‌کنم هیچ مشکلی با تو داشته باشیم.»
همانطور که از پشت میزش بلند می‌شد، خطاب به چهره‌هایی که در تاریکی پنهان بودند گفت «آقایون، یه پسر خوب اینجا داریم. فکر نمی‌کنم هیچ جور مشکلی باهاش داشته باشیم. همه چی رو راست و پوست کنده به ما می‌گه و هر چی رم که می‌دونه به ما می‌گه.»

به‌طرفم که می‌آمد دیدم که یک سرهنگ دوم ارتش است. یقه‌اش باز بود و کراوات نداشت. سه نفر مرد گوشه‌های تاریک همزمان و همگام با او داشتند به من نزدیک می‌شدند. آن‌ها اونیفرم به تن نداشتند و کراوات هم نزده بودند. احساس کردم اتاق دارد به من تنگ می‌شود. سرهنگ یک سبیل چخماخی طویل به‌شکل دستۀ دوچرخه داشت که دو نوکش را به‌طرف بالا تاب داده بود، که به چهرۀ موذیش ظاهری شیطانی‌تر می‌داد. با چشمانی از خودراضی و هرزه به من نگاه می‌کرد. در حالی که به‌آرامی لپ مرا وشگون می‌گرفت از آن‌های دیگر پرسید «خوب پسری نیست؟» چندشم شد. آن‌های دیگر لبخند‌زنان سر تکان دادند.

یکیشان گفت «خوشگلم هست.» من نگاهی بهش انداختم. موی روغن‌زده براقی داشت، با لبخندی کثیف و سبیلی کلفت. چهار دندان طلا در وسط دهانش، دو تا بالا دو تا پایین، به لبخندش ظاهری شوم‌تر می‌داد. در‌‌ همان حال که داشتم چهره‌اش را بررسی می‌کردم دهانش با خنده‌ای وقیح‌تر کمی باز‌تر شد و چشمکی شهوت آمیز به من زد. من بی‌اختیار، گویی با نفرت، از او رو برگرداندم و به دو نفر دیگر نگاه کردم. یکیشان موی سرش را مثل گروهبان‌های ارتش کوتاه زده بود و دندان افتاده جلویش مثل سوراخی در وسط لبخندش بود. سومی لبخند نمی‌زد. از قیافه‌اش تنها بدجنسی می‌بارید. یاد حرف بابا افتادم: «این‌ها پست‌ترین موجودات روی زمینن.» او هم این قیافه‌ها را دیده بود؟ آیا با این چهره‌ها بود که اسکندر آخرین روزهای زندگیش را در یک تنگنا گذرانده بود؟ چقدر احساس تنهایی کرده بود!

احساس می‌کردم دارم در چیزی با اسکندر سهیم می‌شوم. دانستن اینکه اسکندر هم پیش از من زمانی را در اینجا سر کرده بود تنهائی و ترسم را کمتر کرد. فکر نمی‌کردم عرصه را به‌سختی اسکندر به من تنگ کنند. من شانزده سال بیشتر نداشتم، هیچ چیز نمی‌دانستم، و هیچ کاری هم نکرده بودم. اما آیا این کافی بود؟ آیا حتی حرف مرا باور می‌کردند؟
سرهنگ گفت «پس تو از داستان برادرت خبر داری؟» و یک مشت دود سیگار در صورتم پف کرد. پای راستش را گذاشته بود روی یک صندلی که یکی از آن‌ها با چابکی برایش پیش کشیده بود. معلوم بود که درجه‌اش خیلی بالا‌تر از آنهاست. بقیه لابد گروهبانی استواری چیزی بیشتر نبودند. «از برادرت چی می‌دونی؟»
گفتم «خیلی کم. می‌دونم که مرده.»
پرسید «چه جوری مرد، پسرم؟»
احساس چندش کردم. کاش بهم» پسرم «نمی‌گفت. بابا به من» پسرم «می‌گفت و خیلی خوشم می‌آمد که مرا اینطور خطاب کند. احساس کردم این مرد دارد این کلمات را برای همیشه برای من کثیف می‌کند.
گفتم «توی یک تصادف اتومبیل مرد.»
هر چهار نفر با هم خندیدند، خنده‌ای طولانی و زشت و زننده. خندۀ سرهنگ از همه طولانی‌تر بود، و آهسته و به‌تدریج خاموش شد. گوئی که همه‌شان با اسکندر آشنائی نزدیک و مرموزی داشتند. آیا لپ‌های اسکندر را هم همینطور وشگون گرفته بود؟ آیا او را هم «پسرم» خطاب کرده بود؟ ناگهان همۀ ترسم ریخت. حالا تنها دلم می‌خواست گریه کنم. اما اگر گریه می‌کردم، اگر یک قطره اشک به چشمم می‌آمد، این‌ها آن را به نشانۀ ترس می‌گرفتند. این‌ها آدم‌هایی نبودند که بدانند اشک اندوه یا عشق چیست. این کمک کرد که عزمم را جزم کنم. حالا دیگر حریفشان بودم. حالا دیگر حریف هر کسی بودم. می‌توانستم هر بلائی را که به‌سرم بیاورند تحمل کنم.
سرهنگ پرسید «اینو کی بهت گفت؟»
گفتم «بابام.»
گفت «البته که بابات اینو بهت گفت. رئیس دیوان عالی کشور! بابات خیلی عقل به‌خرج داد که اینو بهت گفت. روبه آن سه نفر دیگر گفت «بچه‌ها فکر نمی‌کنین که رئیس دیوان عالی کشور خیلی عقل به‌خرج داد؟» آن‌ها خنده‌ای نخودی کردند. من نگاه‌شان کردم. حالا همه‌شان داشتند با لبخندی هرزه به من نگاه می‌کردند. دندان طلائیه باز به من چشمکی شهوت‌آمیز زد. همین نگاه کردن بهش پر از نفرتم می‌کرد.
«وقت کفن و دفن جسد برادرتو دیدی؟»
گفتم «نه.»
سرهنگ پرسید «چرا نه؟»
گفتم «جسدی نبود؟»
دوباره پرسید «چطور؟»
گفتم «توی تصادف جسد آنقدر درب و داغون شده بود و سوخته بود که قابل شناسائی نبود.»
دوباره پرسید «اینو کی بهت گفت؟»
گفتم «بابام.»
گفت «بابات، البته. جناب ریاست دیوان کشور!»
به‌خودم گفتم نکند دنبال بابا هستند. آیا می‌خواستند گزکی از او بگیرند تا او را هم بکشند بیاورند اینجا؟ آیا می‌خواستند حرفی از من بکشند که بهانه لازم را به دستشان بدهد؟ حتم داشتم که محال بود در این کار موفق شوند. مگر اینکه می‌توانستند با نیرنگی حرفی از من بکشند. به‌خاطر بابا هم شده بود حالا باید دست و پای خودم را جمع می‌کردم.
«حقیقت داره، پسرم. برادرت خیلی صدمه دیده بود. به عمل‌های جراحی متعددی احتیاج داشت. این آقایون دکترهایی هستند که عملش کردن. اینا متخصصین ما هستن. بذار بهت معرفی شون کنم. این آقا دکتر فرزانه.» با انگشتش به مرد دندان طلائی اشاره کرد، که تند و فرز دوباره لبخند و چشمکی به من زد. «این آقا دکتر منوچهریانه.» با دستش مردی را که دندان جلویش افتاده بود نشان داد. «و این آقا دکتر عزیزیه.»

پس این‌ها کسانی بودند که اسکندر را تا دم مرگ شکنجه داده بودند. از اسکندر شنیده بودم که شکنجه‌گران ساواک اسم دکتر روی خودشان می‌گذاشتند. به قربانیانشان می‌گفتند که آن‌ها بیمارند و این‌ها دارند با این روش‌ها بیماری‌هایشان را شفا می‌دهند. تعجب کردم که حالا به‌جای خشم و کینه احساس قدر‌شناسی می‌کردم. احساس می‌کردم به من لطفی کرده‌اند تا مرا در روز‌ها و لحظه‌های آخر زندگی اسکندر سهیم کنند. وقتی که سرهنگ مرد‌ها را معرفی می‌کرد حال آدمی را داشتم که به آخرین یادگارهای عزیزانش نگاه می‌کند. گوئی کسی داشت می‌گفت: این رختخوابی بود که در آن می‌خوابید. این پنجره‌ای بود که از آن برای آخرین بار به بیرون نگاه کرد. این اتاقی بود که در آن برای آخرین بار احساس بی‌کسی و بی‌پناهی کرد.

