ملی- مذهبی

هدی صابر، در پس آرمان‌ها و الگوها

Wed, 28 Mar 2012 13:07:00 +0000

حمید مافی

"بابی ساندز" تنها نام خیابانی در تهران نیست. بلکه بسیاری، او را نمادی از آزادگی و استقامت می‌دانند. در میان همه خبرهای خوب و بد ایران در سالی که گذشت، خبر سفر همیشگی هدی صابر، که عده‌ای او را "بابی ساندز ایران" نامیدند، در روزهای پایانی سال یک بار دیگر به برخی رسانه‌ها راه یافت. چرا که او متولد روزهای پایانی اسفند بود که خرداد سال ۹۰ جسم بی‌جانش از زندان بازگشت.

صابر که پس از انقلاب چندین‌بار بازداشت شد و زندان‌های چند ساله را تجربه کرد، در آخرین بازداشتش پس از اعتصاب غذایی ده‌روزه و آن‌گونه که همبندی‌هایش در زندان اوین شهادت دادند، بر اثر ضرب و شتم از سوی ماموران بهداری اوین، زندان را برای همیشه ترک کرد.

سال نود خورشیدی را به نام هر یک از خبرسازان سال می‌توان نام‌گذاری کرد اما نمی‌توان هدی صابر را فراموش کرد، که به یادمان آورد که بهای آزادی و مقاومت در برابر ستم، بهای سنگینی است و به گفته رضا علیجانی، جانش را بر عهدش گذاشت. مردی که رسانه‌ها از مرگ او نوشتند. اما کمتر از زندگی‌اش، اندیشه‌ها و منش‌اش در مبارزه سخنی رفت.

هدی صابر دلباخته حنیف‌نژاد بود. شاید همین دلباختگی او به حنیف‌نژاد به عنوان یک الگوی کامل، سبب شده تا دوستانش به نقل از او روایت کنند که " انسان یا باید اثر به جا بگذارد، یا نهاد و یا شاگرد."

سوال این بود که هدی صابر که بود و چرا تا هنگامی که زنده بود، کمتر به چشم آمد؟ آیا او نیز در شمار کسانی بود که پس از پایان زندگی کشف می‌شوند؟ آیا می‌توان او را در شمار چهره‌های کامیاب تاریخ ایران قرار داد یا تنها چهره‌ای خوش‌نام بود که آرمان‌هایش برای ایران فردا، ناتمام یا ناکام ماند؟

آرمان‌گرای ناب

تقی رحمانی که عمر دوستی و همراهی‌اش با هدی صابر به پانزده سال رسیده است، از او به عنوان انسانی چندبعدی یاد کرده که آرمان‌گرا بود و تنزه‌طلب. به باور تقی رحمانی، او در زندگی‌اش چند الگو داشته است؛ حنیف‌نژاد نماد مبارزه و سازمان‌دهی، مصدق نماد ملی‌گرایی، تختی نماد جهان‌پهلوانی، طالقانی نماد مذهب، بازرگان نماد نظم و پهلوان حسن رزاز که قهرمانی فنی و جوانمرد بود و نشان پوریای ولی داشت.

او می‌گوید: " آنچه من از بینش هدی دریافتم، دو ویژگی متفاوت بود که تا پایان عمر این دو ویژگی را با خود حمل کرد؛ یکی روحیه کار‌شناسی مهندس سحابی که با هویت و منافع ملی ایران پیوند می‌خورد و پوشش مذهبی نیز به همراه داشت و دیگری تأثیری که از حنیف‌نژاد گرفته بود؛ نوعی ترقی‌خواهی سیاسی که معتقد بود از دیدگاه‌های مذهبی‌اش ناشی شده است.

او با این تأثیر به مهندس بازرگان نیز پیوند خورده بود. در نتیجه گاهی یک چریک تمام‌عیار بود و گاهی یک کار‌شناس ملی. این دو نگاه گاهی از او چهره‌ای متعارض می‌ساخت. این نگاه آرمانی در دید کلان خوب بود، اما گاهی با اشکالاتی روبه‌رو می‌شد. "

رحمانی براین باور می‌گوید که من به آن آرمانگرایی ذهنی "ناب" می‌گویم. هدی معتقد بود جامعه باید به مدینه فاضله‌ای برسد که در دوردست بود. رسالت ما در این میان شکل‌دهی این مدینه فاضله بود.

