سیدمحمد خاتمی

۱۵ سال پس از دوم خرداد ۷۶؛ مروری بر رسانه‌ها

Wed, 23 May 2012 11:11:07 +0000

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - در روز دوم خرداد۱۳۷۶ هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران برگزار شد. در این انتخابات چهار کاندیدا با وجود نظارت استصوابی شورای نگهبان تائید صلاحیت شدند و با هم به رقابت پرداختند: سید محمد خاتمی، محمد ری‌شهری، رضا زواره‌ای و علی‌اکبر ناطق نوری. فردای روز انتخابات نتایج از پیروزی قاطع سید محمد خاتمی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد حکایت می‌کرد.

«سمیه متقی» در «تاریخ ایرانی» می‌نویسد: "تا ساعات آغازین روز شنبه شایعه شکست خاتمی وجود داشت. اما با اعلام اولین نتایج، آرامش بر دل حامیان او نشست، خاتمی با ۱۱ میلیون در برابر رقیب اصلی خود کهتا آن زمان تنها شش میلیون رای بدست آورده، پیشتاز بود [به‌طوری] که پیش از نتایج نهایی انتخابات، علی‌اکبر ناطق نوری پیام تبریک خود را به مناسبت پیروزی سید محمد خاتمی در انتخابات اعلام کرد و در پایان روز سید محمد خاتمی باآرای نهایی ۲۰ میلیون و ۷۸ هزار ۷۱۸ رای از مجموع ۲۹ میلیون و ۷۶ هزار و هفتاد رای، پیروز انتخابات و پنجمین رییس‌جمهوری ایران شد.»

انتخاب محمد خاتمی در ۲ خرداد ۱۳۷۶، دوره جدیدی در سیاست ایران بود و جنبشی از دل این قضیه زاده شد که «جنبش دوم خرداد» نامیده می‌شود.

اصلاحات به روایت خاتمی

در وب‌سایت رسمی محمد خاتمی شرح سخنان رئیس‌جمهوری پیشین در جمع جوانان، فعالان سیاسی، هنرمندان و روزنامه‌نگارانی که چند روز قبل و در آستانه سالگرد دوم خرداد با او دیدار کرده بودند آمده‌است.

محمد خاتمی در سخنان خود تاکید کرد که نباید درباره شخص و اشخاص سخن گفت، بلکه "دوم خرداد را باید به عنوانتجلی اراده و خواست تاریخی مردم دید."

او که دوم خرداد را «حادثه‌ای غیرمترقبه با عاملیت مردم» می‌داند، معتقد است این عاملیت نه با اعمال فشار، بلکهبا مسالمت و با ابراز رأی آگاهانه تحقق یافت.

محمد خاتمی در این دیدار و گفت‌وگو اظهار داشت: "دوم خرداد حاصل مواجهه دو دیدگاه، دو طرز تلقی از انقلاب و جمهوری اسلامی و دو تشخیص اولویت و دو نقطه نظر درباره مصالح و امنیت ملی وجایگاه مردم نسبت به قدرت بوده است و کسانی که رأی داده‌اند یا اغلب آنان، به این اختلاف دیدگاه و نظر، توجه داشته‌اند."

محمد خاتمی: ما در این که حساب اصلاحات واقعی را از بسیاری از حرف و سخن‌ها و رفتارهای نادرست مجزا کنیم چندان موفق نبودیم و طرف مقابل هم در جنگ روانی و سفسطه و تلاش برای حذف رقیب توفیق‌هایی داشت

او همچنین گفت که اعتقاد دارد در آن زمان نارضایتی‌هایی وجود داشته‌است و مردم نیز برای حل مشکلات خود دو گزینه را در پیش داشتند که یکی براندازی نظام بود و دیگری اصلاح رویکردها و سیاست‌های نظام، اما در نهایت "مردم به دلیل دلبستگی به اصل انقلاب و نظام و نیز به دلیل پرهیز از تنش، به اصلاحات درون نظام تمایل نشان دادند".

از نظر محمد خاتمی یکی از عمده‌ترین عوامل گزینش جریان اصلاح‌طلبی توسط مردم شعار «آزادی» بود، "آزادی به معنی دقیق سیاسی و حقوقی کلمه و به معنی حق حاکمیت بر سرنوشت [خود]".

محمد خاتمی با اشاره به ناکامی‌های جنبش اصلاحات گفت: «ما در این که حساب اصلاحات واقعی را از بسیاری از حرف و سخن‌ها و رفتارهای نادرست مجزا کنیم چندان موفق نبودیم و طرف مقابل هم در جنگ روانی و سفسطه و تلاش برای حذف رقیب توفیق‌هایی داشت و اصلاحات و بیش از آن مردم آسیب دیدند.»

خاتمی در نهایت به وضعیت امروز سیاست و سیاست‌ورزی در ایران اشاراتی کرد و رهنمودهایی به اصلاح‌طلبان ارائه داد. او گفت: «جنبش اصلاح طلبی از هیچ گونه تلاشی برای رفتن به سوی فضای باز و امن برای همه وفضایی سیاسی و غیرامنیتی نباید دست بردارد و تا جایی که امکان دارد باید بهنوعی تفاهم و تعامل دست یابد.»

