وحید ولی‌زاده

نخستین مجله ادبی اروتیک به زبان عربی

Wed, 05 Oct 2011 08:53:39 +0000

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده- "مردم به من می‌گویند این همه مشکلات در جهان عرب وجود دارد. تو چرا فقط از سکس صحبت می‌کنی؟ و من می‌گویم حلقه اصلی همین جاست. چه کسی تصمیم می‌گیرد که چه چیز حرام است؟ چه چیزی مجاز است و چه چیزی غیر مجاز؟ شخصیت‌های مذهبی.

آن‌ها با قدرت سیاسی در ارتباطند و همراه با آن‌ها جامعه را به واسطه‌ این میانجی، یعنی با سائقه‌ جنسی کنترل می‌کنند. اگر شما قدرت مسلط بر سکس را بشکنید، قدرت‌های مذهبی و سیاسی را تضعیف کرده‌اید. راه دیگری برای این‌کار وجود ندارد"

جمانه حداد که در بحبوحه‌ انقلاب‌های عربی این چنین از فعالیت‌های ادبی خود دفاع می‌کند، از جنجالی‌ترین و بحث‌برانگیز‌ترین زنان نویسنده در تاریخ ادبیات معاصر عربی است. او که شاعر، نویسنده و دبیر صفحه‌ فرهنگ روزنامه‌ "النهار" است، از سال ۲۰۰۸ انتشار نخستین نشریه‌ اروتیک ادبی به زبان عربی را در بیروت آغاز کرده است. مجله‌ای که جسد (تن) نام دارد و در آن مقالات متنوعی منتشر می‌شود؛ از استمناء، همجنسگرایی، فتیشیسم و چندرابطه‌ای گرفته تا عکس‌هایی تاریخی از پسرهای برهنه‌ زیبای عرب در عصر عثمانی و یا تصاویر درشت‌نمایی از واژن زنان.

وحید ولی‌زاده: جمانه حداد و مجله‌ او از صداهای تازه‌ای در فرهنگ کشورهای عرب‌زبان خبر می‌دهند که پا به پای صدای مردمی "الشعب یرید اسقاط النظام" حرکت می‌کنند. این در حالی است که جامعه‌ ما هنوز در گفتمان اصلاح‌طلبی محصور مانده...

جمانه که از کودکی شیفته کتاب بود و در دوازده‌سالگی پس از آشنایی با آثار داستایفسکی و بالزاک و سالینجر، در کتابخانه‌ پدرش کتابی از مارکی دوساد را یافت که برای همیشه او را متأثر کرد، اکنون به هفت زبان آشناست و در حال گذراندن دوره دکترای خود در دانشگاه سوربن پاریس است و در حال حاضر آثار مارکی دو ساد را به عربی ترجمه می‌کند. بسیاری از کتاب‌های او به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند، اما این مجله‌ "جسد" است که او را به چهره‌ای جنجالی و مشهور در عرصه‌ فرهنگی در دنیای عرب تبدیل کرده است.

راه‌اندازی مجله جسد برای جمانه حداد از دو انگیزه ناشی می‌شد. او خود می‌گوید: "من شیفته‌ بدن و اروتیسم هستم و این مضامین همیشه در نوشته‌های من و حتی شعرهایم حضور داشتند. وقتی می‌خواستم مجله را راه بیندازم در جست‌وجوی چیزی جدید و ضروری بودم. فکر می‌کردم مجله باید اینگونه باشد چرا که ضروری است درباره‌ این مضامین صحبت کنیم."

دومین انگیزه‌ او اما بیشتر رنگ سیاسی داشت. می‌گوید: "من و بسیاری دیگر از نویسندگان شبیه من خشمگین بودیم چرا که تمام این تابو‌ها و محدودیت‌ها در دوره‌ای نسبتاً متأخر بر زبان عربی تحمیل شده است. من می‌خواستم فضایی آزاد برای نویسندگان، هنرمندان و نظریه‌پردازان خلق کنم تا بتوانند خود را آزادانه بیان کنند."

جمانه حداد، روزنامه‌نگار: می‌خواستم فضایی آزاد برای نویسندگان، هنرمندان و نظریه‌پردازان خلق کنم تا بتوانند خود را آزادانه بیان کنند.

مجله "جسد"‌ اگرچه با استقبال شگفتی روبرو شد، اما در‌‌ همان اولین هفته‌های انتشار نخستین شماره‌ آن تهدید به مرگ، اسید پاشی و تجاوز را نیز به همراه داشته است. بیروت اگر پاریس خاورمیانه لقب دارد، این لقب را نه به دلیل حضور حزب‌الله، بمب‌های اسرائیل، یا قتل‌های سیاسی مرموز، بلکه شاید به خاطر نویسندگان و شاعران جسوری چون جمانه کسب کرده است. اگر چه سردبیری که نخستین بار جمانه را در روزنامه النهار به کار گرفت، و نیز یکی از همکاران او، در دو بمب‌گذاری جداگانه در سال ۲۰۰۵ کشته شدند، اما جمانه حداد هراسی از بیان دیدگاه‌های خود ندارد.

او از قانون منع پوشیدن برقع در فرانسه دفاع می‌کند و می‌گوید: "اینکه می‌گویند برقع یک نمایش و بیان سیاسی‌ست، حرف مسخره‌ای است. اگر مردان نیز برقع بر سر کنند من می‌پذیرم که برقع یک انتخاب است. اما چرا زنان باید این پوشش سنتی را بر تن کنند؟ چرا؟ برای اینکه زن ابژه‌ وسوسه است و باید پوشیده باشد تا مردان دچار وسوسه نشوند؟ زن برای آنچه هست باید جواب بدهد. هویت زن مورد بازخواست است. من وقتی به کشورهای عربی می‌روم گرسنگی را در چشمان مردان می‌بینم."

جمانه در تمام زندگی خود هیچگاه حجاب و یا روسری بر سر نگذاشته است و حتی وقتی چندی پیش یک هنرمند عکاس ایتالیایی از او خواست تا برای یک عکس حجاب بر سر کند پیشنهاد او را نپذیرفت و در عوض شانه‌ برهنه‌‌اش را که حرف "ج" بر آن تاتو شده است، به نمایش گذاشت.

انقلاب‌های عربی بسیار دیرهنگام ما را متوجه سرزمین‌های عرب زبان کرده است. آنچه در نگاه نخست به چشم می‌آید، جوانان و مردمی عاصی است که علیه دیکتاتورهای حاکم بر این کشور‌ها به خیابان آمده و آن‌ها را از اریکه‌های قدرت به زیر می‌کشند. مشاهده‌ آنچه در خیابان‌های عربی می‌گذرد برای بسیاری شورانگیز و شگفتی‌آور است. اما تلاطمات و تحولات جهان عرب زبان را نمی‌توان و نمی‌بایست به تحولات سیاسی محدود دانست. انقلاب‌ها در کلیت جامعه رخ می‌دهند و ادبیات و هنر و اندیشه نیز به اندازه‌ خیابان‌های عربی پرتلاطم است. جمانه حداد و مجله‌ او از صداهای تازه‌ای در فرهنگ کشورهای عرب‌زبان خبر می‌دهند که پا به پای صدای مردمی "الشعب یرید اسقاط النظام" حرکت می‌کنند. این در حالی است که جامعه‌ ما همچنان در گفتمان «اصلاح طلبی»محصور مانده، و فعالین جنبش زنان ما در دفاع از «فمینیسم اسلامی» قلم فرسایی می کنند.

منابع

نیویورک تایمز

گاردین

در همین زمینه:

::مقالات وحید ولی زاده در رادیو زمانه::

چرا زنان داستان‌های عاشقانه می‌خوانند؟

Mon, 08 Aug 2011 09:06:35 +0000

«خواندن رمان‌های عاشقانه» اثر پژوهشی جنیس رادوی

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - رمان‌های عاشقانه‌ی عامه‌پسند در همه‌ی کشور‌ها سهم بزرگی در قفسه‌های کتابفروشی‌ها و کتابخانه‌ها را اشغال می‌کنند و به نظر می‌رسد بیش از هر کتاب دیگری خوانده می‌شوند. زنان، خریداران و امانت‌گیرندگان عمده‌ی این‌گونه کتاب‌ها هستند.

این درحالی است که منتقدان ادبی معمولاً رمان‌های عاشقانه‌ی عامه‌پسند سطحی و فاقد ارزش می‌دانند و در همان حال منتقدان فمینیست نیز از خرده‌گیران جدی محتوای این گونه رمان‌ها هستند. با یک تورق سطحی در این‌گونه رمان‌های عاشقانه و عام‌پسند می‌توان به این واقعیت پی برد که اینگونه رمان‌ها کلیشه‌های جنسیتی را بازتولید کرده و تصویری از زنان ارائه می‌دهند که منطبق با ساختار ارزش‌های ایدئولوژی مردسالار است. پس چرا زنان با اشتیاق زیاد و به‌طور انبوه این رمان‌ها را می‌خوانند؟

جنیس رادوی، پژوهشگر ادبیات آمریکا برای یافتن پاسخی برای این پرسش پژوهشی انجام داد که نتیجه‌ی آن کتابی‌ست با عنوان «خواندن رمان‌های عاشقانه». این کتاب یکی از تآثیرگذار‌ترین کتاب‌ها در حوزه‌ی مطالعات ادبی و فرهنگی‌ست. در آن هنگام که جنیس رادوی روی این موضوع تحقیق می‌کرد، در مراکز دانشگاهی آمریکا نقد نو که وظیفه‌ی نقد ادبی را تمرکز بر متن ادبی با رویکردی فرمالیستی می‌دانست، جریان مسلط در نقد ادبی بود. چنین رویکردی اما در برابر این پرسش که چرا رمان‌های عاشقانه‌ی عام‌پسند با اقبال زنان مواجه می‌شود، سردرگم باقی می‌ماند. بررسی و تحلیل متن رمان‌های عامه پسند نمی‌توانست پاسخی برای این پرسش ارائه کند.

