یونسکو

فاجعه زیستبومی خلیج فارس، یک فاجعه انسانی

arezoo — Thu, 08 Nov 2012 00:30:00 +0000

فاجعه زیستبومی خلیج فارس، یک فاجعه انسانی

جلال ایجادی*

جلال ایجادی - خلیج فارس در بحران است. بحران سیاسی، بحران نظامی و امروز بحران اکولوژیکی فاجعه‌ای گرانبار در پهنه آبهای این دریا به‌شمار می‌آید. در حال حاضر آلودگی خلیج فارس ۴۶ برابر حد مجاز است. بی تفاوتی جامعه ایران و سیاستمداران حاکم نسبت به چنین وضعیتی غیرقابل قبول است. چرا به فکر خلیج فارس نیستیم؟

خلیج فارس تاریخ و ثروت ما

بیش از ۲۴۰۰ سال تاریخ نویسان درباره خلیج فارس نوشته‌اند، نام خلیج فارس در بیش از ۲۰۰۰ نقشه تاریخی آمده و متجاوز از ۳۰ قرارداد سیاسی و بازرگانی منطقه‌ای و بین المللی از آن یاد کرده‌اند

خلیج فارس به شهادت تاریخ‌نویسان یونان باستان چون هرودت (۴۸۴ ـ ۴۲۵ ق. م)، كتزياس (۴۴۵ـ ۳۸۰ ق. م) و گزنفون (۴۳۰ ـ ۳۵۲ ق.م) كه به اين دريا نام پرس و به سرزمين ايران پارسه، پرسای، ‌پرس‌پوليس، يعنی شهر يا مملكت پارسيان داده‌اند؛ تا داریوش اول که در ۲۵۰۰ سال پیش در کتیبه بیستون در کرمانشاه از این منطقه با عنوان دریای پارس نام برده است، تا همه پیمان‌های بین‌المللی، به‌عنوان بخشی از هویت ایرانی معرفی شده، پس چرا به این واقعیت هویت‌بخش بی اعتنا هستیم؟ دعوا ودفاع نباید فقط بر سر نام فارسی این خلیج باشد، پیکار برای حفظ آن از همه گزندها و همچنین حفاظت محیط زیستی آن نیز نباید فراموش شود.

خلیج فارس با وسعت ۲۳۲۸۵۰ کیلومتر مربع در جنوب کشور و میان ایران و شبه جزیره عربستان قرارگرفته و با دریای عمان از راه تنگه هرمز ارتباط دارد. درازای آن از دهانه اروندرود تا تنگه هرمز نزدیک ۸۰۵ کیلومتر و پهنای آن میان ۵۶ تا ۲۸۸ کیلومتر است. همسایگان خلیج فارس ایران، عراق، عربستان سعودی، کویت، عمان، امارات متحده عربی، قطر و بحرین هستند.

خلیج فارس به عنوان دریائی آزاد، در دنیای معاصراز اهمیت استراتژیک و بازرگانی درجه یک برخوردار است و به لحاظ وجود مخازن و میدان‌های نفتی وگازی وسیع و صدور نفت کشورهای همسایه از این دریا به سایر مناطق جهان، مورد توجه کشورهای صنعتی جهان قرار دارد. به‌علاوه موقعیت سیاسی و استراتژیکی منطقه خاورمیانه و خلیج فارس و هم‌چنین هژمونی‌طلبی دیرینه انگلستان و آمریکا در این منطقه، منجر به تنش‌های سیاسی و نظامی و چند جنگ در کشورهای همسایه خلیج فارس شده است.

ساخت جزایر مصنوعی عامل نابودکننده زیستگاه‌های طبیعی و زیست محیطی خلیج فارس است. نتیجه اقدام فاجعه بار امارات متحده عربی و قطر، تخریب اکوسیستم آب‌ها و آبزیان و گیاهان و برهم خوردن تعادل شکننده محیط طبیعی خواهد بود. فاجعه هم‌زمان با پایان ساخت نخستین جزیره نخل نمایان شد. برای ساختن جزیره نخل به طول ۱۴ و عرض ۸.۵ کیلومتر و مساحت ۸۰ کیلومتر مربع، از سال ۲۰۰۱ تاکنون ۶۵.۱ میلیارد متر مکعب ماسه و ۸۷ میلیون تن سنگ‌های صخره‌ای برای پی‌سازی مصرف شده است.

این دریای تاریخی پیوسته مورد توجه نفت‌خواران و جنگ‌افروزان بوده و تنش‌ها و جاه طلبی‌های سیاسی و اقتصادی در این آبراه بزرگ همیشه وجود داشته است. توطئه‌های استعماری پرتغال و انگلستان در سده‌های پیش فراموش‌نشدنی است، از سال‌های ۶۰ میلادی عرب‌ها تلاش کردند تا نام آن‌را جعل و منتسب به خود کنند. با کمک انگلستان، بحرین از ایران جدا شد. ادامه صادرات نفت و سایر منابع در این منطقه آبی و استفاده ازاین دریا به مثابه راه مطمئن نفت و اسلحه برای اقتصاد، پیوسته مورد توجه همه حاکمان سیاسی ایرانی و عرب ودیپلماسی بین‌المللی قرار گرفته است. منافع اقتصادی و سیاسی فراموش نشد، ولی آنچه که فراموش شد، وضعیت محیط زیست خلیج فارس بود. آنچه که فراموش شد پاکی آب‌ها و سلامتی انسان و زندگی جانور و پرنده و طبیعت این دریا بود. خلیج فارس از بی‌مهری و بی‌توجهی در عرصه زیست‌بومی به موازات تبهکاری اقتصادی و نظامی رنج برده است.