موافقان و مخالفان اصلاحات

اما جنبش اصلاحات از همان آغاز مخالفان بسیاری داشته است. الیاس حضرتی دردر سالگرد دوم خرداد یادداشتی در روزنامه اعتماد منتشر کرده‌است که تصویری از این مخالفان به دست می‌دهد.

از نظر الیاس حضرتی، "جریان اصلاح‌طلبی از همان روز نخست با دو گروه و جریان مخالف جدی طرف بودهاست. در یك‌سو كسانی كه هر نوع اصلاح را اعتراف به وجودنقصی در سیستم می‌دانند و در سوی دیگر مخالفانی كه از فردای پیروزی جمهوری اسلامی منتظرفروپاشی آن هستند."

او نوشته‌است: "حالا با گذشت پانزده سال از دو خرداد چه بر سر این دو گروه آمده است؟ آنها كه هر گونه نقصی در سیستم را انكار می‌كردند امروز به آن معترفند. انواع مشكلات و اختلافات و قانون‌شكنی‌ها آنها را به این نتیجه رسانده است كه برای حل این مشكلات چاره‌ای جز اصلاح‌طلبی وجود ندارد. آنها امروز ناچارشده‌اند این نقایص را شناسایی كنند و برای رفع آن تلاش كنند و قدم در راهی بگذارند كه پیشتر ردپای اصلاح‌طلبان بر آن نقش بسته است."

از نظر الیاس حضرتی، "در سوی دیگر اپوزیسیون برانداز بی‌هیچ اطلاعی از واقعیت اتفاقات در ایران به لطف رسانه‌ها و تریبون‌های بی‌شمار دشمنان ملت ایران كه در دست دارند مدام بر طبل ناامیدی می‌كوبند اما به خوبی می‌دانند كه حوادث ایران را نمی‌توان از قلب آمریكا رهبری كرد."

او در نهایت چنین نتیجه می‌گیرد: "این دو گروه در تمام این سال‌ها همچون دو لبه قیچی در دو جهت مخالف اما به سمت یک هدف مشترك حركت كرده‌اند. با این همه اصلاح‌طلبی در ایران سر پا باقی مانده است و اگر با تسامح تولد آن را دوم خرداد ۷۶ بدانیم، امروز جوان برومندی است كه همه امید‌ها به او بسته شده است."

رجانیوز نسبت به این روز واکنش نشان داده و ادعا کرده است دوم خرداد امسال روزی است که حتی اصلاح‌طلبان هم گرامی‌اش نداشتند

در این میان رجانیوز هم نسبت به این روز واکنش نشان داده و ادعا کرده است دوم خرداد امسال روزی است که "حتی اصلاح‌طلبان هم گرامی‌اش نداشتند."

رجانیوز می‌نویسد: «همانند خرداد سال گذشته در صفحه اول مهم‌ترین روزنامه‌های اصلاح‌طلب نشانی از آن‌چه سال‌ها «نقطه عطف تاریخی»خوانده می‌شد، به چشم نمی‌خورد؛ مگر تنها یادداشت‌هایی بسیار کوتاه، آن‌هم در بررسی و نقد عملکرد دولت اصلاحات و نه تحلیل واقعه دوم خرداد."

از رجانیوز که بگذریم، سایت تاریخ ایران گفت‌وگویی با دکتر فرزین وحدت، استاد سابق دانشگاه هاروارد و ییل درباره دوم خرداد ۷۶ انجام داده‌است. دکتر وحدت می‌گوید: "[دوم خرداد] بیش از هر چیزی نمودار مدرنیتهبه مثابه به فاعلیت رسیدن اقشار وسیعی از جامعه ایران است که در اثر اینفاعلیت به آگاهی ذی‌حق بودن و حقوق شهروندی خود رسیده بودند و از این راهمی‌خواستند حقوق شهروندیشان را از طرق قانونی و مسالمت‌آمیز نهادینه کنند."

او که متفکران را سردمدار اصلاح‌طلبی در دوم خرداد ۷۶ می‌داند می‌گوید: "هرچند که مردم نیز به درجه‌ای از فاعلیت و بلوغ سیاسی رسیده بودند که طالباصلاحات باشند، ولی امر «کلیدزنی» بیشتر (ولی نه کاملا) هنوز نزد نخبگانبود. ولی در این دو سال اخیر ما شاهد آن بوده‌ایم که مردم به حد بالاتری ازبلوغ سیاسی-اجتماعی رسیده‌اند و خودشان راسا کلید می‌زنند."