چنین بود که رادوی نقدی چندسویه را جایگزین نقد فرمالیستی کرد. چندسویه در این معنا که این نوع نقد آمیزه‌ای بود از مردم‌نگاری، تحلیل متن و اقتصاد سیاسی . او کتابش را که نوشتن آن هفت سال به طول انجامید با بررسی تاریخ داستان‌های عامه پسند در آمریکا آغاز می‌کند. رمان‌های عامه‌پسند در نظر او محصول فرآیندهای اجتماعی و مادی پیچیده‌ای‌ست که نویسندگان، عوامل ادبی، ناشران، خوانندگان و بسیاری دیگر از افرادی که در چاپ، توزیع و فروش کتاب‌ها نقش دارند را در برمی‌گیرد. در اثر برخی نوآوری‌ها و ابداعات، هم چاپ کتاب و هم توزیع آن‌ برای ناشران بسیار ساده‌تر شده است. اما مشکل بعدی این است که ناشر می‌بایست از خودش بپرسد چه کتاب‌هایی را برای چه کسانی منتشر می‌کند؟ نشر کسب و کاری پرهزینه است و ناشر می‌بایست مطمئن باشد که کتابی که منتشر می‌کند، حتماً به فروش می‌رود. در اینجا بود که برای نخستین بار داستان‌های طبقه‌بندی شده که بر گرته‌ی یک الگوی مشخص نوشته می‌شدند، پدید آمدند؛ داستان‌هایی با پیرنگ بیش و کم یکسان و شبیه هم که برای خوانندگانی با سلیقه‌ی مشخص، همواره جذاب‌اند. چنین بود که نشر داستان‌های عامه‌پسند به مثابه فعالیتی اقتصادی رشد کرد. در این نوع نشر، در نظر ناشر کتاب کالایی بود که به صورت بی‌پایان تکثیر و بازتولید می‌شد.

وحید ولی‌زاده: زنان به این دلیل که از وضعیت خود خرسند نیستند، رمان‌های عام‌پسند عاشقانه را به دست می‌گیرند. مصرف انبوه رمان‌های عام‌پسند عاشقانه نشانگر وسعت ناخرسندی زنان از وظایف و تکالیف نهادینه شده‌ی آنان در جامعه‌ است.

رادوی پس از این مقدمات ساختار و درون‌مایه‌ی رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه را هم تحلیل می‌کند. از تحلیل درون‌مایه‌ی این آثار چنین برمی‌آید که اصولاً رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه تقویت‌کننده‌ی نظام ارزش‌های مردسالار و پدرسالار در جامعه‌اند. در این میان موفق‌ترین آن‌ها داستان‌هایی هستند که در آن قهرمان زن داستان که عمدتاً از شخصیتی وابسته برخوردار است، به‌شکل موجودی ضعیف نشان داده می‌شود. چنین شخصیت‌هایی در ابتدا فاقد هویت اجتماعی هستند، اما در ‌‌نهایت و از طریق توانایی هاشان در پرستاری و مراقبت از قهرمان مرد داستان هویت خود را بازمی‌یابند. نثر اینگونه رمان‌ها عمدتاً سرشار از کلیشه‌هاست و نویسنده از واژگانی ساده و قواعد دستوری منطبق با هنجارهای زبان بهره می‌برد. رایج‌ترین تکنیک‌های داستان‌نویسی در این آثار، شیوه‌هایی است که در رمان‌های رئالیستی قرن نوزدهم رواج داشت.

اما مهم ترین پرسش برای رادوی، به عنوان یک پژوهشگر دانشگاهی و فمینیست این بود که راز مصرف انبوه چنین رمان‌هایی نزد زنان چیست؟ او برای یافتن پاسخ این پرسش با گروهی از زنان که در شهر کوچکی پیرامون یک کتابفروشی حلقه‌‌ی دوستی به وجود آورده‌ بودند و از خوانندگان پر و پا قرص این دسته رمان‌ها بودند، مصاحبه‌هایی انجام داد. او در اثر پژوهشی‌اش، «خواندن رمان‌های عاشقانه» نشان می‌دهد که چگونه «عمل» خواندن رمان، در «معنا»‌ی رمان‌ها نقش دارد.

در مصاحبه‌ها و در پاسخ به این پرسش که این رمان‌ها چه جذابتی برای شما دارند، این زنان توضیح می‌دهند که رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه به عنوان «گریز» به آن‌ها کمک می‌کنند. اکثر این زنان متأهل و بچه‌دار بودند. آن‌ها زیر بار مسئولیت‌های زیاد مادری و همسری، بخش اعظم روز خود را به مراقبت و سرکشی و توجه به فرزندان و یا شوهر خود می‌گذراندند. آن‌ها در میان فشارهای روزمره‌ی زندگی به‌عنوان یک زن خانه‌دار رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه را نوعی هدیه به خود تلقی می‌کردند که فرصتی برای گریز و فراغت به آن‌ها اعطا می‌کند. خواندن این رمان‌ها از طرفی لحظاتی برای زنان به همراه دارد که از وظایف سخت خود معاف می‌شوند و خلوتی از آن خود را می‌یابند، و از سوی دیگر با دنبال کردن زندگی شخصیت‌های زنی که با ازدواج و بچه‌دار شدن به پایان خوش داستان می‌رسند، برای ادامه‌ی کارهای روزانه خود روحیه و انرژی می‌گیرند.

وحید ولی‌زاده: اصولاً رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه تقویت‌کننده‌ی نظام ارزش‌های مردسالار و پدرسالار در جامعه‌اند. در این میان موفق‌ترین آن‌ها داستان‌هایی هستند که در آن قهرمان زن داستان که عمدتاً از شخصیتی وابسته برخوردار است، به‌شکل موجودی ضعیف نشان داده می‌شود.

بر اساس این گفته‌ها، رادوی نتیجه می‌گیرد که خواندن رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه نتیجه‌ی نارضایی از نقش‌ها و روابط مرسوم جنسیتی درون خانواده‌ی پدرسالار است. زنان به این دلیل این رمان‌ها را به دست می‌گیرند که از وضعیت خود ناخرسندند. مصرف انبوه رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه نشانگر وسعت ناخرسندی زنان از وظایف و تکالیف نهادینه شده در جامعه‌ است. رادوی نشان می‌دهد که ضمناً این عمل بخشی از فرآیند سازگار شدن و تن دادن به وضعیت موجود نیز هست.

«خواندن رمان‌های عاشقانه» نوشته‌ی جنیس رادوی تأثیر قبل تأملی بر مطالعات فرهنگی و ادبی داشته است و از جمله پیشگامان چرخش مردم‌نگاری در تحقیقات ادبی به شمار می‌رود.

در ایران اما خواندن رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه هنوز مورد بررسی و تحقیق جدی قرار نگرفته است. آیا زنان متأهل و بچه‌دار ایرانی از خواندن رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه برای گریز موقت از یکنواختی و دشواری وظایف خانه‌داری و مراقبت از دیگران بهره می‌گیرند یا اشکال دیگری از مصرف فرهنگی را به کار می‌گیرند؟ رمان‌های عامه‌پسند عاشقانه‌ی ایرانی برای چه طیفی از مخاطبان منتشر می‌شود و معانی و دلالت‌های اجتماعی و فرهنگی آن چیست؟

روزمرگی زنان در قاب قدیریان

Fri, 15 Jul 2011 04:48:31 +0000

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده – مجموعه‌ی «همچون هر روز» اثر شادی قدیریان، شاید بسیار ساده به نظر بیاید. در واقع به دشواری بتوان این آثار را عکاسی نامید. مجموعه در واقع مادیت بخشیدن به یک ایده، به وساطت عکاسی است. پرتره‌هایی از زنانی پیچیده در چادر رنگی، که به جای رخساره، اشیائی از وسایل آشپزخانه به ما چشم می‌دوزند.

اما سه‌گانه‌ی پرتره، چادر رنگی، و اشیاء آشپزخانه، که مجموعه عکسی را سازمان داده‌اند که همچون هر روز نام دارد، در حالیکه به‌شدت یکنواخت، بسیار همشکل، و با حداقل تنوع به نظر می‌آیند، یکی از مهم‌ترین لحظات هنر بصری ایران معاصر را اعلام می‌کنند.

پرتره، به‌مثابه‌ی بازسازی و یا تصویرگری چهره‌ی فرد به گونه‌ای که بیانگر سیما و یا احساسات درونی فرد باشد، اگرچه بخش قابل توجهی از هنرهای بصری دنیا را به خود اختصاص داده، اما در هنر ایران کمیاب و دیریاب است. اگر از رنسانس به بعد، که قفس ترسیم چهره‌ی پادشاهان و چهره‌های مذهبی درهم شکست و چهره‌های افراد عادی به روی پرده‌های نقاشی و بعد‌ها کاغذهای عکاسی تصویر شد، بسیاری از هنرمندان تأثیرگذار پرتره را دستمایه‌ی کنکاش‌ها و بیانگری‌های هنری خود کردند، چنان‌که امروزه نمی‌توان به هنر اندیشید بدون آنکه پرتره‌های متعددی از «ون گوگ» گرفته تا «وارهول» را مرور نکرد. پرتره نگاری پیوندی تنگاتنگ با تحولات اجتماعی اقتصادی وسیع تری در اروپای پایان سده‌های میانه دارد که در آن به تدریج فردیت ظهور می‌کند و هر فرد، صاحب ویژگی‌های تمایزی دانسته می‌شود که او را با دیگران متفاوت می‌کند. این «فرد»‌هایی که چهره‌ی آنان، با تلاش برای ترسیم ظرائف متمایز فیزیکی و یا ویژگی‌های منحصر به فرد درونی او، به دیوار نمایشگاه‌ها راه یافت، در ابتدا فقط مردان بودند. زنان اگر چه همچنان سهم بزرگی از ابژه‌های نقاشی‌ها را تشکیل می‌دادند، اما کمتر به مثابه «فرد» پرتره نگاری می‌شدند. بلکه عموما اندام‌های برهنه و هوس انگیز آنان، که بیشتر از آنکه تجلی هنری بدن واقعی او باشد، تصویر ایده آل خیالین نگاه مردانه بود، پرده‌ی نقاشی‌ها را جان می‌بخشید. در کمتر از چند سده بعد اما، پرتره‌ی زنان نیز موضوع کار هنرمندان توانا قرار گرفت. به طرزی معنی دار، پرتره نگاری زنان، همراه با برآمد زنان به عنوان نقاش و عکاس و هنرمند همراه بود.

فرهنگ بصری معاصر ایران اما جز وفور پرتره‌های پادشاهان تاجدار، و پرتره‌های دلاشوب زای خمینی و جانشینش، پرتره‌های چندانی به خود ندیده است. امری که می‌توان آن را با تأخیر تاریخی در تولید فردیت در اینجامعه توضیح داد. به‌‌ همان اندازه که مشارکت و مداخله‌ی افراد معمولی در پهنه‌ی وسیع‌تر اجتماعی ناممکن بوده است، به تصویر کشیدن رخساره‌ی آنان نیز در دستور کار هنری قرار نگرفته است. این امر به ویژه در مورد زنان صدق می‌کند، چه اگر تک و توک پرتره‌های «افراد» معینی به ویژه از میان شاعران و نویسندگان یافت می‌شود، اما زنان همچنان بی‌چهره مانده‌اند. نه آن برهنه‌نگاری و نه این چهره‌نگاری از زن، هیچ زمان به سنتی در هنرهای بصری بدل نشده است.