در این راستا شخصیت‌های تاریخی که به نظر هدی در مسیر این مدینه فاضله بودند، چهره‌ای اسطوره‌ای به خود می‌گرفتند و تبدیل به الگوهایی کامل می‌شدند؛ الگوهایی که شریعتی از امامان شیعه یا شخصیت‌های تاریخی می‌ساخت گاهی این‌گونه بود. هدی نیز همین‌گونه از شخصیت‌های تاریخی شخصیت‌پردازی می‌کرد.

تقی رحمانی: هدی معتقد بود جامعه باید به مدینه فاضله‌ای برسد که در دوردست بود. الگوهای او دراین مسیر، چهره‌ای اسطوره‌ای به خود می‌گرفتند و این، باعث می‌شد که او نتواند تفاهم طولانی با افراد داشته باشد، چرا که کسی در آن الگو‌ها نمی‌گنجید. حتی حنیف هم آن‌گونه که هدی می‌گفت نبود

این ویژگی باعث می‌شد که او نتواند تفاهم طولانی با افراد داشته باشد، چرا که کسی در آن الگو‌ها نمی‌گنجید. حتی حنیف هم آن‌گونه که هدی می‌گفت نبود.

نهادگرا و مربی

هدی صابر دلباخته حنیف‌نژاد بود. شاید همین دلباختگی او به حنیف‌نژاد به عنوان یک الگوی کامل، سبب شده تا دوستانش به نقل از او روایت کنند که " انسان یا باید اثر به جا بگذارد، یا نهاد و یا شاگرد." انتقادش به شریعتی این بود که "شریعتی، دیمی‌کار بود و مجاهدین، آبی‌کار."

یعنی شریعتی شورانگیز بود و بذر می‌انداخت و می‌رفت، در نتیجه شاگرد و نهاد نداشت. بازرگان هم شاگرد داشت و هم نهاد برجای گذاشت. مجاهدین [نگاه او به سازمان مجاهدین در دوران فعالیت‌ محمد حنیف نژاد و یارانش است.] از بازرگان هم کامل‌تر بودند که هم شاگرد و هم نهاد و هم اثر بر جای گذاشتند.

آن‌گونه که تقی رحمانی می‌گوید: " هدی به روند سیاسی مجاهدین نقد داشت و جنبش ملی مجاهدین را قبول نداشت، با حفظ برخی دیدگاه‌های خود به جنبش مسلمانان مبارز نزدیک شده بود، اما از جنبش هم فاصله گرفت، چرا که معتقد به تشکیلات بود. "

رضا علیجانی از دیگر همراهان هدی صابر در دو دهه گذشته نیز معتقد است که صابر نگاهی کاملا تشکیلاتی داشته و به خاطر همین نگاه تشکیلاتی او را "اعدام نامرئی" کرده‌اند. چرا که نگاه تشکیلاتی، اثرگذاری خاص خودش را دارد.

به نظر هدی خانواده ملی‌-‌ مذهبی باید تنزه‌طلبی داشته باشد و نباید با اصلاح‌طلبان که درون نظام تعریف می‌شدند، تعامل کنند . تعامل با آن‌ها برای او سخت بود. اما این روند نیز به مرور در هدی تعدیل شد

با این حال هدی صابر به عنوان یک عضو از فعالان ملی – مذهبی ایران به سیاست‌ورزی خود ادامه داد. گروهی که به گفته تقی رحمانی، "جبهه" بود و نه یک "گروه سیاسی" مشخص و همین مساله انتقاد صابر را به دنبال داشت. او از جبهه‌ای بودن جریان ملی‌- ‌مذهبی چندان راضی نبود و معتقد بود باید یک حزب شویم.

البته او به مشی چریکی اعتقادی نداشت و آن را فاقد کارایی می‌دانست و می‌گفت ملی‌- - مذهبی باید جریانی باشد که نماینده هویت و ایدئولوژی است و در عین حال نباید سازش‌کار جلوه کند.

