گزارشگر ویژه ایران

نامه به احمد شهید، چشم‌انداز کار و توانایی‌های او

behnam — Tue, 07 Feb 2012 14:57:40 +0000

در گفت‌وگو با حسن نایب‌هاشم، فعال حقوق بشر در اتریش

سراج‌الدین میردامادی

سراج‌الدین میردامادی - اردشیر امیر ارجمند، سخنگوی "شورای هماهنگی راه سبز امید"، با نگارش نامه‌ای خطاب به احمد شهید، گزارشگر ویژه‌ حقوق بشر سازمان ملل در ایران به مواردی از نقض حقوق بشر به‌ویژه در خصوص وضعیت میرحسین موسوی و مهدی کروبی در حصر خانگی اشاره کرده است.

در گفت‌وگو با حسن نائب‌هاشم، فعال حقوق بشر در اتریش، ابتدا درباره مهم‌ترین مفاد این نامه پرسیده‌ایم و سپس از عملکرد و توانایی‌ها آقای احمد شهید در شرایط سیاسی کنونی سئوال کرده‌ایم.

حسن نایب‌هاشم: مواردی که ایشان اعلام کرده‌اند به‌هرحال خیلی کلی است. به‌طور ویژه روی بازداشت غیرقانونی آقایان موسوی و کروبی و خانم زهرا رهنورد اشاره کرده‌اند و بر مسئله‌ وضعیت سلامتی آنها توجه ویژه داشته‌اند. برای این که حتی ظن این می‌رود که سلامت آنها به شدت تحت خطر باشد. اشاره کرده‌اند به وضع جسمی دیگر زندانیان مثل آقای عبدالله مؤمنی، کیوان صمیمی و مهدی خزعلی که آنها هم در این مدت نزدیک به دو سال در شرایط بسیار دشواری هستند.

بعد هم اشاره داشته‌اند به نامه‌ ۳۹ نفر از زندانیان سیاسی پیرامون وضعیت بعد از دهمین انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات فرمایشی مجلس نهم که در ماه آینده در پیش است. به‌هرحال به ارتباط این مسائل با همدیگر توجه کرده‌اند و خواهان این شده‌اند که هرچه زودتر کسانی که در زندان هستند از زندان آزاد شوند. این اهم مطالبی است که در این نامه دیده می‌شود.

احمد شهید، گزارشگر ویژه‌ حقوق بشر در ایران، چه ابزارهایی در اختیار دارد که در خصوص حصر آقایان موسوی و کروبی و خانم رهنورد و همچنین آزادی زندانیان سیاسی از آنها بهره ببرد؟

گزارشگر ویژه این امکان را دارد که با مقامات جمهوری اسلامی وارد گفت‌وگو شود و دلایل مشخص بخواهد درباره این که دلیل این بازداشت خانگی چیست؟ چون این دلایل باید کاملاً محکمه پسند باشد. وقتی این دلایل محکمه‌پسند نباشد، خواه ناخواه در گزارش خواهد آمد.

الان در مرحله‌ای هستیم که گزارش بعدی آقای احمد شهید دارد تهیه می‌شود و قبل از ارائه به شورای حقوق بشر به مقامات جمهوری اسلامی اطلاع داده خواهد شد. اکنون در واکنش‌هایی که در ایران دیده می‌شود علائمی دیده می‌شود که به طور جدی دارند این مسائل را در داخل کشور بررسی می‌کنند. ازجمله سعی می‌کنند ضعف‌هایی به‌زعم خودشان درون آن پیدا کنند، ازجمله اشاراتی شده به این که گزارشگر پیرامون زندان کهریزک ویژه گفته است که در عمل محاکمات قانونی یا همه‌جانبه صورت نگرفته است در صورتی که چند نفر را در حال حاضر محکوم کرده‌اند.

به‌هرحال چنین شرایطی است. اگر دلایل قانع‌کننده نداشته باشند، طبعاً شورای حقوق بشر در ماه مارس در ارتباط با این گزارش این امر را بررسی خواهد کرد و قطعنامه‌ای که در شورای حقوق بشر صادر می‌شود به این موضوع اشاره خواهد داشت. ما به سهم خودمان همیشه سعی کرده‌ایم بعد از این دستگیری‌ها مسئله‌ دستگیری نامزدهای ریاست جمهوری را در شورای حقوق بشر مطرح کنیم.