خلیج فارس ثروت‌های بیکران دارد. در کف خلیج فارس برآمدگی‌های سنگی و مرجانی وجود دارد که محل صید مروارید است. بخش عمده صید ماهی و کشت میگو برای نیازهای داخلی ایران در سواحل خلیج فارس صورت می‌گیرد که از آن میان مهم‌ترین نوع ماهیان، حلوا، شیرماهی، شوریده، قباد، سرخو و سنگسرهستند. در آب‌های این دریا، جزایر طبیعی با جاذبه گردشگری فوق‌العاده و اهمیت سیاسی و ژئوپلتیکی فراوانند. در این آب‌ها و پیرامون آن پرندگان زیبای مهاجراز جمله گیلانشاه، فلامینگو، پلیکان، اردک سرسبز، خوتکا، فالاروپ، گردن سرخ، سبز قبای هندی و نیز پرندگان بومی همانند بلبل خرما، لیکو معمولی، شهد خور، زنبور خور سبز وحواصیل خاکستری موج می‌زنند.

در اینجا جزایر زیبا وبی‌نظیر اکوسیستمی بسیارند. به عنوان نمونه، عجایب هفتگانه قشم که همگی از جاذبه‌های طبیعی این منطقه هستند، شامل زیستگاه لاک‌پشت پوزه عقابی، دلفین‌های جزیره هنگام، غار نمکدان، دره ستاره‌ها، تنگه چاه‌کوه، جنگل دریایی حرا و جزایر ناز می‌شوند. وجود بیش از ۳۰۰۰ نمونه جانوری موزه ژئوپارک قشم، نمونه‌ای از بیودیورسیته و ثروت‌های طبیعی و فرهنگی خلیج فارس هستند. حال ببینیم چه تعرضات و آسیب‌های سنگین زیست محیطی بر خلیج فارس وارد می‌شوند.

فاجعه جزایر مصنوعی

طی دهسال اخیردر خلیج فارس جزایری مصنوعی سر برآورده که شامل سه جزیره به شکل نخل و مجموعه ۳۲۵ جزیره مصنوعی به صورت نقشه جهان است. با ساخت این جزایر، سواحل امارات در خلیج فارس از۶۰ کیلومتر کنونی به ۱۲۰۰ کیلومتر افزایش خواهد یافت، امری که به گسترش ارضی منجر می شود و اختلافات مرزی را دامن خواهد زد.

طرح‌های مهندسی وساخت جزایر مصنوعی "النخیل" و "العالم" به یک کنسرسیوم سه جانبه اماراتی، امریکایی و انگلیسی سپرده شده است. همچنین امیرنشین راس‌الخیمه نیز در حال احداث جزیره مصنوعی "القصر" توسط شرکت "الوسام" عربستان است و ده جزیره مصنوعی نیز توسط امیرنشین شارجه و قطردر حال ساختمان است.

باید پرسید که اهداف اعلام شده ساخت این جزایر کدامند؟ یکی از این هدف‌ها، بورس زمین و املاک لوکس و مرکز تجاری و هتل‌های لوکس است. به گفته‌ سخنگوی مهندسان مشاور جزایر مصنوعی دبی و مدیر اجرایی جزیره العالم، بیش از چهار هزار ویلا و واحد تجاری پروژه نخل توسط شیخ‌های ثروتمند وساکنان متمول خارجی امارات و سایر کشورهای حوزه خلیج فارس خریداری شده‌اند. از میان واحدهای باقی مانده، ۲۵ درصد توسط ثروتمندان و سوداگران انگلیسی‌ خریداری شده و سایر واحدهای مسکونی و ویلاها هم به تصاحب افرادی از ۷۵ کشور درآمده‌اند.

طبق ارزیابی سرمایه گذاران و پیمانکاران، ساخت و فروش این جزایر نه تنها تجارت ورونق اقتصادی ومعاملات بانکی را به سرعت روانه این جزایر خواهد کرد، بلکه جاذبه‌های گردشگری ومصرف‌زدگی بیمارگونه را نیز به دنبال می‌آورد. هدف جزیره‌سازی به نکات برشمرده محدود نمی‌شود.

در کناراین اهداف اعلام شده، می‌توان یقین داشت که در همسایگی ایران و ادعای اعراب نسبت به سه جزیره ایرانی در نزدیکی تنگه هرمز نیز اهداف سیاسی و جغرافیائی وارضی وجود دارد.