همین نگاه تشکیلاتی و تربیتی او را بر این داشت تا سلسله نشست‌های آموزشی و تحلیلی‌اش را از سال ۸۵ در حسینیه ارشاد برگزار کند. نشت‌های دو ساله، "هشت فراز، هزار نیاز" و همچنین سلسله نشست‌های "باب بگشا" که با بازداشت او در سال ۸۹ ناتمام ماند، از جمله فعالیت‌های او برای پرورش نسل جوان بود.

صابر با انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌ها نیز ارتباط داشت. اگر چه ارتباط او در دوره جدید انجمن‌ها، رویه‌ای انتقادی به خود گرفته بود، اما این نگاه انتقادی موجب قطع ارتباطش با تشکل‌های دانشجویی نشد.

او سلسه نشست‌های باب بگشا را به منظور تربیت نسل جدیدی از دانشجویانی که به تعبیر خودش هویت ملی – مذهبی انجمن‌های اسلامی را حفظ کنند، برگزار کرد.

صابر که به گفته تقی رحمانی در سال‌های قبل با جامعه مدنی به عنوان پیش‌نیاز دموکراسی‌خواهی، میانه خوبی نداشت در سال‌های بعد به ضرورت تقویت جامعه مدنی رسید و این تحولی بزرگ در او بود. این نگاه در اواخر عمر هدی بعد از سال ۸۴ که از زندان آزاد شد شکل گرفت.

هدی به آموزش تئوریک گرایش پیدا کرد و این روش در کلاس‌هایش متبلور شد و در پی آن بحث‌های عقیدتی‌اش را هم مطرح کرد.

اصول‌گرای انسان‌مدار

تقی رحمانی در باره تنزه‌طلبی صابر در فضای سیاسی می‌گوید: به نظر هدی خانواده ملی‌-‌ مذهبی باید تنزه‌طلبی داشته باشد و نباید با اصلاح‌طلبان که درون نظام تعریف می‌شدند، تعامل کنند.

صابر که به گفته تقی رحمانی در سال‌های قبل با جامعه مدنی به عنوان پیش‌نیاز دموکراسی‌خواهی، میانه خوبی نداشت در سال‌های بعد به ضرورت تقویت جامعه مدنی رسید و این تحولی بزرگ در او بود

تعامل با آن‌ها برای او سخت بود. اما این روند نیز به مرور در هدی تعدیل شد. اما این تنزه‌طلبی در بینش، سبب مرزبندی او در اصول انسانی و فراموشی نوع‌دوستی نمی‌شد.

هدی در دنیای سیاست مرزبندی‌های خاص خود را داشت، اما برای کمک و نوع‌دوستی مرزی نمی‌شناخت. او هر سال عید برای بسیاری از خانواده زندانیان سیاسی سفره هفت سین می‌برد.

زیست او در زندان، از نگاه کسانی که با او هم‌بند بوده‌اند، گواهی بر منش انسان‌مدارنه اوست. دکتر آرش علایی، پزشک ایرانی که در بند ۳۵۰ اوین با هدی صابر آشنا شده است، در باره او به زمانه می‌گوید: ‌ "یکی از ویژگیهای جذاب مرحوم صابر برای من این بود که او ذهنیت تک‌بعدی نداشت. او یک فعال سیاسی بود اما از بعدهای مختلف به اجتماع پیرامون خود می‌نگریست.

تابع تصمیمات جمعی بود و اگر جمع تصمیم به برنامه‌ای می‌گرفت حتما شرکت می‌کرد. از سوی دیگر او دربرنامه‌های فرهنگی و آموزشی فعال بود. "

دکتر علایی می‌گوید: "زندانیان دو دسته‌اند یا حکم قطعی دارند یا منتظر حکم‌اند. اما صابر جزو استثناهایی بود که معلوم نبود حکمش چند سال است و این بد‌ترین حالت روحی را برای یک انسان ایجاد می‌کند. او با این وجود سعی می‌کرد با برنامه ریزی از زندان یک محیط اجتماعی پویا بسازد."