مجموعه‌ی قدیریان اما، پرتره را به کار می‌گیرد، ولی با یک دستکاری بزرگ. پرتره‌هایی بدون چهره؛ و نیز بدون تمایزی در پوشاک، در زیر چادرهای یکسان. همین بازی فرمی او، منبع مهمی برای تولید معنای آثار او می‌شود. پرتره‌های قدیریان ترسیم‌کننده‌ی چهره‌ی متمایز فردیت‌هایی منحصر به فرد نیستند، بلکه ترسیم‌کننده‌ی بی‌چهرگی و همشکلی آحاد زنانی‌اند که در زیر چادرهای زندگی روزمره‌شان، اندامشان را فراموش کرده‌اند و در چرخه‌ی مکرر رنده کردن، اتو کردن، سرخ کردن، جارو کردن،... هرگونه امکان و فرصتی را برای پرورش فردیت خود از دست داده‌اند.

نوع چادر این زنان، و اشیاء بازتابیده شده در عکس‌ها، به‌خوبی و با حداقل عناصر، بیشترین جزئیات زندگی روزمره یک زن را تصویر می‌کند. برخلاف چادر مشکی که پیش از این در بسیاری از آثاری ترسیم شده بود که زنان ایرانی در عرصه‌ی عمومی جامعه تصویر می‌کرد (برای مثال در آثار شیرین نشاط)، چادر زنان مجموعه‌ی «همچون هر روز» حس آشنایی از زندگی درونی و خانگی و محلی زنان را تولید می‌کند. چادر مشکی یونیفرم بیرون زن است. زمانی که می‌خواهد به مراسمی رسمی، عروسی یا عزا، و یا اداره‌ای دولتی و یا میهمانی‌ای در آن سوی شهر بروند. چادر روشن با نقش‌های گل گلی اما چادری است برای زندگی شخصی‌تر محلی. خرید سبزی و مایحتاج روزمره‌ی زندگی، سر زدن به همسایه‌ی نزدیک، پوششی برای مکالمات روزمره دم در خانه، و.... پرتره‌های قدیریان زنان را از نزدیک در قاب می‌گیرد. زنانی که مهم‌ترین اشیاء سازمانده پیرامونشان وسایل آشپرخانه و شستشو هستند. این زندگی روزمره‌ی جمعیت کثیری است که نحوه‌ی زیست آن‌ها، مفهوم پرتره را بی‌معنا می‌کند. آثار هنری قدیریان زمانی شکل گرفته است که این زیست روزمره‌ی ساکن و دیرسال در حال فروپاشی و دگرگونی است. تصویری است که اگر خاطرات بچگی ما را آکنده است، اما در این دو دهه به شدت دستخوش دگرگونی شده است. تو گویی تنها زمانی که یک دوره پایان می‌یابد، امکان به چنگ آوردن آن در قاب هنر امکان‌پذیر می‌شود.

ادبیات مهاجرت در آلمان

Tue, 05 Jul 2011 10:07:28 +0000

گزارش وحید ولی‌زاده از نویسندگان مطرح ادبیات مهاجرت در آلمان و نویسندگان شرق آلمان

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - صدا‌ها و آواهای متعددی در سال‌های اخیر ادبیات زبان آلمانی را غنی کرده‌ است: صداهایی که به نسل‌های دوم و سوم مهاجران که درباره‌ی تجربه‌های خود داستان می‌گویند، تعلق دارد. ادبیات پسامهاجرتی در آلمان چگونگی زیستن میان دو فرهنگ را تصویر می‌کند و آنچه که در این نمایشنامه‌ها و رمان‌ها توصیف می‌شود با کلیشه‌های مهاجران که اغلب به دشواری‌های زبانی و قتل‌های ناموسی می‌پردازند تفاوت دارد.

در وهله‌ی نخست این ادبیاتی نیست که با خجلت دم در ایستاده باشد تا اذن ورود بگیرد. این نویسندگان توانسته‌اند جوایز بزرگ ادبی، و نیز خوانندگان پرشماری را از آن خود کنند. اکنون فرزندان کارگران میهمان که در سال‌های دهه‌ی پنجاه به آلمان مهاجرت کردند، به جامعه‌ی نخبگان ادبی وارد شده‌اند.

روایت‌های تازه در قالب‌های کهنه

فریدون زایموغلو (fereydoun zaimoglu)، نویسنده و نمایشنامه‌نویس، و نویسندگانی چون دیمیتره دینو، آلینا برونسکی، ژوژا بانک، ترزا مورا، سیبل لویتشارف، و ملیندا ندج آبونجی از نویسندگان موفق با پیشینه‌ی مهاجرت به آلمان هستند‌. این فهرست را می‌توان بسیار طولانی‌تر کرد. در داستان‌های آن‌ها سرگذشت‌های زندگی تازه‌ای روایت می‌شود، اما نویسندگان نتوانسته‌اند فرم‌ها و سبک‌های ادبی نوینی را برای این روایت‌های تازه بیافرینند. اغلب داستان‌هایی که از قلمرو ادبیات مهاجرت در آلمان می‌آیند، بیش از آنکه از یک تجربه‌ی ادبی نشان داشته باشند، داستان‌هایی هستند که به‌خوبی تعریف شده‌اند. یکی از چهره‌های پیشتاز ادبیات مهاجرت در آلمان فریدون زایموغلو است که در سال ۱۹۶۴ در ترکیه متولد شده است. در سال ۱۹۹۵ نخستین رمان او با نام «کاناک اسپراک»، که آتش‌بازی زبانی فوق‌العاده‌ای به زبان آلمانی مهاجران بود انتشار یافت، سپس رمان‌های «آدم پست»، «جنون آلمانی»، و رمان‌های متعدد دیگر ازین نویسنده منتشر شد. او با رمان لیلا (۲۰۰۶) به موفقیت بزرگی دست یافت. «لیلا» به سفر یک زن جوان به آلمان می‌پرداخت، تصویر‌پردازی بسیار زیبا و ظریفی از انسانی به‌دست می‌داد که هرگز نمی‌تواند به درشتی سخن بگوید. آخرین رمان او با نام «حریق» بیشتر به عشق می‌پردازد تا به مسائل مهاجرت که مشخصه‌ی آثار پیشین زایموغلو بود. این رمان برنده‌ی جایزه‌ی بین‌المللی «کورینه» در سال ۲۰۰۸ شد.

میراث ژنتیکی یک ملت و دفاع از دگرگونی نژادی

بحث برانگیز‌ترین کتاب در پاییز سال ۲۰۱۰ «آلمان خود را ملغی می‌کند» اثر تیلو سارازین سیاستمدار حزب سوسیال دموکرات آلمان (اس پ د)، بود که در آن نویسنده از جمله ادعا کرده بود که مهاجرت گسترده‌ی ترک‌ها و عرب‌های فاقد تحصیلات عالیه، میراث ژنتیکی آلمانی‌ها را نازل خواهد کرد. روزنامه‌نگاران و سیاستمداران به شدت علیه سارازین واکنش نشان دادند، با این‌حال کتاب او در جایگاه نخست پرفروش‌ترین کتاب‌ها قرار گرفت و خوانندگان وسیعی یافت. این کتاب بر بسیاری از نویسندگان تأثیر گذاشت و باعث شد فریدون زایموغلو، ایلیا تروژانف و نوید کرمانی «مانیفست گوناگونی» را بنویسند که در آن بیش از ۳۰ نویسنده از تنوع فرهنگی در آلمان به دفاع برخاستند. این بحث سیاسی همچنان در صحنه‌ی ادبی زنده است. بسیاری از نویسندگان فعالانه در این بحث شرکت کردند و هم‌ازین روی رمان‌های سیاسی رونق گرفتند. رمان دیستوپیایی (دژ آبادی) نوشته‌ی «یولی تسه» (Juli Zeh) با نام «کورپوس دلیسیتی» (corpus delicti) از آن جمله است. در آرمانشهر «کورپوس دلیسیتی» هیچ ایدئولوژی یا مذهبی وجود ندارد بلکه جامعه بر اساس خرد، یا آنچه «متد» نامیده می‌شود، سازمان یافته است. مسئولیت جمعی بر عهده‌ی تک تک افراد است. یکی از شخصیت‌های رمان می‌گوید: «اگر جامعه به ما کمک می‌کند، آیا ما نیز نمی‌بایست برای جامعه هر کاری که ازمان برمی‌آید، انجام دهیم؟»
خرج نگذاشتن روی دست جامعه مسئله‌ای حیاتی است. درنتیجه همه می‌بایست خود را سالم نگاه دارند. بیماری دیگر وجود ندارد. همه می‌باید وزن خود را گزارش بدهند، فاضلاب به منظور استخراج مواد ارزشمند درون مدفوع اسکن می‌شود، و همه باید ورزش کنند و مطابق با مقررات غذا بخورند. بوسه به دلیل احتمال سرایت بیماری ممنوع است و تمام حرکات بدن بر روی یک تراشه‌ی کار گذاشته در بدن ضبط می‌شود و عدم انجام ورزش‌های خانگی جرم محسوب می‌شود. اگر فرد ازین قوانین تخطی کند به دادگاه احضار می‌شود. کنترل بدن‌های شخصی تمام‌عیار است. تنها جرمی که به نظر می‌رسد در این جامعه باقی مانده است اهمال کردن درباره‌ی بدن خود است. بدن به یک «کورپوس دلیستی» بدل می‌شود.

کبوتران پر می‌کشند

زمانی که کشوری نویسندگان آلمان را دعوت می‌کند یا درباره‌ی ادبیات آلمان مقالاتی آن نوشته می‌شود، معمولاً درین‌گونه مواقع نویسندگان خارجی‌تبار نادیده گرفته می‌شوند، حتی در شرایط کنونی که همین نویسندگان خارجی‌تبار بخشی از عمده‌ترین جریانات ادبی در کشورهای آلمانی زبان را به وجود آورده‌اند. این مسأله قابل توجه است که این نویسندگان هنوز به فرهنگی بیگانه تقلیل داده می‌شوند. یک چشم‌انداز فرهنگی همسان هوموژن دیگر وجود ندارد، با این‌حال هنوز این نویسندگان را دیگر کشور‌ها به عنوان نویسندگان آلمانی به‌شمار نمی‌آورندو با این‌حال امسال برخی از این نویسندگان به نمایشگاه کتاب و کتابخانه‌ی گوتنبرگ آمدند. «ملیندا ندج آبونجی» ( Melinda Nadj Abonji) یکی از همین دعوت‌شدگان بود. او سال گذشته جایزه‌ی ادبیات آلمان را که در نمایشگاه کتاب فرانکفورت اعطاء می‌شود از آن خود کرد. آبونجی اصالتاً مجار است، در صربستان در سال ۱۹۶۸ متولد شده است و در سوئیس بزرگ شده، دارای یک شرکت انتشاراتی اتریشی است. نمونه‌ی او می‌تواند تصویری از اروپای جدید باشد. رمان ملیندا آبونجی با نام «کبوتران پر می‌کشند » (Tauben fliegen auf)، کتابی درباره‌ی مهاجرت و انتگراسیون،[تطبیق اجتماعی و فرهنگی مهاجران در جامعه‌ی میزبان] و درباره‌ی اروپای معاصر در حال دگرگونی است.