عربستان و شیوخ کشورهای عربی، قصد تقویت استراتژیکی و حتا نظامی در خلیج فارس را دارند. ادامه ساخت جزایر مصنوعی در خلیج فارس امکان دارد در آینده تمامیت ارضی کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله ایران رابه خطر بیندازد. طبق تعریف‌های سیاسی، «آب‌های تحت حاکمیت» ۱۲ مایل و «آب‌های تحت صلاحیت» ۲۰۰ مایل از مرز خاکی هر کشور فاصله دارد. بدین ترتیب اگر کشورهای عربی با ساختن جزایر مصنوعی بر بخش خشکی کشور خود بیفزایند، هیچ بعید نیست که در سال‌های آینده بیشتر از آن‌چه حق واقعی‌شان است، طلب کنند. امری که منشا اختلافات سیاسی دیگر خواهد شد.

ساخت این جزایر مصنوعی عامل نابودکننده زیستگاه‌های طبیعی وزیست محیطی خلیج فارس است. نتیجه اقدام فاجعه بار امارات متحده عربی و قطر، تخریب اکوسیستم آب‌ها و آبزیان و گیاهان و برهم خوردن تعادل شکننده محیط طبیعی خواهد بود. فاجعه هم‌زمان با پایان ساخت نخستین جزیره نخل نمایان شد. برای ساختن جزیره نخل به طول ۱۴ و عرض ۸.۵ کیلومتر و مساحت ۸۰ کیلومتر مربع، از سال ۲۰۰۱ تاکنون ۶۵.۱ میلیارد متر مکعب ماسه و ۸۷ میلیون تن سنگ‌های صخره‌ای برای پی سازی مصرف شده است. همچنین برای جزایر جهان در ۴ کیلومتری ساحل دبی به طول ۹ کیلومتر و عرض ۶ کیلومتر با ارتفاع ۵۰ تا ۱۰۰ متر از سطح دریا، که لایروبی آن از سال ۲۰۰۴ آغاز شده است، میلیون‌ها مترمکعب سنگ و خاک استفاده شده است.

جزیره "جمیرا" با مساحت ۵ در ۵ کیلومتر با بیش از ۵۰ میلیون متر مکعب خاک‌ریزی که ساخت آن در سال ۲۰۰۱ آغاز شده ونیز جزیره "جبل‌علی" که ساخت آن در سال ۲۰۰۲ آغاز شد و ۵۰ درصد از "جمیرا" بزرگ‌تر است، حجم عظیمی از سنگ و خاک در دل دریای خلیج فارس ریخته واین اقدام خسارات زیست محیطی جبران ناپذیری ایجاد کرده است.

پرکردن خلیج فارس از سنگ و سیمان و بتن و آهن توسط قطر و امارات عربی به آسیب‌های گسترده منجر می‌شود. محیط زیست خلیج فارس محیطی محدود و بسته است و تنها راه ارتباطی آن با اقیانوس و آب‌های آزاد از طریق تنگه هرمز صورت می‌گیرد. در نتیجه هر نوع تغییر و تحولی در آن، بر اکوسیستم این منطقه به سرعت تاثیر خواهد گذاشت.

آلودگی‌های نفتی در خلیج فارس

بخش دیگری از ویرانگری‌ها در خلیج فارس ناشی از نفت و فعالیت نفتکش‌هاست.

کویت و عراق درزمان جنگ با خود، بالاترین نقش را در آلودگی خلیج فارس داشتند. بیش از ۱۰۰ هزار یورش هوایی و تعرض‌های پیاپی موشکی، زمینی و دریایی در مدت ۴۰ شبانه ‌روز بر سراسر خاک کویت و عراق با متوسط هر شبانه ‌روز ۲۵۰۰ پرواز، استفاده از اورانیوم در بمباران‌ها و بالاخره به آتش کشیدن ۷۳۴ حلقه چاه نفت کویت در سال۱۹۹۰، منجر به گسترش گازهای سمی و آلودگی‌های فسیلی گازکربنیک درزمین و هوا و آب‌های خلیج فارس شد.

طبق آمار ۵۷.۱ درصد آلودگی‌های نفتی خلیج فارس مربوط به حمل و نقل نفتکش‌ها و ۲۲.۴ درصد مربوط به بهره برداری از دریا می‌شود. این آمار در دیگر دریاهای جهان در بدترین وضع به ترتیب ۱۵.۴ و ۴.۴ درصد بوده است.

باید یادآوری کرد که تنها کشورعربستان و قطر به ترتیب با داشتن ۵۶ و ۴۵ نفتکش اقیانوس‌پیما و

سوء‌مدیریت نفتی، نقش خطرناکی در افزایش آلودگی‌های خلیج فارس بازی می‌کنند. این نفتکش‌های غول‌پیکر پس از تخلیه نفت در کشورمقصد، مقداری زیادی آب به عنوان "آب تعادل" یا "آب توازن" وارد مخزن نفت خالی شده می‌کنند تا نفتکش همواره در سطح دریا دارای تعادل باشد. اما این نفتکش‌ها پس ازرسیدن به کشورهای خود با تخلیه آب تعادل آلوده شده به دریا، موجب آلوده شدن آب خلیج می‌شوند.