از میان خاطرات فرهنگ، پیش از مهاجرت به آمریکا: ... حالا نشانی از دلسوزی واقعی در لحن صدایش بود. آیا تصورکردنی بود که این آدم در آن لحظه به‌راستی با من احساس همدردی می‌کرد، که شرح تمامی آن جزئیات خونین به‌خاطر آن نبود که او از زجر دادن یک پسر شانزده ساله لذت می‌برد، بلکه به‌خاطر آن بود که او ترجیح می‌داد که مرا با به‌حال تهوع انداختن به حرف بیاورد تا با شکنجه دادن؟ آیا او چنان با حرفه‌اش خو گرفته بود که دیگر درد قربانیانش را احساس نمی‌کرد؟ یا اینکه می‌شد تصور کرد که او باور داشت که با تحمیل کردن آن شکنجه‌های دردناک به قربانیانش به بخش بزرگ‌تری از جامعه خدمت می‌کرد، همان‌طور که مأمورین تفتیش عقاید کلیسا بدن مرتدین را می‌سوزاندند تا روحشان را نجات دهند؟ آیا می‌بایست که من از او سپاسگزار باشم که، گر چه می‌توانست، شخصاً به اسکندر تجاوز نکرده بود و او را شکنجه نداده بود؟ آیا ممکن بود که او هم پسری شانزده ساله داشت و او را «پسرم» خطاب می‌کرد؟

سرهنگ پرسید «دلت می‌خواد این دکترا گزارشی از عمل‌های جراحیشون روی برادرت بهت بدن؟»
با تعجب بسیار احساس کردم دلم می‌خواهد جزئیات آنچه را که به‌سر اسکندر آورده بودند بشنوم، هر چقدر هم که می‌خواست دردناک باشد. می‌خواستم در درد و تنهایی و ترس او در آخرین لحظات زندگیش سهیم شوم. می‌خواستم بدانم شایعاتی که شنیده بودم، مطلبی که در آن روزنامه مخفی چاپ شده بود، راست است یا نه. نیاز داشتم بدانم.

گفتم «بله. خیلی ممنون می‌شم.» می‌ترسیدم که فقط دارند سر‌به‌سرم می‌گذارند، می‌ترسیدم که این‌کار را نکنند، که خیلی از این کار شرم کنند، گو اینکه حالا دیگر احساس می‌کردم که هدفشان ترساندن من است، تا به سئوال‌هایشان جواب راست بدهم، تا از نظر ذهنی و روحی چنان ترسیده باشم که جرأت دروغ گفتن نداشته باشم.

هر چهار تا خندیدند.

سرهنگ گفت «خوشم اومد. راستی که این بچه معصوم و ساده است. ممنون می‌شه که داستان برادرشو براش بگیم. خب، پس معطل چی هستین؟ ده بذارین ممنونش کنیم!»
حالا می‌دانستم که همه چیز را برایم خواهند گفت، نه برای اینکه مرا بترسانند، بلکه برای اینکه به کار خود می‌نازینند. هیچ باکی نبود که این آدم‌ها احساس شرم بکنند. بابا حق داشت. این‌ها بوئی از شرم و خجالت نبرده بودند.

سرهنگ حرفش را دنبال کرد « اول خیلی گشنه و تشنه‌اش بود.» ظاهراً بیش از آن از گفتن داستان لذت می‌برد که دیگران را درآن لذت سهیم کند. یا شاید در آن گروه او تنها نفری بود که می‌توانست یک جمله سر هم کند. بقیه شاید تنها می‌توانستند خنده‌نخودی بکنند، لبخند و چشمک بزنند، تجاوز جنسی بکنند، و شکنجه بدهند. «نه می‌تونست غذا بخوره نه آب. سه روز بود که نتونسته بود نه غذا بخوره نه آب.» پس اینجاش راست بود. اول گشنه و تشنه نگهش داشته بودند.

«بد جوری خورد و خمیر شده بود، درب و داغون شده بود. نمی‌تونستیم از راه دهن بهش غذا بدیم. دهنش کج و کوله شده بود، آرواره‌ش شیکسته بود، دندوناش خورد شده بود. اینه که ناچار بودیم با لوله بهش غذا بدیم. از راه رگ نمی‌تونستیم بهش غذا بدیم چون نمی‌تونستیم رگاشو پیدا کنیم. این بود که ناچار شدیم از راه مقعد تغذیه‌ش کنیم. این دکتر فرزان اینجا متخصص مقعدی ماست. مسئول این کار اون بود. روزی سه چهار وعده با لوله بهش غذا می‌داد. در کار تغذیه از راه مقعد خبره است. بیشترین تجربه و بهترین وسیله رو داره. مگه نیست بچه‌ها؟» باز همه‌شان‌‌ همان خنده زشت و زننده را کردند.
پس آنجاش هم درست بود. بعد از شکستن آرواره و خرد کردن دندان‌هایش بار‌ها به او تجاوز کرده بودند. طفلک اسکندر. دیگر از بابت خودم ترسی نداشتم. حالا می‌توانستم هر چیزی را تحمل کنم. به مرد دندان‌طلائی نگاه کردم. دوباره لبخند و چشمکی بهم زد. اشتیاق زیادی داشتم که توی صورتش تف کنم، درست توی اون چشم چشمک‌زنش. ولی جلوی خودم را گرفتم. نمی‌خواستم داستان را قطع کنم. نمی‌خواستم بهانه‌ای به‌دستشان بدهم که دنبالش را نگیرند. هیچ خبر نداشتند که چقدر دارند مرا از خودشان ممنون می‌کنند. هیچ خبر نداشتند که تا چه اندازه دانستن آن جزئیات درباره اسکندر برای من ارزش دارد، هر چه هم که کارشان ننگین بود. می‌خواستم همه‌اش را بشنوم. در همان حال که داشتم چهره مردک را بررسی می‌کردم یک چشمک دیگر به من زد. شکی نداشتم که آماده بود تا به محض اینکه سرهنگ چراغ سبز نشان بدهد با من هم‌‌ همان ماجرا را تکرار کند. من چه احمق بودم که خیال می‌کردم نمی‌توانند با من آن کار‌ها را بکنند، چون که من کاری نکرده بودم. اسکندر هم کاری نکرده بود. هیچ کاری نکرده بود که مستحق این حیوان‌ها باشد.

سرهنگ حرفش را دنبال کرد: «بین وعده‌های تغذیه با لوله ناچار بودیم که با بطری بهش غذا بدیم.» پس بطری هم استعمال کرده بودند. تمام داستان‌هایی که از اسکندر و دوستانش شنیده بودم راست بود. در روزنامه‌ای خوانده بودم که مبتکر این روش شکنجه ترک‌های عثمانی بودند، که با زندانی‌های سرب بطری استعمال می‌کردند. «ناچار بودیم بطری رو، بین وعده‌های تغذیه با لوله، همونجا نگه داریم تا دهنه زخم به هم نیاد. این دکتر منوچهریان متخصص تغذیه با بطریه.» با دستش مرد با دندان افتاده را نشان داد، که لبخند بیمارگونه‌ای زد، گوئی بچه مدرسه‌ای است که برای خط خوبش تقدیرش کرده‌اند.

«وقتی تمام این معالجه‌ها درمانش نکرد ناچار شدیم الکتروشوک به‌کار ببریم، به بیضه‌ها.» ستون فقراتم تیر کشید و پلک‌هایم شروع به پریدن کرد. یاد خواب خرچنگ‌ها افتادم. «این دکتر عزیزی دارای بورد تخصصی در الکتروشوکه.»

فرهنگ، راوی رمان «بی‌لنگر»: این رختخوابی بود که [اسکندر] در آن می‌خوابید. این پنجره‌ای بود که از آن برای آخرین بار به بیرون نگاه کرد. این اتاقی بود که در آن برای آخرین بار احساس بی‌کسی و بی‌پناهی کرد.
سرهنگ پرسید «دلت می‌خواد این دکترا گزارشی از عمل‌های جراحیشون روی برادرت بهت بدن؟»
با تعجب بسیار احساس کردم دلم می‌خواهد جزئیات آنچه را که به‌سر اسکندر آورده بودند بشنوم، هر چقدر هم که می‌خواست دردناک باشد. می‌خواستم در درد و تنهایی و ترس او در آخرین لحظات زندگیش سهیم شوم. می‌خواستم بدانم شایعاتی که شنیده بودم، مطلبی که در آن روزنامه مخفی چاپ شده بود، راست است یا نه. نیاز داشتم بدانم.