«کبوتران پر می‌کشند» که از سویه‌های خودزندگی‌نامه‌ای (اتوبیوگرافیک] برخوردار است، با خانواده‌ای مجار آغاز می‌شود که اکنون در سوئیس ساکن‌اند و برای تعطیلات تابستانی به ویدودینا در صربستان سفر می‌کنند. در سوئیس آن‌ها کسب و کار موفقی را اداره می‌کنند. کافه‌ای باز کرده و از پس امتحان شهروندی سوئیسی نیز برآمده‌اند. راوی دختر خانواده ایلدیکو است که در آغاز دختر کوچک کنجکاوی است و به‌تدریج زن جوانی می‌شود که جهان را با بدگمانی می‌نگرد. آنچه که در آغاز همچون یک کمدی بالکانی به نظر می‌رسید هنگامی که جنگ یوگسلاوی سایه‌ی خود را بر اروپا می‌گسترد دگرگون می‌شود. خواهران در کافه موندیال (mondial café) به والدین خود کمک می‌کنند، و میان این خانواده‌ی مهاجر و دوستان سوئیسی خود معاشرت و زندگی می‌کنند. روابط خوب است، با فامیل، با والدین و با خواهر و هیچ تضاد و تنشی بین نسل‌ها وجود ندارد.

مضمون اصلی رمان درباره‌ی انتگراسیون و مهاجرت است و درباره‌ی اروپایی چاک چاک. والدین در پی انتگره شدن هستند و برای سوئیسی شدن همه کار می‌کنند، در حالی‌که دختر همه جا خود را بی‌خانمان حس می‌کند. در پایان رمان ایلدیکو از خانه می‌رود. او نمی‌تواند خود را با فرهنگ سرزمین جدیدش تطبیق دهد. در این فرهنگ هنگامی که بالغ می‌شویم خود را تنها می‌یابیم. او همراه با خواهرش تصمیم می‌گیرد که در روز اهل قبور برای احترام به خویشان درگذشته‌شان به آرامگاهی برود. او نمی‌تواند سر قبر آن‌ها برود اما رفتن به سر قبر دیگران احترامی است برای خویشاوندان بسیار دور. تصویر زیبایی برای نشان دادن اینکه او با این تمهید به «خانه» رسیده است. به یک معنا اکنون او در درون خودش خانه‌ و ریشه‌هایش را یافته است.

سفر به سرزمین مادری برای تدفین پدر

نویسنده‌ی دیگر زیبیله لویت‌شاروف (sibylle lewitscharoff) که پدری بلغار و مادری ترک دارد در اشتوتگارت بزرگ شده است. در رمان «آپوستولوف» (Apostoloff) که جایزه‌ی سال ۲۰۰۹ لایپزیک به آن تعلق گرفت، نیز ما با همراه با روای داستان با اتومبیل به مرکز قدیمی سرزمین مادری او می‌رویم. اما این سفری تفریحی به بلغارستان نیست بلکه مشایعت جمعی همراه با ۱۹ لیموزین است که تابوت پدر راوی را به وطن می‌برند. داستانی با مایه‌های «آبسورد» که در آن راننده نه تنها اتومبیل را می‌راند، بلکه در خاطرات آن‌ها نیز سفر می‌کند.

اگر در ادبیات قرن بیستم کارگران نقش محوری داشتند، اکنون در زمان ما فرزندان مهاجران نقش تعیین‌کننده‌ای در فرهنگ و در اجتماع به عهده می‌گیرند. با این‌حال نوشتن به زبان آلمانی، با وجود آنکه زبان مادری نویسنده زبان دیگری است پدیده‌ای تازه در ادبیات زبان آلمانی نیست. فرانتس کافکا در پراگ می‌زیست، هرتا مولر در رومانی، الیاس کانتی در بلغارستان متولد شده است و پل سلین رومانیایی بود. همه‌ی آن‌ها به آلمانی می‌نوشتند. خانه‌ی زبانی همیشه مطابق با تبار نیست.
نویسندگان اغلب از بیگانگی کمک می‌گیرند تا لایه‌های گوناگون واقعیت را کنار بزنند و آن را از چشم‌اندازی تازه به ما نشان دهند. از زیاموغلو پرسیدم خود را دارای چه هویتی می‌داند. در پاسخ گفت: «من تصاویر آلمانی خلق می‌کنم و فکر می‌کنم آلمانی هستم، من خودم را بخشی از آلمان می‌دانم، اما ملاقات با مردان، زنان، فرهنگ‌های دیگر و بیگانه است که همه چیز را هیجان انگیز می‌کند.»
بیگانگی مخرج مشترک بسیاری دیگر از نویسندگان مهاجر است. ظاهراً مرزهای جغرافیایی دیگر چندان اهمیتی ندارند.

ناکامی و شکست‌های هر روزه‌روز در زندگی

پتر اشتام (Peter Stamm)در سوئیس متولد شده و آنجا نیز زندگی می‌کند. او بسیار ساده درباره‌ی نوعی زندگی می‌نویسد که همیشه به تعویق افتاده و در ‌‌نهایت زیسته نمی‌شود. در آخرین مجموعه داستانش با عنوان«پشت دریا» Seerücken اغلب داستان‌ها درباره‌ی ناکامی و شکست است. او با جملات مختصر و صحنه‌های شاعرانه‌ی لطیف دگرگونی‌های به زحمت آشکاری را توصیف می‌کند که بعد‌تر خود را همچون زلزله نشان خواهند داد. درباره‌ی تنهایی در یک سفر تفریحی جمعی، چگونه مرد دانشمندی به یک هتل کوهستانی متروک می‌رود، و درباره‌ی زن جوانی که با عقب بردن نوار و گوش کردن به آن به کشف تازه‌ای می‌رسد. اشتام این توانایی را دارد که پا پیش بگذارد و عادت‌ها و چیزهایی را زیر سؤال برد که ما از آن‌ها مطمئنیم. او خود را به تلاشی انسان‌ها و فاجعه‌ها در اشارات محتاطانه نزدیک می‌کند.

بسیاری از تحسین شده‌ترین نویسندگان آلمانی زبان از آلمان شرقی سابق می‌آیند. برخی مواقع داستان‌های پسامهاجرتی ساده‌فهم‌تر از داستان‌هایی است که نویسندگان در شرق آلمان پدید آورده‌اند. برای مثال متن‌های کلمنس مه‌یر (Clemens Meyer ). مه‌یر در لایپزیک رشد کرد و در جوانی زندگی دشواری را از سر گذراند. او در زمانی که در انستیتوی ادبیات آلمانی لایپزیک (که یکی از مهم‌ترین دوره‌های آموزشی آفرینشگری ادبی در این کشور محسوب می‌شود) درس می‌خواند، به طور جانبی مجبور بود به عنوان کارگر ساختمانی و مبل‌سازی و گاهی نیز به عنوان نگهبان کار کند. روش زندگی او باعث شد که مدتی را نیز در بازداشتگاه جوانان زیتهاین سپری کند. نخستین رمان او «وقتی که رؤیا دیدیم» در سال ۲۰۰۶ توجه زیادی را به خود جلب کرد و یادآور رمان ایروین ولش با نام «سوزنبان» بود. جهانی مردانه و سخت، بدون هیچگونه توهم. در سال ۲۰۰۸ رمان «شب، روشنایی» او برنده‌ی جایزه لایپزیک شد و سال گذشته «خشونت، یک دفترچه یادداشت روزانه» او منتشر شد.
زمان و کسالت

اووه تلکامپ (Uwe Tellkamp) نویسنده‌ی دیگری از آلمان شرقی سابق است که در ۱۹۶۸ در درسدن متولد شد، در ارتش خدمت کرد، و به عنوان جراح اورژانس در بیمارستان درسدن کار کرد. رمان «برج» او در درسدن و در هفت سال آخر منتهی به فروپاشی دیوار برلین در ۱۹ نوامبر ۱۹۸۹ می‌گذرد. تنها چیزی که حقیقتاً همه در آلمان شرقی داشتند وقت بود. به شیوه‌های مختلف زمان محوریت دارد. برای خواندن این رمان تقریباً هزار صفحه‌ای به وقت نیاز است و رمان به طرز نمایانی نشان می‌دهد که چطور امروزه ما نگاه‌های متفاوتی به «زمان» داریم.

آن زمان در آلمان شرقی «زمان» برای تأمل وجود داشت، رمان برای انتظار در صف‌های طولانی جلوی فروشگاه‌های مواد غذایی و ادارات دولتی، و آنهایی که کار می‌کردند برای تایپ کردن عریضه‌های ابسورد با ماشین تحریر آن هم با انگشت اشاره و بدون غلط‌گیر وقت داشتند. تلکامپ موفق شده آلمان شرقی را از طریق مجموعه‌ای از انسان‌ها توصیف کند. در مرکز داستان این اشخاص قرار دارند: جراح دست ریچارد هافمن، همسرش آنه و پسرشان کریستین، و خویشاوند قابل توجه آن‌ها منو روهده که در واقع زیست‌شناس است اما به عنوان ویراستار در یک انتشاراتی کار می‌کند که در آنجا علیه قوانین سانسور مبارزه می‌کند و برادری که آرم حزب را بر یقه‌ی کتش حمل می‌کند. همه آن‌ها در بهترین محله‌ی درسدن زندگی می‌کنند. آن‌ها در رؤیای فرهنگ گذشته و زندگی در برج عاج فرهنگ بالا هستند که در آن ادبیات و موسیقی کلاسیک به زندگی جهت دهد. در اپرا یکی از همکاران به ریچارد می‌گوید: «کل اپرا یک رؤیاست: بی‌معنا و غیرضروری در یک شکل بیانی که صد‌ها میلیون هزینه برمی‌دارد. [آن هم] برای فقط برای حباب صابون...» ریچارد پاسخ می‌دهد «اما حباب صابون زیبایی‌ست.»
تلاش برای زیبایی، لطیفی و خوبی در زمانی که می‌گذرد به اعتراضی بی‌صدا و تاکتیکی برای بقا بدل می‌شود.