این آبراه بزرگ نقشی حیاتی در اقتصاد جهان بازی می‌کند به نحوی که هم اکنون نزدیک ۹۰ درصد صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی توسط نفتکش‌های دنیا از خلیج فارس و تنگه هرمز انجام می‌گیرد. بر اساس آمار سازمان بنادر و دریانوردی سالیانه ۴۰ هزار شناور از خلیج فارس و تنگه هرمز عبور می‌کنند که به راحتی می‌توان خطرات ناشی از آن‌ را ارزیابی کرده و حجم آلودگی‌های نفتی را تخمین زد. روزانه ۱۳ میلیون بشکه نفت خام از خلیج فارس به کشورهای گوناگون صادر می‌شود و این رقم در سال به ۴ میلیارد و ۷۴۵ میلیون بشکه می‌رسد. درسال به خاطر نشت از کشتی‌ها ویا آب توازن، چند میلیون بشکه نفت درآب‌های خلیج فارس ریخته می‌شود. صنایع جهان به ویژه هند و ژاپن و اروپا و آمریکا از نفت خلیج فارس سیراب می‌شوند، ولی زیست‌بوم خلیج فارس وزندگی انسان‌های وابسته به آن آسیب می‌بیند.

کویت و عراق درزمان جنگ با خود، بالاترین نقش را در آلودگی خلیج فارس داشتند. بیش از ۱۰۰ هزار یورش هوایی و تعرض‌های پیاپی موشکی، زمینی و دریایی در مدت ۴۰ شبانه ‌روز بر سراسر خاک کویت و عراق با متوسط هر شبانه ‌روز ۲۵۰۰ پرواز، استفاده از اورانیوم در بمباران‌ها و بالاخره به آتش کشیدن ۷۳۴ حلقه چاه نفت کویت در سال۱۹۹۰، منجر به گسترش گازهای سمی و آلودگی‌های فسیلی گازکربنیک درزمین و هوا و آب‌های خلیج فارس شد.

حدود ۸/۵ میلیون بشکه نفت نیز در همان زمان در خلیج فارس به دلیل تلفات جنگی رها شد. در یک دوره طولانی پدیده باران اسیدی که از آتش و دود فرآورده‌های نفتی حاصل شده بود، منطقه خلیج فارس را به روزسیاه کشاند. چنان‌که سازمان جهانی هواشناسی وابسته به سازمان ملل اعلام کرد:«سوختن صدها چاه نفت کویت، روزانه نیم میلیون تن گازکربنیک، ۴۰ هزار تن اکسید گوگرد و ۳ هزار تن اکسید‌های ازت و مقادیر زیادی از عناصر آلوده کننده دیگر وارد هوای خلیج فارس کرده است.»

یک بررسی توسط دانشگاه اهواز در سال ۱۳۶۲ نشان داد که آبزیان خلیج ‌فارس بطور وسیع بخاطر میزان آلودگی آب‌های آن در هنگام جنگ عراق با ایران از بین رفتند به نحوی که میزان کادمیوم هزار برابر، کبالت سیصد برابر، روی سیصد برابر، سرب حدود بیست‌هزار برابر و نیکل هزار برابر آب دریاهای پاک برآورد شده بود.

یک کارشناس ارشد شیلات استان بوشهر در تاریخ ۲۵/۲/۱۳۸۸ در گفتگو با مهر می‌گوید: کشورهای حاشیه خلیج و همچنین ایران از خلیج فارس طی سال‌های اخیر به عنوان مدفن آلاینده‌ها، مخصوصا آلاینده‌های نفتی استفاده کرده‌اند. منطقه خلیج فارس و دریای عمان بر اساس آخرین آمار ارائه شده در گزارش‌های جهانی بر اثر ورود آلاینده‌ها از کشتی‌‌های نفتی و تجاری، آلاینده‌های جنگی و فاضلاب‌ها یکی از آلوده‌‌ترین مناطق دریایی جهان است. در حال حاضر نزدیک ۷۰ سکوی نفتی در خلیج فارس فعال هستند که سهم قابل توجهی در آلودگی خلیج فارس دارند.

منابع نفتی که منبع اصلی درآمد دولت‌های منطقه و اهرم اصلی تحکیم دیکتاتوری‌های اسلامی و ثروت‌های شرکت‌های بزرگ نفتی هستند، عامل اصلی تخریب محیط زیست و افزایش بیماری انسان‌ها و مرگ جانوران و ماهیان و ویرانی اکوسیستم خلیج فارس نیز به حساب می‌آیند.

آلودگی‌های صنعتی در آب‌های خلیج فارس

از دیگر منابع آلوده ‌کننده خلیج فارس می‌توان به رودخانه‌های استان بوشهر ونیز زمین‌های کشاورزی اطراف رودخانه‌ها، پساب صنعتی کارخانجات، پالایشگاه‌ها وکارخانه‌های پتروشیمی‌، نشت وسیع خطوط کهنه نفتی، تخلیه آب شستشوی کشتی‌ها به داخل دریا اشاره کرد.

عربستان و قطر با داشتن ۵۶ و ۴۵ نفتکش اقیانوس‌پیما وسوء‌مدیریت نفتی، نقش خطرناکی در افزایش آلودگی‌های خلیج فارس بازی می‌کنند. این نفتکش‌های غول‌پیکر پس از تخلیه نفت در کشورمقصد، مقداری زیادی آب به عنوان "آب تعادل" یا "آب توازن" وارد مخزن نفت خالی شده می‌کنند تا نفتکش همواره در سطح دریا دارای تعادل باشد. این نفتکش‌ها پس ازرسیدن به کشورهای خود با تخلیه آب تعادل آلوده شده به دریا، موجب آلوده شدن آب خلیج می‌شوند.

