ادبیات آلمان

بعدازظهر: مدرسه‌ی شنا

Sat, 13 Aug 2011 08:23:00 +0000

کافکا و زندگی روزانه‌اش پیش از آغاز جنگ جهانی اول

ناصر غیاثی

ناصر غیاثی - کمتر اتفاقی است که در زندگی کافکا پیش آمده و بر زندگی‌نامه‌نویسان او پوشیده مانده باشد. همین بس که روزشمار زندگی کافکا به زبان آلمانی بیش از ۲۰۰ صفحه را در برمی‌گیرد.

برخی از این اتفاقات ریز و درشت از برجستگی ِ ویژه‌ای برخوردارند. یادداشت زیر گزارشی است از یکی از این اتفاقات که به کمک منابع مختلف به زبان آلمانی و به طور عمده دو کتاب ِ راینر شتاخ آخرین زندگی‌نامه‌نویس کافکا تهیه شده است.

جنگ و مدرسه‌ی شنا

فرانتس کافکا یک ماه مانده به ۳۱ سالگی و پس از دو سال نامه‌نگاری با فلیسه باوئر و کش و قوس‌های فراوان سرانجام در اول ژوئن ۱۹۱۴ و در برلین رسماً با او نامزد می‌شود و قرارومدارها گذاشته می‌شود: تاریخ ازدواج پنج ماه بعد، یافتن خانه‌ای مناسب زندگی زناشویی تا حدممکن دور از خانه‌ی پدری، استعفای فلیسه از کارش در برلین و کوچ به پراگ.

کافکا و بلوخ

گرته بلوخ، دوست صمیمی فلیسه، با کافکا نیز دوستی و نامه‌نگاری داشت. نامه‌های کافکا به بلوخ نشان می‌هد، کافکا همواره با شوق و ذوق منتظر نامه‌های او بود، از او می‌خواست حتی شده کارتی با یک جمله‌ی خشک و خالی بفرستد. در نامه‌هایش به بلوخ جمله‌هایی به چشم می‌خورد، مانند:«کارت پستال‌های شما بیش‌تر از تمام چیزهایی که از برلین به دستم می‌رسد، خوشحالم می‌کند»، «شما بهترین و دوست‌داشتنی‌ترین موجود هستید» یا «... نمی‌دانید چقدر برای من مهم‌اید». کافکا در این نامه‌ها از آرزوهایش نیز می‌نویسد: رهایی از کار در شرکت بیمه، فرار از پراگ و زندگی به عنوان نویسنده‌ای حرفه‌ای در آلمان. سه روز پس از مراسم نامزدی به بلوخ اعتراف می‌کند: «مهم‌ترین چیز این نیست که در پراگ بنویسم، مهم‌ترین چیز این است که از پراگ فرارکنم.» و تأکید می‌کند، دو راه بیشتر ندارد، یا ازدواج با فلیسه و زندگی به عنوان کارمند عالی‌رتبه‌ی شرکت بیمه‌ی سوانح کارگری در پراگ و یا تجرد و زندگی به عنوان نویسنده‌ی حرفه‌ای در آلمان.

فلیسه نمی‌خواهد با مردی ازدواج کند که در جست‌وجوی راه فرار از اوست، نمی‌خواهد کار، خانواده، دوستان و شهری مثل برلین را ترک کند تا در پراگ با یک کارمند عبوس زندگی کند. کافکا بعدها این دیدار را «دادگاه» نامید.

چند روز پس از نامزدی کافکا و فلیسه، بلوخ از کافکا می‌خواهد نامه‌هایش را پس بدهد و نامه‌های او را بی‌پاسخ می‌گذارد. اما کافکا نه تنها به خواسته‌های او تن نمی‌دهد بلکه می‌نویسد: «نامزدی یا ازدواج من کوچک‌ترین تغییری در رابطه‌ی من و شما نمی‌دهد...»

فلیسه و بلوخ

بلوخ تمام آن‌چه را که کافکا در مورد ازدواج با فلیسه به او نوشته بود، برای فلیسه تعریف می‌کند. می‌گوید، کافکا از صمیم قلب راضی به این ازدواج نیست و هزاران نگرانی دارد و تعداد زیادی از نامه‌های کافکا را – با حذف آن بخش‌هایی که مربوط به زندگی خصوصی ِ خودش می‌شد – پیش روی فلیسه می‌گذارد. از جمله آن نامه‌ای را که کافکا پنج روز پس از جشن نامزدی نوشته بود:«گاهی – فعلاً شما تنها کسی هستید که با خبر می‌شوید – واقعاً نمی‌دانم، این طور که من هستم، می‌توانم مسئولیت ازدواج را بپذیرم یا نه.» فلیسه برآشفته از نامه‌ها از کافکا می‌خواهد به برلین بیایید.

دادگاه برلین

کافکا که قصد داشت تعطیلاتش را در پانسیون ارزانی در نزدیکی دریا و دور از هیاهوی ساحل در شهری در نزدیکی لوبک در شمال آلمان بگذارند، سر راهش به برلین می‌رود تا هم حرف‌های فلیسه را بشنود و هم سری به خانواده‌ی او بزند تا جزییات مراسم ازدواج و کوچ به پراگ را برنامه‌ ریزی کنند. یازدهم ژولای کافکا راهی برلین می‌شود.

دوازدهم ژولای در اتاق کافکا در هتل آسکانیشاهوف ِ برلین سه زن در برابر کافکا نشسته‌اند: فلیسه باوئر، خواهر او اِرنا و در کنارش گرته بلوخ. فلیسه یکی از نامه‌های کافکا به بلوخ را از کیفش بیرون می‌آورد و توضیح می‌خواهد. کافکا سکوت می‌کند. چطور می‌تواند چیزی را که در ۳۵۰ نامه نتوانسته توضیح بدهد، حالا در چند جمله خلاصه کند، آن هم جلوی دو شاهد؟ فلیسه منتظر می‌پرسد: «چه می‌گویی؟» کافکا پاسخ می‌دهد: «هیچ!» و با این پاسخ «محاکمه» به پایان رسیده و حکم صادر می‌شود: فسخ نامزدی. فلیسه نمی‌خواهد با مردی ازدواج کند که در جست‌وجوی راه فرار از اوست، نمی‌خواهد کار، خانواده، دوستان و شهری مثل برلین را ترک کند تا در پراگ با یک کارمند عبوس زندگی کند. کافکا بعدها این دیدار را «دادگاه» نامید.

تصمیم

فردای «محاکمه» کافکا راهی شمال آلمان می‌شود تا دوست صمیمی‌اش ارنست وایس، پزشک و نویسنده‌ی برلینی را که همراه نامزدش برای گذراندن تعطیلات به جزیره‌ای در دانمارک می‌رفت، در لوبک ببیند و بعد عازم پانسیون‌اش بشود. وایس که در جریان نامزدی فلیسه قرار داشت و بارها مخالفت خود را با این ازدواج به کافکا گفته بود، وقتی حال و روز کافکا را در لوبک می‌بییند، با اصرار فراوان او را قانع می‌کند با آن‌ها همسفر بشود. می‌گوید، اگرکافکا خودش چیزی برای نوشتن نداشته باشد، می‌توانند روی رمان او که به همراه دارد، کار کنند.

اما جایی که وایس انتخاب کرده بود برای کافکای گیاه‌خوار مثل جهنم بود. کافکا از آن‌جا به دوستان‌اش برود و ولچ می‌نویسد:«... چندان نگران نیستم ... از یک‌دندگی ِ ظاهری که به قیمت نامزدی‌ام تمام شد، دست کشیده‌ام و کم و بیش فقط گوشت می‌خورم، طوری که حالم به هم می‌خورد و صبح‌ها، پس از شب‌هایی زشت، با دهانی باز، تن... را چون کثافت‌کاری یک بیگانه درون تختم حس می‌کنم. اینجا اصلاً خستگی در نمی‌کنم اما با تمام این احوال سرم گرم است.»