«وقتی این هم درد بیمار رو دوا نکرد به درمان با سیگار متوسل شدیم. می‌دونی این درمان چیه؟ نمی‌دونی؟ خیلی ساده است. اینجا چون ما زیرسیگاری نداریم گاهی از بدن مریض برای خاموش کردن سیگارامون استفاده می‌کنیم. کلی سوراخ توی تن مریض می‌کنه، اما سوراخ‌هاش نه خیلی بزرگه نه خیلی عمیق. اما خوشگل نیستن، مثل چاله چولۀ کریه آبله میمونن. »

سرهنگ حرفش را قطع کرد و به بررسی چهره من پرداخت، تا اثر حرف‌هایش را ببیند. این اولین توضیحی بود که داده بود که در لفافه زبان و اصطلاحات پزشکی مشکوک بیان نشده بود، که معنایش را هر ابلهی درک می‌کرد. می‌خواست مطمئن شود که گوشم با او بوده، که مروارید در آخر خر نمی‌ریخته، که عبارت‌پردازی‌های تمثیلی کنایه‌آمیزش را بی‌خودی به هدر نمی‌داده. می‌خواست یقین کند که من قدر استعارات و کنایات بیمارگونۀ او را دانسته‌ام، که به استعداد ادبی خداداد او کاملاً پی برده‌ام. شاید انتظار داشت که تا به حال من از درد به خود پیچیده باشم و تمنا کرده باشم که سخن را کوتاه کند. شاید این کلیدی می‌بود که نشان می‌داد که من آمادۀ بازپرسی و گفتن حقیقت هستم.
حال با لحنی کم و بیش عنادآمیز گفت «پسر، گوشت با من هست؟»
گفتم: «بله، قربان! هست.»
پرسید: «هنوز می‌خوای ادامه بدم؟»
گفتم: «بله، قربان! ادامه بدید.»
پرسید: «معده‌ت که ضعیف نیست، هان؟»
در حالیکه داشتم خودم را برای دردناک‌ترین جزئیات (اگر روایت روزنامه کاملاً راست بود) آماده می‌کردم، گفتم «فکر نمی‌کنم، قربان.»
«خیال که نداری واسه من بالا بیاری؟ ما هنوز کلی سئوال داریم که باید جواب بدی.»
« نه، قربان! بالا نمی‌آرم.»
سرهنگ به تمام تالار اعلام کرد «از قرار معلوم اینجا یه آقا پسری داریم که معدۀ خیلی قوی داره. می‌خواد تمام قضیه رو تا آخر بشنوه. مام تمام قضیه رو براش تعریف می‌کنیم. »

رو به من کرد و با لحن مؤکدی گفت «ناچار شدیم ببریم.» دلم شروع کرد به بهم خوردن. پس همه‌اش راست بود. «می‌دونی، دست‌ها و پاهاش دیگه به دردش نمی‌خوردن. اینه که مجبور شدیم ببریمشون، قطعشون کنیم.»

دوباره چهره مرا بررسی کرد تا اثر حرفش را ببیند. حتماً رنگ من کاملاً پریده بود چون حالم داشت حسابی به هم می‌خورد. اما فکر کردم می‌توانم جلوی خودم را بگیرم. یک بار در هواپیما در یک پرواز دو ساعته به آبادان برای دیدن عمو جلال حالم به هم خورده بود، ولی توانسته بودم جلوی خودم را بگیرم. یک دختر جوان در ردیف مقابل نشسته بود و با لبخندی سادیستی مرا تماشا می‌کرد. انتظار داشت که هر لحظه‌ای من بالا بیاورم و مشتاق بود که شرمساری مرا ببیند. ظاهراً از اینکه حال او به هم نخورده بود خیلی به‌خودش می‌بالید. به‌خودم گفته بودم از لج او هم شده، برای کم کردن روی او هم شده، بالا نخواهم آورد. از اینکه حال من به هم خورده باشد و حال او نه، خیلی خجل بودم. سیزده سالم بود. شاید این بار هم همانطور شانس می‌آوردم.

سرهنگ دوباره پرسید: «مطمئنی که واسه من بالا نمی‌آری؟» من فقط سرم را تکان دادم و از برخورد با چشم‌هایش پرهیز کردم. دیگر هیچ مطمئن نبودم.

سرهنگ در‌‌ همان حال که سعی می‌کرد توی چشم‌های من نگاه کند، درست جلوی من به راست و به چپ قدم برمی‌داشت و سرش را به آهنگ کلماتش تکان می‌داد: «ناچار شدیم دست‌ها و پاهاش رو دونه به دونه ببریم. این دکترا مجبور شدن به نوبت عمل کنن. کار، کار یه نفر نبود. چیزی که باید بدونی اینه که ما اینجا مجهز به وسائل لازم نیستیم. وسط بر و بیابونیم. مثلاً ما اینجا دوای بیهوشی نداریم. باید بدون بیهوشی عمل کنیم.» حالم داشت بیشتر به هم می‌خورد.

«وسائل جدید جراحی نداریم. اینه که با اره چوب‌بری عمل می‌کنیم. البته یه خورده درد می‌آره. مریض یه خورده هوار می‌کشه. اینه که مجبوریم یه چیزی توی دهنش بچپونیم که زیاد بلند هوار نکشه. این دکترا گوش‌های خیلی حساسی دارن. اگه ما جلوی آلودگی صوتی رو نگیریم شنوائیشون رو از دست می‌دن.»

من چشم‌هایم را بسته بودم و دو دستم را محکم جلوی دهنم گرفته بودم. خیلی تلاش می‌کردم، ولی فایده‌ای نداشت. داشتم توی دست‌هام استفراغ می‌کردم و دو مرتبه آن را قورت می‌دادم.
صدای سرهنگ را شنیدم که با احساس فراغت می‌گفت «چی گفتم بهتون؟ آقاپسرمون بالاخره حالش به هم خورد. از قرار معلوم معده‌ش اونجور که فکر می‌کرد قوی نیست. بهتره یکی یه سطل بهش بده. نمی‌خوایم دور تا دور اتاق بالا بیاره وبعد مجبور بشه کف زمین رو تمیز کنه. واسه یه شازده پسر اعیون کار مناسبی نیست. پسر رئیس دیوان عالی کشور!»

صدای یک سطل فلزی را که روی زمین خرکش می‌کردند شنیدم و بعد دستی را روی شانه‌ام حس کردم. چشم‌هایم را باز کردم تا ببینم سطل کجاست و بعد دست‌هایم را از روی دهنم برداشتم. مدت زیادی هی استفراغ کردم و عق زدم، هی عق زدم و استفراغ کردم، تا اینکه طعم تلخ صفرای خالص را در دهانم چشیدم.

سرهنگ که هنوز دستش روی شانه‌ام بود خم شد، توی چشم‌هایم نگاه کرد و گفت «حالت بهتر شد، پسرم؟» من بی‌آن‌که از چشم‌هایش پرهیز کنم سرم را تکان دادم. گفت «من بهت هشدار دادم. اما تو کله‌شق بودی. می‌خواستی همه چی رو بشنوی. من توی این کار‌ها بیشتر از تو تجربه دارم. می‌دونم که بچه‌های خوبی مثل تو با شنیدن این چیزا بالا می‌آرن.»

پس از قرار معلوم من اولین بچه شانزده ساله‌ای نبودم که گذرش به اینجا افتاده بود. و اولین بچه‌ای هم نبودم که افتخار شنیدن ماجرای اسکندر یا ماجراهای شبیه آن را داشت. آنطور که از گفته‌های سرهنگ برمی‌آمد، چنان از کار خودش راضی بود که حتماً نمونۀ بارز بیماری و مداوای اسکندر و نمونه‌های شبیه آن را برای بسیاری از مهمانانش تعریف کرده بود. لابد از این راه بود که داستان به بیرون درز کرده بود و به روزنامه‌های مخفی، به بی‌بی سی، و به سازمان عفو نمی‌دانم چی چی رسیده بود. در ابتدا وقتی شروع کرد که داستان شاهکار‌هایشان را بی‌پرده برای من شرح دهد، فکر کردم که از آنجا زنده بیرون نخواهم آمد. اما بعد به‌خودم گفتم که نکند او راستی می‌خواهد داستان را همه جا پخش کند تا تن مردم حتی پیش از آنکه پایشان به آنجا برسد از ترس بلرزد. این‌کار «مداوای بیمارهای» دیگر را برایش آسان‌تر می‌کرد. شاید حتی سبب آن می‌شد که بیمارهای بیشتری برایش بفرستند.

یا اینکه اسکندر یکی از شکست‌های حرفه‌ایش بود، چون وادارش کرده بود که تا دم مرگ با او برود بدون آنکه او لب از لب بگشاید، بدون آنکه رازی را برملا کند، یا کسی را لو بدهد. شاید مرا برای این کار می‌خواستند، تا موفقیتی را که اسکندر از آن‌ها دریغ کرده بود با من به‌کف بیاورند، تا کار ناتمام اسکندر را من برایشان تمام کنم، گرچه من از هیچ سری آگاه نبودم. اسکندر کوشیده بود که مرا از خطر چنین روزی دور نگهدارد. گمان می‌برد که چنین روزی بیاید و می‌دانست که تنها با قدرت اراده و وفاداری و شهامت نمی‌شد از آن جان سالم به‌در برد. بسیار خوب، سرهنگ با وادار کردن من به استفراغ این دور را با من برده بود. اما لابد نتوانسته بود اسکندر را وادار به استفراغ کند. اگر توانسته بود، همچنین می‌توانست وادارش کند که اسرارش را فاش کند و هر چه را که می‌دانست به او بگوید. اسکندر از تمام «متخصص»های سرهنگ قوی‌تر از آب در آمده بود. چقدر مایۀ افتخار من بود. حتی بابا هم با اکراه اذعان کرد که به اسکندر افتخار می‌کند.
سرهنگ پرسید: «پسرم، آماده‌ای که به سئوال‌های ما جواب بدی؟»
من سر تکان دادم و گفتم «بله، آماده‌م.»