رمان «برج» سرشار از توصیفاتی است درباره‌ی اشیاء و گذر کسالت‌آور زمان. رمانی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری گفت‌و‌گو بین انسان‌ها در زندگی روزانه‌شان و رمانی درباره‌ی سازمان‌دهی زندگی روزانه. همه هستند. همدستان سیاسی، آنانی که جویای اجازه‌ی سفر به خارج هستند، همسایه‌های شر، عشاق جوان، نخبگان سیاسی، هنرمندان مخالف و کارگران. همه‌ی داستان‌ها به یکدیگر تنیده می‌شود تا نقطه‌ای که انحلال جامعه‌ای را نشان می‌دهد. در تمام این قصه‌های بی‌پایان از آلمان شرقی، همواره مسائل بشری وجود دارد: نخستین عاشق شدن، عذاب بلوغ جنسی، بی‌وفایی و دوستی. تلکامپ استاد به تصویر کشیدن صحنه‌های به‌ظاهر بی‌اهمیت در زندگی روزانه است: زمانی که عمه‌ها حسودی می‌کنند و تنگ‌نظرانه در عروسی برادرزاده غیبت می‌کنند، و یا چگونه یک جوان نامطمئن مسیحی تلاش می‌کند خود را به طور مناسبی در جهان بزرگسالان جای دهد. این‌ها مسائلی هستند که در تمام کشور‌ها وجود دارد.

منتقدان «برج» را با «بودن‌بروک»، نخستین رمان توماس مان که از نخستین نمونه‌های موفق رمان اجتماعی در آلمان است و فروپاشی یک خانواده را نشان می‌دهد، مقایسه کرده‌اند. همانطور که با خواندن رمان مان می‌توانیم، انقراض یک خانواده‌ی بازگان آلمانی در قرن نوزدهم را دریابیم، در «برج» نوشته‌ی تالکامپ هم فروپاشی درونی آلمان شرقی سندیت ادبی یافته و به یک رمان معیار تبدیل شده است.

اعترافات خوش‌بینانه‌ی مادبزرگ پانک

خودزندگی نامه‌ی «اعترافات» اثر مادربزرگ افسانه‌ای پانک، نینا هاگن (Nina Hagen) البته به اندازه‌ی تلکامپ ادبی نیست و بی‌رحمی کمتری از کلمنته مه‌یر دارد، اما مشخصاً امیدبخش‌تر و واقعاً جذاب است.

او که در برلین شرقی بزرگ شده و دخترخوانده‌ی ولف بیرمان افسانه‌ای است در زندگی‌نامه‌اش تصویر دیگری از سال‌های آلمان شرقی به‌دست می‌دهد. سکون وجود دارد، فضای خاکستری، اما همچنین یک زیست کاملاً معمولی با رؤیاهای جوانانه. داستان رمان اما پیرامون شخصیت اصلی شکل نمی‌گیرد. شخصیت‌های اصلی در این رمان انسان‌ها، رؤیا‌ها، ناکامی‌ها و بیش از هر چیز این است که چگونه کاتارینا هاگن خدا را می‌یابد.

تمام این آثار مختلف به ما خوانندگان یاری می‌کنند تا حاشیه‌ها را کمی بیشتر بشناسیم.

ادبیات غیررسمی آلمان که اکنون از حاشیه به متن آمده و رسمیت پیدا کرده بسیار متنوع، جذاب، مهیج و پرکشش است؛ ادبیاتی که امید برمی‌انگیزد و از جامعه‌ای دموکراتیک نشان دارد که می‌تواند حاشیه را به متن بیاورد و نه آن‌که مانند کشورهای اختناق‌زده آثار رسمیت‌یافته و معیار را به حاشیه براند.

منبع:

MARGARETA FLYGT, Den nya tyskspråkiga litteraturen, Horisont, 2011, nummer 2, 5-9‬

استبداد فرهنگی در ایران و کتابخانه

hossein2 — Sat, 11 Jun 2011 12:51:07 +0000

اهمیت کتابخانه برای دموکراتیزه کردن فرهنگ

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده- در کتابخانه‌ای در یکی از نقاط مرکزی شهر استکهلم نشسته‌ام. در لابه‌‌لای جداره‌های شیشه‌ای کتابخانه، که ازدحام و جنبش چهره‌ها و رنگ‌ها و اندام‌های پویا در میدان روبرویی کتابخانه را چون فیلمی صامت به درون کتابخانه منعکس می‌کند، قفسه‌های چوبی مملو از کتاب، در نظمی زیبا در فضای کتابخانه چیده شده‌اند.

صندلی‌ها و مبل‌های متعددی را برای نشستن، استراحت کردن، کتاب ورق زدن، لمیدن و یا گپ زدن فراهم کرده‌اند. مردم از هر سن و سالی و با هر پس‌زمینه‌ی اجتماعی و خانوادگی می‌آیند و می‌روند. پیرزنی می‌آید و می‌نشیند تا فقط نفسی تازه کند و برود. بیرون گرم است و درون خنک و مطبوع. چند نوجوان گوشه‌ای سر و صدا راه انداخته‌اند و می‌خندند. کسی روی لبه‌‌ی یگ برامدگی نشسته و با لب‌تاپش چت می‌کند. معماری درونی کتابخانه به‌گونه‌ای طراحی شده تا برای همگان امکان، از نوجوان عاصی آفریقایی‌تبار، تا زن و مرد شاغلی که در مسیر بازگشت خود از محل کار به خانه اینجا می‌گذرد و اشتیاق رویارویی با کتاب را بیشتر کرده و کتابخوانی را در جامعه طبیعی و یک امر روزانه جلوه دهد و کتاب را در دسترس عموم مردم قرار دهد.

به تفاوت‌‌های این فضا با کتابخانه‌های ایران می‌اندیشم. صندلی‌های چوبی سخت و ناراحتی که پشت میزهای چوبی ردیف شده تنها مکان برای کتابخوانی را شکل می‌دهند. بر روی این صندلی‌ها نمی‌توان لمید و تن به آسایش سپرد. تنها می‌شود شق و رق نشست و به صفحات کتاب چشم دوخت. تقریباً تمام تلاش دکوراسیون داخلی یک کتابخانه در ایران معطوف به آن است که حواس مراجعه‌کنندگان پرت نشود. هیچ چشم‌انداز مهیج و یا مجذوب‌کننده‌ای وجود ندارد. دیوارهای شیشه‌ای؟ گچ سفید دیوارهای خالی را که چشم‌اندازی یکنواخت را مقابل دیدگان قرار می‌دهد، پوشانده است. پنجره‌هایی بلند تنها برای ورود نور به سالن کتابخانه تعبیه شده‌. سکوت همه جا حکمفرماست. پچ‌پچ‌های ریز و خنده‌های زیرکی از گوشه‌ای شنیده می‌شود. و در آن میان مسئولان کتابخانه مدام هشدار می‌دهند که سکوت رعایت شود. سالخوردگان با چهره‌های جدی و عبوس، دانشجویان و پشت کنکوری‌ها تقریباً تمام جمعیت‌شناسی کتابخانه‌های ایران را شکل می‌دهند.

کتابخانه و کتابخوانی در سوئد دموکراتیک است و مردمی. کتابخانه و کتابخوانی در ایران نخبه‌گراست.
کتابخانه‌ای که در استکهلم در آن نشسته‌ام بیشتر به کتاب‌های ادبی اختصاص دارد. هر بخش یکپارچه‌ای از قفسه‌ها، یکی از مضامین ادبیات خلاق را پوشش می‌دهد. ادبیات نوجوان، ادبیات نمایشی، شعر، رمان، کتاب‌های ادب کلاسیک‌، ادبیات اروتیک، ادبیات علمی - تخیلی، درباره‌ی جهان، و.... اما آن قفسه‌ی معینی که مرا به نوشتن این مطلب واداشت درست در جلوی مبلی که اکنون بر آن نشسته‌ام قرار دارد.

وحید ولی‌زاده: کمبود دانش‌نامه‌ها و فضاهای عمومی مانند کتابخانه‌ها در ایران فرهنگ‌آموزی را در انحصار طبقات خاص اجتماعی قرار می‌دهد و این امر به نخبه‌گرایی در امر فرهنگ می‌انجامد. سانسور دولتی البته همواره مانع از همگانی شدن فرهنگ در اجتماع بوده است.

قفسه‌ی «درباره‌ی کتاب‌ها». این قفسه پر است از کتاب درباره‌ی کتاب‌ها. گونه‌ای از انواع ادبی که در ایران ما از آن کاملاً بی‌بهره مانده‌ایم. کتاب‌هایی قطور در این قفسه به چشم می‌خورند با عناوینی مانند: «هزار کتابی که باید قبل از مردن آن‌ها را خواند.» این کتاب مشخص حدود هزار صفحه است و در هر صفحه یک رمان برجسته را معرفی کرده است، و طرح جلد عکس‌های مرتبط با آن رمان را نیز دربردارد. اینکه نویسنده رمان کیست، زبان اصلی آن چیست، کدام کشور و در چه زمانی نخستین بار منتشر شده و مختصری از داستان و اشاراتی مبتنی بر تأثیرات و یا اقبال‌های مشخص رمان.

در این کتاب از دن کیشوت نوشته‌ی سروانتس سخن به میان آمده تا آثار معروف در ادبیات کودکان. و شاید حدود یک چهارم کتاب‌های معرفی شده، رمان‌های سوئدی است و بقیه آثاری از کشورهای دیگر جهان. اگر کسی رمان مشخصی را در نظر نداشته باشد، قطعاً با تورق در این کتاب می‌تواند رمانی را بیابید که هم علاقه‌ی او را بر انگیزد و هم یقین داشته باشد که آن کتاب از آثار برجسته و تثبیت‌شده‌ی ادبیات داستانی جهان است. علاوه بر این در این قفسه تقریباً ده‌ها عنوان مختلف از تاریخ ادبی وجود دارد. یکی از این کتاب‌ها را بیرون می‌آورم و باز می‌کنم. در این کتاب می‌توانیم با چهره‌ها و نویسندگان و جریان‌های ادبی مهم سوئد در دو سده‌ی اخیر آشنا شوم. بسیاری از این کتاب‌ها از قلمر پژوهش‌های دشوار دانشگاهی با بیان آکادمیک نمی‌آیند، بلکه کتاب‌هایی هستند که با کیفیت بسیار عالی و صفحه آرایی‌ جذاب و کارکردگرایانه‌ که به‌خوبی متن و عکس را با یکدیگر آمیخته‌اند، برای استفاده عموم مردم انتشار یافته‌‌اند. در همین قفسه ده‌ها کتاب جزءنگر‌تر وجود دارد. برخی به معرفی انواع مختلف ادبی می‌پردازند و برخی دیگر قطعاتی از برجسته‌ترین کتاب‌های آن نوع یا گونه‌ی ادبی را در خود جای داده‌اند. در آن میان کتاب‌هایی هم وجود دارند که به معرفی نویسندگان زن، یا ضد جنگ، یا نویسندگان طبقه کارگر یا غیره اختصاص دارند. هر مراجعه‌کننده به کتابخانه‌ای در سوئد می‌تواند به راحتی از جریانات و شخصیت‌ها و ایده‌های ادبی و فرهنگی مطلع شود و دانش خود را گسترش دهد. چنین کتاب‌هایی نقش مهمی در دموکراتیزه کردن فرهنگ دارند.