حالا که دیگر مانعی به نام ازدواج از بین رفته، دیگر نباید در اجرای نقشه‌ی قدیمی‌اش تعلل کند. از دانمارک در نامه‌ای طولانی به پدرومادرش می‌نویسد: «... در اداره هرگز نخواهم توانست به بهبود دست پیدا کنم. اصلا در پراگ نمی‌توانم. آن‌جا همه چیز دست به دست هم داده تا مرا... در درون خود نگه دارد... شرکت خیلی مایه‌ی آزار من است و اغلب غیرقابل تحمل... با این کار بیشتر از نیازم پول درمی‌آورم. برای چی؟ برای کی؟ حقوقم باز هم بالاتر خواهد رفت. چه فایده‌ای دارد؟ این کار مناسب من نیست... اگر استعفاء بدهم و از پراگ بروم، هیچ خطری نکرده‌ام و همه چیز به دست آورده‌ام... گاهی مرا به شوخی با دایی R* مقایسه می‌کنید. اما اگر در پراگ بمانم، وضعم فرق چندانی با او نخواهد داشت. به احتمال قوی بیشتر از او پول و علایق و کمتر از او اعتقاد خواهم داشت و به همین نسبت ناراضی‌تر خواهم بود. تفاوت چندانی با هم نخواهیم داشت. بیرون از پراگ می‌توانم به همه چیز دست بیایم... به اجرا درآوردن نقشه‌ام را پیش خودم چنین تصور می‌کنم: پنج هزار کرون دارم. این پول برای من امکان فراهم می‌کند جایی در آلمان، در برلین یا مونیخ دو سال، اگر ناچار بشوم، بدون درآمد مالی زندگی کنم. این دو سال برای من این امکان را فراهم می‌کند، کار ادبی بکنم و آن‌ چیزی را از خودم بیرون بکشم که در پراگ میان بی‌رمقی ِ درونی و مزاحمت‌های بیرونی به آن وضوح و غنا و یکپارچگی نمی‌توانم به دست بیاورم. این کار ادبی برای من این امکان را فراهم می‌کند پس از دو سال از درآمد خودم زندگی کنم، حتی اگر شده بسیار محقرانه. اما هر قدر هم که محقرانه باشد، این زندگی با زندگی‌ که الان در پراگ دارم و زندگی‌ که بعدها در آنجا در انتظار من است، قابل قیاس نخواهد بود. ...چیزهایی، گیرم کم، نوشته‌ام که کم و بیش مورد قدردانی قرار گرفته‌اند... اصلا تنبل نیستم و خیلی هم بی‌نیازم و به همین خاطر امکان شغلی دیگری پیدا خواهم کرد و به هرحال سراغ شما نخواهم آمد...»

تاریخ دقیق ِ نوشتن این نامه روشن نیست. راینا شتاخ زندگی‌نامه‌نویس کافکا تاریخ آن را بین بیستم یا بیست و یکم ژولای تخمین می‌زند.

زندانی پراگ

مرخصی کافکا بیست و ششم جولای تمام می‌شود و او در قطارهایی پر از افسران و سربازان مسلح به پراگ برمی‌گردد. وقتی به پراگ می‌رسد شهری در برابر خود می‌بیند در تب و تاب تدارک جنگ. دو روز بعد اتریش – مجارستان به صربستان اعلان جنگ می‌کند و به این ترتیب جنگ جهانی اول آغاز و مرزها بسته می‌شوند. جنگ نقشه‌های کافکا را نقش برآب و او را هم چنان در زندان نگه می‌دارد. غروب آن روز دفتر یادداشتش را باز می‌کند و می‌نویسد: «... در کمال تنهایی...» و سه روز پس از آغاز جنگ در دفتر یادداست‌اش می‌نویسد: «آلمان به روسیه اعلان جنگ کرد. بعدازظهر مدرسه‌ی شنا.»

پانویس:

*رودولف لوی دایی ناتنی کافکا، حسابدار، عجیب و غریب‌‌ترین و تودارترین دایی کافکا، مجرد بود. کافکا او را چنین توصیف می‌کند: «معمایی ناگشودنی، بسیار صمیمی، تنها و در عین حال کم و بیش دهن لق.»

در همین زمینه:
::آیا زندگی کافکا، کافکایی بود؟::

هوفمن، مهم‌ترین نویسنده‌ی دوران رمانتیک

Tue, 02 Aug 2011 08:06:13 +0000

ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه – برنامه‌ی هشتم: ارنست تئودور آمادئوس هوفمن و دوران رمانتیک در آلمان (۱۸۲۲-۱۷۷۶)

حسین نوش‌آذر

حسین نوش‌آذر- یکی از مهم‌ترین دوره‌های شکوفایی ادبی در آلمان و در تاریخ ادبیات جهان دوران درخشان رمانتیک است. این دوران از اواخر قرن هجدهم در اروپا به‌تدریج به شکل یک خیزش فرهنگی عظیم آغاز شد و به‌زودی به همه‌ی شاخه‌های هنر و ادبیات تسری پیدا کرد.

نویسندگان، شاعران و هنرمندان رمانتیک که زندگی روزانه را خوار و پست می‌شمردند، خواهان زندگی تازه و اندیشه‌ای نوین بودند. آن‌ها به جای آنکه مانند دیگر شهروندان یک زندگی روزانه و متعارف را در پیش بگیرند، به رویدادهای اسرارآمیز، به ماجراجویی‌های خطرناک، به فرهنگ‌های ناشناخته، به «فانتزی» و چیزهای شگفت‌انگیز و خیال‌انگیز علاقه داشتند. شاعر و نویسنده‌ی رمانتیک شب را به روز و تاریکی را به روشنایی ترجیح می‌داد. او شب‌ها در قمارخانه‌ها، فاحشه‌خانه‌ها، میکده‌ها و کوچه‌های تاریک زندگی می‌کرد و روزها می‌خوابید. شیفته‌ی دنیای ملوان‌ها، قوادها، جادوگرها، کف‌بین‌ها و ولگردها و فاحشه‌ها بود و از زندگی یکنواخت و خسته‌کننده‌ی شهروندان شرافتمند بیزار بود. شاعر و نویسنده‌ی رمانتیک همچنین به فرهنگ عامه و به فولکلور و به داستان‌های شفاهی که سینه به سینه نقل شده بودند علاقه داشت و بزرگی و شکوه و جلال را در گذشته‌ی ملتش جست‌و‌جو می‌کرد، به آینده بدبین بود و غایت زندگی را در لذت‌جویی و ماجراجویی می‌پنداشت. او گمان می‌برد که آدمی همواره نقابی بر چهره دارد و تنها در پناه تاریکی شب است که نقاب‌ها از چهره می‌افتد و انسان چهره‌ی پلید اما واقعی خود را آشکار می‌کند.

ارنست تئودور آمادئوس هوفمن آغازگر دوران رمانتیک و بی‌تردید مهم‌ترین نویسنده‌ی رمانتیک در جهان است. در مجموعه برنامه‌های «ادبیات غرب در ۱۰ دقیقه» که با هومر آغاز شد و با فیلیپ راث به پایان می‌رسد، امروز به تئودور آمادئوس هوفمن به‌عنوان آغازگر دوران رمانتیک می‌پردازیم.

مدارود، قهرمان «اکسیر شیطان»: تصمیم گرفتم لباسم را عوض کنم. با یک قیچی کوچک و یک شانه که در خورجین پیدا کرده بودم، ریشم را زدم و موهایم را تا آنجا که ممکن بود منظم کردم. ردای کشیشی را که در جیبش آن چاقو نکبت‌آور، و همچنین بطری «اکسیر شیطان» با در چوب‌پنبه‌ایش قرار داشت به کناری انداختم، لباس شهروندان را پوشیدم و کلاهی را که مسافران به سر می‌گذاشتند، سر کردم و وقتی که به مدخل جنگل رسیدم و خودم را در آب برکه دیدم، خودم را نشناختم. آب برکه بخار می‌کرد و از دور صدای ناقوس کلیسا به گوش می‌رسید. احتمالاً دهکده‌ای در همان نزدیکی‌ها بود...
ارنست تئودور آمادئوس هوفمن، اکسیر شیطان(متن کامل به آلمانی)

زندگی شبانه و دوگانه‌ی هوفمن

ارنست تئودور آمادئوس هوفمن یک زندگی دوگانه داشت. او که در یک خانواده‌ی مرفه برآمده بود، در رشته‌ی حقوق تحصیل کرد و وکیل دعاوی شد، و در برلین، پایتخت آلمان به عنوان وکیل شروع به‌کار کرد. اما او که از سیزده‌سالگی عاشق موسیقی بود، گمان می‌برد زندگی‌اش فقط با موسیقی معنا پیدا می‌کند. برای همین در کنار کار روزانه آهنگسازی می‌کرد و در نشریه‌های آن زمان هم کار موسیقی‌دانان را نقد می‌کرد. او از یک‌سو کارمند عالی‌رتبه‌ی ذولت آلمان بود و از سویی دیگر به موسیقی و نقاشی و نویسندگی علاقه داشت و بیش از همه‌ی این‌ها دلباخته و سرسپرده‌ی مشروبات الکلی بود. هوفمن در مشروبخواری و استفاده از مواد مخدر توهم‌زا آنقدر زیاده‌روی می‌کرد که کارش از بدمستی می‌گذشت و به جنون می‌کشید.

اعترافات یک کشیش شهوت‌ران، ماجراجو و نیمه‌دیوانه

در سال ۱۸۱۵ یعنی در همان سالی که هوفمن به استخدام دولت آلمان درآمد، نخستین رمانش را نوشت. این رمان «اکسیر شیطان» نام داشت. «اکسیر شیطان» داستان کشیشی بود که درگیر ماجراهایی خطرناک و اسرارآمیز می‌شود. رمان از منظر اول شخص مفرد، به شکل اعترافات یک کشیش شهوت‌ران، ماجراجو و نیمه‌دیوانه روایت می‌شود و نویسنده هر چند گاه یک بار در مسیر داستان دخالت می‌کند. این رمان از قلمرو ادبیات وحشت می‌آید و بیشتر ماجراهایش، شب‌‌هنگام در مکان‌هایی مانند دیرهای دورافتاده، جنگل‌های خوفناک و کوهستان‌ مرتغع آلپ اتفاق می‌افتد. از نظر فضاسازی و بازآفرینی صداها «اکسیر شیطان» دستاوردی در ادبیات جهان به‌شمار می‌آید. هوفمن در این رمان پرتگاه‌های روحی انسان و سویه‌های پلید و شیطانی او را به خوبی نشان می‌دهد.