احساسی که در آن لحظه برای او و برای دستیارانش داشتم برای خود من غیر قابل درک بود. احساسی بود ماورای تنفر، ماورای هر گونه احساس بشری که تا آن زمان تجربه کرده بودم یا می‌توانستم تصور کنم. اندوهی بود ماورای یأس که هیچ اندازه تنفر نمی‌توانست بیان کند. حالا می‌فهمیدم که در تمام این هفته‌ها و ماه‌ها بابا چه حالی داشت. حالا می‌فهمیدم چرا می‌خواست که بمیرد. حس می‌کردم که من هم می‌خواهم بمیرم. و آدم‌هایی که دور من بودند ربطی با آنچه که در آن لحظه احساس می‌کردم نداشتند.
سرهنگ پرسید: «پسرم، می‌خوای صورتتو بشوری؟» من نگاهی به او کردم و با حرکت سر جواب مثبت دادم.

حالا نشانی از دلسوزی واقعی در لحن صدایش بود. آیا تصورکردنی بود که این آدم در آن لحظه به‌راستی با من احساس همدردی می‌کرد، که شرح تمامی آن جزئیات خونین به‌خاطر آن نبود که او از زجر دادن یک پسر شانزده ساله لذت می‌برد، بلکه به‌خاطر آن بود که او ترجیح می‌داد که مرا با به‌حال تهوع انداختن به حرف بیاورد تا با شکنجه دادن؟ آیا او چنان با حرفه‌اش خو گرفته بود که دیگر درد قربانیانش را احساس نمی‌کرد؟ یا اینکه می‌شد تصور کرد که او باور داشت که با تحمیل کردن آن شکنجه‌های دردناک به قربانیانش به بخش بزرگ‌تری از جامعه خدمت می‌کرد، همان‌طور که مأمورین تفتیش عقاید کلیسا بدن مرتدین را می‌سوزاندند تا روحشان را نجات دهند؟ آیا می‌بایست که من از او سپاسگزار باشم که، گر چه می‌توانست، شخصاً به اسکندر تجاوز نکرده بود و او را شکنجه نداده بود؟ آیا ممکن بود که او هم پسری شانزده ساله داشت و او را «پسرم» خطاب می‌کرد؟

مرا به یک دستشویی در گوشه‌ای تاریک بردند و گذاشتند که صورتم را بشویم. حتی دهانم رابا آب قرقره کردم که طعم تلخش برود. در آن لحظه به‌نظرم مضحک آمد که دارم دهانم را قرقره می‌کنم، انگار که دارم خودم را برای خوردن صبحانه آماده می‌کنم. یادم آمد که در جایی داستان محکوم به اعدامی را خوانده بودم که در راه اتاق گاز خواهش کرده بود که بگذارند دندان‌هایش را مسواک کند. آن مطلب هم به‌نظرم مضحک آمده بود. اما به نحوی احساس کردم که اگر طعم تلخی در دهانم نباشد بهتر بتوانم با این آدم‌ها روبرو شوم.

مرا برای بازپرسی جلوی میز سرهنگ بردند. چند تا چراع دیگر هم روشن کردند. سرهنگ پرسید آیا میل به یک کوکاکولا دارم. گفتم بله. یک قلپ از آن خوردم و حالم بهتر شد. چه اهمیتی داشت که من داشتم یک نوشابه از چنین آدم‌هایی در چنین لحظه‌ای قبول می‌کردم؟ سرهنگ پرسید از فعالیت‌های اسکندر چه می‌دانم. گفتم، هیچ چیز. گفتم که اسکندر مرا از همۀ کار‌هایش بی‌خبر نگه داشته بود تا که خطری متوجه من نشود، چون که به پدر و مادرم قول داده بود که مرا از سیاست دور نگه دارد. می‌گفت اگر بلایی به‌سر او بیاید مرا می‌گیرند می‌برند زندان و شکنجه‌ام می‌دهند و فکر می‌کرد بهتر است که من هیچ چیز از فعالیت‌های او ندانم. سرهنگ پرسید به‌نظر من اسکندر و رفقایش چه فعالیت‌هایی می‌کردند. گفتم، یک مشت کار غیر قانونی، مثل چاپ روزنامه‌های مخفی، یا شعار نوشتن روی دیوار‌ها. دیده بودم که روزنامه‌های مخفی را می‌سوزاند. نمی‌گذاشت من بخوانمشان.

از چه وقت می‌دانستم که به پاسگاه‌های ژاندارمری حمله می‌کنند؟ گفتم من هیچ خبر نداشتم که چنین کاری می‌کنند. اسلحه‌های گرمشان را کجا مخفی می‌کردند؟ گفتم، من هیچ خبری نداشتم. خبر نداشتم که اسلحه دارند. هیچوقت اسکندر را با هیچ جور اسلحه‌ای مثل هفت‌تیر، تفنگ، تفنگ شکاری و از این جور چیز‌ها ندیده بودم؟ گفتم، نه. پس اسلحه‌ها را کجا نگه می‌داشت؟ باز گفتم، نمی‌دانستم اسلحه‌ای دارد. رفقایش چه کسانی بودند؟ گفتم، نمی‌دانم. با رفقای سابق مدرسه‌اش بریده بود و رفقای تازه‌اش را ما نمی‌شناختیم. حتی نمی‌دانستیم با چه کسی به کوهنوردی می‌رود، به جز آن مواردی که عکسشان در روزنامه‌ها چاپ می‌شد. وقتی کسی همراهش بود مطمئن می‌شد که من تا دم در به همراهش نروم یا روی رفقایش را نبینم و اسمشان را ندانم. سرهنگ پرسید آیا به‌نظر من این مسئله عجیب نمی‌آمد؟ گفتم، فکر می‌کردم دارند کاری می‌کنند که نباید بکنند. چرا به بابام نمی‌گفتم؟ گفتم، نمی‌خواستم از دست اسکندر عصبانی بشود. به هر حال دیگر اسکندر رفته بود. شش هفته بود که او را ندیده بودیم. گمان من آن بود که دیگر به خانه برنمی‌گردد. در آن شش هفته من چه جور پیغام‌هایی برایش رد و بدل کردم؟ گفتم، هیچ‌جور. خودم چه پیغام‌هایی از او داشتم؟ گفتم، چند تلفن کوتاه. یا از خودش یا از آدم‌های غریبه. فقط می‌گفتند که حالش خوب است.

تا چه اندازه بابام و عمو جلال از فعالیت‌های اسکندر خبر داشتند؟ گفتم اسکندر اسرارش را به هیچ‌کدام از آن‌ها نمی‌گفت. فکر کردم، پس داستان از این قراره. می‌خوان یه وصله به بابا و عمو جلال بچسبونن. آیا بابام و عمو جلال هیچ سعی کرده بودند اسکندر را وادار کنند که دست از فعالیت‌هایش بردارد؟ گفتم، بار‌ها. ولی او گوشش بدهکار نبود. ادعا می‌کرد که فعالیتی نمی‌کند. این بود که هر دوشان از او قطع امید کردند. هر چند وقت یک‌بار اسکندر از خانه می‌رفت و چه مدتی از خانه دور می‌ماند؟ گفتم، بعد از آنکه دانشکده را ول کرد خیلی زیاد، و هر بار کم و بیش به مدت یک هفته. بابام نمی‌پرسید کجا می‌رود؟ گفتم، همه فکر می‌کردیم می‌رود کوهنوردی. کوهنورد معروفی بود. عکسش را توی همه روزنامه‌ها انداخته بودند. بابام به اینکه او را دور و ور خانه نبیند عادت کرده بود. این بود که دیگر فکرش را هم نمی‌کرد. پرسید اسکندر چقدر پول از بابام و عمو جلال می‌گرفت. گفتم، هفته‌ای پنجاه تومن از بابام مقرری می‌گرفت. از عمو جلال هیچ چیز. حتی دیگر سکه پهلوی طلائی را هم که عمو جلال هر سال به همه بچه‌ها عیدی می‌داد قبول نمی‌کرد. پرسید، چرا؟ گفتم، می‌گفت نمی‌خواهد به کسی مدیون باشد.