در سه اجلاس در واقع چنین کرده‌ایم و هم شورای حقوق و هم آقای احمد شهید در گزارش پیشین خودشان این موضوع را منعکس کرده‌اند. همچنین گزارشگران ویژه‌ دیگری که مسائل‌شان به این موضوع ارتباط دارد، مثل گزارشگر ویژه‌ شکنجه یا گروه کار بازداشت‌های خودسرانه و گروه کار ناپدیدشدگان اجباری هم نسبت به این موضوع آگاهی دارند. آنها هم به فراخور امکانات و توان خودشان در این زمینه می‌کوشند.

شما عملکرد احمد شهید را تا به امروز چگونه ارزیابی می‌کنید؟ فکر می‌کنید چه مقدار از گزارش‌هایی که ایشان تهیه کرده تأثیر داشته و توانسته است در جلوگیری از گسترش روزافزون نقض حقوق بشر در ایران مؤثر باشد؟ به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی با توجه به عملکرد گذشته‌ خود و با فضای بین‌المللی در عمل به مرحله‌ بی‌اعتنایی به این گزارش‌ها رسیده است. نظر شما چیست؟

البته من فکر نمی‌کنم که جمهوری اسلامی ایران نسبت به این مسائل بی‌اعتنا باشد. چند کشور هستند که در سطح جهان بی‌اعتنایی نسبی از خود نشان می‌دهند و در ارتباط با آن هم هست که گزارشگر ویژه برای این کشورها تعیین شده یا در مجمع عمومی سازمان ملل نسبت به آنها به طور ویژه برخورد می‌شود. مثلاً مجمع عمومی سازمان ملل در مورد چهار یا پنج کشور به طور مشخص برخورد می‌کند. یکی اسراییل است که با توجه به سابقه‌ای که دارد همیشه به‌طور ویژه در مجمع عمومی نسبت به آن برخورد می‌شود. در کنار آن کره شمالی و جمهوری اسلامی ایران است.

میانمار، برمه و اکنون سوریه هم به خاطر رویدادهای سال اخیر به این مجموعه اضافه شده‌اند. این چهار کشور نسبت به خواسته‌های جامعه بین‌المللی نسبتاً بی‌اعتنایی نشان می‌دهند و تکرار می‌کنم این بی‌اعتنایی نسبی است. کره شمالی در این مورد موقعیت ویژه‌ای دارد و به خاطر پشتوانه‌هایی که توسط دو همسایه‌ دارای حق وتو در خودش احساس می‌کند، خیلی به خواست‌های جامعه بین‌المللی اعتنا نشان نمی‌دهد.

جمهوری اسلامی ایران چنین نیست و در اشاره‌ای هم که در پاسخ به سئوال قبلی شما کردم، این که گزارش را دقیق بررسی می‌کنند و سعی می‌کنند به زعم‌ خودشان درون آن اشکالاتی پیدا کنند یا آن را دروغ بنامند، ناشی از این وضعیت است و همین می‌تواند شرایط را تغییر دهد. البته ما شاهد هستیم مثلاً در مورد میانمار یا برمه شرایط به مرور تغییر کرده است. در چند سال گذشته زمانی که برآمد اعتراضی بزرگی نبود، آنها هم با همین بی‌اعتنایی با خواست‌های بین‌المللی برخورد می‌کردند، ولی بعد از یک برآمد توده‌ای وسیع در جامعه در نهایت مسیر را تغییر دادند. اکنون شاهد این هستیم که تعاملی وجود دارد. خود آقای احمد شهید معتقد یا امیدوار است که با دشواری‌های گزارشگر ویژه‌ کره شمالی به طور مشخص مواجه نباشد.