بحران‌های روحی یک دانشجوی خودخواه

«اکسیر شیطان» همچون داستان دیگری از هوفمن که با نام «دیگ طلایی» منتشر شده بود، با اقبال گسترده‌ی خوانندگان کتاب مواجه شد. آثار بعدی هوفمن هم با اقبال زیادی روبرو شدند. «برادران سروپین» (۱۸۲۱-۱۸۱۹) مجموعه‌ای بود از افسانه‌های تمثیلی و داستان‌های کوتاه. «عقاید گربه‌ی نری به نام مور» دومین رمان هوفمن بود که در دو جلد منتشر شد و جلد سومش ناتمام ماند. این رمان از منظر یک گربه روایت می‌گردد و در واقع تلفیقی‌ست از افسانه‌های تمثیلی و طنز و هزل اجتماعی. «مرد ماسه‌ای» داستان بلند (نوول) و یکی از مهم‌ترین آثار هوفمن است. در این داستان که در «قالب نامه» روایت شده، هوفمن کابوس‌ها و بحران‌های روحی یک دانشجوی خودخواه و سرگردان به نام «ناتانائل» را که در چنبره‌ی نیروهای اهریمنی گرفتار آمده روایت می‌کند.

حسین نوش‌آذر: هوفمن در رمان «مرد ماسه‌ای» در آستانه‌ی نخستین انقلاب صنعتی در جهان به رابطه‌ی انسان با ماشین می‌پردازد و تصویر روشنی از «زن» در دوران روشنگری به‌دست می‌دهد. زیگموند فروید در تحلیل کابوس‌های یک شخصیت خودخواه به این رمان استناد کرده است. «ناتانائل» قهرمان خودشیفته و ویرانگر این رمان هر کسی را که به او عشق می‌ورزد، تباه و ویران می‌کند. (+بشنوید)

در این داستان «کلارا» معشوقه‌ی ناتانائل یک زن زیبا، خوشبین و خردمند است، اما ناتانائل در پایان به او خیانت می‌کند و به اولیمپیا که در واقع یک ماشین است دل می‌بندد و سرانجام کارش به خودکشی می‌کشد. هوفمن در این اثر که هنوز هم توسط انتشارات سورکامف در آلمان تجدید چاپ می‌شود، و خوانندگان زیادی دارد، در آستانه‌ی نخستین انقلاب صنعتی در جهان به رابطه‌ی انسان با ماشین می‌پردازد و همچنین تصویر روشنی از «زن» در دوران روشنگری به‌دست می‌دهد. زیگموند فروید در تحلیل کابوس‌های یک شخصیت خودخواه به این رمان استناد کرده است. روایت سینمایی «مرد ماسه‌ای» در سال ۱۹۹۲ توسط کارگردان آلمانی، اکهارد اشمیت به نمایش درآمد. خیزش اکسپرسیونیسم در سینمای آلمان با فیلم‌های درخشانی مانند «مطب دکتر کالیگاری» (۱۹۲۰ ) ساخته‌ی روبرت وینه ( Robert Wiene ) یا مترولوپولیس (۱۹۲۷ ) اثر جاودانه‌ی فریتس لانگ از رمان «مرد ماسه‌ای» هوفمن تأثیر پذیرفته بود. اصولاً درک اکسپرسیونیست‌ها بدون مطالعه‌ی دوران رمانتیک امکان‌پذیر نیست.

استاد شپش و اداره سانسور

هوفمن در مجموع نویسنده‌ی موفقی بود. تا پایان زندگی در برلین به‌سر برد و هر چند که خودش کارمند دولت بود اما از کارمندان بیزار بود. «استاد شپش» بر اساس یک پرونده‌ی قضایی در برلین از منظر کارمندی به نام کارل آلبرت فن کامپتس روایت می‌شود. این رمان که در سال ۱۸۲۲ نوشته شد، توسط اداره‌ی سانسور ضبط شد و دردسرهایی برای هوفمن به وجود آورد. آخرین رمان او که گفت‌و‌گویی بود بین یک نویسنده‌ی فلج و پسرعمه‌اش ناتمام ماند. هوفمن در ۲۵ جولای سال ۱۸۲۲ در اثر مشروب‌خواری و خوشگذرانی و شب‌گردی در چهل و شش سالگی در برلین درگذشت.

بدبختانه هیچیک از آثار هوفمن به فارسی ترجمه نشده و با وجود آنکه هوفمن بنیانگذار یکی از مهم‌ترین دوران‌های ادبی در تاریخ ادبیات جهان است و آثار او، به‌ویژه «اکسیر شیطان» ادبیات وحشت و ادبیات اعترافی در جهان را تحت تأثیر قرار داده، زبان نسبتاً ساده و روان و همه‌فهمی دارد، ما در ایران احتمالاً به لحاظ پیوندهایی که با ادبیات فرانسه و ادبیات انگلیسی‌زبان داشتیم از ترجمه‌ی آثار این نویسنده‌ی بزرگ آلمانی غافل ماندیم. اگر ادبیات وحشت در ایران پیشینه‌ای ندارد و تاکنون اثر قابل تأملی در این عرصه پدید نیامده، شاید یکی از مهم‌ترین دلایل آن ناآشنایی ما با آثار هوفمن و سنت رمانتیک در ادبیات جهان است.

م.لِ صادقی و «مدارود» هوفمن

در ادبیات معاصر ایران نزدیک‌ترین اثر از نظر فضاسازی و لحن و شخصیت‌ها به «اکسیر شیطان» بی‌تردید «ملکوت» نوشته‌ی زنده یاد بهرام صادقی‌ست. بهرام صادقی با تأثیرپذیری از نویسندگان روس و همچنین پیر آندللو به‌گونه‌ای با واسطه با سنت ادبیات رمانتیک در آلمان و دنیای ذهنی نویسندگانی مانند هوفمن ارتباط گرفته بود و در یک فضای شهرستانی، با زبانی ساده اما در همان حال شیوا و با تسلط بر فضاسازی همچون هوفمن موفق شد نقاب از چهره‌ی انسان‌ها برگیرد و سویه‌ی ویرانگر و اهریمنی او را در «ملکوت» نشان دهد. م. ل، شخصیت به‌یادماندنی «ملکوت»ِ بهرام صادقی از بسیاری جهات به «مدارود»، شخصیت اول رمان اکسیر شیطان نوشته‌ی هوفمن شباهت دارد. خویشاوندی روحی بین م. ل و دکتر حاتم در ملکوت و اعترافات او که با زبان کتاب مقدس پهلو می‌زند از بسیاری جهات به اعترافات «مدارود» شباهت دارد. پیش از بهرام صادقی در آثار عام‌پسند نویسندگانی مانند ربیع انصاری، محمد مسعود، و سعید نفیسی و به‌ویژه محمد حجازی رگه‌ها و سویه‌های خفیفی از رمانتیسم دیده می‌شود. در هر حال چه از طریق آشنایی با ادبیات روسیه و چه از طریق ادبیات فرانسه ارتباط ما با این سنت ادبی که هوفمن بنیانگذار آن است هرگز بلاواسطه نبوده و به سرمنشأها دسترسی نداشته‌ایم.

در همین زمینه:
::مجموعه برنامه‌های ادبیات غرب در ده دقیقه در رادیو زمانه::

ادبیات مهاجرت در آلمان

Tue, 05 Jul 2011 10:07:28 +0000

گزارش وحید ولی‌زاده از نویسندگان مطرح ادبیات مهاجرت در آلمان و نویسندگان شرق آلمان

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - صدا‌ها و آواهای متعددی در سال‌های اخیر ادبیات زبان آلمانی را غنی کرده‌ است: صداهایی که به نسل‌های دوم و سوم مهاجران که درباره‌ی تجربه‌های خود داستان می‌گویند، تعلق دارد. ادبیات پسامهاجرتی در آلمان چگونگی زیستن میان دو فرهنگ را تصویر می‌کند و آنچه که در این نمایشنامه‌ها و رمان‌ها توصیف می‌شود با کلیشه‌های مهاجران که اغلب به دشواری‌های زبانی و قتل‌های ناموسی می‌پردازند تفاوت دارد.

در وهله‌ی نخست این ادبیاتی نیست که با خجلت دم در ایستاده باشد تا اذن ورود بگیرد. این نویسندگان توانسته‌اند جوایز بزرگ ادبی، و نیز خوانندگان پرشماری را از آن خود کنند. اکنون فرزندان کارگران میهمان که در سال‌های دهه‌ی پنجاه به آلمان مهاجرت کردند، به جامعه‌ی نخبگان ادبی وارد شده‌اند.