در پایان هم مروری بر جریده شفق داریم که نگاهی متفاوت به دوم خرداد دارد و می‌نویسد: "چنین روزهایی، پانزده سال پیش، در آستانه «فتح الفتوح» بودیم، بی آن‌که بدانیم. برخاسته بودیم، به غریزه، با رویای آزادی، از کینه قدرتی که به هیچ‏مان گرفته بود. تغییر می‏‌خواستیم، چیزی دیگر. و آن چیز دیگر خاتمی بود. نبود. شد. ما ساختیمش. ویرانه شد آن‌گاه که گمان کردیم سرپاست و دست کشیدیم. پس به گوش ایستادیم که شاید صدایی است. نبود. پژواک بود. محو شد، نیست شد آن‏گاه که فریاد نزدیم. پانزده سال پیش چنین روزهایی ما بودیم. و تغییر بود تا بودیم. تا سندش را به نام دیگری نزده بودیم. چون زدیم، او شد تغییر. آن‌ها شدند اصلاحات. پس ما به دهان و چشم باز نشستیم که بگویند «مردم» کیست، «مردم سالاری» چیست. و گفتند. ما شنیدیم. تکرار کردیم. و نوشتند. ما خواندیم. تکرار کردیم. و تکرار کردیم. تا یاد گرفتیم: مردم مرد، زنده باد اصلاحات. زنده باد ایدئولوژی... باور کردیم که سیاست دولت است و مجلس، سیاست‌ورزی تا کردن برگه‏‌های رأی، و مردم ‏سالاری انتخابات. باور کردیم «صندوق رأی تجلی اراده مردم است». که نیست. «صندوق» صندوق است. و «اراده مردم» بس فراتر از برگه‌‏های بی‌‏جان ته آن. اراده مردم حتی اراده همه انسان‌‏های زنده هم نیست، اراده آن‌هاست که حاضرند. آن‌ها که ایستاده‏‌اند. پانزده سال پیش در چنین روزهایی ما برخاستیم. ایستادیم. پس سرمست فتح الفتوحمان نشستیم. خوابیدیم. و خواب دیدیم که کسی آمده، کسی دیگر، کسی بهتر، ما خواب دیدیم. خواب ماندیم. و چشم که باز کردیم کابوس بود. باز فریاد زدیم. و برخاستیم، به غریزه، با رویای آزادی، از کینه قدرتی که به هیچمان گرفته بود. باز مردم شدیم. بیدار. و این کابوس خواهد گذشت. اگر باز به خواب نرویم."

تجمیع اعتراضات در دوران رویگردانی از انتخابات فرمایشی

arezoo — Sat, 17 Dec 2011 18:16:04 +0000

حامد فروتن

تصمیمات تازه اصلاح طلبان در خصوص عدم شرکت در انتخابات اسفندماه، حکایت از فصل نوین سیاست‌ورزی این جریان دارد. پس از آنکه سید محمد خاتمی، رئیس جمهوری پیشین ایران شروط انتخاباتی خود را تحقق نیافته دید و از مهیا نبودن فضا برای حضور در انتخابات سخن گفت، شورای هماهنگی جبهه اصلاحات نیز اعلام کرده است که برای دوره نهم مجلس ایران لیست انتخاباتی نمی دهد.

با این اوصاف در میان نیروهای منتقد و مخالف جمهوری اسلامی در موضوع عدم شرکت در انتخابات نوعی پیوستگی دیدگاه در حال شکل گیری است. بیش از سه ماه از زمانی که میرحسین موسوی از رهبران جنبش سبز در ملاقات با سه تن از اعضای خانواده خود تاکید کرد که "نمی توان امیدی به شرکت در انتخابات داشت" می گذرد و در حال حاضر نیز چهره های شناخته شده نزدیک به جنبش سبز و جریان اصلاح طلبی بر این موضوع صحه می‌گذرند.

مهرماه امسال ۱۴۳ نفر از فعالان سیاسی و مدنی ایران طی نامه سرگشاده‌ای به سیدمحمد خاتمی اعلام کردند که "شرایط برگزاری انتخابات آزاد، سالم و عادلانه وجود ندارد" و در همان مقطع رضا خاتمی، برادر رئیس جمهوری پیشین ایران در گفت و گو با روزنامه اعتماد اظهار داشت: "در محافل اصلاح‌طلبی بحث‌های انتخاباتی اصلا وجود ندارد."

جنبش سبز تنها ناشی از نتیجه ای نبود که حکومت ایران در شب انتخابات ریاست جمهوری اعلام کرد اما شرایط به وجود آمده عرصه اجتماع این اعتراضات بود و بغض انتقادات فزاینده که با رفتار نادرست جمهوری اسلامی در انتخابات سال۸۸ در قالب اعتراضات خیابانی و مخالفت دو نامزد انتخاباتی به آرای اعلام شده ترکید، جدی ترین اعتراضات را نسبت به حکومت ایران رقم زد.

آنطور که از موضع گیری های اخیر چهره های شناخته شده نزدیک به منتقدان و مخالفان جمهوری اسلامی برمی آید، نگاهی که کمتر کردن صندلی اصولگرایان در مجلس را از عدم حضور در انتخابات موثرتر می دید در حال کمرنگ شدن است. اما در عین حالی که راس و بدنه معترضان عدم شرکت در انتخابات را توصیه می کنند در میان آنها نگاهی در حال بروز و ظهور است که غیبت در پای صندوق های رای را توامان با اتخاذ راهبردی فعالانه به منظور به عقب راندن حکومت می‌بیند.