دوباره پرسید کدامیک ار رفقای اسکندر را می‌شناسم. حالا لحن صدایش تهدیدآمیز‌تر بود. به من اخطار کرد که اگر دروغ بگویم بلافاصله متوجه می‌شود، چون‌که از ماه‌ها پیش خانه ما را تحت نظر داشتند و همه کسانی را که به دیدنمان آمده بودند می‌شناختند. آیا به‌خاطر این بود که زود‌تر پی من نیامده بودند، چون داشتند خانه را می‌پائیدند و امیدوار بودند که کسی برای تماس با من بیاید؟ خوشبختانه هیچکس نیامده بود، به‌جز آدمی که روزنامه را آورده بود. آیا برای این بود که عمو جلال هم دیگر به‌دیدنمان نمی‌آمد؟ حتماً خبر داشت که خانه ما تحت نظر است. معلوم بود که سرهنگ درباره «تمام آنهائی که از ما دیدن کرده بودند» دارد خالی می‌بندد.

به‌شان جریان آدمی را که روزنامه را زیر درباغ انداخته بود گفتم. روزنامه را نشانم دادند. این روزنامه؟ با سر جواب مثبت دادم. یارو چه ریختی بود؟ گفتم من تقریباً صورتش را ندیدم. شب بود. تاریک بود. یارو کلاهش را تا روی دماغش پایین کشیده بود. شال گردن نصف صورتش را پوشانده بود. من به‌طور اتفاقی دیدم که روزنامه‌ای دارد از زیر در باغ تو می‌اید. دویدم، در را باز کردم، و تا سر پا بایستد غافلگیرش کردم. توی تاریکی فقط یک نگاه به صورتش انداختم. گفت «توی این روزنامه یه چیزی هست که تو و بابات لازمه ببینین. دربارۀ اسکندره. اگه کسی پرسید، تو من رو اصلاً ندیده‌ی. حتی اگه باباتم پرسید. تو روزنامه رو زیر در پیدا کردی.» گفت به محض اینکه روزنامه را خواندم آن را بسوزونم.

تمام حرف‌هایم راست بود. اگر او را گرفته بودند کتمان قضیه فایده‌ای نداشت. اگر او را نگرفته بودند حرف‌های من کمکی به‌شان نمی‌کرد. چیزی که به‌شان نگفتم این بود که من روی او را خوب دیده بودم، که هر کجا که می‌دیدمش می‌شناختمش.

سرهنگ پرسید آیا روزنامه را به بابام نشان دادم. گفتم، بله. اما تنها آن تکۀ مربوط به اسکندر و عکسش را. بقیه روزنامه را سوزانده بودم. پرسید که آیا به نظر من عکس، عکس اسکندر بود. گفتم مطمئن نبودم. با آن صورت محو‌شده، می‌توانست عکس هر کسی باشد. آیا بابام فکر می‌کرد که عکس، عکس اسکندر است؟ گفتم او هم مثل من مطمئن نبود. بابام روزنامه را چکار کرد؟ گفتم پسش داد به من. من کجا فرستادمش؟ گفتم هیچ‌جا. سوزاندمش. یارو به‌من گفته بود اگر آن را در دست من ببینند می‌کشندم.

دوباره دربارۀ آن مرد سئوال کرد. مجبورم کرد همه چیز را تکرار کنم. حالا متوجه شدم که دارند صدایم را ضبط می‌کنند. دوباره پرسید یارو چه شکلی بود. دوباره گفتم صورتش را ندیده بودم. تاریک بود. گفت چطور می‌شد تاریک باشد وقتی یک چراغ درست بالای در باغ می‌سوخت. گفتم که اسکندر مدت‌ها پیش لامپ چراغ را شکسته بود تا در باغ تاریک باشد. بابا یک لامپ دیگر گذاشته بود، اسکندر آن یکی را هم شکسته بود. و در باغ همانطور تاریک مانده بود. این هم راست بود. دیدم که سرهنگ نگاهی به یکی از مرد‌ها کرد، آن یکی که قیافه جدی و بدجنسی داشت و او را به‌نام دکتر عزیزی متخصص شوک الکتریکی به‌من معرفی کرده بود. مرد سرش را تکان مختصری داد. این به این معنا بود که راجع به لامپ شکسته می‌دانستند؟ با خودم گفتم نکند حالا برای بابا به خاطر عوض نکردن لامپ گرفتاری درست کنند.

سرهنگ پرسید «مرتیکه سبیل داشت؟»

فکر کردم تأئید این حرف نمی‌تواند ضرری داشته باشد. این حرف هیچ سری را لو نمی‌داد. تقریباً همۀ رفقای اسکندر سبیل داشتند. اسکندر به‌شوخی می‌گفت که انقلابی‌ها را همیشه از سبیلشان می‌شد شناخت و مأمورین ساواک را از عینک آفتابیشان.

اگر عکسش را می‌دیدم می‌شناختمش؟ گفتم گمان نمی‌کنم، اما سعی می‌کنم. از روی زرنگی این حرف را زدم، چون به هر حال بابا گفته بود که یک مشت عکس برای شناسائی به من نشان خواهند داد. کنجکاو هم بودم که بدانم کدام عکس‌ها را نشانم خواهند داد. خودم هم درست نمی‌دانستم کدام یکی از دوست‌های اسکندر رفقای حزبیش هستند.

چند تا تابلوی بزرگ آوردند که رویشان عکس‌های زیادی چسبانده شده بود. با دقت بررسیشان کردم. بعضی‌ها را شناختم که در روزنامه‌های مخفی اسکندر دیده بودم، که زیرنویسشان می‌گفت که زیر شکنجه مرده بودند. آن عکس‌ها را انتخاب کردم و گفتم که قیافه‌شان به‌نظرم آشنا می‌آمد. این حرف هم نمی‌توانست ضرری داشته باشد. آیا آن‌ها را رو در رو دیده بودم؟ گفتم، فکر نمی‌کنم. فقط به‌نظرم آشنا می‌آمدند. پرسیدند آیا امکان داشت که عکسشان را در روزنامه دیده باشم. گفتم که امکان داشت. فکر می‌کردم که دارم خیلی زرنگی به‌خرج می‌دهم. چه روزنامه‌هائی؟ گفتم که پس از مرگش یک مشت روزنامه در اتاق اسکندر پیدا کرده بودم. غیر قانونی به‌نظر می‌رسیدند. پرسیدند که چکارشان کردم. سوزاندمشان. چرا؟ چون‌که نمی‌خواستم بابام پیداشان بکند و عصبانی بشود. فشار خونش بالا بود و دکتر‌ها گفته بودند که نباید عصبانی بشود. به اسکندر بار‌ها تذکر داده بود که آن‌جور روزنامه‌ها را به خانه نیاورد.

بعد عکس مردی را که روزنامه را برایم آورده بود دیدم. به‌روی خودم نیاوردم. نگاه تندی به آن انداختم و رد شدم. عزیزی داشت مرا چهارچشمی می‌پائید. فکر نمی‌کردم متوجه شوند و متوجه هم نشدند. از خودم پرسیدم عکس او آنجا چکار می‌کند. گرفته بودندش؟ یا داشتند دنبالش می‌گشتند؟ آیا تمام آن آدم‌ها مرده بودند، یا در‌‌ همان لحظه داشتند در سیاه‌چال دیگری شکنجه می‌شدند، یا اینکه جائی مخفی شده بودند، یا اینکه داشتند می‌جنگیدند؟ عکس اسکندر آنجا نبود.

سرهنگ بالاخره گفت «به‌نظرم بچه راستگوئی می‌آی. به‌نظر نمی‌آد که داری دروغ می‌گی. قیافه‌ت نشون نمی‌ده که مثل برادرت خائن باشی. می‌تونی حدس بزنی که تو و خانواده‌ت چقدر به مملکت و به اعلیحضرت همایونی مدیونین؟ فکرشو بکن، پسر رئیس دیوان عالی کشور مملکت خائن دربیاد. و اعلیحضرت اجازه داده‌ن که بابات مقامشو نگه داره، به‌جای اینکه اجازه بدن که ما بکشونیمش اینجا و تخمشو بکشیم.»

از طرز صحبتش درباره بابا قلبم جریحه‌دار شد. یک سرهنگ دوم و یک چنین سرهنگ دومی، و بابای من رئیس دیوان عالی کشور! دیده بودم که در وزارت دادگستری مردم با چه ترس و احترامی با بابا روبرو می‌شدند، یا از او اسم می‌بردند. ولی این چندین هفته هم دیده بودم که چه عاجز و درمانده شده بود. وقتی پای ساواک در میان می‌آمد رئیس دیوان عالی کشور و این چیز‌ها حرف مفت بود. حتی مادر جون هم با تمام سادگیش به این مطلب پی برده بود. فکر کردم بی‌فایده است که بخواهم برای سرهنگ توضیح بدهم که بابا خواسته بود که از پستش استعفا بدهد و این اعلیحضرت بود که خواسته بود که او سر پستش باقی بماند تا شایعات مربوط به اسکندر را بخواباند، شایعاتی که تا به‌حال حتی به بی‌بی سی و سازمان عفو نمی‌دانم چی چی هم رسیده بود.