روایت‌های تازه در قالب‌های کهنه

فریدون زایموغلو (fereydoun zaimoglu)، نویسنده و نمایشنامه‌نویس، و نویسندگانی چون دیمیتره دینو، آلینا برونسکی، ژوژا بانک، ترزا مورا، سیبل لویتشارف، و ملیندا ندج آبونجی از نویسندگان موفق با پیشینه‌ی مهاجرت به آلمان هستند‌. این فهرست را می‌توان بسیار طولانی‌تر کرد. در داستان‌های آن‌ها سرگذشت‌های زندگی تازه‌ای روایت می‌شود، اما نویسندگان نتوانسته‌اند فرم‌ها و سبک‌های ادبی نوینی را برای این روایت‌های تازه بیافرینند. اغلب داستان‌هایی که از قلمرو ادبیات مهاجرت در آلمان می‌آیند، بیش از آنکه از یک تجربه‌ی ادبی نشان داشته باشند، داستان‌هایی هستند که به‌خوبی تعریف شده‌اند. یکی از چهره‌های پیشتاز ادبیات مهاجرت در آلمان فریدون زایموغلو است که در سال ۱۹۶۴ در ترکیه متولد شده است. در سال ۱۹۹۵ نخستین رمان او با نام «کاناک اسپراک»، که آتش‌بازی زبانی فوق‌العاده‌ای به زبان آلمانی مهاجران بود انتشار یافت، سپس رمان‌های «آدم پست»، «جنون آلمانی»، و رمان‌های متعدد دیگر ازین نویسنده منتشر شد. او با رمان لیلا (۲۰۰۶) به موفقیت بزرگی دست یافت. «لیلا» به سفر یک زن جوان به آلمان می‌پرداخت، تصویر‌پردازی بسیار زیبا و ظریفی از انسانی به‌دست می‌داد که هرگز نمی‌تواند به درشتی سخن بگوید. آخرین رمان او با نام «حریق» بیشتر به عشق می‌پردازد تا به مسائل مهاجرت که مشخصه‌ی آثار پیشین زایموغلو بود. این رمان برنده‌ی جایزه‌ی بین‌المللی «کورینه» در سال ۲۰۰۸ شد.

میراث ژنتیکی یک ملت و دفاع از دگرگونی نژادی

بحث برانگیز‌ترین کتاب در پاییز سال ۲۰۱۰ «آلمان خود را ملغی می‌کند» اثر تیلو سارازین سیاستمدار حزب سوسیال دموکرات آلمان (اس پ د)، بود که در آن نویسنده از جمله ادعا کرده بود که مهاجرت گسترده‌ی ترک‌ها و عرب‌های فاقد تحصیلات عالیه، میراث ژنتیکی آلمانی‌ها را نازل خواهد کرد. روزنامه‌نگاران و سیاستمداران به شدت علیه سارازین واکنش نشان دادند، با این‌حال کتاب او در جایگاه نخست پرفروش‌ترین کتاب‌ها قرار گرفت و خوانندگان وسیعی یافت. این کتاب بر بسیاری از نویسندگان تأثیر گذاشت و باعث شد فریدون زایموغلو، ایلیا تروژانف و نوید کرمانی «مانیفست گوناگونی» را بنویسند که در آن بیش از ۳۰ نویسنده از تنوع فرهنگی در آلمان به دفاع برخاستند. این بحث سیاسی همچنان در صحنه‌ی ادبی زنده است. بسیاری از نویسندگان فعالانه در این بحث شرکت کردند و هم‌ازین روی رمان‌های سیاسی رونق گرفتند. رمان دیستوپیایی (دژ آبادی) نوشته‌ی «یولی تسه» (Juli Zeh) با نام «کورپوس دلیسیتی» (corpus delicti) از آن جمله است. در آرمانشهر «کورپوس دلیسیتی» هیچ ایدئولوژی یا مذهبی وجود ندارد بلکه جامعه بر اساس خرد، یا آنچه «متد» نامیده می‌شود، سازمان یافته است. مسئولیت جمعی بر عهده‌ی تک تک افراد است. یکی از شخصیت‌های رمان می‌گوید: «اگر جامعه به ما کمک می‌کند، آیا ما نیز نمی‌بایست برای جامعه هر کاری که ازمان برمی‌آید، انجام دهیم؟»
خرج نگذاشتن روی دست جامعه مسئله‌ای حیاتی است. درنتیجه همه می‌بایست خود را سالم نگاه دارند. بیماری دیگر وجود ندارد. همه می‌باید وزن خود را گزارش بدهند، فاضلاب به منظور استخراج مواد ارزشمند درون مدفوع اسکن می‌شود، و همه باید ورزش کنند و مطابق با مقررات غذا بخورند. بوسه به دلیل احتمال سرایت بیماری ممنوع است و تمام حرکات بدن بر روی یک تراشه‌ی کار گذاشته در بدن ضبط می‌شود و عدم انجام ورزش‌های خانگی جرم محسوب می‌شود. اگر فرد ازین قوانین تخطی کند به دادگاه احضار می‌شود. کنترل بدن‌های شخصی تمام‌عیار است. تنها جرمی که به نظر می‌رسد در این جامعه باقی مانده است اهمال کردن درباره‌ی بدن خود است. بدن به یک «کورپوس دلیستی» بدل می‌شود.

کبوتران پر می‌کشند

زمانی که کشوری نویسندگان آلمان را دعوت می‌کند یا درباره‌ی ادبیات آلمان مقالاتی آن نوشته می‌شود، معمولاً درین‌گونه مواقع نویسندگان خارجی‌تبار نادیده گرفته می‌شوند، حتی در شرایط کنونی که همین نویسندگان خارجی‌تبار بخشی از عمده‌ترین جریانات ادبی در کشورهای آلمانی زبان را به وجود آورده‌اند. این مسأله قابل توجه است که این نویسندگان هنوز به فرهنگی بیگانه تقلیل داده می‌شوند. یک چشم‌انداز فرهنگی همسان هوموژن دیگر وجود ندارد، با این‌حال هنوز این نویسندگان را دیگر کشور‌ها به عنوان نویسندگان آلمانی به‌شمار نمی‌آورندو با این‌حال امسال برخی از این نویسندگان به نمایشگاه کتاب و کتابخانه‌ی گوتنبرگ آمدند. «ملیندا ندج آبونجی» ( Melinda Nadj Abonji) یکی از همین دعوت‌شدگان بود. او سال گذشته جایزه‌ی ادبیات آلمان را که در نمایشگاه کتاب فرانکفورت اعطاء می‌شود از آن خود کرد. آبونجی اصالتاً مجار است، در صربستان در سال ۱۹۶۸ متولد شده است و در سوئیس بزرگ شده، دارای یک شرکت انتشاراتی اتریشی است. نمونه‌ی او می‌تواند تصویری از اروپای جدید باشد. رمان ملیندا آبونجی با نام «کبوتران پر می‌کشند » (Tauben fliegen auf)، کتابی درباره‌ی مهاجرت و انتگراسیون،[تطبیق اجتماعی و فرهنگی مهاجران در جامعه‌ی میزبان] و درباره‌ی اروپای معاصر در حال دگرگونی است.

«کبوتران پر می‌کشند» که از سویه‌های خودزندگی‌نامه‌ای (اتوبیوگرافیک] برخوردار است، با خانواده‌ای مجار آغاز می‌شود که اکنون در سوئیس ساکن‌اند و برای تعطیلات تابستانی به ویدودینا در صربستان سفر می‌کنند. در سوئیس آن‌ها کسب و کار موفقی را اداره می‌کنند. کافه‌ای باز کرده و از پس امتحان شهروندی سوئیسی نیز برآمده‌اند. راوی دختر خانواده ایلدیکو است که در آغاز دختر کوچک کنجکاوی است و به‌تدریج زن جوانی می‌شود که جهان را با بدگمانی می‌نگرد. آنچه که در آغاز همچون یک کمدی بالکانی به نظر می‌رسید هنگامی که جنگ یوگسلاوی سایه‌ی خود را بر اروپا می‌گسترد دگرگون می‌شود. خواهران در کافه موندیال (mondial café) به والدین خود کمک می‌کنند، و میان این خانواده‌ی مهاجر و دوستان سوئیسی خود معاشرت و زندگی می‌کنند. روابط خوب است، با فامیل، با والدین و با خواهر و هیچ تضاد و تنشی بین نسل‌ها وجود ندارد.

مضمون اصلی رمان درباره‌ی انتگراسیون و مهاجرت است و درباره‌ی اروپایی چاک چاک. والدین در پی انتگره شدن هستند و برای سوئیسی شدن همه کار می‌کنند، در حالی‌که دختر همه جا خود را بی‌خانمان حس می‌کند. در پایان رمان ایلدیکو از خانه می‌رود. او نمی‌تواند خود را با فرهنگ سرزمین جدیدش تطبیق دهد. در این فرهنگ هنگامی که بالغ می‌شویم خود را تنها می‌یابیم. او همراه با خواهرش تصمیم می‌گیرد که در روز اهل قبور برای احترام به خویشان درگذشته‌شان به آرامگاهی برود. او نمی‌تواند سر قبر آن‌ها برود اما رفتن به سر قبر دیگران احترامی است برای خویشاوندان بسیار دور. تصویر زیبایی برای نشان دادن اینکه او با این تمهید به «خانه» رسیده است. به یک معنا اکنون او در درون خودش خانه‌ و ریشه‌هایش را یافته است.