یک منازعه، یک فرصت

در دو سال گذشته اصلاح طلبی با جریان سبز پیوند خورده و نمی تواند سرنوشت خود را از سبزها جدا کرده و به راهی دیگر برود. آنچه در رفتار سبزها و اصلاح طلبان در قبال انتخابات مجلس نهم اهمیت دارد این است که حضور در این عرصه یا تحریم آن می بایست نتایج ملموسی را دربر داشته باشد. به تعبیری، آنها نمی توانند تحریم انتخابات را "بی عملی" معنا کنند و دلخوش باشند که جمهوری اسلامی از آن تاثیر شگرفی بپذیرد.

اگر دغدغه اصلاح طلبان تا پیش از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری نحوه حضور در انتخابات بود از خرداد ۸۸ بدین سو این جریان پیش از آنکه بخواهد به چگونگی حضورش در رقابت های انتخاباتی بیاندیشد با گزینههای دیگری روبرو شده است. اساسی ترین سوال این است که با توجه به اعتقاد به وقوع تقلب در انتخابات ریاست جمهوری، شرکت در انتخابات مجلس چه توجیهی می تواند داشته باشد؟

شائبه تقلب در انتخابات همواره در جمهوری اسلامی وجود داشته اما پس از انتخابات مجلس هفتم و ریاست جمهوری نهم و همچنین از فردای ۲۲ خرداد ۸۸ این شائبه نزد بخش عمده ای از افکار عمومی قطعیت یافت. این قطعیت و شجاعتی که مردم به دست آورده بودند زمینه را برای بروز اعتراضات مهیا ساخت. با این وجود باید توجه داشت که انتقادات و اعتراضات فروخفته در طول سه دهه حیات جمهوری اسلامی همواره وجود داشته و در هر دوره روندی رو به رشد را طی کرده است. بنابراین جنبش سبز تنها ناشی از نتیجه ای نبود که حکومت ایران در شب انتخابات ریاست جمهوری اعلام کرد اما شرایط به وجود آمده عرصه اجتماع این اعتراضات بود و بغض انتقادات فزاینده که با رفتار نادرست جمهوری اسلامی در انتخابات سال۸۸ در قالب اعتراضات خیابانی و مخالفت دو نامزد انتخاباتی به آرای اعلام شده ترکید، جدی ترین اعتراضات را نسبت به حکومت ایران رقم زد. این چنین است که می توان دریافت در عرصه سیاسی جمهوری اسلامی محل نزاع انتخابات است و به همین خاطر بود که جنبش سبز با انتخابات کلید خورد.

نگاه متکثر به یاری مخالفان می آید

حکومت ایران در طول ماه های گذشته به هر ترتیب ممکن جلوی بروز اعتراضات را گرفته و رهبران جنبش سبز را به حصر برده است. در این شرایط نکته حیاتی برای هواداران جریان سبز این است که چگونه می توان اعتراضات مردمی را تا رسیدن به خواست های جنبش پیگیری کرد. حال که راه حضور خیابانی بسته شده و پادرمیانی شخصیت های سیاسی نیز برای آزادی زندانیان و گشایش فضای سیاسی کارساز نیست، منتقدان و مخالفان در کدام بستر می خواهند اهدافشان را دنبال کرده و صدایشان را به گوش راس حکومت برسانند.

منش پذیرش تکثر در جنبش سبز که حتی حوزه هایی فراتر از سیاست را نیز دربر می گیرد توانایی ایجاد همبستگی میان خرده جنبش ها در ایران را دارد.

باید توجه داشت اکنون که در پی حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری منتقدین و معترضین به یکدیگر نزدیک تر شده اند و جایگاه اصلاح طلبان در افکار عمومی مستحکم تر از پیش شده وقت آن است که این جریان ها حضور مدنی شان را در انتخابات پیش رو به رخ دست اندرکاران تقلب برسانند. در اینجا موضوع این نیست که آنها تا پای صندوق های رای بروند. حتما این شیوه نادرستی خواهد بود که سبزها و یا اصلاح طلبان با شرایطی که در جمهوری اسلامی حاکم است بدنبال راهی برای ورود به مجلس باشند. جنبش سبز به پشتوانه ای که در میان توده های مردم پیدا کرده می تواند در مقطعی که فضای کشور انتخاباتی شده و تبلیغات آزاد می شود با طرح مولفه های مورد نظر خود در جامعه تحرکی دوباره داشته باشد.

در شرایط فعلی هیچ اجتماعی ممکن نیست و حتی برگزاری یک جلسه سخنرانی و یا مناظره با محدودیت های امنیتی فراوانی همراه است. اما در زمان انتخابات این محدودیت ها کمتر شده و گفت و گوهای خیابانی طرفداران نامزدها نیز آزاد خواهد بود. اگر در نظر بگیریم جمهوری اسلامی با اتخاذ ترتیباتی این عرصه را هم محدود کند؛ قابل تصور است که هوادران اصلاحات و جریان سبز حتی با حضور در میتینگ های انتخاباتی نامزدهای اصولگرا خواهند توانست به طرح مباحث مورد نظر خود بپردازند. به خاطر داریم که کمیته صیانت از آرا که پیش از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ به ابتکار اصلاح طلبان آغاز به کار کرد با پیش فرض احتمال تقلب حکومت در انتخابات پیش بینی شد. پس می شود سازوکارهایی نظیر این را برای انتخابات پیش رو در نظر گرفت و با فعال کردن مجدد بدنه جنبش سبز مدافعان تقلب را با چالش تازه ای مواجه ساخت. اگر واقع بینانه به جریان اصلاح طلبی و جنبش سبز نگاه کنیم به این نتیجه می رسیم که ایران هنوز یکپارچه سبز نشده اما با بهره گیری درست از بستر انتخابات می توان در جهت گسترش جریان سبز عمل کرد.