دکتر آرش علایی، هم‌بند هدی صابر: اعتصاب غذا را نوعی اعتراض می‌دانست به این معنا که وقتی بی‌عدالتی به این حد رسیده باید یک حرکتی انجام دهیم که نشان دهنده واکنش فکری و روحی انسان باشد

علایی که به دلیل تخصص پزشکی خود درهنگام اعتصاب غذا صابر را روزی دوبار معاینه می‌کرد، می‌گوید:

"اعتصاب غذای او جنبه خاصی داشت و این‌گونه نبود که بگوید چون گذشتگان اعتصاب غذا کردند من هم اعتصاب غذا می‌کنم. بلکه اعتصاب غذا را نوعی اعتراض می‌دانست به این معنا که وقتی بی‌عدالتی به این حد رسیده باید یک حرکتی انجام دهیم که نشان دهنده واکنش فکری و روحی انسان باشد.او ازاین اعتصاب غذا به دنبال یک حرکت تبلیغاتی نبود بلکه این اعتصاب غذا به او آرامش درونی می‌داد."

آرش علایی رفتار و منش هدی صابر را منحصربه‌فرد می‌داند: من هیچ وقت اخم و شکست را درچهره او را نمی‌دیدم و همیشه استوار بود. اعتقاد داشت انسان‌ها درتصمیم خود باید استوار باشند.

احسان محرابی روزنامه نگار، که سال گذشته با هدی صابر هم‌بند بود، نیز می‌گوید: هدی صابر در زندان حواسش به همه بود. تازه وارد‌ها را تحویل می‌گرفت تا احساس غربت و دلتنگی نکنند.

روزی که وارد زندان شدم هدی صابر برای خوش‌آمدگویی وارد اتاقمان شد و من فکر می‌کردم شاید به دلیل آشنایی قبلی، آمده است تا خیرمقدمی بگوید اما این شیوه او بود و به پیشواز همه می‌رفت، آشنا و غیرآشنا فرقی نمی‌کرد.

او می‌گوید: صابر برای حبس کشیدن هم برنامه داشت، برنامه روزانه که براساس ورزش، مطالعه و جلسات گروهی طراحی شده بود. شاید به دلیل همین روحیات بود که با برخی از تسهیلات رفاهی جدیدی که به کمک دوستان وارد زندان می‌شد، مخالف بود.

این روزنامه‌نگار اضافه می‌کند: روزی که خبر شهادت هاله سحابی را شنید درحیاط زندان و بدون زیراندازو درحالی که پا‌هایش ازگرما می‌سوخت نماز خواند و این حرکت او بسیاری از زندانیان را تحت تاثیر قرار داد. یکی از پزشکان زندان که مذهبی هم نبود به زندانیان مذهبی می‌گفت؛ اگر من مذهبی بودم پشت سر او نماز می‌خواندم.

احسان محرابی، روزنامه‌نگار و هم‌بند سابق صابر: روزی که خبر شهادت هاله سحابی را شنید درحیاط زندان و بدون زیراندازو درحالی که پا‌هایش ازگرما می‌سوخت نماز خواند و این حرکت او بسیاری از زندانیان را تحت تاثیر قرار داد

این حرکت نمادین او سبب شد که بعد از شهادتش یک روز زندانیان مذهبی درحیاط زندان نماز بخوانند و دیگر زندانیان نیز به نشانه همبستگی درکنار آنان بایستند.

هدی صابر با این ویژگی‌ها در شمار شخصیت‌های فراموش نشدنی سیاسی ایران قرار گرفت. چهره‌ای که شاید اگر همچنان زنده بود کمتر به چشم می‌آمد. اما پس از مرگ، بابی ساندز ایرانی خوانده شد. بابی ساندزی که به گفته تقی رحمانی؛ نگاه کار‌شناسی او با آرمانگرایی‌اش هیچ‌گاه به تعادل نرسید. اگر چه این را برای خودش حل کرده بود اما شاگرد‌هایش را دچار تضاد می‌کرد.

او را با همه خوش‌نامی‌هایش در عرصه سیاست‌ورزی و جامعه مدنی، باید چون بسیاری دیگر از سیاست‌ورزان ایرانی دوره معاصر، در گروه افرادی قرار داد که در زمان حیاتشان در سیاست کامیاب نشدند و امکان این را نیافتند تا به بار نشستن تلاش‌هایشان برای ایران فردا را نظاره‌گر باشند.