برنامه‌ آینده گزارشگر ویژه حقوق بشر در مورد ایران چیست و به طور کلی شورای حقوق بشر در برنامه‌ پیش روی خود چه دستور کاری دارد که می‌خواهد در خصوص وضعیت ایران به آن بپردازد؟

در رابطه با گزارشگر ویژه ایران آقای احمد شهید می‌توان گفت که اکنون متن گزارش را تهیه کرده است و قاعدتاً به زودی به مقامات جمهوری اسلامی ارائه خواهد داد. بعد از آن که آنها آن گزارش را بررسی کردند و خب برحسب انتظار خیلی روحیه همکاری نداشتند و به ایشان اجازه ندادند در ایران حضور پیدا کند. از الان هم همانطور که گفتم تبلیغات‌شان را علیه آقای احمد شهید شروع کرده‌اند.

گزارش ایشان در هفته‌های آتی، حدود سه، چهارهفته‌ دیگر، به شورای حقوق بشر ارائه خواهد شد. قاعدتاً قبل از آن امکان این هست که جامعه مدنی ایران نسبت به آن برخورد و اعلام موضع کند. امیدوار هستیم متن‌ او حداقل تا قبل از جلسه‌ شورا ارائه شود و در ۱۲ ماه مارس و ۲۲ ماه اسفند در شورای حقوق بشر بررسی شود. یعنی آقای احمد شهید آنجا حضور خواهد داشت و علاوه بر گزارش کتبی‌ای که دارد، گزارش شفاهی خودش را خواهد داد و کشورها نسبت به آن موضع‌گیری خواهند کرد.

ما به‌عنوان سازمان‌های غیردولتی نیز آنجا حضور خواهیم داشت و سعی می‌کنیم موضع خودمان را در قبال این گزارش ارائه دهیم. بعد در اواخر اجلاس قطعنامه‌ای صادر خواهد شد؛ در دو، سه روز آخر که قاعدتاً ۲۲ یا ۲۳ مارس خواهد بود و روز اول یا دوم عید یا سوم فروردین و در آن مقطع است. بسته به این که این قطعنامه حاوی چه نکاتی باشد، مسیر بعدی تعیین خواهد شد؛ ازجمله این که زمان گزارشگری آقای احمد شهید تداوم پیدا کند. چون ایشان برای یکسال تعیین شده‌اند و این یکسال در آن تاریخ به پایان می‌رسد.

بعد این که این قطعنامه چه از جمهوری اسلامی بخواهد یا به چه مواردی اشاره داشته باشد، به‌هرحال می‌تواند راه را باز کند برای قدم بعدی که می‌تواند در تداوم خودش پرونده‌ حقوق بشری جمهوری اسلامی ، به مسئله‌ شورای امنیت یا دادگاه بین‌المللی جنایی هم کشیده شود.

گزارشگر ویژه و چالش‌های پیش رو

behnam — Tue, 31 May 2011 14:40:57 +0000

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده: هفته گذشته، کمیته مشورتی شورای حقوق بشر سازمان ملل، نام سه نامزد نهایی پست «گزارشگر ویژه حقوق بشر ایران» را اعلام کرد. پیشتر، در چهارم فروردین ماه سال جاری، اعضای شورای حقوق بشر سازمان ملل با صدور قطعنامه‌ای تصمیم گرفتند به منظور «نظارت مستمر و دقیق» بر وضعیت حقوق بشر در ایران، همانند سال‌های دهه ۶۰ و ۷۰ برای ایران «گزارشگر ویژه» منصوب شود.

قرار است در روزهایی ۱۶ و ۱۷ ماه ژوئن (کمتر از سه هفته دیگر) در خلال اجلاس دوره‌ای این شورا در ژنو سوئیس، گزارشگر ویژه ایران نیز برگزیده شود.
به منظور بررسی بیشتر این موضوع و ارزیابی واکنش‌های احتمالی مقامات ایرانی، گفت‌وگوی کوتاهی با عبدالکریم لاهیجی، نایب ریس فدراسیون بین‌المللی جوامع حقوق بشر در پاریس کرده‌ام و نخست از او خواستم تا اطلاعات بیشتری از تصمیم اخیر شورای حقوق بشر در اختیار خوانندگان زمانه قرار دهند.