بیش از ۱۵۰ کارخانه صنعتی و تعداد زیادی پالایشگاه، کارخانه‌های سیمان، کارخانه‌های آب شیرین‌کن و غیره در کرانه‌های خلیج فارس و کشتی‌های صیادی، تجاری، جنگی و نفتکش ودریک سخن تمام کشورهای منطقه با سوء‌مدیریت خود خلیج فارس را مورد تعرض قرارداده‌اند. دستگاه‌های دولتی ایران نیز در تخریب فعال هستند. از جمله اقدامات ویرانگرانه سازمان‌های دولتی، ریختن مازوت در خلیج فارس است.

پيمانکاری که مسئوليت شستشوی مخازن شرکت توانير را دارد، هربار با ۵۰ تن گازوئیل مخزن‌های شرکت توانیر را می‌شوید ومواد حاصل از شسشتوی مخازن سوخت سنگين (مازوت) را همراه با گازوئيل روانه دريا می‌کند. امروز به خاطر تکراراین اقدام‌ها، بخشی ازافکار عمومی ورسانه‌ها به این واقعه آگاه شده و به آن اعتراض کرده‌اند. چندی پیش مسئول آلودگی دريايی اداره کل بنادر کشتيرانی استان هرمزگان، به خبرگزاری ميراث فرهنگی گفت:«آلودگی نفتی که در سواحل خليج فارس ايجاد شده سهوی نبوده بلكه کاملا عمدی ايجاد شده است.»

اودرباره وسعت و مقدار یکی از آلودگی‌های سواحل خليج فارس گفت:« برآورد ما حدود يکصد تن مواد است که حدود ۸ کيلومتر از ساحل را به عرض متوسط يک متر آلوده کرده است. ما احتمال می‌دهيم که آلودگی‌های ناشناخته‌ای هم که قبلا در اين منطقه انجام می‌شد و فکر می‌کرديم ناشی از

کشتی‌هاست، از شرکت توانير يا پيمانکارانی باشد که برای آن کار می‌کنند.» مديرکل سازمان حفاظت محيط زيست استان هرمزگان در همین باره گفت: «در منطقه‌ای به مساحت ۸۰ هکتار آلودگی شديد ايجاد شده که سواحل غرب بندرعباس را در بر گرفته است. اين اتفاق بر اثر سهل‌انگاری پيمانكار مورد قرارداد شركت توانير در بندرعباس صورت گرفته که لجن‌های نفتی باقی‌مانده در مخازن ذخيره نفت كوره در محوطه توانير را به دريا تخليه کرد.»

این گفته نشان می‌دهد که چنین رفتارهایی اشتباهی وناآگاهانه نیست، بلکه اقدامی سیستماتیک و مجرمانه از جانب صاحبان صنایع و همراهی مسئولان دولتی با آنهاست. بیاد داشته باشیم که سه سال پیش تاسیسات توانیر بندرعباس ۱۰۰ هزار لیتر روغن آسکارول را که روغنی بسیار غلیظ‌ است و برای روان کار کردن چرخ دنده‌ ژنراتورهای نیروگاه به کار می‌رود، شبانه به خلیج‌ فارس ریخت.

نمونه دیگرآسیب‌رسانی، فعالیت زیان‌آور نهادهای شهری و دولتی ایران است. هر نیروگاه تولید برق زیر نظر وزارت نیرو، به طور متوسط ۱۷۵ هزار متر مکعب در ساعت پساب از طریق پالایشگاه به سمت دریا تخلیه می‌کند. پساب‌های شهری که اغلب فاقد سیستم جمع‌آوری و انتقال تصفیه فاضلاب شهری هستند، روزانه ۷۰ هزار متر مکعب آلودگی وارد خلیج فارس می‌کنند. تا یکسال پیش، تعداد ۱۲ کانال، فاضلاب بوشهر را به دریا هدایت می‌کرد، شهری که در خاک خود مخازن نفت دارد و دارای یک نیروگاه اتمی است، کانال کشی فاضلاب ندارد و وزارت نیرو برای حل این معضل، بهترین و کم هزینه‌ترین راه را رها کردن فاضلاب‌ها در داخل خلیج فارس می‌داند.

بالاخره صیادان جنوبی نیزکه از خلیج فارس زندگی خودرا می‌گذرانند، بدون توجه به آلودگی مواد نفتی؛ روغن موتور و مواد نفتی کشتی‌ها و قایق‌های موتوری را به دریا می‌ریزند. گویی همه مسابقه گذاشته‌اند تا خلیج فارس را به کثافت بکشانند. از امیرنشین امارات و قطر تا وزارت نیروی جمهوری اسلامی، از ثروتمندان عرب و شرکت‌های بساز و بفروش چند ملیتی تا شهرداری وشرکت‌ها و شهروند ایرانی، از ارتش آمریکا تا کشتی‌های نفتکش بین‌المللی، همه به تخریب اکولوژی خلیج فارس مشغولند.