منش پذیرش تکثر در جنبش سبز که حتی حوزه هایی فراتر از سیاست را نیز دربر می گیرد توانایی ایجاد همبستگی میان خرده جنبش ها در ایران را دارد. بی تردید همانطور که سبزها در جهت تقویت فعالیت های حقوق بشری و جنبش هایی نظیر جنبش زنان و عقایدی که احترام به حقوق اقلیت ها و اقوام را توصیه می کنند عمل خواهد کرد، تحرک آنها نیز به قوت بیش از پیش جریان سبز می انجامد.

راه حلی برای خروج از بحران

می شود بی آنکه لزومی برای رفتن به پای صندوق های رای باشد در فضای انتخاباتی فعال بود. همه اینها بستگی به این دارد که فعالان جنبش سبز و جریان اصلاح طلبی، مردم را نسبت به این تاکتیک آگاه سازند و هواداران آنها نیز با نگاه به عرصه عمل سیاسی، ظرفیت تاکیتک پذیری خود را بالا ببرند.

در شرایطی که رقابت برای دستیابی بیشتر به قدرت در میان هیات حاکمه ایران شدت گرفته و هر هفته اخبار تازه ای از شاخ و شانه کشیدن نیروهای اصولگرا علیه یکدیگر به گوش می رسد موقعیت برای معرفی آلترناتیو اوضاع کنونی بیش از پیش مهیاست. جنبش سبز می تواند برای برون رفت کشور از بحران‌های داخلی و بین‌المللی به عنوان بهترین راه حل سیاسی معرفی شود. آنچه مسلم است سبزها نمی توانند تنها نظاره گر مناقشات میان نیروهای حکومتی باشند. چه آنکه سرانجام کشمکشی که به زاویه پیدا کردن محمود احمدی نژاد و آیت الله خامنه ای تعبیر می شود و یا تلاش چهره هایی همچون علی لاریجانی و محمدباقر قالیباف برای تصاحب پست وی چیزی جز بازسازی اقتدارگرایی نیست و حاصلی برای اهداف دموکراسی خواهانه معترضان ندارد. جنبش سبز با انتخابات آغاز شده و اکنون در مقطع انتخاباتی دیگر می تواند گستره بیشتری پیدا کرده و به مقابله با بازسازی اقتدارگرایی برخیزد.

می شود بی آنکه لزومی برای رفتن به پای صندوق های رای باشد در فضای انتخاباتی فعال بود. همه اینها بستگی به این دارد که فعالان جنبش سبز و جریان اصلاح طلبی، مردم را نسبت به این تاکتیک آگاه سازند و هواداران آنها نیز با نگاه به عرصه عمل سیاسی، ظرفیت تاکیتک پذیری خود را بالا ببرند. اکنون باید دید نتیجه تحریم انتخابات برای اصلاح طلبان چه خواهد بود و نتیجه حضور فعال در عرصه انتخابات به منظور فضاسازی برای ابراز وجود سبزها به چه نتیجه ای منتهی خواهد شد. جمهوری اسلامی با وجود آنکه با انتقادات و اعتراضات فزاینده ای روبرو شده از موضع خود به راحتی کوتاه نمی آید. در حال حاضر شرایط به گونه ایست که هرکس در هر گوشه ای از ایران انتقاد و اعتراضی نسبت به عملکرد حکومت دارد. همه این انتقادات البته ناظر به تقلب در انتخابات ریاست جمهوری نیست ولی تنها جریانی که می تواند این انتقادات پراکنده را یکجا جمع کند و فشار بر نظام را فزونی بخشد اصلاح طلبان و سبزها هستند. تکیه بر شبکه های اجتماعی و تلاش برای گسترش آگاهی ها موضوعی است که رهبران و فعالان جنبش سبز از ابتدا بر آن تاکید داشته اند. فعالیت در این حوزه ها و فرصتی که ماههای پیش رو تحت تاثیر فضای انتخاباتی پیش می آورد می تواند بستری برای صدای رساتر مردم ایران در طرح خواسته خود مبنی بر حق شرکت در انتخاباتی آزاد و حاکمیت نظامی مبتنی بر مولفه های دموکراسی باشد.

اصلاح‌طلب‌ها با انتخابات چه می‌کنند؟

arezoo — Thu, 15 Sep 2011 14:57:26 +0000

کامبیز غفوری

شرکت یا عدم شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۹۰ که کمتر از شش‌ماه به برگزاری آن مانده است، آزمون سختی برای اصلاح‌طلب‌ها در نظام جمهوری اسلامی به شمار می‌رود. این انتخاباتی است که هر دو گزینه شرکت یا عدم شرکت در آن می‌تواند از جهاتی برای این دسته از سیاسیون داخل ایران هزینه بزرگی به همراه داشته باشد.