ایران از یک سرمایه اجتماعی محروم شد

arezoo — Thu, 02 Jun 2011 15:04:26 +0000

گفتوگو با مرتضی کاظمیان، فعال ملی- مذهبی

سارا روشن

روز سه‌شنبه دهم خرداد ماه ۱۳۹۰، عزت‏الله سحابی، فعال ملی- مذهبی و رهبر «شورای فعالان ملی- مذهبی ایران»، در بیمارستان مدرس تهران درگذشت.

روز چهارشنبه یازدهم خرداد در مراسم تشییع‏ جنازه‏ عزت‌الله سحابی، بر اثر حمله ماموران امنیتی و لباس شخصی و ناآرام کردن مراسم، دختر او، هاله سحابی، فعال اجتماعی و عضو «مادران صلح»، در اثر سکته قلبی و فشار ناشی از ضرب و شتم درگذشت.

در مورد درگذشت این پدر و دختر، با مرتضی کاظمیان، فعال ملی‏- مذهبی گفت‏وگویی کرده‌ام.

با از دست دادن عزت‏الله سحابی و دخترش، هاله سحابی، چگونه می‏توانیم جای خالی آن‏ها را پر کنیم و گنجینه‏ای که آن‏ها در طی سال‏ها به‏وجود آورده بودند را جبران کنیم؟

مرتضی کاظمیان: برای پاسخ به این سئوال، طبیعتاً و منطقاً از آقای مهندس سحابی شروع می‏کنم.

آقای مهندس سحابی به عنوان یک سرمایه اجتماعی قابل ارزیابی هستند؛ یک ذخیره و گوهری که یک‏ شبه شکل نگرفته است. در طول شش دهه برای آزادی، دمکراسی، عدالت و همینطور استقلال ایران، یک شخصیت و سرمایه اجتماعی شکل گرفته، با نام عزت‏الله سحابی.

کارنامه‏ای که این شخصیت در طول مبارزات دیرپای خود به‏جا گذاشته است، در مجموع توانسته اقبال قابل توجهی به خود و دیدگاه‏هایش را سامان بدهد و همین باعث می‏شود فقدان شخصیتی مانند مهندس سحابی، به این راحتی قابل جبران و پر شدن نباشد. همانطوری که پر شدن جای خالی دکتر محمد مصدق برای جبهه ملی ایران، یا مرحوم مهندس مهدی بازرگان، برای نهضت آزادی، به این سادگی‏ها مقدور نبود.

در مورد مهندس سحابی، فراتر از جایگاه ایشان برای ملی‏- مذهبی‏ها و شورای فعالان ملی‏- مذهبی، اساساً ایران و جنبش دمکراسی‏خواهی در ایران، یک شخص خاص و ویژه‏ای را از دست داده که دیدگاه‏های میانه‏روی ایشان و همینطور رویکردهای حاکی از مدارا و اعتدال ایشان می‏توانست در پیچ‏های دشوار، ایران را نجات بدهد از ابتلائاتی که در پیش دارد و خواهد داشت.

مستقل از آقای عزت‏الله سحابی، در مورد دخترشان، زنده‏یاد هاله‏ سحابی هم ایران از یک سرمایه اجتماعی محروم شده است.

خانم سحابی عضو «شورای مادران صلح» ایران بودند. یعنی با وجود همه هزینه‏هایی که چه در مقام دختر مهندس سحابی و چه خودشان به عنوان یک فعال مدنی، فعال حقوق زنان و به عنوان یک فعال در حوزه مطبوعات و یک پژوهشگر اجتماعی داده بودند و زندگی‏شان در تمام این سال‏ها با احضارها، تهدید‏ها و بازداشت‏ها همراه بود، آخرین مصاحبه ایشان که در سایت «جرس» درج شده است، باز نشان می‏دهد که چقدر رویکردهای ایشان حاکی از مدارا و عشق‏ورزی به هم‏نوع است؛ هرچند واجد دیدگاه‏ها و سلایق مختلف باشند.

این مصاحبه نشان می‏دهد ایشان چقدر تلاش می‏کردند که مجموعه روند دمکراسی‏خواهی در ایران و گذار به دمکراسی، با حداقل آسیب و خشونت پیش برود.