این واقعیت تلخ نتیجه عوامل گوناگونی است ، از یکسو فقدان مدیریت درست شرکت‌های مختلف و قراردادهای ناروشن آنها ونبود پایش و کنترل فعالیت‌های صنعتی‌شان و از سوی دیگر شرکت‌های دولتی و مدیران آنها که فاقد حساسیت و فرهنگ زیست محیطی بوده و بطور دائم زمین و آب خلیج فارس رامورد تخریب اکولوژیکی قرارمی‌دهند.

نتایج مرگباربرای طبیعت و انسان

تاریخ جنگ و نفت و صنعت ودولت در خلیج فارس و پیرامون آن، تاریخ گسترش آلودگی‌هاست. فلزاتی مانند کادمیوم، جیوه، مس، سرب و روی در مدت ۹۶ ساعت اثرمخرب خود را می‌بخشند و تخم و لارو ماهی‌ها را از بین می‌برند. آلودگی‌ها بر روی پلانگتون‌ها (جانوران و گیاهان ذره‌بینی) که در تغذیه ماهی‌ها نقش اول را دارند نیز اثر نابود کننده برجای می‌گذارند.

از دیگر منابع آلوده ‌کننده خلیج فارس می‌توان به رودخانه‌های استان بوشهر ونیز زمین‌های کشاورزی اطراف رودخانه‌ها، پساب صنعتی کارخانجات، پالایشگاه‌ها وکارخانه‌های پتروشیمی‌، نشت وسیع خطوط کهنه نفتی، تخلیه آب شستشوی کشتی‌ها به داخل دریا اشاره کرد. بیش از ۱۵۰ کارخانه صنعتی و تعداد زیادی پالایشگاه، کارخانه‌های سیمان، کارخانه‌های آب شیرین‌کن و غیره در کرانه‌های خلیج فارس و کشتی‌های صیادی، تجاری، جنگی و نفتکش ودریک سخن تمام کشورهای منطقه با سوء‌مدیریت خود خلیج فارس را مورد تعرض قرارداده‌اند. دستگاه‌های دولتی ایران نیز در تخریب فعال هستند. از جمله اقدامات ویرانگرانه سازمان‌های دولتی، ریختن مازوت در خلیج فارس است.

گسترش تدریجی آلودگی‌های خلیج فارس، آثار زیانباری مانند مرگ و میر آبزیان را به همراه داشته است. طی سالیان اخیر مهاجرت آبزیان به خارج از منطقه، تغییرات در تنوع زیستی و کاهش تنوع زیستی و تغییر رفتار موجودات در محیط زیست منطقه از جمله آثار ناشی از آلودگی خلیج فارس بوده است. در حال حاضر طبق آمارها میزان صید در خلیج فارس بسیار کاهش یافته است به گونه‌ای که ماهی‌های گونه تن و ماهی‌های تهاجی و گوشتی در خلیج فارس کاهش غیرقابل تصوری داشته‌اند.

زمانی که در دریا خاک ریخته شود، تمام موجودات بسترزی درمحل خاکریزی کشته می‌شوند. این عملیات کدورت آب را تا شعاع چندصد متری بالا می‌برد و منجر به از بین رفتن مرجان‌ها، نکتون‌ها و برخی دیگر از آبزیان دریایی می‌شود که به کدورت آب حساس هستند. به علاوه نرم‌تنان که با فیلتر کردن آب زندگی می‌کنند، به دلیل به‌هم خوردن اکوسیستم و نبود اکسیژن از بین می‌روند. از یاد نبریم ایجاد جزیره با خاک‌ریزی در دریا و ساختار بتنی، مسیر و الگوی جریان آب را تغییر می‌دهد. بدین ترتیب مبادله طبیعی آب به خوبی صورت نمی‌گیرد و مواد غذایی آبزیان تأمین نمی‌‌شود.

پدیده "کشند قرمز" حاصل آلودگی‌های خلیج فارس است. بسیاری از کارشناسان شیلاتی و محیط زیست استان بوشهر تاکید دارند که این پدیده که باعث از بین رفتن بخش اعظم جانداران دریایی به ویژه ماهیان و مرجان‌ها شده، حاصل آلودگی‌های خلیج فارس و به ویژه آلودگی‌های نفتی بوده است. این کارشناسان همچنین معتقدند به لحاظ آلایندگی‌های فراوان، دریای خلیج فارس ۴۶ برابر از دیگر دریاهای جهان آلوده‌تر است.

دکتر اسماعیل کهرم، استاد دانشگاه محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامی به "خبرآنلاین" می‌گوید: «آلودگی‌های ناشی از رهاسازی پسماندهای صنعتی و کشاورزی بدون خنثی ‌سازی‌ مواد خطرناک آن، فاجعه‌ای انسانی را به ‌وجود خواهد آورد؛ در واقع با این روند چرنوبیلی تازه در کشور به وقوع می‌پیوندد.» این متخصص محیط زیست می‌افزاید: «شخصا در ماهشهر شاهد بوده‌ام که گوشت ماهی‌های آنجا طعم نفت می‌دهد، در عسلویه و نخل تقی در استان بوشهر کسی ماهی را به علت طعم بد آن نمی‌خورد. فکر نکنیم حوادث ناگوار فقط برای ماهیان و جانوران دریا اتفاق می‌افتد. زمانی که عناصر و موادسمی و خطرناک مانند نیترات‌ها، فسفات‌ها و جیوه در اثر ورود پساب‌های کشاورزی و صنعتی به دریا سرازیر می‌شود و ماهیان از این آب تغذیه می‌کنند مواد سمی در بدن این موجودات انباشته شده و عوارض ناشی از تغذیه انسان از این ماهیان مانند بروز سرطان و تولد نوزادان ناقص‌الخلقه گریبانگیر ما خواهد شد.»