شاید دوباره مقایسه با ایران بتواند روشنگر باشد. اطلاعات راجع به تاریخ ادبیات مدرن ایران، چهره‌های مهم و ایده‌های راهگشا را در کمتر کتابی به‌صورت یک دانشنامه می‌توان یافت. بلکه عموماً این نوع معین از فرهنگ‌آموزی در حلقه‌های روشنفکری و یا خانوادگی رخ می‌دهد. درنتیجه معمولاً فرزندان طبقات و اقشار معینی که سرمایه‌ی فرهنگی و روشنفکری بالاتری دارند و در حیات فرهنگی جامعه فعال‌ترند، امکان و فرصت بسیار بیشتری برای دسترسی به فرهنگ و روشنفکری دارند. این وضعیت به تشدید نخبه‌گرایی در امر فرهنگ یاری می‌رساند و سدی در برابر دموکراتیزه شدن فرهنگ است. دامن زدن به تألیف و انتشار چنین کتاب‌هایی که به معرفی تاریخ ادبیات و فرهنگ مدرن ایران اختصاص باشند، گامی بلند به سوی دموکراتیزه کردن فرهنگ است. سانسور دولتی در ایران البته همواره مانع بوده است. اما نبود چنین کتاب‌هایی در تبعید و یا اینترنت نیز از این واقعیت نشان دارد که در این زمینه به‌قدر کافی تلاش‌هایی جدی صورت نگرفته است.

«خانه‌ی آزادی بیان» و نویسندگی در غربت زبانی

Thu, 02 Jun 2011 08:40:32 +0000

پرسش‌هایی پیرامون «خانه‌ی آزادی بیان» و تأملاتی در دشواری کار فرهنگی در تبعید

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - نهاد نوینی در حوزه‌ی فرهنگ و ادبیات تبعیدی و مهاجر درحال شکل گرفتن است: «خانه‌ی آزادی بیان». این نهاد تاکنون منشوری پیشنهادی منتشر کرده است و با شروع به عضوگیری، نخستین هیأت دبیران خود را نیز اعلام کرده است.

اما پرسشی که در وهله‌ی نخست و در همان گام اول چنین حرکت‌هایی مطرح می‌شود آن است که آیا نویسندگان و آفرینشگران فرهنگی خارج از مرزهای ایران به چه نهادی احتیاج مبرم دارند؟ نهادی برای مبارزه در جهت آزادی بیان؟ یا نهادی برای سازمان دادن به یک خط مشی فرهنگی نوین در خارج از قلمروی دیکتاتوری حاکم بر ایران؟

وحید ولی‌زاده: چرا جامعه‌ی نویسندگان و آفرینشگران تبعیدی و مهاجر ایرانی قادر به خلق جریانات و فضاهایی نشده‌اند؟ چرا برخلاف دوران قاجار که مطبوعات و کتاب‌های آزاد از خارج از ایران به درون جامعه‌ی تحت استبداد آن زمان قاچاق می‌شد، امروزه جریان فرهنگی از درونِ غیرآزاد و تحت سانسور به بیرونِ آزاد است؟

واقعیت آن است که بسیاری از نویسندگان و آفرینشگران فرهنگی ایرانی به دلایل مختلف که مهم‌ترین آن‌ها نبود آزادی بیان در نظام حاکم بر ایران است، مجبور به مهاجرت و تبعید شده و در خارج از جامعه‌ی متراکم فارسی‌زبانان زندگی می‌کنند و می‌نویسند. در جوامع جدیدی که اغلب آن‌ها مقیم‌اند، آزادی بیان حقی تحصیل شده است و دغدغه و نگرانی چندانی برای بیان آزادانه‌ی این آفرینشگران وجود ندارد. هر متنی قابل انتشار است و هیچ نظام سیاسی سرکوبگری این حق را از آفرینشگران فرهنگی تبعیدی یا مهاجر سلب نکرده است. اما با این همه، مراجعه به تک و توک کتابفروشی‌های ایرانی در بلاد فرنگ نشان دهنده‌ی نحیفی و لاغری ادبیات تبعیدی ولی آزاد است. تقریباً تمام قفسه‌های کتابفروشی‌های خارج از ایران آکنده از آخرین کتاب‌های منتشر شده در ایران است، و به نظر می‌رسد که ادبیات و محصولات فرهنگی در دسترس برای ایرانیان خارج از کشور نیز متأثر از خط مشی فرهنگی جمهوری اسلامی است. شاید بتوان گفت تنها ژانری که در کتابفروشی‌های ایرانی خارج از ایران در دسترس است، که در درون ایران ممنوع است، رمان‌ها و کتاب‌های خاطرات‌گونه‌ی مبارزان سیاسی، به‌ویژه خاطرات زندان‌های دهه‌ی شصت است. اما رمان، شعر، فلسفه، علوم اجتماعی، تاریخ، و.... همچنان مهم‌ترین منبع خود را از جریانات فرهنگی درون کشور می‌یابند (درحالی‌که در تمام این عرصه‌ها در ایران بسیاری از متون و کتاب‌ها اجازه‌ی نشر ندارند و ممنوعه تلقی می‌شوند). این واقعیت ملموس به ایده‌پردازی‌هایی نظیر کارکرد مثبت سانسور در خلاقیت ادبی و فرهنگی و غیره اجازه ظهور داده است. چرا جامعه‌ی نویسندگان و آفرینشگران تبعیدی و مهاجر ایرانی قادر به خلق جریانات و فضاهایی نشده‌اند؟ چرا برخلاف دوران قاجار که مطبوعات و کتاب‌های آزاد از خارج از ایران به درون جامعه‌ی تحت استبداد آن زمان قاچاق می‌شد، امروزه جریان فرهنگی از درونِ غیرآزاد و تحت سانسور به بیرونِ آزاد است؟

وحید ولی‌زاده: بحران کنونی وضعیت ادبیات تبعید به حق آزادی بیان مرتبط نیست، بلکه به شرایط حصول آزادی بیان گره خورده است.

با توجه به فشارهایی که اجازه‌ی فعالیت کانون نویسندگان ایران در داخل ایران را تا حد زیادی سلب کرده است، می‌توان و باید نهادی در تبعید سازمان داد تا بکوشد توجه جهانی به مسأله‌ی نقض آزادی بیان در ایران را برانگیزد و از حقوق و حرمت نویسندگان درون کشور دفاع کند. اما چنین فعالیتی یک کار است و تلاش برای دفاع از آفرینشگری نویسندگان در خارج از ایران کاری دیگر. بحران کنونی وضعیت ادبیات تبعیدی ناشی به حق آزادی بیان مرتبط نیست، بلکه به شرایط حصول آزادی بیان گره خورده است. در شرایطی که مخاطبان ادبیات ایران در چهارگوشه‌ی عالم پراکنده‌اند، و سامانه‌های جمعی و اشتراکی برای به گردش درآمدن و در دسترس قرار دادن محصولات فرهنگی برای مخاطبان بالقوه وجود ندارد، در شرایطی که اقتصاد کتابفروشی‌ها از قبل واردات کتاب ارزان چاپ ایرانی و سود ناشی از خرید ریالی و فروش یورویی تأمین می‌شود، درحالی‌که ناشران تبعیدی قادر به پرداخت دستمزدهای تألیف و آفرینش کتاب نیستند (و این مسأله را بدیهی فرض می‌کنند)، درحالی‌که نشریاتی که حیات فرهنگی ادبی را دامن بزند، بسیار نحیف‌اند و چنان گاهگاه منتشر می‌شوند که قادر به خلق و استمرار یک فضای مشترک فرهنگی ادبی نیستند، درحالی‌که اینترنت و مطالعه‌ی آنلاین بخش اعظمی از اوقات مطالعه‌ی خوانندگان را به خود اختصاص داده است، در حالی‌که کتابخانه‌ها و نهاد‌ها و مؤسسات فرهنگی فارسی‌زبان وجود ندارد که بتواند پشتوانه‌ی مالی بسیاری از آثار منتشره باشد، و دلایلی دیگر از این دست، دست به دست هم داده است که حق آزادی بیان در خارج از مرزهای ایران بر روی اوراق حقوقی باقی بماند و تحقق آن امکان‌ناپذیر شود.

شاید مهم‌ترین وظیفه‌ی هرگونه نهاد همه‌شمولی که توسط نویسندگان و آفرینشگران فرهنگی ایرانی خارج از کشور سازمان می‌یابد، تلاش برای خلق شرایط امکان‌پذیری تولید فرهنگی و ادبی است. تلاشی که می‌بایست دو وجه بارز داشته باشد: تلاش برای سازمان یافتن کانون‌های حیات فرهنگی، مانند جلسات و محافل و همایش‌ها از یک‌سو و فشار سازمان یافته بر ناشران و کتابفروشان برای تحولی سازگار با الزامات تکنولوژیکی و اجتماعی نوین از سوی دیگر، و نیز تلاش برای کسب حمایت‌های فرهنگی از جوامع میزبان برای تولید فرهنگی به زبان فارسی. در مورد این نکته درنگی لازم است. در تمام کشورهای اروپایی ساز و کارهای حمایتی اجتماعی و دولتی برای حمایت از فرهنگ و هنر پیشرو وجود دارد. از سهمیه‌های خرید کتاب‌ها و سایر محصولات فرهنگی برای کتابخانه‌ها، تا حمایت‌های مالی و معنوی برای کمک به گذران زندگی نویسنده و آفرینشگر فرهنگی. بدون چنین کمک‌هایی حیات فرهنگی همین جوامع مختل می‌شود. صرفاً بازار و قوانین آن فضای فرهنگی این کشور‌ها را شکل نمی‌دهد؛ و دخالت‌های نهادینه برای جان‌بخشی به حیات فرهنگی از بخش‌های جدایی‌ناپذیر نظام‌های مدرن اجتماعی است. جامعه‌ی نامتمرکز فارسی‌زبان نیز بخشی از این جامعه‌ی بزرگ‌تر است و می‌بایست تلاش‌هایی سازمان‌یافته انجام شود تا نویسندگان بتوانند در حیات فرهنگی زبان‌ فارسی باقی بمانند و از فضای آزادانه‌ی نشر برای قدرتمند ساختن جریان انتقادی و آزاد ادبیات ایران بهره برند. ایرانیان بخشی از این جامعه‌ی بزرگ‌تر هستند و می‌بایست از امکاناتی برابر با دیگر شهروندان این جامعه برخوردار باشند.
اما ضمن اینکه از هر حرکتی در راستای سازمان‌یابی نویسندگان را باید استقبال کرد، اما بر یک نکته‌ی مهم نیز نباید چشم فروپوشید. خانه‌ی آزادی بیان با منشوری به میدان آمده است که با منشور دو نهاد دیگر در تبعید بسیار هم‌پوشانی دارد. نخست کانون نویسندگان در تبعید، و دوم انجمن قلم در تبعید. اما این خانه در بیانیه‌هایی که تا امروز منتشر کرده، به این مسأله نپرداخته است که چرا با وجود این دو نهاد، نهادی سوم ضرورت دارد؟ ممکن است گفته شود که این دو نهاد، یعنی کانون نویسندگان ایران در تبعید و انجمن قلم نتوانسته‌اند به ظرفی برای سازمان‌یابی بخش بزرگی از نویسندگان تبعیدی و مهاجر ایرانی در آیند. اما مسأله اینجاست که چه راه حل نوینی یافت شده است که آن اختلافات و انشعابات کانون نویسندگان در تبعید بار دیگر تکرار نشود؟ این تکثر نهادی، گرچه به خودی خود منفی نیست، اما داعیه‌ی همه‌شمولی منشورهای این نهاد‌ها را زیر سؤال می‌برد. چرا که ما سه نهاد با سه دستور کار متفاوت نداریم، که عرصه‌های متنافری را برای فعالیت برگزیده باشند. به‌ویژه کانون نویسندگان در تبعید، و خانه آزادی بیان، که هر دو بر مبنای منشور کانون نویسندگان ایران بنا شده‌اند.