سرهنگ ادامه داد «و عموت، اون سر کرده خائنا و کمونیستا، دبیر ایالتی سابق حزب توده، اعلیحضرت باید اجازه می‌دادن که ما بیاریمش اینجا و دسته‌خر به ماتحتش بکنیم. اگه این کارو کرده بودیم شاید برادر خائنت پیش از اینکه واسه خودش ارتش انقلابی تشکیل بده یه خورده فکر می‌کرد. اما اعلیحضرت خیلی دلرحمند. به‌جای اینکه عموتو دار بزنن می‌کننش رئیس سازمان برنامه و قائم مقام نخست وزیر. و این دست مریزادیه که از خانواده تو دریافت می‌کنن. این مطلب از یادت نره. برادرتم یادت نره. اگه فکر شیطنتی چیزی افتادی بذار ماجرای برادرت برات درس عبرتی باشه.»

من ساکت ماندم. هیچ جوابی نداشتم بهش بدهم، یا که بخواهم بدهم. بی‌فایده بود. مردک قابل اصلاح نبود. حالا دیگر قیافه کاملاً تهدیدکننده‌ای داشت. اما من دیگر ترسی، دست‌کم از بابت خودم، نداشتم. دلم کمی شور بابا را می‌زد. حرف آن شب عمو جلال یادم بود: «تو هنوز رئیس دیوان عالی کشوری. چی می‌شه اگه تصمیم بگیری دهنتو وا کنی؟» یعنی ممکن بود بابا را هم سر به نیست کنند؟ شاید یک تصادف اتومبیل هم برای او ترتیب بدهند؟ آیا به‌خاطر این بود که بابا دیگر از خانه بیرون نمی‌رفت؟ آیا به این دلیل بود که تمایلی به رفتن به بیمارستان برای آزمایش نشان نمی‌داد، که دلش نمی‌خواست هیچ دکتری به جز دکتر خودش را ببیند، که دوست قدیم و ندیم مدرسه‌اش بود؟ زیاد نگران عمو جلال نبودم. یاد حرف بابا بودم که گفته بود که عمو جلال آدم سخت‌جانی است و روی گور همه‌شان خواهد رقصید.
سرهنگ در حالی‌که انگشت سبابه‌اش را توی صورت من تکان می‌داد گفت «تو باید خیلی شکر بکنی. خیلی هم باید جبران بکنی. بابات و عموتم همینطور. باور کن اونام اونقدر‌ها هم که خیال می‌کنن در امان نیستن. اگه یک قدم کج وردارن می‌آرمشون اینجا حساب پی بدن. و خودت می‌دونی که من اینجا چه جوری از مردم حساب پس می‌گیرم. این‌بار حتی اعلیحضرت هم نمی‌تونن جلودار من بشن. دو تا خائن توی یه خانواده بسه. دلت می‌خواد بلائی به‌سر بابات و عموت بیاد؟»

گفتم «نه.»

«باریک الله! دلت می‌خواد بلائی به‌سر خودت بیاد؟ فکر می‌کنی دل و جیگر اینو داشته باشی که اونی که به‌سر برادرت اومد تحمل بکنی؟»
گفتم «نه.»
«باریک‌الله! لااقل با خودت روراستی. با ما همکاری می‌کنی؟»
پرسیدم: «چه جوری؟»

«به ما کمک کنی بقیۀ این خائنای دار و دسته برادرتو بگیریم. صاحاب هر کدوم از این عکسا رو دیدی به ما گزارش می‌دی. هر کی باهات تماس گرفت به ما گزارش می‌دی. و اگه شک ببرم که حتی فکر دروغ گفتنم به سرت زده گذرت می‌افته به اینجا برای معالجۀ درست و حسابی. و جناب رئیس دیوان کشورم گذرش می‌افته به اینجا واسه معالجه درست و حسابی. و کی می‌دونه، شاید جناب رئیس سازمان برنامه و قائم مقام نخست وزیرم گذرش بیفته به اینجا برای معالجه درست و حسابی. اون دو تا باید مدت‌ها پیش جلوی برادر خائنتو می‌گرفتن، یا گزارششو به ما می‌دادن، و در این کار کوتاهی کردن. در وظیفه‌شون به اعلیحضرت همایونی کوتاهی کردن و اعلیحضرت اینو از یاد نمی‌برن. هردوشون خائنن.»
سرهنگ به من اخطار کرد که کارش با من فقط در حال حاضر تمام شده است. به من یک شماره تلفن داد تا اگر خائنی را دیدم، یا خائنی با من تماس گرفت، به آن شماره گزارش بدهم. دوباره عکس آدم‌هائی را که ممکن بود با من تماس بگیرند یا من ممکن بود به‌شان بربخورم، با من مرور کردند. عکس مردی که روزنامه را آورده بود میان آن‌ها بود. دست‌کم خوشحال شدم که هنوز او را نگرفته بودند. او جانش را برای رساندن آن روزنامه به من درخطر انداخته بود واگر این باعث دستگیریش شده بود من خیلی احساس گناه می‌کردم.

سرانجام به من گفتند می‌توانم به خانه برگردم. دوباره چشم‌هایم را بستند و مرا بردند توی پاترول. انقدر خسته بودم که می‌توانستم سرپا بخوابم. توی ماشین، از بوی بد آدم‌هائی که کنارم بودند، و از جوری که پا‌هایشان را به پاهای من فشار می‌دادند و دست‌هایشان را روی ران‌های من می‌گذاشتند، می‌توانستم بگویم که‌‌ همان دو نفر با من هستند. مگر اینکه همه‌شان بوی بد می‌دادند و همه‌شان بچه‌باز بودند. اما حالا، بعد از آن چیزهائی که در آن زیرزمین دیده و شنیده بودم، دیگر غصه این را نداشتم که دستشان را به پای من بمالند. فقط می‌خواستم بخوابم. و بلافاصله همان‌جا خوابم برد.

وقتی داشتند چشم‌هایم را باز می‌کردند از خواب بیدار شدم. جلوی خانه‌مان بودیم. آدم‌هائی که دست مرا گرفته بودند و از ماشین بیرونم می‌بردند دو تا مرد دیگر بودند. پس همه‌شان عینک آفتابی می‌زدند، بوی بد می‌دادند، و بچه‌باز بودند. سرتاسر جاده شنی باغ را دویدم و پله‌ها را دو تا یکی کردم و پریدم توی بغل بابا، که مشتاقانه سر پله‌ها منتظرم بود. حتماً تمام روز در انتظار من از پنجره اتاقش در باغ را تماشا کرده بود. اشک از چشم‌هایش سرازیر شد و من را هم به گریه انداخت.
پرسید: «بهت صدمه‌ای زدن، پسرم؟ جسماً بهت صدمه‌ای زدن؟»

گفتم: «نه. جسماً نه. اما شما راست می‌گفتین. اینا پست‌ترین موجودات روی زمینن. تمام کارهای وحشتناکی رو که با اسکندر کرده بودن واسه من تعریف کردن، تمام اون چیزائی که توی اون روزنامه نوشته بود، و حتی از اونم بد‌تر. چنان به کار خودشون می‌بالیدن! کاش می‌دیدینشون.»
«دیده‌مشون، پسرم.»
«گفتن اگه من باهاشون همکاری نکنم تمام اون کارارو با منم می‌کنن.»
«پس، پسرم، نباید این بهانه رو بهشون بدی. من نمی‌تونم تو رم از دست بدم. تو تنها چیزی هستی که برای من باقی مونده. تو تنها چیزی هستی که برای مادرت باقی مونده. از اسکندر ممنونم که به قولی که به من داده بود وفا کرد و نگذاشت تو درگیر بشی. خوشحالم که تو هیچی نمی‌دونی که بهشون بگی.»
گفتم: «اما می‌خوان که من هر کدوم از رفقای اسکندرو که باهام تماس بگیره گزارش بدم.»
به تفریح گفت: «هیچ‌کدوم از رفقای اسکندر توی سه ماه گذشته با تو تماس گرفته؟»
گفتم: «نه.»

«فکر می‌کنی هیچکدومشون انقدر احمق باشه که حالا این کارو بکنه، بر فرض اینکه تا حالا همه شونو نگرفته باشن؟ اسکندر کسی رو لو نداد. این به این معنا نیست که هیچ‌کس دیگه‌ای این کارو نکرد. دارن امتحانت می‌کنن، پسرم. و دارن سعی می‌کنن که منو بترسونن، که خفه نگه‌م دارن، بعد از کاری که با اسکندر کردن. نگرانن که مبادا من با خبرنگارای خارجی مصاحبه کنم، یا یواشکی خبری بهشون بدم که شایعات مربوط به اسکندر رو تأئید کنه. دارن به‌م یادآوری می‌کنن که اگه دهنمو باز کنم چه چیز دیگه‌ای رو می‌تونم از دست بدم.»