زمانی که در دریا خاک ریخته شود، تمام موجودات بسترزی درمحل خاکریزی کشته می‌شوند. این عملیات کدورت آب را تا شعاع چندصد متری بالا می‌برد و منجر به از بین رفتن مرجان‌ها، نکتون‌ها و برخی دیگر از آبزیان دریایی می‌شود که به کدورت آب حساس هستند. به علاوه نرم‌تنان که با فیلتر کردن آب زندگی می‌کنند، به دلیل به‌هم خوردن اکوسیستم و نبود اکسیژن از بین می‌روند. از یاد نبریم ایجاد جزیره با خاک‌ریزی در دریا و ساختار بتنی، مسیر و الگوی جریان آب را تغییر می‌دهد. بدین ترتیب مبادله طبیعی آب به خوبی صورت نمی‌گیرد و مواد غذایی آبزیان تأمین نمی‌‌شود.

تخریب زیست‌بوم به معنای مرگ زندگی است و مواد نفتی و مشتقات آن یکی از عوامل سرطان‌زا هستند. تجربه نشان می‌دهد که کارگران بیمار پالایشگاه‌ها و بنگاه‌های شیمیائی اغلب دستخوش سرطان پوست، ریه، مجاری ادار وغیره بوده‌اند. بخشی ازهیدروکربورها از طریق مواد غذائی مانند گیاهان و مواد گوشتی و ماهیان وارد بدن انسان شده و به مرور به بیماری‌های سرطان‌زا منجرمی شوند.

چرخه زیست ماهی‌ها در اثر مواد نفتی تغییر یافته و پروتئین پلاسمای آنها عوض می‌شود. ماهی‌ها در این موقعیت، مقاومت خودرا از دست داده و دچار لرزش بدن و اختلال متابولیسم و استرس می‌شوند. به طور مسلم مشتقات نفتی نه تنها زندگی انسانی، بلکه زندگی گیاهی و جانوری در دریا‌ها رابا زیان بسیار مواجه ساخته و منجر به بیماری و مرگ پرندگان ولاک‌پشت‌ها می‌شود.

براساس آمار رسمی از سال ۸۳ تاکنون جسد بیش از پانصد دلفین قلمرو آبی ایران در خلیج فارس به خشکی افتاده است. دلفین‌ها پستاندار آبی هستند ومانند انسان‌ها با شش تنفس می‌کنند و برخلاف ماهی‌ها باید روی آب بیایند تا نفس بکشند. اگر سطح آب آلوده به نفت باشد، نفت به راحتی از راه دهان، پوست و سوراخ تنفسی دلفین‌ها جذب بدن آنها می‌شود. وجود كشتی‌های نفتکش، نشت نفت از سكوهای نفتی و نیز آلودگی ناشی از تاسیسات نفتی ساحلی، عامل مرگ دلفین‌های خلیج فارس است.

طبق برآوردها، از ذخائر ماهیان غضروفی حدود دو سوم آنها در قسمت شمال، و سه چهارم دیگر در قسمت جنوبی این دریا از بین رفته است. حتی در مورد ماهی آزاد این کاهش بسیار شدید بوده چنان‌که تنها یک‌دهم ذخیره آن باقیمانده است. واقعیت اینست‌ که آب‌های خلیج فارس بیش از بیش به مواد نفتی وفلزات سنگین آلوده بوده و محیط زیست دریائی و زنجیره تغذیه مربوط به آن هم بیش از گذشته مسموم شده است. این حقایق را دولت اسلامی پنهان می‌کند و می‌کوشد خطرات برملا شده را نیز

بی‌اهمیت جلوه دهد.

چاره کار در کجاست، مسئله یک فاجعه است

یکم: سازمان‌دهی اقدامی جهانی علیه تخریب خلیج فارس در پروژه‌های جزیره‌سازی قطر و امارات یک ضرورت است. چنین اقدامی وظیفه سازمان ملل و یونسکو است. امروز قطر در غرب از جمله فرانسه به سرمایه‌گذاری هنگفت در زمینه فوتبال و ساختمان‌سازی و طرح‌های اقتصادی دست زده و به‌طور مسلم این امر راهی برای ساکت نگاه‌داشتن محافل سیاسی و رسانه‌ای در غرب است.

سازمان‌دهی اقدامی جهانی علیه تخریب خلیج فارس در پروژه‌های جزیره‌سازی قطر و امارات یک ضرورت است. چنین اقدامی وظیفه سازمان ملل و یونسکو است. امروز قطر در غرب از جمله فرانسه به سرمایه‌گذاری هنگفت در زمینه فوتبال و ساختمان‌سازی و طرح‌های اقتصادی دست زده و به‌طور مسلم این امر راهی برای ساکت نگاه‌داشتن محافل سیاسی و رسانه‌ای در غرب است.