سفر به سرزمین مادری برای تدفین پدر

نویسنده‌ی دیگر زیبیله لویت‌شاروف (sibylle lewitscharoff) که پدری بلغار و مادری ترک دارد در اشتوتگارت بزرگ شده است. در رمان «آپوستولوف» (Apostoloff) که جایزه‌ی سال ۲۰۰۹ لایپزیک به آن تعلق گرفت، نیز ما با همراه با روای داستان با اتومبیل به مرکز قدیمی سرزمین مادری او می‌رویم. اما این سفری تفریحی به بلغارستان نیست بلکه مشایعت جمعی همراه با ۱۹ لیموزین است که تابوت پدر راوی را به وطن می‌برند. داستانی با مایه‌های «آبسورد» که در آن راننده نه تنها اتومبیل را می‌راند، بلکه در خاطرات آن‌ها نیز سفر می‌کند.

اگر در ادبیات قرن بیستم کارگران نقش محوری داشتند، اکنون در زمان ما فرزندان مهاجران نقش تعیین‌کننده‌ای در فرهنگ و در اجتماع به عهده می‌گیرند. با این‌حال نوشتن به زبان آلمانی، با وجود آنکه زبان مادری نویسنده زبان دیگری است پدیده‌ای تازه در ادبیات زبان آلمانی نیست. فرانتس کافکا در پراگ می‌زیست، هرتا مولر در رومانی، الیاس کانتی در بلغارستان متولد شده است و پل سلین رومانیایی بود. همه‌ی آن‌ها به آلمانی می‌نوشتند. خانه‌ی زبانی همیشه مطابق با تبار نیست.
نویسندگان اغلب از بیگانگی کمک می‌گیرند تا لایه‌های گوناگون واقعیت را کنار بزنند و آن را از چشم‌اندازی تازه به ما نشان دهند. از زیاموغلو پرسیدم خود را دارای چه هویتی می‌داند. در پاسخ گفت: «من تصاویر آلمانی خلق می‌کنم و فکر می‌کنم آلمانی هستم، من خودم را بخشی از آلمان می‌دانم، اما ملاقات با مردان، زنان، فرهنگ‌های دیگر و بیگانه است که همه چیز را هیجان انگیز می‌کند.»
بیگانگی مخرج مشترک بسیاری دیگر از نویسندگان مهاجر است. ظاهراً مرزهای جغرافیایی دیگر چندان اهمیتی ندارند.

ناکامی و شکست‌های هر روزه‌روز در زندگی

پتر اشتام (Peter Stamm)در سوئیس متولد شده و آنجا نیز زندگی می‌کند. او بسیار ساده درباره‌ی نوعی زندگی می‌نویسد که همیشه به تعویق افتاده و در ‌‌نهایت زیسته نمی‌شود. در آخرین مجموعه داستانش با عنوان«پشت دریا» Seerücken اغلب داستان‌ها درباره‌ی ناکامی و شکست است. او با جملات مختصر و صحنه‌های شاعرانه‌ی لطیف دگرگونی‌های به زحمت آشکاری را توصیف می‌کند که بعد‌تر خود را همچون زلزله نشان خواهند داد. درباره‌ی تنهایی در یک سفر تفریحی جمعی، چگونه مرد دانشمندی به یک هتل کوهستانی متروک می‌رود، و درباره‌ی زن جوانی که با عقب بردن نوار و گوش کردن به آن به کشف تازه‌ای می‌رسد. اشتام این توانایی را دارد که پا پیش بگذارد و عادت‌ها و چیزهایی را زیر سؤال برد که ما از آن‌ها مطمئنیم. او خود را به تلاشی انسان‌ها و فاجعه‌ها در اشارات محتاطانه نزدیک می‌کند.

بسیاری از تحسین شده‌ترین نویسندگان آلمانی زبان از آلمان شرقی سابق می‌آیند. برخی مواقع داستان‌های پسامهاجرتی ساده‌فهم‌تر از داستان‌هایی است که نویسندگان در شرق آلمان پدید آورده‌اند. برای مثال متن‌های کلمنس مه‌یر (Clemens Meyer ). مه‌یر در لایپزیک رشد کرد و در جوانی زندگی دشواری را از سر گذراند. او در زمانی که در انستیتوی ادبیات آلمانی لایپزیک (که یکی از مهم‌ترین دوره‌های آموزشی آفرینشگری ادبی در این کشور محسوب می‌شود) درس می‌خواند، به طور جانبی مجبور بود به عنوان کارگر ساختمانی و مبل‌سازی و گاهی نیز به عنوان نگهبان کار کند. روش زندگی او باعث شد که مدتی را نیز در بازداشتگاه جوانان زیتهاین سپری کند. نخستین رمان او «وقتی که رؤیا دیدیم» در سال ۲۰۰۶ توجه زیادی را به خود جلب کرد و یادآور رمان ایروین ولش با نام «سوزنبان» بود. جهانی مردانه و سخت، بدون هیچگونه توهم. در سال ۲۰۰۸ رمان «شب، روشنایی» او برنده‌ی جایزه لایپزیک شد و سال گذشته «خشونت، یک دفترچه یادداشت روزانه» او منتشر شد.
زمان و کسالت

اووه تلکامپ (Uwe Tellkamp) نویسنده‌ی دیگری از آلمان شرقی سابق است که در ۱۹۶۸ در درسدن متولد شد، در ارتش خدمت کرد، و به عنوان جراح اورژانس در بیمارستان درسدن کار کرد. رمان «برج» او در درسدن و در هفت سال آخر منتهی به فروپاشی دیوار برلین در ۱۹ نوامبر ۱۹۸۹ می‌گذرد. تنها چیزی که حقیقتاً همه در آلمان شرقی داشتند وقت بود. به شیوه‌های مختلف زمان محوریت دارد. برای خواندن این رمان تقریباً هزار صفحه‌ای به وقت نیاز است و رمان به طرز نمایانی نشان می‌دهد که چطور امروزه ما نگاه‌های متفاوتی به «زمان» داریم.

آن زمان در آلمان شرقی «زمان» برای تأمل وجود داشت، رمان برای انتظار در صف‌های طولانی جلوی فروشگاه‌های مواد غذایی و ادارات دولتی، و آنهایی که کار می‌کردند برای تایپ کردن عریضه‌های ابسورد با ماشین تحریر آن هم با انگشت اشاره و بدون غلط‌گیر وقت داشتند. تلکامپ موفق شده آلمان شرقی را از طریق مجموعه‌ای از انسان‌ها توصیف کند. در مرکز داستان این اشخاص قرار دارند: جراح دست ریچارد هافمن، همسرش آنه و پسرشان کریستین، و خویشاوند قابل توجه آن‌ها منو روهده که در واقع زیست‌شناس است اما به عنوان ویراستار در یک انتشاراتی کار می‌کند که در آنجا علیه قوانین سانسور مبارزه می‌کند و برادری که آرم حزب را بر یقه‌ی کتش حمل می‌کند. همه آن‌ها در بهترین محله‌ی درسدن زندگی می‌کنند. آن‌ها در رؤیای فرهنگ گذشته و زندگی در برج عاج فرهنگ بالا هستند که در آن ادبیات و موسیقی کلاسیک به زندگی جهت دهد. در اپرا یکی از همکاران به ریچارد می‌گوید: «کل اپرا یک رؤیاست: بی‌معنا و غیرضروری در یک شکل بیانی که صد‌ها میلیون هزینه برمی‌دارد. [آن هم] برای فقط برای حباب صابون...» ریچارد پاسخ می‌دهد «اما حباب صابون زیبایی‌ست.»
تلاش برای زیبایی، لطیفی و خوبی در زمانی که می‌گذرد به اعتراضی بی‌صدا و تاکتیکی برای بقا بدل می‌شود.

رمان «برج» سرشار از توصیفاتی است درباره‌ی اشیاء و گذر کسالت‌آور زمان. رمانی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری گفت‌و‌گو بین انسان‌ها در زندگی روزانه‌شان و رمانی درباره‌ی سازمان‌دهی زندگی روزانه. همه هستند. همدستان سیاسی، آنانی که جویای اجازه‌ی سفر به خارج هستند، همسایه‌های شر، عشاق جوان، نخبگان سیاسی، هنرمندان مخالف و کارگران. همه‌ی داستان‌ها به یکدیگر تنیده می‌شود تا نقطه‌ای که انحلال جامعه‌ای را نشان می‌دهد. در تمام این قصه‌های بی‌پایان از آلمان شرقی، همواره مسائل بشری وجود دارد: نخستین عاشق شدن، عذاب بلوغ جنسی، بی‌وفایی و دوستی. تلکامپ استاد به تصویر کشیدن صحنه‌های به‌ظاهر بی‌اهمیت در زندگی روزانه است: زمانی که عمه‌ها حسودی می‌کنند و تنگ‌نظرانه در عروسی برادرزاده غیبت می‌کنند، و یا چگونه یک جوان نامطمئن مسیحی تلاش می‌کند خود را به طور مناسبی در جهان بزرگسالان جای دهد. این‌ها مسائلی هستند که در تمام کشور‌ها وجود دارد.