در همین زمینه:

::اهمیت بحث‌های بی‌اهمیت، برنامه‌ی رادیویی خاک::

:: فضایی بدون تعصب و پیش‌داوری زیر سقف خانه‌ی آزادی بیان، گفت و گو بخش فرهنگ زمانه با نیلوفر بیضایی::
::تلاشی دیگر برای مبارزه با سانسور، گفت و گو سارا روشن با منصور کوشان::

:: نامزدهای هيأت دبيران خانه آزادی بيان مشخص شدند::
::اعضای هیأت دبیران خانه‌ آزادی بیان انتخاب شدند::
::صفحه‌ی «خانه‌ی آزادی بیان» در بخش خبر رادیو زمانه::

مدیریت و تنظیم روابط سکسی - عاطفی

Babak M — Sun, 10 Apr 2011 11:13:14 +0000

نگاهی به رمان «شب ممکن» نوشته‌ی محمد حسن شهسواری در پیش‌زمینه‌ا‌ی اجتماعی - فرهنگی

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - رمان چهار شخصیت اصلی دارد. مازیار، هاله، سمیرا، و نویسنده. رمان، داستان روابط پیچیده‌ی میان هاله، مازیار و سمیرا را روایت می‌کند که با مرگ ناگهانی دو نفر از آن‌ها به پایان رسیده و اکنون «نویسنده» که زوج پیشین مازیار بوده است در تلاش است تا با بازنویسی حکایت آن‌ها رمانی را شکل دهد. چنین به نظر می‌رسد که نویسنده رمانش را بر اساس روایت‌های شخصی شخصیت‌هایی حقیقی این رابطه‌ی سه نفره به پیش می‌برد. اما در فصل پایانی رمان که خواننده در انتظار روشن شدن نقطه‌ی دراماتیک داستان، یعنی تصادف منجر به مرگ دو شخصیت رمان است، فاش می‌شود که نویسنده‌ی اصلی داستان مردی است که در لابی هتلی در تهران، داستان‌های مختلفی از مهمانان هتل را همچون مصالحی به کار گرفته است تا با پیوند و تلفیق آن‌ها به کمک تکنیک‌های داستان‌نویسی، این رمان را خلق کند؛ روایتی که با توجه به فاش شدن ساختگی بودن فصل‌های پیشین کتاب، خودش نیز در معرض عدم قطعیت قرار می‌گیرد.

یک اثر سفارشی و بازاری

اصرار نویسنده در برهنه کردن تمهیدهای نوشتن رمان در پی همنوایی با نظریه و اندیشه‌ی مد روز غالب در روشنفکری ایرانی است. اینکه واقعیتی وجود ندارد و همه چیز قابل بازی و جابهجایی است و نویسنده نیز همچون هر شهروند دیگر عصر جدید جهانی، در پی ساختن موقعیت‌های سرخوشی و سرگرمی است. اینکه هیچ کلان‌روایتی وجود ندارد، بلکه تنها با تعددی بیکران از خرده‌روایت‌هایی متناقض روبروییم که هیچگاه نمی‌توان درباره‌ی درستی یا نادرستی‌شان حکم قطعی داد. در این مفهوم باید گفت به معنای واقعی نویسنده سفارش خود را به خوبی تحویل مشتری داده است. در فصل پایانی مرد ثروتمند و فرهنگ‌دوستی که نویسنده را به هتل دعوت کرده تا بعد از مدت‌ها رمان بنویسد، به او سفارش می‌دهد که برای جمعیت کتابخوان ایرانی که «شایگان‌ها و طباطبایی‌ها و نصر‌ها» را می‌خوانند، رمان بنویسد. «شب ممکن» محصول سفارشی است که تیپ غالب در روشنفکری این سال‌ها را بازار خود فرض کرده و بنا به شنیده‌ها در جلب این بازار موفق عمل کرده است.

تلفیق ادبیات عام‌پسند با ترفندهای پست مدرنیستی

رمان اگرچه به شدت با تأکید بر ساختگی بودن و بازی با احتمالات ممکن، و از طریق تلاش برای برهنه کردن تمهید‌های نویسندگی تلاش دارد خود را به عنوان اثری غیرواقع‌گرا، تخیلی، و اثری قائم به ذات معرفی کند و سندیتش را برای هرگونه اشاره به واقعیت از بین ببرد، اما همچون هر اثر دیگری به شدت در روندهایی واقعی در جهان واقعی ریشه دارد و واکاوی این ریشه‌ها می‌تواند نگاه ما را به ایران امروز و تکاپوهای درونی آن غنی‌تر کند.

رمان «شب ممکن» در «شبکه»‌ای از موجی تازه در رمان‌نویسی ایران قرار می‌گیرد که ویژگی عمده‌ی صوری آن‌ ترکیب دو جریان ادبی با یکدیگر است. نخست رمان‌هایی که در ایران پسامدرن نامیده می‌شد و از نیمه دوم دهه‌ی هفتاد به شکل انبوه تولید شدند و تلاش داشتند با تکنیک‌گرایی و نظریه‌گرایی، رمان‌هایی مطابق با جریان ترجمه‌ای پسامدرنیسم در ایران بیافرینند. مشکل این بود که اینگونه رمان‌ها همچون شعرهای پسامدرنیستی خواننده‌ای نیافتند. جریان دوم ادبیات پاورقی یا عامه‌پسند است که اگر چه همواره خواننده داشته، اما عموماً جدی گرفته نمی‌شود. ترکیب این دو جریان ادبی با یکدیگر بستری برای کارخانه‌ی ادبیات درون‌مرزی ایران فراهم آورده است که «شب ممکن» از نمونه‌های شاخص آن است و مانند دیگر کتاب‌هایی که از این کارخانه بیرون می‌آیند، داعیه‌ی ادبی بودن و پرفروش بودن را هم دارد.

ملاکی مطمئن برای شناخت پیامدهای سرکوب فرهنگی

رمان پیرامون روابط و فضاهایی شکل گرفته که برای درک بهتر خط سیر کنونی «روشنفکری» و «ادبیات» در ایران امروز توجه به آن‌ها بی‌فایده نیست. مازیار استاد دانشگاه و نویسنده‌ای منضبط و فرهیخته است که در یکی از روزنامه‌های معروف پایتخت دبیر صفحه فرهنگی است. البته بعداً متوجه می‌شویم که او در حقیقت یک فیلم‌نامه‌نویس موفق و زن‌باره است و زن سابق او که درحال نوشتن این رمان است به‌عنوان یک نویسنده در تصویر او دست برده، و البته بعداً متوجه می‌شویم که این شخصیت زاییده‌ی ذهن نویسنده‌ی پشت ماجراست و بر اساس یکی دو نام و نشانه، او را خلق کرده است. اما پس پشت این هزارتوی داستان در داستان، نوعی نویسنده تصویر شده است که پس پشت چنین نوعی از ادبیات قرار دارد؛ یعنی روشنفکران روزنامه‌ای دوخردادی.

از دفتر روزنامه‌ها تا دنیای خیالی بالاشهر تهران

از دهه هفتاد تاکنون، جمهوری اسلامی خط مشی فرهنگی نوینی را راه‌اندازی کرده است. تأسیس و انتشار روزنامه‌هایی که «زنجیره‌ای»، «دو خردادی» و... نامیده شدند. از بسیاری از جوانب این پروژه که بگذریم، تنها یکی را می‌کاویم که به این رمان و این مقاله مرتبط است. یعنی مکان روزنامه‌ها.

دفا‌تر روزنامه‌ها در بالاشهر تهران مستقر شدند. میدان آفریقا و خیابان جردن دفا‌تر بسیاری از این روزنامه‌ها را در خود جای می‌دادند. این روزنامه‌ها که البته در ریشه‌کنی تمام مجلات و نشریات مستقل و مخالف رژیم دلبری می‌کردند به‌زودی توانستند تنها پایگاهی برای آمد و شد نسل جوانی از روشنفکران و نویسندگانی شوند که برای انتشار آثارشان و سهیم شدن در زندگی فرهنگی و اجتماعی به جست و‌جوی روزنه‌ای بودند. نویسندگان جوانی که تجربه‌شان و دریافت‌شان از شهر در دنیای فانتزی جردن و امواج انباشت ثروت و لذت شکل می‌گرفت، به‌زودی در حد محصولات مطلوبی برای نظام اقتصادی سیاسی مسلط بر ایران، به‌ویژه طیفی که خود را در جناح اصلاح‌طلب سازمان داده بود، فرا آمدند. اگر نویسندگان و روشنفکران دهه‌های قبل‌تر در کوچه‌های اعماق بالیده بودند و تجربه‌ی رنج و محرومیت‌های بخش‌های وسیع جامعه، به نگاه انتقادی آن‌ها شکل داده بود، خط مشی فرهنگی رژیم موفق شد بسیاری از نیروهای بالقوه‌ی فکری جامعه را در مسیر دیگری روانه کند. زندگی آزاد‌تر جنسی و فرهنگی طبقه‌ی مرفهی که در بالاشهر تهران لانه داشت، بسیاری از این نسل نوخاسته‌ی روشنفکر را به سوی خود جذب می‌کرد. تمایل به بالا کشیدن خود، دستیابی به رفاه اقتصادی، و آشنایی با هاله‌هایی که سوار بر ماشین‌های گرانبها و سکسی خود راسته‌ی جردن را بالا و پایین می‌رفتند، ذهن نویسندگان جوان را لبریز می‌کرد. آن‌ها بنا به دانش خود دارای سرمایه‌ای فرهنگی بودند و از این سرمایه‌ی فرهنگی برای راهیابی به محافل سرمایه‌داران اجتماعی و اقتصادی بهره بردند تا طغیان فرهنگی خود علیه جمهوری اسلامی را در پارتی‌ها شلیک کنند.