به این معنا، ایران و مردم ایران و جنبش سبز، به طور خاص، محروم شده از گنجینه‏هایی که انصافاً پرکردن جای خالی آن‏ها شاید به این راحتی‏ها ممکن نباشد و من شخصاً حداقل، خیلی به دشواری می‏توانم چنین احتمالی را پیش‏بینی کنم.

حزب ملی- مذهبی الان سال‏هاست که در جامعه ایران فعالیت سیاسی اجتماعی دارد و به‏طور مشخص در ۳۰ سال گذشته، با حکومت به‏شکلی، با آرامش و مدارا سر کرده است. از دست دادن شخصی مانند عزت‏الله سحابی، آیا تغییری در منش و راه و روش شورای فعالان ملی- مذهبی ایجاد می‏کند؟

من اول توضیحی بدهم و سئوال شما را تدقیق کنم. این‏که اساساً شورای فعالان ملی‏- مذهبی، یک حزب در چهارچوب تعریفی نیست که در علوم سیاسی از حزب به معنای کلاسیک آن می‌شود.

شورای فعالان ملی‏- مذهبی یک مجموعه‏ی متکثر و جمعیتی است که از طیف‏های مختلف نیروهای ملی- مذهبی شکل گرفته است. این نیروها از ابتدای انقلاب، در طیف‏ها و گروه‏های مختلفی حضور داشتند و فعال بودند. از سال ۱۳۷۸، در انتخابات مجلس ششم، به‏طور مشخص این شورا در اتئلاف با «نهضت آزادی ایران» شکل گرفت و به عنوان «ائتلاف نگاه ملی- مذهبی» در انتخابات فعال شد.

بعد خود این مجموعه، مجدداً با عنوان «شورای فعالان ملی‏- مذهبی» به فعالیت‏های خود ادامه داد. الان هم در شورا، طیف‏های مختلفی حضور دارند، اما به‏هرحال ذیل یک اساسنامه و مرامنامه، به عنوان یک جمعیت فکری- سیاسی در حال فعالیتند.

فقدان آقای مهندس سحابی، به عنوان رئیس شورای فعالان ملی- مذهبی، طبیعتاً واجد آسیب‏هایی خواهد بود، اما نه این معنا که استراتژی و رویکردهای اساسی اعضا و وابستگان فکری- سیاسی «شورای فعالان ملی‏- مذهبی» را دچار خدشه اساسی کند. چون اساساً ملی‏- مذهبی‏ها به پیشبرد دمکراسی با مسالمت و بدون خشونت، اعتقاد دارند.

اگر سئوال شما واجد این باشد که این رویکرد از ابتدای انقلاب بوده، بله! من آن را تأیید می‏کنم، اما به این معنا که ملی‏- مذهبی‏ها در جایگاه یک منتقد و مخالف حاکمیت، تلاش کرده‏اند با حکومت مدارا کنند.
این را جور دیگری توضیح می‏دهم. یعنی به‏هرحال فعالان ملی‏- مذهبی همیشه در جایگاه یک منتقد اجتماعی و مخالف حاکمیت و کسانی که به ولایت مطلقه فقیه اعتقاد نداشتند و کسانی که به ضرورت تفکیک نهاد دین از نهاد دولت معتقدند، تلاش کرده‏اند همیشه رویکردهای خود را پی‏گیری کنند و برای دمکراسی و آزادی تلاش کنند.

فعالان ملی‏- مذهبی در این راه هزینه‏های کمی هم نداده‏اند. از جمله بازداشت فله‏ای ملی‏- مذهبی‏ها در اسفند ۷۹ و بعد تداوم این بازداشت‏ها و حتی قبل از آن. این موقعیت اپوزیسیونی ملی‏- مذهبی‏ها، به عقیده من، دچار خدشه نخواهد شد؛ هم‏چنان که رویکرد مبارزه مسالمت‏آمیز آ‏ن‏ها و پرهیزشان از خشونت. چون به‏هرحال اعتقاد دارند به دمکراسیزاسیون و گذار مسالمت‏آمیز به دمکراسی.