منتقدان «برج» را با «بودن‌بروک»، نخستین رمان توماس مان که از نخستین نمونه‌های موفق رمان اجتماعی در آلمان است و فروپاشی یک خانواده را نشان می‌دهد، مقایسه کرده‌اند. همانطور که با خواندن رمان مان می‌توانیم، انقراض یک خانواده‌ی بازگان آلمانی در قرن نوزدهم را دریابیم، در «برج» نوشته‌ی تالکامپ هم فروپاشی درونی آلمان شرقی سندیت ادبی یافته و به یک رمان معیار تبدیل شده است.

اعترافات خوش‌بینانه‌ی مادبزرگ پانک

خودزندگی نامه‌ی «اعترافات» اثر مادربزرگ افسانه‌ای پانک، نینا هاگن (Nina Hagen) البته به اندازه‌ی تلکامپ ادبی نیست و بی‌رحمی کمتری از کلمنته مه‌یر دارد، اما مشخصاً امیدبخش‌تر و واقعاً جذاب است.

او که در برلین شرقی بزرگ شده و دخترخوانده‌ی ولف بیرمان افسانه‌ای است در زندگی‌نامه‌اش تصویر دیگری از سال‌های آلمان شرقی به‌دست می‌دهد. سکون وجود دارد، فضای خاکستری، اما همچنین یک زیست کاملاً معمولی با رؤیاهای جوانانه. داستان رمان اما پیرامون شخصیت اصلی شکل نمی‌گیرد. شخصیت‌های اصلی در این رمان انسان‌ها، رؤیا‌ها، ناکامی‌ها و بیش از هر چیز این است که چگونه کاتارینا هاگن خدا را می‌یابد.

تمام این آثار مختلف به ما خوانندگان یاری می‌کنند تا حاشیه‌ها را کمی بیشتر بشناسیم.

ادبیات غیررسمی آلمان که اکنون از حاشیه به متن آمده و رسمیت پیدا کرده بسیار متنوع، جذاب، مهیج و پرکشش است؛ ادبیاتی که امید برمی‌انگیزد و از جامعه‌ای دموکراتیک نشان دارد که می‌تواند حاشیه را به متن بیاورد و نه آن‌که مانند کشورهای اختناق‌زده آثار رسمیت‌یافته و معیار را به حاشیه براند.

منبع:

MARGARETA FLYGT, Den nya tyskspråkiga litteraturen, Horisont, 2011, nummer 2, 5-9‬

سانسور ادبیــات در آلمان

Fri, 03 Jun 2011 08:08:00 +0000

محمد ربوبی

محمد ربوبی - پس از تسلیم بی‌قید و شرط دولت نازی‌ها، درهشتم می ۱۹۴۵، مقامات نظامی متفقین (آیالات متحده‌ی آمریکا، انگلستان، فرانسه و اتحاد شوروی) نظارت بر رسانه‌های همگانی را بر عهده گرفتند. در چارچوب برنامه‌ای که «نازی‌زدایی» نامیده شد، اقدامات تجدید تربیت به منظور آشنا کردن آلمانی‌ها با موازین و ارزش‌های دمکراسی آغاز شد. تحقق این برنامه، بدون کاربُردِ ابزار سانسور در آن موفع نیز برای اکثر آلمانی‌ها چندان قانع‌کننده نبود.

تا اواسط سال ۱۹۴۷، شورای کنترل‌کننده‌ی متفقین در چهار منطقه‌ی اشغالی سیاست تجدید تربیت را هر یک به سلیقه و سیاست خود اجرا کردند. امتیاز چاپ و سهم دریافت کاغذ فقط به بنگاه‌های انتشاراتی و کتابفروشی‌های ضد نازی که دمکرات منش بودند تعلق گرفت. بیش از همه، ادبیاتی مورد تشویق قرارگرفت که آگاهی دمکراتیک، ضد میلیتاریستی، و انسان‌دوستی را اشاعه می‌دادند. شعار روز «نوسازی فرهنگی» بود.

اما مقرراتِ سانسور از تمایز ادبیات ناسیونال سوسیالیستی (نازی) نژادپرستی ومیلیتاریستی و ضد انسان‌دوستی و زدودن آنها فرا‌تر رفت و به ممنوعیت کلیه‌ی انتشارات (به استثتای مواردی که اجازه‌ی مقامات نظامی متفقین را دریافت کردند) و نیز ممنوعیت ورود فرآورده‌های چاپی خارجی منجر گردید. اجرای تآ‌تر نیز مشمول سانسور شد.

اگرچه بیشتر این مقررات و اقدامات در آن موقع و در آن شرایط تا حدودی قابل درک و منطقی به‌نظر می‌رسید، اما همه‌ی آنها یک نقیصه‌ی خطرناک نیز داشتند: نمی‌شد خصوصیاتِ قیمومیتِ معنوی را انکار کرد. از این‌رو، دمکراسی فرمایشی نزد بسیاری پسندیده نبود و افزون بر آن، برخی از تصمیمات ارگان‌های سانسور تنگ‌نظرانه، کوته‌بینانه و یا اغراق‌آمیز اتحاذ می‌شدند. چنین بود در آوریل ۱۹۴۷، دستور ممنوعیت یک مجله‌ی ادبی که آلفرد آندرش و هانس ورنر ریشتر منتشر می‌کردند.

در ماده‌ی پنجم مقررات کمیسیون عالی متفقین به سال ۱۹۴۹ درمورد مطبوعات، رادیو، گزارش‌های خبری و نمایشگاه‌ها (تآ‌تر و سینما و ...) تا تعلیق آن درمناطق اشغالی در سال ۱۹۵۲ ـ تأکید شده بود که: «گزارش‌های خبری که حیثیت و اعتبار متفقین را خدشه‌دار کنند و یا به امنیت آنان زیان رسانند جرم محسوب می‌شوند.» طبق این مقررات ارسال نسخه‌ای از هر نشریه به مقاماتِ سانسور اجباری بود. مقامات متفقین حق داشتند نشریات مظنون را توقیف کنند».

اما مهم‌تر اینکه هدف اصلی اقدامات متفقین دایر بر مبارزه با ایدئولوژی نازی‌ها پیوسته و بیش از پیش بی‌اهمیت و در مواردی حتی به عکس آن مبدل شد. در سال ۱۹۴۹ به دستور ژنرال کلی فیلم «نورنبرگ و آموزش‌‌هایش» که افشاگر فاشیسم بود، توقیف شد و مقامات نظامی از نمایش آن جلوگیری کردند. با شدت گرفتن جنگ سرد و منافع متضاد متفقین، با پیوستن مناطق اشغالی غرب آلمان به بلوک غرب، سانسور نیز به ابزار تبلیغات ضد کمونیستی مبدل شد.

محمد ربوبی: مقرراتِ سانسور [در آلمان، پس از جنگ] از تمایز ادبیات ناسیونال سوسیالیستی (نازی) نژادپرستی و میلیتاریستی و ضد انسان‌دوستی و زدودن آنها فرا‌تر رفت و به ممنوعیت کلیه‌ی انتشارات (به استثتای مواردی که اجازه‌ی مقامات نظامی متفقین را دریافت کردند) و نیز ممنوعیت ورود فرآورده‌های چاپی خارجی منجر گردید. اجرای تآ‌تر نیز مشمول سانسور شد.

در روندِ سیاست فرهنگی جمهوری فدرال آلمان در آینده بندِ پنجم قانون اساسی که درماده‌ی مه ۱۹۵۲ به تصویب رسید نقش اساسی ایفا کرد:

«(۱) هرکس حق دارد نظراتش را از طریق گفتار و نوشتار و تصویر آزادانه بیـان و منتشر کند و از منابعی که عموم بدان‌ها دسترسی دارند اطلاع یابد. آزادی مطبوعات و آزادی گزارش اخبار از طریق رادیو و فیلم تصمین می‌‌شود. سانسوری در کار نیست.

(۲) این حقوق، در موارد مربوط به قوانین عمومی و مقررات ناظر بر محافظت جوانان و حفظ حیثیتِ اشخاص محدود می‌شوند.

(۳) هنر و دانش، پژوهش و آموزش آزادند. آزادی آموزش وفاداری به قانون اساسی را منتفی نمی‌کند.»
بنابراین، جمله‌ی: «سانسوری در کار نیست» به مفهوم این است که کنترل ضوابط تعیین‌شده و رایج نباید از سوی مقاماتِ سانسور دولتی اعمال شود و مثلا «اداره‌ی امور ادبیات و بنگاه‌های انتشاراتی» و سانسور مقدماتی دولت (سانسور پیش از انتشار) نباید وجود داشته باشد. سانسور پس ازانتشار آثار و نیز پیگرد نقص ضوابط تعیین‌شده از وظایف دادگاه‌های عادی است.