نوعی ادبیات نوبالغ مبتنی بر مدیریت روابط سکسی و عاطفی

محصول این خط مشی فرهنگی بیست ساله اکنون قشری و لایه‌ای است که از تصادم این نسل از نویسندگان و روشنفکران با بخشی از بورژوازی ایران پدیدار شده است (اهمیت کانونی صحنه‌ی اولین برخورد مازیار با هاله). این روشنفکری راست نوپدید، رمان‌های خود را نیز می‌طلبد. و شب ممکن‌ها و یوسف آباد خیابان سی و سوم‌ها در چنین بازاری دست به دست می‌شوند. جامعه و درد‌ها و رنج‌هایش در این زیبایی‌شناسی نوین جایی ندارند. کور‌ترین زیبایی‌شناسی ادبی ایران در حال قرق کردن کتابفروشی‌هاست، درحالی‌که چشم‌هایش جز برق نئون‌ها و الوان بورژوازی را نمی‌بیند. در پس پشت جلوه‌های تکنیکی و فضل‌نمایی‌های هنری، ادبیات از محتوایی پر می‌شود که در بهترین حالت ژانر ادبیات نوجوان غربی را شکل می‌دهد: یعنی گره‌ها و معضلات روابط دوست دختری دوست پسری و نبردهای شوالیه‌ای و مدیریت و تنظیم روابط سکسی عاطفی.

روسپیان تهران، سکسوالیته و جمهوری اسلامی

Babak M — Sat, 26 Mar 2011 10:53:40 +0000

در تحلیل مجموعه‌ی «روسپی‌های تهران»، از شیرین فخیم در گالری ساچی، لندن

وحید ولی زاده

وحید ولی‌زاده ـ مجموعه‌ی «روسپی‌های تهران» از شیرین فخیم مجموعه‌ای است فرا‌تر از بازنمائی هنری زنانی که در جمهوری اسلامی، آن بخش از واقعیت هستند که دیدگان رسمی آن‌ها را ناموجود، قانون آن‌ها را غیرقانونی، و هنر رسمی آن‌ها را غیرقابل بازنمائی می‌دانند. روسپی‌های تهران، مفهوم‌هایی هستند که با خرت و پرت‌های دمدستی مادیت یافته‌اند، اما واقعگرایانه‌تر از هر هنر رئالیستی روایت زیر پوست شهر تهران را بازمی‌گویند.

شهر نو، روسپیان تهران و آتش اسلام سیاسی

در‌‌ همان روزهایی که انقلاب ۵۷ در حال پیروزی بر رژیم سرکوبگر شاه بود، شکست آتی آن توسط جمهوری اسلامی نیز در حال نضج گرفتن بود. در بهمن ماه ۱۳۵۷ ائتلاف خرده بورژوازی سنتی و لمپن پرولتاریای شهری و روحانیان به شهر نو، محله‌ی روسپیان تهران حمله کردند و آنجا را به آتش کشیدند. تمام محله همراه با تمام دار و ندار و محل زیست و کار کارگران جنسی در آتش سوخت و از بین رفت. ده‌ها کارگر جنسی در میان شعله‌های آتش سوختند. بلوکی که قدرت سیاسی را در دستان خود می‌گرفت رژیم نوینی از سیاست و تأدیب را در پیش می‌گرفت که مبتنی بر آموزه‌های اسلام سیاسی بود. طبقه کارگر نتوانست همراه با متحدانش در برابر این هجوم دوام آورد. عدم انجام وظیفه‌ی کارگران آتش‌نشانی تهران در اطفای حریق، به بهانه‌ی همبستگی با «مردم مسلمان»، خود گویای کاستی‌های جدی در آگاهی طبقاتی طبقه کارگر آن روز ایران بود. رژیم تازه، روسپیگری را از میان نبرد، بلکه نظامی از تنظیمات و قواعد را با نظام دیگری جایگزین کرد. تن زن همچنان در معرض معامله، خشونت و رقابت تحلیل رفت.

چکمه‌های چرمی، تبرج، ارگاسم و پوشش

آیت الله صانعی، روحانی محبوب برخی فعالان اصلاح‌طلب جنبش زنان در گفت‌وگویی تبرج را به‌عنوان «آرایشی که ممکن است زنی بکند و نعوذبالله بخواهد روسپی‌گری کند» تعریف می‌کند. در زمستان چند سال پیش سردار رادان، رئیس نیروی انتظامی تهران بزرگ پوشیدن چکمه زنانه را که روی شلوار پوشیده باشد «تبرج» نامید و برخورد با آن را همانند برخورد با بدحجابی خواند. پرجلوه‌ترین شیء در چیدمان شیرین فخیم نیز چکمه‌های زنانه است. اندام‌های جنسی روسپیان در آثار فخیم به مجموعه‌ی تلنبار شده‌ای از اشیاء و تکه‌های «پوشیدنی» تقلیل یافته است. چیدمان نه اندام‌های سکسی روسپیان بلکه «پوشش» را در معرض چشم‌چرانی تماشاگران قرار می‌دهد. روسپیان تهران فاقد بدن هستند، چرا که تن زنان در ایران دهه‌هاست انکار شده است. بدون بدن و اندام، سکس در پیکره‌های بدیع و نوپیدایی جسمیت می‌یابد. روسپی تهرانی تن‌فروش نیست، بلکه کولاژی از پوشاک، آرایش، زیورآلات و افزودنی‌ها را که به شیوه‌های خلاقانه و ابداعی در زیرزمین‌های فرهنگ غیررسمی انتخاب و تلفیق شده است را به فروش می‌رساند. هنگامی که برهنگی ممنوع می‌شود، زمانی که تن عریان با مجازات اسلامی کیفر داده می‌شود، عاملیت دختران و زنان جوان و لیبیدوی طغیان کننده‌ی آن‌ها‌‌ همان «پوشش»‌ی را که اجبار فرهنگ رسمی و قوانین مدنی و دستگاه‌های کیفری بر تن آن‌ها کشیده شده است را مورد دستکاری، بازسازی، و چیدمان مجدد قرار می‌دهد تا تن خود را در پیکره‌ای نوین و مصنوعی بازسازی کند. ارگاسم که پیش از این در اتاق‌های خلوت و از آمیزش آلت جنسی مرد و آلت جنسی زن رخ می‌داد، حالا در عرصه‌ی عمومی و از آمیزش نگاه جنسی مرد و پوشش جنسی زن رخ می‌دهد. قانون زیر پا گذاشته نشده است، نشانه‌گذاری جرم توسط سیستم حکومتی ناممکن است، و سکس صورت می‌گیرد، در پیش چشم همگان.

سکسوالیته، سیاست و بدن

چیدمان روسپیان تهران از برخورد هنرمندانه‌ی هنرمند به مسئله روسپی‌گری در تهران فرا‌تر می‌رود و سکسوالیته، زن، جامعه معاصر، سیاست و بدن را مورد واکاوی قرار می‌دهد. بدن زنان همواره از مهم‌ترین میدان‌های نبرد گفتمان‌های فرهنگی متفاوت بوده است. اسلام سیاسی، به‌عنوان گفتمان مسلط در سه دهه‌ی اخیر بر ایران تلاش داشته است تا با مجموعه‌ای از تنظیمات، قوانین، اعمال خشونت‌ها، و... شهروندان زن جامعه را به‌سان صفوفی از سربازان خدا آرایش دهد. اندام جنسی زنان به‌عنوان عرصه‌هایی جهنمی شناسایی شده و به طور سیستماتیک از منظره‌ی حیات اجتماعی ریشه کن شده است. پوشش، آن کجاوه‌ی مورد تأییدی است که قرار است تن زمینی و پست زنان را به ملکوت بهشت برساند. زنان زمینی اما ناتوان از به زیر کشیدن اسلام سیاسی، مانوری طولانی را برای دور زدن و خنثی کردن قوانین و مقررات تحمیلی به‌پیش می‌برند. بدن زنان ایرانی تحت حاکمیت اسلام سیاسی، از شکل و ریخت طبیعی و انسانی خود خارج شده و به صورت اندام‌هایی فرعی و مصنوعی، از چرم و پارچه و پودر و رنگ، از نو سامان یافته است. چیدمان «روسپیان تهران» نه تنها فاش‌سازی بُعدی از حقیقت اجتماعی امروز ما، بلکه ادعانامه‌ای علیه از ریخت‌افتادگی تن زن ایرانی است.

بدن به مثابه محصول صنعت پورنو

اگر چیدمان‌های شیرین فخیم، معامله‌ی سکس در جامعه‌ی اسلام‌زده‌ی ایران را به‌عنوان مضمونی برای نگاه هنرمندانه‌ی انتقادی خویش برگزیده است، اما سیندی شرمن، عکاس برجسته‌ی آمریکایی نیز در مجموعه‌ای از عکس‌های خود، سکسوالیته، تن زنانه، و قدرت را در جامعه‌ی سرمایه‌داری غربی مورد کنکاش قرار می‌دهد. در این مجموعه، شرمن عروسک‌های برهنه‌ای را عکاسی می‌کند که اندام‌های جنسی آن‌ها در کانون عکس برجسته می‌شوند. زنانی که در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی در پایان دهه‌ی شصت و هفتاد با انقلابی اجتماعی و فرهنگی بسیاری از قید و بندهای فرهنگ مردسالارانه، سنتی و مذهبی جوامع خود را درهم شکسته بودند، در دهه‌ی هشتاد میلادی با تعرض تاچریسم و ریگانیسم، و موج نوینی از ارتجاع جهانی روبرو شدند. سکس که در دهه‌ی هفتاد دموکراتیزه، همگانی، و‌‌ رها شده بود، در دهه‌ی هشتاد سرمایه‌داریزه شد. بنگاه‌های بزرگ سوداندوز، سکس را به صورت کالاهایی قابل فروش، در اشکال متفاوت‌تری همچون مجلات، ویدئو، و... بسته‌بندی کرده و در بازاری که اکنون به شدت جهانی شده بود، بازاریابی کردند. معماری برهنه‌ی بدن زن منفجر شده و ریخت جدیدی مبتنی بر منطق بازار جایگزین آن شد. عکس‌های سیندی شرمن، نه زنانی برهنه، که عروسک‌هایی برهنه را ترسیم می‌کنند که آلت‌های جنسی غلو شده، از شکل افتاده و هراسناکی یافته‌اند که چون دهانی برای بلعیدن گشوده‌اند. سیندی شرمن در این مجموعه‌ی خود، در عکس‌های به ظاهر غیرواقع‌گرایانه، طراحی شده و مصنوع خود، واقعیت از ریخت‌افتادگی بدن زن را در سرمایه‌داری متأخر به صورتی صریح و زننده مورد انتقاد قرار می‌دهد.

در همین زمینه:

روسپیان تهران، شیرین فخیم، گالری ساجی، لندن