شما درباره پرهیز از خشونت صحبت می‏کنید. امروز در بسیاری از منابع معتبر خبری آمده است که هاله سحابی بر اثر خشونت ماموران حکومت اسلامی سکته قلبی کرده است. عدم خشونت مردم در برابر رفتار حکومت تا کجا باید پیش برود؟

من اول باید توضیح بدهم که قطعاً خانم سحابی با خشونت صورت‏ گرفته توسط مأموران امنیتی جمهوری اسلامی، به شهادت رسیده‏اند و واقعاً جزو قربانیان مظلوم جمهوری اسلامی محسوب می‏شوند.

ولی این‏که در برابر خشونت صورت گرفته از طرف نظام سیاسی یا عوامل و نهادهای وابسته به حاکمیت، بخواهد خشونت متقابلی صورت بگیرد، من شخصاً متعلق هستم به رویکردی که گمان می‏کنم دمیدن بر تنور خشونت و بازتولید خشونت، جز زیان و تبعات منفی برای جامعه ایران، نتیجه‏ای در بر نخواهد داشت.
یعنی در حد امکان، نیروهای دمکراسی‏خواه باید تلاش کنند با پرهیز از خشونت و با یک مبارزه‏ و مقاومت مدنی، به خشونت صورت گرفته پاسخ بدهند. این مسئله نه به این معناست که آن‏ها الزاماً خود را در اختیار خشونت‏طلبان قرار بدهند و نه به این معناست که در برابر خشونت صورت گرفته، خشونت بورزند.

نه! شاید همان پروژه‏ای که گاندی داشت، یعنی ایستادن تا پای جان در برابر خشونت صورت گرفته و حتی خم نشدن در برابر خشونت صورت گرفته، بیشتر با شرایط جغرافیای سیاسی ایران هم‏خوانی داشته باشد.

فراموش نکنیم که ما با یک حاکمیت اقتدارگرا روبه‌رو هستیم که مسلح است به درآمد نفتی و تلاش می‏کند با سرکوب شدید جامعه مدنی و با تحمیل یک آرامش گورستانی به فضای عمومی جامعه ایران، خود را تداوم ببخشد و فقدان مشروعیتش را جبران کند.

خب! چه کسی پاسخگوی این خشونت است؟

من فقط یک نکته را مایلم بیان کنم و آن هم این است که حاکمان و صاحبان قدرت در جمهوری اسلامی، باید هرچه زودتر نسبت به این اتفاق‌هایی که در جامعه ایران در حال وقوع است، واکنش قاطع نشان بدهند.

دزدیدن جنازه خانم سحابی، تلاش برای دفن هرچه سریع‏تر پیکر ایشان، قبل از این‏که یک بررسی بی‏طرفانه صورت بگیرد، یا حتی مواجهه‏ای که با تشییع‏ جنازه خود مهندس سحابی صورت گرفت، چیزی نیست که بتواند گره‏ای از بحران‏های حکومت باز کند.

تلاش صاحبان قدرت برای این‏که بی‏پشتوانگی خود در میان مردم و بحران مشروعیت‏شان را با تکیه بر سلاح، خشونت و ارعاب جبران کنند، نه تاکنون در دیگر جوامع پاسخ گرفته و نه در ایران پاسخ خواهد گرفت. جز این‏که شکاف ملت- دولت در ایران را بیش از پیش عمیق کنند و جز این‏که بر تنور نفرت و خشونت متقابل در جامعه ایران بدمند، نتیجه‏ای ندارد.

من گمان می‏کنم، اگر ذره‏ای عقلانیت در صاحبان قدرت جمهوری اسلامی باشد و اعتقادی به انسانیت، اعتقادی به هم‏زیستی مسالمت‏آمیز و باوری به تمامیت ارضی ایران وجود داشته باشد، ضرورت دارد که رویکردهای اساسی در جمهوری اسلامی دچار بازنگری و اصلاح بشود.

در غیر این صورت، عواقب سوء این خشونت‏‏ورزی‏ها و عواقب ناگوار تلاش حاکمان و حاکمیت برای القای آرامش گورستانی، به عقیده من، بحرانی را در جامعه‏ی ایران ایجاد خواهد کرد که تنها دامن صاحبان قدرت را هم نخواهد گرفت و پی‏آمد‏های ناگوار آن چه بسا برای نسل‏های آتی ایران هم به‏جا بماند.