جنبشی که از زمان ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ شروع شد و تا امروز با فراز و نشیب‌های بسیار به حیات خود ادامه داده است، در واقع توسط سیاستمدارانی پایه‌گذاری و دنبال شد که هرگز نمی‌توانستند در مقام اپوزیسیون نظام شناخته شوند. اغلب آن‌ها افرادی بودند که در دهه اول عمر جمهوری اسلامی مقام‌های اجرایی مهمی داشتند و در دوران پس از مرگ آیت‌الله خمینی رفته‌رفته از متن قدرت به حاشیه کشانده شده بودند. این طیف از اصلاح‌طلب‌های درون حاکمیت، در آن زمان حفظ نظام جمهوری اسلامی را به عنوان یک اصل پذیرفته بودند و به این نظام التزام عملی داشتند. در تمامی هشت‌سالی که دولت موسوم به اصلاحات بر سر کار بود، ولایت فقیه به عنوان یکی از ارکان اصلی نظام اسلامی ایران خط قرمزی برای طیف اصلاح‌طلب به شمار می‌آمد و چه در دولت و چه در مجلس ششم به ریاست مهدی کروبی که در آن اصلاح‌طلب‌‌ها اکثریت چشمگیری داشتند، حرف آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان ولی فقیه، فصل‌الخطاب شناخته می‌شد. مماشات اصلاح‌طلب‌‌ها با جناح راست حاکمیت و عدم واکنش‌های مورد انتظار در خصوص وقایعی چون حمله به کوی دانشگاه و بسته شدن روزنامه‌های طرفدار اصلاحات، برای مردم و بخصوص جوانان طرفدار اصلاحات، ناامیدکننده بود و این دلسردی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۴ خود را نشان داد.

با پیروزی محمود احمدی‌نژاد در انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴، اصلاح‌طلب‌ها با اوضاعی بدتر از سال‌های پیش از سال ۱۳۷۶ روبه‌رو شدند. این‌بار جناح رقیب تنها به حاشیه راندن آن‌ها بسنده نکرد و موج حمله به این دست‌اندرکاران سابق نظام تا جایی پیش رفت که بسیاری از نزدیکان آنان ازجمله اعضای تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای در دولت خاتمی به جرایمی از قبیل جاسوسی و دادن امتیاز به بیگانگان متهم شدند. فشار چهارساله دولت محمود احمدی‌نژاد بر اصلاح‌طلب‌ها، ایشان را بر آن داشت تا با تجدید قوا دوباره به صحنه انتخاباتی قدم بگذارند و جلوی تخریب بیشتر قطار بدون ترمز دولت وی را بگیرند.

انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ اما، برای اصلاح‌طلب‌های درون حاکمیت که تمام نیروی خود را جمع کرده بودند تا واقعه دوم خرداد ۷۶ را تکرار کنند، نتیجه‌ای غیر منتظره به بار آورد. شائبه تقلب در انتخابات به همراه دستگیری جمع بزرگی از سیاستمداران وابسته به طیف اصلاح‌طلب (و البته روشنفکران، روزنامه‌نگاران آزاد و فعالان سیاسی و حقوق بشری مستقل) این گروه را در یک مجادله ناخواسته با جناحی قرار داد که از حمایت بی‌شائبه آیت‌الله خامنه‌ای برخوردار بودند. این رویارویی، محدوده قرمزی بود که اصلاح‌طلب‌ها در زمان در دست داشتن حکومت نیز همواره از ورود به آن پرهیز می‌کردند. عدم تمکین دو نامزد اصلاح‌طلب به نتیجه اعلام شده انتخابات، نه تنها آن دو را برای نخستین‌بار رویاروی ولی فقیه نظام جمهوری اسلامی قرار داد، بلکه کل سیاستمداران اصلاح‌طلب را بر سر یک دو راهی گذاشت که یک سوی آن سر نهادن به خواست رهبر قرار داشت و سوی دیگر آن ایستادگی در برابر منویات مقامی بود که نماد اصلی حکومت اسلامی ایران محسوب می‌شد و می‌شود.

از انتخابات خرداد ۱۳۸۸ تا امروز

سرکوب بی‌رحمانه اعتراض‌هایی که در پی اعلام نتیجه انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ توسط رژیم اعمال شد، آخرین امیدها به کارآیی روند اصلاحات در درون حاکمیت را توسط صندوق رأی به یأس مبدل کرد. با شرایط موجود در فضای سیاسی امروز ایران، هر سیاستمدار اصلاح‌طلبی که تصمیم بگیرد برای شرکت در انتخابات اسفندماه نامزدی خود را اعلام کند، باید چشم بر جوی خون کشته‌شدگان انتخابات گذشته ببندد و حبس و شکنجه و هتک حرمت بسیاری از مردم، ازجمله یاران سابق خود را نادیده بگیرد.