عبدالکریم لاهیجی: به منظور انتخاب نامزدهای نهایی احراز این پست، دولت‌های مختلف نامزدهای خودشان را معرفی کردند. حتی خود دولت جمهوری اسلامی نیز دو نفر را به شورای حقوق بشر سازمان ملل معرفی کرد. شورای حقوق بشر نیز یک گروه مشورتی شش نفره از اعضای خود را برگزید تا به تمام درخواست‌ها رسیدگی کند و آن پرونده‌هایی که به نوعی موجه‌تر به نظر می‌رسند را تعین کند.
در نهایت سه نفر برگزیده شدند: وزیر خارجه سابق مالدیو، یک حقوقدان و وکیل مدافع سودانی- که من خیلی خوب می‌شناسمش- و دیگری نیز وزیر امورخارجه پیشین ایتالیا که پیشتر نیز سفیر ایتالیا در تهران بوده است.

از بدو امر، یعنی از همان زمان که شورای حقوق بشر تصمیم گرفت برای ایران گزارشگر ویژه منصوب کند، ما با توجه به تجربه‌ای که قبلاً در ارتباط با گزارشگران سابق ایران داشتیم که از آمریکای لاتین و کانادا (ریبالدو گالیندوپل و موریس کاپیتورن) انتخاب شده بودند، تماس‌هایی را با اعضای شورا گرفتیم و به آنها گفتیم ترجیح ما این است و بهتر است که این گزارشگر جدید یا از آسیا باشد و یا از آفریقا. حتی توصیه کردیم که اگر بشود، بهتر است این گزارشگر جدید مسلمان نیز باشد.

خوشبختانه شورا این مسائل را در نظر گرفت؛ چرا ما بر این امر اصرار داشتیم؟ برای این‌که جمهوری اسلامی به نوعی «درگیری» به وجود نیاورد و «بهانه‌گیری» نکند که کشورهای غربی و آمریکا علیه ما توطئه کرده‌اند و...

در سابق، پیش از آن که گزارشگر ویژه کارش را شروع کند، مقامات جمهوری اسلامی جوی را به وجود می‌آوردند تا از آن بتوانند حداکثر استفاده تبلیغاتی را بکنند. براین اساس، من فکر می‌کنم که گروه مشورتی شورای حقوق بشر در انتخاب خود ملاحظات این‌چنینی را در نظر داشته و به نوعی نمی‌خواسته بهانه‌ به دست مقامات جمهوری اسلامی بدهد.

از هفته آینده، شورای حقوق بشر، کار خودش را در ژنو آغاز خواهد کرد. در طول این مدت، یکی از این سه نامزد انتخاب خواهد شد. من ترجیح می‌دهم نامزدهایی که از سودان و یا مالدیو معرفی شده‌اند انتخاب شوند. به لحاظ این‌که از یک طرف، بهانه‌ای به دست جمهوری اسلامی داده نشود و از طرفی دیگر گزارشگری از اروپا به ویژه ایتالیا انتخاب نشود.

درگذشته متاسفانه موضعگیری «اتحادیه اروپا» در قبال وضعیت حقوق بشر در ایران، بیشتر حالت «رفع تکلیف» و همیشه روابط سیاسی-اقتصادی و به ویژه اقتصادی برای این کشورها در درجه نخست اهمیت قرار داشته است. دولت ایتالیا هم نقش اساسی در شکل‌گیری چنین سیاستی در طی دو دهه اخیر ایفا کرده است.

به واسطه همین ملاحظات، ما بنا داریم طی روزهایی که شورای حقوق بشر در ژنو جلسه دارد، این حساسیت‌ها را با اعضای شورا در میان بگذاریم و کوشش کنیم که آنها را متقاعد سازیم تا در نهایت یا گزارشگر سودانی انتخاب شود و یا گزارشگر کشور مالدیو.

فکر می‌کنید شانس کدامیک از این سه تن بیشتر باشد؟ ظاهراً توافق اولیه روی «احمد شهید»، وزیر خارجه پشین مالدیو و مشاور نخست‌وزیر فعلی این کشور است. به نظر شما چنین برآوردی درست است؟

این بحث فعلاً در حد یک شایعه است؛ اما من فکر می‌کنم که این نظر، نظر درستی است. به لحاظ این که جو حاکم در شورا در زمانی که قطعنامه تصویب شد، به این صورت بود که اعضا ترجیح می‌دادند گزارشگر مذبور از یک کشور آسیایی باشد؛ آن هم از یک کشور کوچک آسیایی. به لحاظ این‌که این کشورها معمولاً در بازی‌های سیاسی منطقه‌ای و بین‌الملل جای خاصی ندارند. هرچند که گزارشگر ویژه اصولاً مستقل عمل می‌کند و ارتباطی با کشور خود ندارد. به هر حال من فکر می‌کنم که نظر اکثریت شورا، بیشتر با وزیر خارجه پیشین مالدیو باشد. ضمن این‌که ما هم امیدواریم ایشان انتخاب شوند.