در موارد درگیری‌های قانون اساسی با آزادی بیان، دیوان عالی کشور داوری می‌کند. بنابراین قانون اساسی نقش دوگانه‌ای ایفا می‌کند: از سویی قانون اساسی آزادی بیان نظرات را تضمین می‌کند، و از سوی دیگر از سوء‌استفاده‌ی ضد دمکراتیک جلوگیری می‌کند. واضح است که در موارد مشخصی تعبیر و نفسیرهای گونه‌گون می‌توان ارائه داد. با این وجود، دربند سوم قانون اساسی آلمان، آزادی هنر به هیجوجه محدود نمی‌شود. این آزادی بی‌حد و حصر است.

«وفاداری به قانون اساسی» فقط ناظر بر «آزادی آموزش (تدریس) است، ولی برای آزادی هنر فضا و مقام ویژه‌ای تضمین شده است. از این‌رو، تولید و انتشار آثار هنری نباید به‌عنوان جرم تلقی و تفسیر و تعبیر شوند. همچنین قانون مربوط به «نشر آثار زیان‌آور برای جوانان» بازهم آزادی ویژه‌ی هنر را محترم می‌شمارد. در واقع، مقام ویژه‌ی آزادی بی‌حد و حصر هنر در آلمان از نتایج تجربیاتِ تلخ دوازده سال دیکتاتوری رژیم هیتلری بود. تدوین‌کنندگان قانون اساسی به تصویب قانونی واقعاً آزاد و بی‌حد و حصر در مورد هنر و بیان نظرات همت گماشتند. در واقع، محافطه‌کاران بودند که برای محدودیتِ هنر به دادگاه‌ها متوسل شدند. موارد متعددی از سانسور آثار هنری را می‌توان برشمرد:

رمان مفیستو (Mephisto) را کلاوز مان (Klaus Mann) در تبعید نوشت و در بروکسل منتشرشد. مان، دراین رمان به نقش گروندگن G. Gründgen)) در آلمان هیتلری پرداخته بود. قرار بود این رمان در سال ۱۹۴۹ در برلین منتشر شود، ولی بنگاه انتشاراتی از برلین به مونیخ منتقل شد. مدیر مؤسسه‌ی انتشاراتی به مؤلف نوشت: «در مونیخ به‌دشواری می‌شود این رمان را منتشر کرد. گروندگن در اینجا یک شخصیت مهم است. در برلین انتشار این رمان کار آسانی بود ولی در آلمان غربی کار آسانی نیست.» مـان، شگفت‌زده و آزرده‌خاطر در می ۱۹۴۹ ـ ۹ روز پیش از خودکشی ـ به مدیر مؤسسه‌ی انتشاراتی پاسخ داد: «چاپ و انتشار این رمان برای شما اقدام مهمی است و کار ساده‌ای نیست. پس باید از انتشارش خودداری کرد. چرا؟ چون آقای گروندگن [...] شخصیت مهمی است. تازه چند سالی است که از سقوط رژیم هیتلر سپری شده و باز انتشار یک رمان شهامت می‌طلبد. نباید خود را به مخاطره انداخت. باید پیوسته با قدرتمندان هم‌سو و هم‌صدا شد، با جریان آب شنا کرد و به نرخ روز نان خورد. می‌دانم که این امر به کجا خواهد انجامید: به اردوگاه‌های مرگ، اردوگاه‌هایی که حال گویا کسی از وجود آنها اطلاع نداشته است!»

این رمان درسال ۱۹۵۶ به‌وسیله‌ی یک بنگاه انتشاراتی در برلین شرقی منتشر شد. در اواخر پاییز سال ۱۹۶۳ یک موسسه‌ی انتشاراتی در هامبورگ تصمیم گرفت مجموعه‌ی آثار مـان را منتشر کند و رمان مفیستو نیز جزیی از آن بود. در مارس ۱۹۶۴، پسرخوانده و وارثِ گروندگن ـ که سال پیش مرده بود ـ علیه‌ی انتشار این رمان به دادگاه شهر هامبورگ شکایت برد. استدلالش این بود که رمان، شخصیت گروندگن را خدشه‌دار کرده است. نویسنده‌ی رمان در مقدمه تصریح کرده بود که مفسیتو سرگذشت واقعی نیست و فیگورهای رمان ـ از جمله هندریک هوفگن، نمونه و سمبل دلقک‌هایی در یک رژیم غیرواقعی‌اند. دادگاه هامبورگ درخواست شکایت را رد کرد. اما دادگاه ایالتی شکایتِ شاکی را تأیید و رای دادگاه هامبورگ را ملغی کرد. چندی بعد، دیوان عالی کشور نیز این رأی را تأیید نمود. بنابر این انتشار رمان منتفی شد. دیوان عالی کشور محافظت از خدشه وارد کردن به شخصیت را بر آزادی هنر ترجیح داد، با اینکه این شخص چندی پیش درگذشته بود. استدلال دیوان عالی کشور این بود که نباید حُرمتِ شخص فعالی مخدوش شود، چون او درسال ۱۹۳۳ [سال روی کارآمدن رژیم هیتلر] به خارج مهاجرت نکرده و در حکومت جدید کار و فعالیت کرده است!

سالیانی می‌بایست سپری شود تا سرانجام درسال ۱۹۸۰یک بنگاه انتشاراتی این رمان را به شکل کتاب جیبی منتشر کرد ـ همراه با درج چندین صفحه در توجیه حقانیتِ انتشارش. اگرچه ممنوعیت رسمی انتشار رمان تا این تاریخ لغو نشده و معتبر بود، اما دادگاه در مورد انتشار رمان اقدامی نکرد.

مورد دیگر مشابه با مورد ذکر شده، رمان گونتر گراس با عنوان «گربه و موش» است که به سال ۱۹۶۱ نگاشته شده بود. در ژوئن ۱۹۶۲ یک روزنامه‌نگار محافظه‌کار راستگرا، به بهانه‌ی «غیراخلاقی ومضر بودن به حال جوانان» علیه انتشار این رمان به دادگاه شکایت برد. پیش از شکایت او، تبلیغاتِ وسیعی در مطبوعات علیه انتشار این رمان از سوی راستگرایان به‌راه افتاده بود. در دسامبر ۱۹۶۲ وزیر کار و بهداشت ایالت هسن، در نامه‌ای که به «مرکز کشوری کنترل‌کننده‌ی نوشتارهای زیان‌بخش به حال جوانان» نوشت، درخواست کرد رمان گراس در لیست چنین آثاری گنجانده شود. اما ناشر رمان، با استناد به آزادی هنر، این درخواست را بی‌مورد اعلام کرد. پروفسور مارتینی (استاد ادبیات و چند نویسنده‌ی دیگر، از جمله دکتر انسنزبرگر در ارزیابی‌های کتبی خود، به عنوان خبرگان آثار هنری، این اتهام را رد کردند. سرانجام در ژانویه‌ی ۱۹۶۳ وزیر ایالت هسن، طی نامه‌ای با پوزش‌خواهی مؤکد، شکایت مقام مربوطه را پس گرفت. با این وجود، بار دیگر به مناسبت اعطای جایزه ادبی «بوشنر» به نویسنده‌ی این رمان، جار و جنجالی در مورد این رمان و نویسنده‌اش در گرفت. در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۷۴ گروه‌های مختلف محافظه‌کار و راستگرا ـ از جمله «اتحادیه سربازان آلمانی در ایالت هسن» پیوسته کوشیدند ابتدا از نمایش فیلمی که بر اساس این رمان ساخته شده بود و سپس در اوت ۱۹۷۷ از نمایش این فیلم در تلویزیون جلوگیری کنند.

در عرصه‌ی تآ‌تر، به‌طور یقین باید گفت که در جمهوری فدرال آلمان سانسور مقدماتی به شیوه‌ی کلاسیک وجود نداشته است. اما برخی تصمیمات و نیز شرایط ساختاری محدودکننده بود. موارد خاصی که مورد تهدید و تحدید سانسور بوده و هستند موضوعات مسایل جنسی (سکس)، اهانت به پروردگارـ کفر؟، خدشه وارد کردن به شخصیت افراد، تحریک به اعمال قهر علیه‌ی مؤسسات و مقامات دولتی، کلیسایی و اقتصادی است. در این مورد می‌توان در وهله‌ی نخست به آثار برتولد برشت، هوخ هوت، اک، فاسبیندر، کامو و سایرین اشاره کرد.

در مورد انتشارات: در جمهوری فدرال آلمان پیوسته از نشریات ویژه‌ای شکایت و ممنوعیت آنها درخواست شده است. درسال ۱۹۵۴ در ارتباط با ممنوع شدن حزب کمونیست آلمان، شمار زیادی از نشریات در لیست سیاه قرارگرفتند و مصادره شدند:

ـ درسال ۱۹۷۱ کتاب «محاکمه‌ی جنجالی دریفوس در آلمان» و آثار زوننمان مصادره و ممنوع شدند. در همان سال، جلد بیست و نهم مجموعه‌ی «کتاب‌های سرخ» مصادره شدند. ناشر آن‌ها در دادگاه به دوسال و نه ماه زندان محکوم شد. ـ درسال ۱۹۷۲ نوشته‌ی فکاهی «دنیای زیمنس» اثر دلیوس مصادره شد و ۹ مورد از نوشته می‌بایست سیاه و حذف شود. حدود ۳۷ هزار مارک مخارج دادگاه نیز بردوش ناشر افتاد. مخارج سنگین این دادگاه‌ها نیز یکی از مشکلات کار ناشران بود. تقسیم مخارج دادگاه بین دو طرف دعوا، مؤسسه‌ی انتشاراتی کوچک را ورشکسته می‌کند ولی برای طرف مقابل که یک کنسرن بزرگ فراملیتی است امری بی‌اهمیت است.