عزت‏الله سحابی و هاله سحابی هردو مسلمان بودند و تحقیقات زیادی هم در زمینه اسلام انجام داده بودند. عدم اجازه به خانواده‏ی آن‏ها، برای برگزاری مراسمی بر اساس رسوم اسلامی و بر اساس رسومی که آن خانواده به آن پای‏بند است، به چه معناست؟ آیا تناقضی وجود دارد بین اسلامی که آن دو فعال سیاسی واجتماعی به آن اعتقاد داشتند با اسلامی که حکومت به آن پای‏بند است؟

من باز ترجیح می‏دهم که سئوال شما را به این معنا بازخوانی کنم که چه تناقضی دارد با آن اسلامی که صاحبان قدرت در ایران مدعی آن هستند! الان در جمهوری اسلامی، در ایام درگذشت دختر پیامبر اسلام، فاطمه‏ زهرا، به‏مدت ۱۰ روز، یک سوگواری دائمی وجود دارد.

یعنی حاکمان تلاش می‏کنند بحران مشروعیت خود را با منتسب کردن خودشان به چهره‏ها و شخصیت‏های دینی مورد اقبال جامعه ایران، بپوشانند و به این معنا، برای دختر پیامبر عزاداری می‏شود؛ از مراسم تدفین مظلومانه ایشان یاد می‏شود؛ از نحوه درگذشت ایشان، با روایت‏های تاریخی، به اشکال مختلف رونمایی می‏شود و مظلوم‏نمایی‏های غریبی از طرف صاحبان قدرت در جمهوری اسلامی صورت می‏گیرد.

حالا پرسش دقیقاً همین‏جاست که چگونه است که با چنین ادعاهایی، از برگزاری مراسمی که کاملاً عرفی است در ایران، ریشه در تاریخ ما دارد و به شکل سنتی در طول سده‏ها برگزار شده، ممانعت می‏شود؟

چطور برای به‏خاک سپردن پیکر مهندس سحابی، صاحبان قدرت تا این حد رویکرد امنیتی در پیش می‏گیرند؟ زمان تدفین را تغییر می‏دهند. محل تدفین را از پایتخت به حومه تهران منتقل می‏کنند. آن زمان اعلام شده را باز عقب‏تر می‏برند و اجازه حتی ۱۰۰ متر تشییع پیکر را نمی‏دهند؟ در کنار همه این‏ها، با گسیل داشتن نیروهای امنیتی، لباس شخصی‏ها و کسانی که امروز در مراسم حضور داشتند و با تحقیر، تمسخر و عربده‏کشی، یک آیین انسانی را مخدوش و منکوب می‌کنند.

این برخورد طبیعتاً هیچ نسبتی با ادعاهایی که حاکمان مطرح می‏کنند، ندارد و مشخص نیست که چه توضیح و توجیه اسلامی و دینی برای آن دارند.

یعنی آن‏چه دیروز در مراسم خاکسپاری آقای مهندس سحابی به‏وقوع پیوست و با فاجعه‏ و ضایعه هولناک قتل دختر ایشان تکمیل و خاتمه یافت، یک علامت سئوال خیلی جدی را مجدداً در برابر جمهوری اسلامی می‏گذارد که باز می‏شود این اتفاق را در کنار آن‏چه در قتل‏های زنجیره‏ای شاهد آن بودیم، بازخوانی کرد.
حادثه‏ای که خبر آن اخیراً منتشر شد، یعنی تلاش برای تدفین هرچه‏ سریع‏تر پیکر خانم سحابی، نوعی پیکردزدی است، مانند آن‏چه در مورد شهدای جنبش سبز، به‏طور مشخص صانع ژاله به‏وقوع پیوست. یعنی شهید دزدی صورت گرفت.

این‏ها پرسش‏ها و ابهاماتی است که با هیچ قرائت دینی قابل توضیح نیست، مگر این‏که صاحبان قدرت در جمهوری اسلامی، دست از تحریف حقیقت بردارند و به‏خاطر تداوم حضور خودشان در ساخت قدرت، منافع ملی و ایرانیان را بیش از پیش قربانی نکنند.