دو هفته پیش محمد‌جواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر ایران در دیداری که با سفیر ژاپن در امور سازمان ملل داشت، به تلویح گفت ما آماده‌ایم تمامی «گزارشگران» را بپذیریم و از آنها «دعوت عام» می‌کنیم. به نظر شما موضع اخیر مقامات ایرانی با موضعی که در روزهای و هفته‌های نخست پس از تصویب قطعنامه در فروردین ماه اتخاذ کردند، تفاوت ماهوی دارد یا این خود بخشی از سیاستی است که در آینده روشن خواهد شد؟

محمد‌جواد لاریجانی، سال‌ها در وزارت خارجه بوده و در واقع یک «سیاست‌باز» است. سال گذشته زمانی که در ژنو سخنرانی داشت من در شورای حقوق بشر بودم. آن زمان نیز همین صحبت‌ها را کرد. حتی گفت که ما از کمیسر حقوق بشر سازمان ملل -خانم پیلای- دعوت می‌کنیم که به ایران بیایند و...
صحبت‌هایی هم که اخیراً با سفیر ژاپن داشته، با توجه به این مسئله بوده که ژاپن عضو شورای حقوق بشر سازمان ملل است. این صحبت‌ها حول دو محور بود: نخست این‌که لاریجانی گفت ما «گزارشگران» را دعوت می‌کنیم که منظورش هم بیشتر همان «گزارشگران موضوعی» است. در واقع در این بین، صحبتی از «گزارشگر ویژه» ایران نکرده است.

البته همین هم دروغ بزرگی است؛ به لحاظ این‌که طی سال‌های گذشته هرگز به این «گزارشگران موضوعی» ویزای ورود به ایران داده نشده است. گزارشگر ویژه مربوط به شکنجه، گزارشگر ویژه مربوط به بازداشت‌های خودسرانه، گزارشگر ویژه مربوط به زنان و اعدام‌های غیر قضایی و... هیچ یک نتوانستند به ایران سفر کنند. در پیوند با همین محدودیت‌ها بود که حتی چند گزارشگر به‌طور دسته‌جمعی اطلاعیه دادند و از وضعیت حقوق بشر در ایران اظهار نگرانی کردند.

نکته‌ دیگری که او مطرح کرد این بود که یک «گزارشگر» نمی‌تواند با چند روز سفر به ایران به همه مسائل رسیدگی کند. به نظر من این صحبت اخیر لاریجانی جالب است و به اصطلاح دستش را باز می‌کند. به نظر من، او با این حرف خود از هم‌اکنون می‌خواهد سنگ‌های احتمالی را جلوی پای گزارشگر ویژه بیاندازد.
آنها انتظار دارند که یک گزارشگر به فرض یک ماه برود به ایران و هر روز او را از این کمیسیون به آن کمیسیون ببرند و ماموران حکومتی نیز به نوعی او را بفریبند و... هیچ گزارشگری نه چنین وقتی را دارد و نه سازمان ملل چنین بودجه‌ای در اختیار دارد.

بنابراین مقامات جمهوری اسلامی از حالا دارند خودشان را آماده می‌کنند تا اگر به «گزارشگر ویژه» ویزای ورود دادند، در پایان بگویند: به جهت این‌که فرصت نبود تا گزارشگر ویژه به فرض بازدیدی از زندان اوین داشته باشد یا با خانواده‌های زندانیان سیاسی ملاقات کند، این امر میسر نشد. به تعبیری، مقامات ایران از الان دارند تدابیری اتخاذ می‌کنند که اگر هم «گزارشگر ویژه» به ایران برود، امکان بررسی وضعیت حقوق بشر یا تهیه یک گزارش جامع برای او فراهم نشود.