گفتم: «آره. سرهنگه گفت که اگه شما هم یه قدم کج وردارین شمارم می‌کشونه اونجا و اون کارای وحشتناک رو با شما هم می‌کنه.»

«سرهنگه خیلی دلش می‌خواد این کارو بکنه. اما سرهنگه فقط سگ خونه است. فعلا فقط داره پارس می‌کنه. باید صبر کنه تا وقتی که صاحبش کیشش کنه. نه زود‌تر از اون. و صاحبش هنوز نمی‌خواد این کارو بکنه. نگه داشتن من توی این پست تا مدتی مقصودشونو برآورده می‌کنه، تا وقتی که هنوز از افکار عمومی جهان می‌ترسن. به موقع خودش واسه من هم یه ترتیبی می‌دن. شاید یه تصادف اتومبیل واقعی. گرچه ممکنه زیاد قانع‌کننده نباشه، که رئیس دیوان عالی کشور و پسرش هر دو توی دو تا تصادف متفاوت اتومبیل کشته بشن!»
گفتم: «گفت که شما خائنین.»

بابا آهی کشید و گفت: «راست گفت، پسرم. اما نه به‌دلیلی که اون فکر می‌کنه. نه به ایده و مرامی که اون فکر می‌کنه. چهل سال پیش من یک حرکت غلط کردم. من هم می‌بایستی مثل اسکندر مرگ رو انتخاب می‌کردم. اما من انتخابی کردم که منو زنده نگه داشت و در طویل‌مدت رئیس دیوان عالی کشورم کرد. و طنز نهائی قضیه در اینه که این ماجرا وقتی برای اسکندر پیش بیاد که من رئیس دیوان عالی کشورم. اسکندر هم به نحوی این رو می‌دونست. گرچه نقشه‌اش این نبود، اما به نحوی می‌دونست که مرگ او سبب می‌شه که من نگاهی از نزدیک به خودم بکنم. می‌خواست چشم‌های منو باز بکنه و این کارو هم کرد. من سی سال بود که داشتم خودم رو گول می‌زدم. اعلیحضرت به رئیس دیوان عالی کشور احتیاج ندارن. تنها عدالتی که در ملک اعلیحضرت هست عدالت جنگله، عدالتی که مجریانش همون حیوانات وحشی‌ای هستند که دیدی. من به‌سزای خودم رسیدم. وقتی بچه‌های دیگران قربانی می‌شدند من چشم‌هام رو بستم. فکر کردم این ماجرا هیچوقت برای من پیش نخواهد اومد. اما تو لازم نیست نگران من باشی. تنها راهی که دیگه برای صدمه زدن به‌من دارن اینه که به تو صدمه بزنن؛ و تو باید کاری بکنی که مطلقاً چنین بهانه‌ای به دستشون ندی. باید اینو به‌من قول بدی.»

گفتم: «قول می‌دم. هرگز نمی‌ذارم اونا با صدمه زدن به من به شما صدمه بزنن.»

گفت: «باریک‌الله پسرم! به همین دلیل باید هر کاری که بهت می‌گن بکنی، تا اینکه من راهی پیدا کنم تا تو رو از این مملکت خارج کنم. اگر بتونم. به امریکایی جایی بفرستمت. من هیچوقت روی سیروس حساب نکرده‌ام. اما شاید این یک‌بار منو ناامید نکنه.»

گفتم: «دنبال عمو جلال هم هستن. مواظب اونم هستن که ببینن یک حرکت غلط بکنه. فکر می‌کنین باید بهش هشدار بدیم؟»

بابا گفت: «پسرم، اون‌ها مدت‌هاست دنبال عمو جلالن. اگه می‌تونستن گیرش بندازن تا حالا انداخته بودن. عمو جلالت مثل گربه هفت تا جون داره. هیچوقت دستشون بهش نمی‌رسه. همین حالاشم گنده‌تر از تور اوناست. فقط دارن بهش پارس می‌کنن. احتیاج به هشدار نداره. چه مدتیه این دور و ور ندیدیش؟»

گفتم: «مدت زیادیه.»

گفت: «باریک‌الله پسر باهوش! تو غصه عمو جلالتو نخور. فقط هر کاری رو که می‌گن بکن. هر کسی که توی سه ماه آینده دور و ور تو بیاد و از اسکندر یا ازانقلاب حرف بزنه، یا بخواد تو رو وارد یه فرقه‌ای بکنه، مأمور خودشونه. با وجدان راحت گزارششو بده. لابد تمام روزم چیزی نخورده‌ای. از گشنگی باید هلاک باشی.»

گفتم: « آره. ساعت چنده؟»

گفت: «پنج. تمام روز اونجا بودی. می‌ترسیدم که تورم از دست داده باشم. لااقل خوشحالم که بهت صدمه بدنی نزدن.»

بعد بابا به پیرزن گفت که نهار را بکشد. او هم تمام روز، چشم به‌انتظار من، چیزی نخورده بود.

ادامه دارد

چهارشنبه و جمعه هر هفته بی‌لنگر، نوشته‌ی بهمن شعله‌ور در دفتر «خاک» ضمیمه‌ی ادبی رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور در زنده‌رود

Sat, 04 Jun 2011 09:48:07 +0000

شاپور بهیان

دفتر خاک- بهمن شعله‌ور در سال‌های آغازین دهه‌ی چهل با انتشار رمان «سفر شب، و ظهور حضرت» که در آن زمان در شمارگانی محدود با عنوان «سفر شب» منتشر شد و پس از مدت کوتاهی در محاق افتاد و تاکنون همچنان در محاق باقی مانده است، ناگهان به یک چهره‌ی ادبی بدل شد. تا سال‌ها کسی از بهمن شعله‌ور خبر نداشت.

علاقمندان به او همین‌قدر می‌دانستند که در آمریکا طبابت می‌کند. چند سال پیش اما شعله‌ور پس از سال‌ها دوری از وطن به تهران و اصفهان سفر کرد و این سفر خبرساز شد. اکنون او برای نخستین بار دو رمان «سفر شب و ظهور حضرت» و «بی‌لنگر» را در اینترنت منتشر کرده است. به این مناسبت مقاله‌‌ای برگزیدیم که از رویارویی دو نسل کاملاً متفاوت از نویسندگان ایران نشان دارد. در گسست و چندپارگی نسل‌ها در ایران ما یکدیگر را چگونه می‌بینیم و نویسنده‌ای که تا سال‌ها هیچگونه نشانی از او در دست نبوده، حضورش چه تأثیری در ذهن نسل‌های بعد می‌گذارد؟ شاپور بهیان در مقاله‌ای که اکنون در دفتر خاک می‌خوانید به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. این مقاله نخستین بار در فصل‌نامه‌ی زنده‌رود، شماره ۴۶ در سال ۱۳۸۷ منتشر شده است. توجه شما را به این مقاله جلب می‌کنیم:

شاپور بهیان - تنومند بود و طاس و گلگون با چشمی قرمز که اول خیال کردیم اصلاً همینطور بوده است و من به عکس جوانیش روی جلد کتابی که گذاشته بود روی میز نگاه کردم ببینم از اول اینطور بود یا نه که بعد خودش گفت - آخر سر که دیگر داشتیم خداحافظی می‌کردیم- چشمش اینجا اینجور شده است و غریب‌گزهای اصفهان این بلا را سرش آورده‌اند. شعله‌ور از آنجایی شروع کرد که معمولاً هر مهمانی شروع می‌کند. از اصفهان گفت و از اینکه آخرین بار کی آمده بود اینجا و گفت از اصفهان فقط پل خواجویش و صفه‌اش یادش مانده است و این مربوط به پنجاه سال پیش می‌شود و از جمع ما یکی با خنده گفت این پل رانگو نگو که گرفت و گفت اتفاقاً دوست‌های پزشکش در کالیفرنیا وقتی دور هم جمع می‌شوند، بهش می‌گویند گفتی رفتی زیر پل چه‌کار و از اینجا بود که توپخانه شعله‌ور و سیلان بی‌وقفه کلماتی که غل‌غل‌کنان از دهنش بیرون می‌زدند شروع شد و ما هر بار مترصد اینکه کی فرصت می‌شود، سؤالی بپرسیم مأیوسانه و کنجکاوانه به دهان او چشم دوخته بودیم و هاج و واج از اینکه چطور این آدمی که ۴۱ سال از ایران دور بوده و به قول خودش به آن مأمور می‌گفت نذر دارد هر ۴۱ سال یک‌بار به ایران بیاید- این‌طور فارسی را حرف می‌زند انگار نه انگار ۴۰ سال گذشته است. نه نپقی نه من منی، نه دنبال کلمه معادلی گشتن که ما به کمکش بشتابیم و سر آخر هم لاتینش را بگوید و خودش را خلاص کند. اما کمتر چنین امکانی فراهم می‌شد. آن‌وقت شعله‌ور به سر جنگ اصفهان رسید و اسم برد یکی یکی که کی‌ها بودند و باعث و بانی‌ها را و سراغ گرفت که کی کجاست و کی مرده است و کی زنده است و رسید به بهرام صادقی و دوستی‌اش با حسن قائمیان و اینکه این دو خیال می‌کردند بهمن شعله‌ور ساواکی است چون شعله‌ور کارمند «سنتو» بود یک‌بار که کیفی دست گرفته بود و پیش این دو رفته بود و این‌ها داشتند به شاه فحش می‌داند بهرام صادقی سرش را آورده بود نزدیک کیف و داد زده بود: «ما شاه‌دوستیم، ما شاه‌پرستیم.» و از حسن قائمیان گفت که یک‌بار رفته بود در بلندی ساختمانی پیش صادق چوبک و صادق چوبک بهش گفته بود حسن بیا خودمان را از این بالا بیندازیم پایین و حسن شاهد‌بازانه گفته بود اجازه بدهید این ۳۰ ثانیه‌ی آخر در خدمتتان باشیم.