از سوی دیگر تحریم انتخابات و عدم شرکت در آن، عرصه را برای آن دسته از اصلاح‌طلب‌ها که هنوز خواهان بقای نظام و فعالیت در چهارچوب آن هستند تنگ‌تر خواهد کرد. از آنجا که جناح محافظه‌کار احتمالاً برای اجرای نمایش مشروعیت خود و گرم کردن تنور انتخابات به شرکت تعدادی از اصلاح‌طلب‌های دستچین شده نیاز خواهد داشت، ایجاد فشار روی این طیف برای شرکت در بازی باخت- باخت انتخابات محتمل است.

باید منتظر ماند و دید که اصلاح‌طلب‌ها چه موضعی در قبال انتخابات پیش رو اتخاذ می‌کنند. آیا در برابر آن دسته از مردم که خواهان تغییرات اساسی و بنیادی‌اند خواهند ایستاد یا در کنار آن‌ها حرکت خواهند کرد؟

رویای اصلاح‌طلبان، بازگشت به حاكمیت

arezoo — Thu, 02 Jun 2011 16:22:18 +0000

سعید بیانی

اختلاف‌های روزافزون مجلس با دولت پیرامون عملكرد رئیس‌جمهور، در جریان ادغام وزارتخانه‌ها به اوج خود رسیده است.

روزیکشنبه، هشتم خردادماه سال جاری، رهبر جمهوری اسلامی در جریان دیدار با رئیس و نمایندگان مجلس شورای اسلامی ، طی سخنانی نمایندگان را به كنار گذاشتن اختلاف‌ها و مدارا با دولت فراخواند.

در بخشی از این سخنان، آقای خامنه‌ای به حوادث و رویدادهای بعد از انتخابات سال 1388 اشاره كرد و گفت: «حتی اگر با نگاه خوشبینانه به آن ماجرا نگاه کنیم، گناه بزرگ و غیر قابل اغماض فتنه‌گران این است که شبهه و خدشه ذهنی خود را به چالشی در مقابل نظام تبدیل کردند و به نظام و کشور ضربه زدند.»

او خاطر نشان كرد: «هرکاری که باعث حرکت در چارچوب مورد نظر دشمن بشود و به کشور و ملت ضربه بزند، جزو گناهان بزرگی است که خداوند از آنها نمی‌گذرد زیرا توبه از این‌گونه کارها و جبران ضربه‌ای که این‌گونه غفلت‌ها و اقدامات به ملت وارد می‌کند، عملاً امکان‌پذیر نیست.» [۱]

این سخنان را درواقع، می‌توان واكنش جدی رهبر جمهوری اسلامی به گفته‌های سیدمحمد خاتمی دانست.

چندی پیش، سیدمحمد خاتمی در دیدار با گروهی از ایثارگران جنگ هشت ساله، صحبت از بخشش و گذشت دو طرف (حكومت و مردم) به میان آورد كه با واكنش تند بخشی از اصول‌گرایان داخل حكومت روبه‌رو شد.[۲] جالب آن‌كه، این سخنان به مذاق بخشی از طرفداران جنبش سبز و اپوزیسیون حكومت نیز خوش نیامد و فضای مجازی از انتقاد نسبت به رئیس‌جمهور سابق و اصلاح‌طلب پر شد.

در این مقاله به واكنش‌ها و پیامدهای این گونه سخنان در شرایط كنونی حاكم بر سیاست كشور می‌پردازیم.

طرفداران سخنان خاتمی

بخشی از طرفداران سیدمحمد خاتمی و جنبش سبز همانند ابراهیم نبوی، واكنش و انتقادات تند بخشی از جنبش سبز و مخالفان حكومت را حاصل از درك نادرست سخنان خاتمی دانستند.[۳] این گروه از موافقان، این سخنان را به عنوان راه حلی برای خروج حاكمیت از بن‌بست پیش رو ارزیابی كردند ونتیجه آن را به نفع گسترش آزادی دانستند.

گروهی دیگر از اصلاح‌طلبان، با توجه به تحولات منطقه و سرسختی حكومت در برابر خواست مردم، شرایطی را همانند لیبی در برابر چشم حكومت ترسیم كردند.

آن‌ها سخنان محمد خاتمی را در مسیر جلوگیری از بالا رفتن هزینه برای مردم در شرایط سركوب لجام گسیخته حكومت بیان كردند.

برداشت محمد خاتمی و اصلاح‌طلبان

جدای از همه سخنان موافق و مخالف در مورد گفته‌های سیدمحمد خاتمی،به نظر نگارنده
در این شرایط پرتشنج کنونی، رئیس‌جمهور سابق و حلقه مشاوران او احتمال دارد پیش از طرح این سخنان چند مسئله را مورد توجه قرار داده باشند:

۱. با توجه به شكاف به‌وجود آمده در حاكمیت و شدید شدن اختلاف‌های شخص خامنه‌ای و طرفدارانش با محمود احمدی‌نژاد پیرامون موضوع عزل وزیر اطلاعات، كنار نگذاشتن رحیم مشایی از حلقه افراد دولتی، بازداشت اطرافیان مشایی و احتمال عملی شدن زمزمه‌های مبنی بر دستگیری شخص مشایی، این امکان وجود دارد احمدی‌نژاد خود استعفا دهد یا در صورت به چالش کشیدن حکومت برکناری شخص او از قدرت، با چراغ سبزخامنه‌ای و به‌وسیله مجلس عملی شود.[۴]