ـ در سال ۱۹۷۳ باردیگر «تقویم سرخ» و در سال ۱۹۷۵ اثر دیگری از این مؤسسه‌ی انتشارتی مصادره شدند. سه سال بعد ناشر تبرئه شد ولی مخارج سنگین دادگاه را می‌بایست بپردازد.

ـ درسال ۱۹۷۶ دادگاه شهر لاندهوت اثری از کاراسک را مصادره کرد. دادگاه آین اثر را تحریک به ارتکاب جرم تلقی کرد، زیرا در این اثر از برخی آنارشیست‌ها نقل قول شده بود، ولی پس از چندی پرونده مسکوت اعلام شد.

ـ درسال ۱۹۷۶، الفرد اندرش، درپاسخ به گفتمانی که بخش ادبی روزنامه‌ی «فرنکفور‌تر روندشو» از سوم ژانویه با عنوان «آیا هنوز گفتمان علنی و مباحثات فرهنگی وجود دارند؟» با نویسندگان آغاز کرد ـ شعری فرستاد. او در این شعر تساوی در برابر قانون و آزادی بیان در آلمان قدرال را مورد سئوال قرار داد و با وضعیت دوران هیتلر مقایسه کرد. یکی از فرستنده‌های رادیویی که پخش این مباحثات را در برنامه‌اش قرارداده بود، ناگزیر از پخش آن خودداری کرد.

مبارزه علیه‌ی تروریسم بر فضای سیاسی آلمان فدرال تأثیرات منفی بر جای نهاد و به تصویب و تشدید یک سری قوانین کیفری منجر گردید که از این جمله‌اند: بند ۸۸، الف (تایید ارتکاب جرم علیه‌ی قانون اساسی) و بند ۱۲۶ (اختلال آرامش عمومی) و.... با این‌همه دخالت دادگاه‌ها در روند مباحثاتِ اجتماعی واضح و یکنواخت و فارغ از تناقض نبوده است:

ـ درسال ۱۹۷۴، استاد ادبیات والتر ینس، در سخنرانی خود در برابر رئیس جمهور آلمان، والتر شل، به مخاطرات کنترل ادبیات و ابراز نظرات اشاره کرد و به آنهایی که در صددند بار دیگر ادبیات را منحصراً به شعر فروکاهند، هشیار داد.

ـ درسال ۱۹۷۹، اتحادیه‌ی سهامداران تجارت کتاب، کمیسیونی به منظور مخافظت و پاسداری از انتشار کتاب تشکیل داد. در اطلاعیه‌ای که این کمیسیون منتشر کرد، چنین آمده است: آزادی ادبیات اینک نیز همچون گذشته شرط ابتدایی فعالیت حرفه‌ای در تمام عرصه‌های تجارت کتاب است. از این‌رو ما به دقت اقدامات سانسور آشکار و نهان راـ خواه از طریق فانونگذاری و خواه از طریق مقامات قضایی و جزایی و سایر مقامات انجام بگیرد زیر نظر داریم.

- در سال ۱۹۸۰، بند ۸۸ الف، که سمبل محدود کردن آزادی ابراز عقیده شده بود از سوی پارلمان به سبب کارکرد ناپسندش ملغی گردید.

۱-در سال ۱۹۸۰ دو اثر تحقیقی که در این نوشته چندین بار از آن‌ها نقل شده است، منتشر شد:

ـ اثری با عنوان: سانسور در جمهوری فدرال آلمان. فاکت‌ها و تحلیل‌ها. مؤلفین این اثر، کینسله و منده، مجموعه‌ی نسبتاً جامعی از موارد سانسور را در رادیو، مطبوعات، فیلم‌ها، کتابخانه‌ها، تآ‌تر، دبستان‌ها، دانشگاه‌ها و کلیسا ارائه دادند.

۲ـ‌ اثری با عنوان: شهامت اظهار نظر علیه سانسور آزادی. مؤلفین این اثر، درویتس و آیلر بودند، با مقالاتی از هاینریش بل و سایر نویسندگان. اجازه‌ی انتشار اثر اخیر دو سال به طول انجامید.
این موارد نشان می‌دهد که موضوع سانسور در این سالیان حائز اهمیت ویژه‌ای بوده است. مؤلفین در مقدمه‌ی کتاب سانسور در جمهوری فدرال آلمان، چنین نوشته‌اند: سانسور که در جمهوری فدرال آلمان هنوز هم شکلی از سلطه‌گری نامشروع، یعتی سلطه‌ی غیر دمکرانیک و مانع قوام اراده و منش دمکراتیک است در ۲۸۰۰ مورد به اثبات رسیده است.

افزون براینها، باید به مناسبات اقتصادی و مالی در عرصه‌ی رسانه‌های عمومی نیز اشاره کرد. تمرکز شنابنده‌ی صنایع چاپ و نشر و توزیع نیز یکی از عوامل سانسور است که به شکل آزادی تعداد پیوسته اندکی از مؤسسات تجلی می‌یابد. مؤلفین و منتقدان ادبی در سالیان اخیر، اکیداً ولی بی‌ثمر، پیوسته هشیار داده‌اند که سانسور از نهاد‌های قضایی به نهادهایی مانند هیئت‌های تحریریه و مدیران و گردانندگان مطبوعات، رادیو، تلویزیون و تئا‌تر انتقال یافته است.

در کنار عوامل گونه‌گون سانسور پس از انتشار، از وادار شدن به خودسانسوری که ناشی از ایجاد فضای ترس برای دست‌اندرکاران خلق آثار هنری است، نیز باید نام برد: اینک در جمهوری ما به جای دادگاه‌ها و ارگان‌های قضایی، صاحبان و مدیران رسانه‌های عمومی سانسورگران واقعی شده‌اند.
آزادی بیان و هنر به هوشیاری افکار عمومی نقاد بستگی دارد. اما در اینجا نوعی هراس و ترس از ابراز نظر واضح و آشکار در مورد تعارضات اجتماعی و اختلاف آراء و نظرات حکمفرماست. تعطیل گفتمان و یا کنترل افکار عمومی، مهم‌ترین وسیله‌ی تأمین منافع سلطه‌گران است. آنچه در آغاز عصر روشنگری در سرلوحه‌ی مطالبات سیاسی شهروندان قرار گرفته بود، اینک در عصر تمرکز رسانه‌های عمومی و شبکه‌های الکترونیکی ارزش مصرف خود را از دست می‌دهند. هر گاه گرایش اعتیـــاد به احتیـــاط، گرایش به «بهتر است ساکت شد» منجر شود، آنگاه ابراز و انتشار آزاد عقاید و نظرات که شریف‌ترین حقوق بشریت است، فراموش خواهد شد.

منبع ترجمه : Literaturzensur im Deutschland . Reclam. No. 15006-2 Stuttgart 1988

پانویس:

کنسرن اشپرینگر، مهم‌ترین آنهاست که پیوسته فراگیر‌تر می‌شود. در اطلاعیه مورخ اکتبر ۱۹۶۷ نویسندگان آلمانی که در گروه ۴۷ متشکل شده بودند در این مورد چنین آمده است: کنسرن اشپرینگر ۳۳ درصد تمام روزنامه‌ها و مجلات آلمان را کنترل می‌کند. ما نویسندگان گروه ۴۷، این تمرکز را محدودیت و نقص آزادی بیان و عقیده تلقی کرده و خطری جدی برای مبانی دمکراسی پارلمانی در جمهوری فدرال آلمان ارزیابی می‌کنیم. ازاینرو تصمیم گرفته‌ایم:
۱) با هیجیک از روزنامه‌ها و مجلات این کنسرن همکاری نکنیم. ۲) از ناشران آثار خود انتظار داریم هیج نوع آگهی تبلیغاتی آثار ما را در روزنامه‌ها و مجلات این کنسرن منتشر نکنند. ۳) از نویسندگان، نقدنویسان، دانشمندان و همیاران خود در PEN و در آکادمی‌های آلمان درخواست می‌کنیم تأمل کنند که آیا می‌توانند مسئولیت همکاری با این کنسرن بپذیرند.
چهل و هفت امضا.
برگرفته از مجله ادبی Tintemfisch ; No.: 1 – Jahrbuch für Literatur,Berlin.1967

عکس‌ها (از بالا به پایین):
عکس‌ نخست جنبه‌ی تزئینی دارد. مفیستو، نوشته‌ی کلاوس مان، اریکا و کلاس مان، موش و گربه، نوشته‌ی گونتر گراس، گونتر گراس، گروهی از نویسندگان گروه چهل و هفت در آلمان پس از جنگ جهانی دوم