شاپور بهیان: او که همه چیز داشت – حتی لهجه‌ی تهرانی جنوب شهری- جسمیت نمی‌یافت. شکل نمی‌گرفت. چیزی او را از ما دور می‌کرد. این چه بود که او را دور می‌کرد؟ نمی‌دانیم. شعله‌ور همه چیزش از ما بود اما نمی‌توانستیم به او نزدیک شویم...

در برابر ما نویسنده‌ای قرار داشت که در نظر بیشتر ما صرفاً نامی بود روی جلد کتابی با عنوان خشم و هیاهوی فاکنر، یا سرزمین هرز الیوت؛ نویسنده‌ی رمان معروف «سفر شب» [و ظهور حضرت]، که سال‌ها بود از ایران رفته بود. نه ماجرایی، نه روایتی، تا دست‌کم پیکرمندترش کند و به وجودش عینیت بیشتری ببخشد. چنان که وقتی اثر نویسنده‌ای را می‌خوانی مایل می‌شوی خودش را هم بینی. بعد با عادت‌هایش، حالت‌هایش و تکیه‌کلام‌هایش، علایق‌اش بیشتر آشتا می‌شوی و می‌بینی او هم موجودی است چون سایر انسان‌ها با‌‌ همان ضعف‌ها و قوت‌ها. اما شعله‌ور برای ما این‌گونه نبود. شعله‌ور نامی بود بر صحفه کاغذ و تا حدی هم برخوردار از‌‌ همان هاله‌ی ستایش‌انگیزی که هنوز بر گرد سر غلامحسین ساعدی و بهرام صادقی است. نام‌هایی حیرت‌انگیز؛ در رفتار و در نوشتن. و این حیرت افزوده می‌شد با داستان‌هایی که می‌شنیدیم و الان هم خودش داشت تا حدی به آن‌ها دامن می‌زد.

با این فوران بی‌امان کلمات طبیعی بود که با او بیشتر آشنا شویم. طبیعی بود که از این به بعد شعله‌ور برایمان به موجودی واقعی تبدیل شود نه صرفاً شخصی انتزاعی که بشود با او دو - سه قدمی راه رفت. نظرش را درباره‌ی این یا آن قضیه پرسید؛ این شعر یا آن داستان؛ این یا آن آدم. شماره‌ای از او گرفت، آدرس ایمیلی - چیزی که نشانی باشد از اینکه با انسانی موجود سر و کار داریم. می‌شنیدیم که پدرش در دستگاه برو و بیایی داشت. قاضی دادگستری بوده انگار. به سفارش او می‌رود مترجم می‌شود در ترکیه. سر قضیه‌ی اصل ۴. عده‌ای بودند که کار می‌کردند. ازهاری هم یکیشان بود. هنوز سر و صدای «سفر شب» درنیامده بود. «مسیح و بانو» در این داستان در واقع‌‌ همان شاه و فرح‌اند. کسی بو نمی‌برد. یک نفر در قم می‌گوید این توهین به مقدسات است. دنبالش را می‌گیرند می‌بیند نه این توهین به اعلاحضرت است. ازهاری یک روز به شعله‌ور می‌گوید شعله‌ور شنیدم یک گه‌هایی خورده‌ای. شعله‌ور می‌فهمد هوا پس است. می‌رود سفارت آمریکا. ویزا می‌گیرد و راهی آمریکا می‌شود. مدرک پزشکی‌اش را بهش نمی‌دهند. دوباره می‌خواند. رژیم خیلی سعی می‌کند برش‌گرداند، نمی‌تواند. می‌ماند که می‌ماند سال‌ها به کار نوشتن و طبابت. حالا دارد رمانش را ترجمه می‌کند. به انگلیسی نوشته بود و چاپش هم کرده بود. «بی‌لنگر». اصل کتاب را نیاورده بود مبادا کسی به یک شکلی بتواند کپی‌اش کند و شروع کند به ترجمه‌اش و از این به بعد بود که ما دیدیم شعله‌ور دارد خود رمان را برای ما تعریف می‌کند. نزدیک به یک ساعت بیشتر به شرح رمان گذشت که ماجرایش همانی بود که از عنوانش هم معلوم بود. بی‌لنگری آدم مهاجر. سرگردانی روشنفکر بی‌خانه و کاشانه.‌‌ همان یک ذره‌ای هم که به وجود واقعی شعله‌ور نزدیک شده بودیم، از دست رفت. کم کم در فاصله‌ی شرح ماجراهایی که بر سر قهرمانش می‌رفت، ما دیدیم بد نیست آهسته برخیزیم و به آبدارخانه برویم چای بریزیم. سیگار بکشیم. اگر آهسته برخاستیم، اگر آهسته روی پنجه پا راه رفتیم از سر عادت بود وگرنه با این حجم عظیم کلمات آهنگین و پرطنین، با این صدای بلند که مخاطب مشخصی نداشت جز توده‌ای نامعلوم که ما بودیم، معلوم بود کم شدن یکی یا دو بلکه بیشتر از آن هم تأثیری در قضیه نداشت حتی اگر ناگهان غیب هم می‌شدیم، باز بعید بود در تسلسل آن کلمات وقفه‌ای پیش آید.

شعله‌وری که گمان داشتیم دارد در برابرمان شکل می‌گیرد کم کم به عرصه‌ی امر نامحسوس پرواز کرد، پر کشید و دوباره بر سطح نوشتار لغزید. تمام کلمه شد. تمام لحن شد. تمام آوا و صدا. او که همه چیز داشت – حتی لهجه‌ی تهرانی جنوب شهری- جسمیت نمی‌یافت. شکل نمی‌گرفت. چیزی او را از ما دور می‌کرد. این چه بود که او را دور می‌کرد؟ نمی‌دانیم. در این چهل و چند سال سعی کرده بود همه چیزهایی را حفظ کند که فکر می‌کرد هویتش را می سازند؛ از جمله زبان و نه فقط زبان فارسی، بلکه همین لهجه‌ای را که انگار اصلاً با آن به دنیا آمده بود، نه آنکه کسبش کرده باشد، تا رویی کم کند، حالی بگیرد، پنجه‌ای درافکند تا بگوید او صرفاً یک بچه‌پولدار مرفه نبوده است. آیا اشتباه می‌کرد؟ خواسته بود چیزی را که فکر می‌کرد هویت اوست از گزند غربت و مهاجرت دور نگه دارد. انگار زبان محفظه ای باشد که در آن قرار گرفته بود و همین قرار گرفتن این فکر را در سر او انداخته بود که می‌تواند بر تغییر حاصل از این دوری غلبه کند. تر و فرز و گرم‌دهان و چالاک دو ساعت حرف زد اما نتوانستیم یک قدم به او نزدیک‌تر شویم.در کنارش ایستادیم؛ با او عکس گرفتیم و با تلخی و اندوه ناشی از یک شکست به او گفتیم خداحافظ.

برگرفته از: فصل نامه زنده رود شماره ۴۶ در سال ۱۳۸۷

در همین زمینه:
::بخش نخست گفت و گو دفتر خاک با بهمن شعله‌ور::
::بخش دوم و پایانی گفت و گو دفتر خاک با بهمن شعله‌ور::

دانلود دو رمان «سفر شب و ظهور حضرت» و نیز «بی‌لنگر» نوشته‌ی بهمن شعله‌ور به شکل فایل پی دی اف. (منبع دانلود سایت ناشر رمان)