۲. با توجه به نزدیكی انتخابات مجلس نهم و احتمال كنار گذاشتن محمودی احمدی‌نژاد، این احتمال نیز وجود دارد كه حكومت به اصلاح‌طلبان كه به‌طور كلی از حلقه حكومت به بیرون پرت شده‌اند، روی خوش نشان دهد و از آنها به‌عنوان آلترناتیوی برای دولت كنونی و برای گرم كردن تنور انتخابات استفاده كند.

۳. بحران اقتصادی، تورم، گرانی اقلام اساسی، حذف یارانه‌ها و نارضایتی رو به افزایش مردم از وضع كنونی، اصلاح‌طلبان را به استفاده از قدرت مردم برای فشار بر حكومت خوشبین كرده است. آنها به دنبال این هستند كه از فشار موجود برای وادار كردن حكومت در جهت پذیرش خواست اصلاح‌طلبان برای سهیم شدن در قدرت استفاده كنند. این سهم حتی اگر به اندازه طیفی حداقلی یا حتی خنثی در مجلس نهم باشد برای اصلاح‌طلبان خوشایند و به منزله پیروزی قلمداد می‌شود.

اشتباه در محاسبات

اگرچه اختلاف‌ها و درگیری‌های درون حکومت برای كسب سهم بیشتری از قدرت و ثروت هرروز ادامه دارد و به‌نظر می‌رسد با نزدیك شدن به انتخابات مجلس نیز به اوج خواهد رسید، اما این اختلاف‌ها موجب آن نخواهد شد كه خامنه‌ای، محمود احمدی‌نژاد را كه با هزینه گزاف حفظ كرده، كنار بگذارد. كنار گذاشتن احمدی‌نژاد به معنی بی‌اعتباری بیشتر برای او و افزودن به خیل مخالفانش در ایران است.

رهبر جمهوری اسلامی قصد دارد علاوه بر حذف حلقه مشایی و بستن دهان نمایندگان منتقد دولت همانند: الیاس نادران، علی مطهری، احمد توکلی، علی لاریجانی و... احمدی‌نژاد را برای دوسال آینده حفظ و مدیریت كند تا دوره او به پایان برسد.

حكومت جمهوری اسلامی، در طول عمر ۳۲ ساله خود این موضوع را به اثبات رسانده است كه اگر طیف یا جریان سیاسی‌ای (مانند ملی مذهبی‌ها، نهضت آزادی و به‌طورکلی ملیون) را از داخل حكومت کنار بگذارد و یا در خارج از حلقه حکومت گروه‌هایی چون مجاهدین خلق، چپ‌ها و ... را سرکوب و از معادلات سیاسی ایران حذف کند، راه و شانسی را برای بازگشت آن‌ها باز نخواهد گذاشت.

بنابراین تقلای اصلاح‌طلبان برای بازگشت به حكومت با توجه به كینه شخص آیت‌الله علی خامنه‌ای نسبت به این جریان كاری عبث است.

با گذشت دو سال از شروع اعتراض‌ها نسبت به نتیجه دهمین انتخابات ریاست جمهوری، حكومت از انواع ابزار سركوب و سانسور برای در هم كوبیدن مخالفان استفاده كرده است. از طرفی نداشتن برنامه مشخص از سوی مخالفان برای ادامه اعتراض‌ها و نافرمانی‌های مدنی باعث آن شده كه مخالفان نتوانند از قدرت خود به عنوان اهرم فشار بر حكومت استفاده كنند. این امر شاید منجر به بالا رفتن اعتماد به نفس حكومت شده است. ارسال ابزار سركوب و سانسور و متخصص برای فرو نشاندن موج اعتراض‌ها در سوریه را می‌توان حاصل این اعتماد به نفس حكومت ارزیابی كرد.

اگرچه برخی بر این باورند كه در شرایط كنونی گفتن سخنانی آشتی‌جویانه از نوع سخنان سیدمحمد خاتمی از نگفتن آن بهتر است، ولی نگارنده بر این نظر است كه مردم در طول دوسال گذشته با پرداخت هزینه‌های سنگین، مدتی است از اصلاح حكومت گذشته‌اند و خط تغییرات بنیادی را دنبال می‌كنند. این واقعیت را باید پذیرفت كه تكرار سخنانی از این دست علاوه بر کوبیدن آب در هاون، موجب بی‌اعتمادی بیشتر مردم نسبت به اصلاح‌طلبان و از بین رفتن پایگاه اجتماعی و سیاسی آنها در جامعه خواهد شد.

پی‌نوشت‌ها:

۱. اینجا.

۲. اینجا.

۳. نبوی، ابراهیم. «خاتمی، حقیقت یا آزادی؟». اینجا

۴. « امام جمعه کاشان: دستگیری نزدیکان احمدی‌نژاد به دستور رهبری بود.» اینجا.