پول نفت و نیاز غرب به سرمایه‌ شیخ‌ها و سعودی‌ها هموارکننده تجاوزات اکولوژیکی و سیاسی آنان است. در شرایط انزوای جمهوری اسلامی، کشورهای عربی به تاخت وتاز در منطقه مشغول هستند واز ضعف حاکمان ایران بهره برداری می‌کنند. دولت ایران نیز اعتراضی به ساخت جزایر مصنوعی توسط این کشورها نمی‌کند و تنها به فکر بمب اتم و غارت منابع مردم و سرکوب آزادی‌خواهان است. سیاستمداران حاکم قبل از هرچیز به منافع سیاسی هیات حاکمه توجه دارند و برای آنها میراث طبیعی و فرهنگی و زیست محیطی و سلامتی ایرانیان فاقد اهمیت است.

دیپلمات‌های ایرانی با اتکاء به قوانین بین‌المللی در زمینه محیط زیست دریاها می‌توانستند به مراجع قانونی بین‌المللی شکایت کرده واز گسترش آسیب‌ها جلوگیری نمایند. طبق کنوانسیون حفاظت از محیط زیست خلیج فارس و دریای عمان، تمام پروژه‌های بزرگ عمرانی در خلیج فارس باید از نظر زیست محیطی ارزیابی شده و در صورت بی‌خطر بودن اجرا شوند. ماده ۱۲۳ کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل درخصوص حقوق دریاها و دریاهای بسته یا نیمه بسته (خلیج‌ فارس)‌، بر این اصل استوار است که دولت‌های ساحلی باید در امور گوناگون مربوط به بهره‌برداری از حقوق و انجام تکالیف خود با یکدیگر همکاری کنند. در چنین وضعی، نهادها، انجمن‌ها، سازمان‌ها، شخصیت‌ها، رسانه‌ها، طرفداران محیط زیست ومنافع ملی ایران باید تلاش کنند و سکوت و مماشات در این زمینه را به چالش بکشند.

دوم: تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که نفت نه عامل مدرن‌سازی و دمکراتیک کردن یک کشور بلکه عامل بازدارنده دربرابر ترقی جامعه و موجب فربه شدن مستبدان واقتصاد دلالی بوده است. نفت و کشتی‌های نفتی خلیج فارس برای تمام رژیم‌های پیرامون آن و شرکت‌های بین‌المللی نفتی وسیله ثروت‌اندوزی و مسابقه برای قدرت سیاسی و رقابت‌طلبی بوده و در مقابل برای آب و آب‌زیان وجانوران و گیاهان وانسان‌ها عامل ویرانگری. این همه سرمایه‌‌گذاری برای استخراج و صادرات نفت صورت می‌گیرد ولی برای امنیت زیست محیطی و برقراری نهادهای مدیریتی آب‌ها و سیستم‌های کنترل و پایش خطرات نفتی و آلودگی‌های صنعتی، کاری نمی‌شود. این امر نیازمند همکاری همه کشورهای مجاور خلیج فارس و سازمان‌های جهانی است. بحران سیاسی میان رژیم‌ها و فقدان همزیستی مسالمت‌آمیز در این منطقه، اجازه همکاری اکولوژیکی به آنها را نمی‌دهد. تنها در سایه صلح می‌توان کاری برای حفظ محیط زیست انجام داد.

سوم: بسیاری از نهاد‌ها و سازمان‌های دولتی ایران فاقد دانش در مدیریت محیط زیست هستند و خود به خرابکاری در این عرصه مشغولند. وزارت نیرو، تکنوکرات‌ها و مسئولان ادارات دولتی به خاطر فساد اخلاقی و نبود شایستگی‌های حرفه‌ای و نبود الگوهای زیست محیطی در مدیریت، به عوامل آسیب‌زننده تبدیل شده‌اند. عناصر دلسوز و آگاه به مسائل اکولوژیکی در این سازمان‌ها نیز به بازی گرفته نمی‌شوند و تعیین مسیر با بینش عقب مانده ایدئولوژیکی و منافع شخصی مسئولان است. درچنین شرایطی نهادها و انجمن‌های مستقل می‌توانند با تلاش مستمر خود به سیستم حکومتی فشار آورده و نهادهای جهانی را مورد خطاب قراردهند. اینان با تلاش و همکاری مشترک و همچنین با همراهی کارشناسان محیط زیست در ایران و خارج کشور، می‌توانند کاری ارزنده انجام دهند.

چهارم: آسیب دیدن خلیج فارس در عین حال نتیجه بی‌فرهنگی و ناآگاهی شهروندان در زمینه محیط زیست است. امروز به ازای هر هزار نفر که به دیدن دلفین‌های خلیج فارس می‌روند، یک دلفین به خاطر گیرکردن به پره قایق‌های حامل گردشگران کشته می‌شود. بسیاری از گردشگران زباله‌های خود را کنار دریا رها کرده و آلودگی‌ها را تشدید می‌کنند. فقدان آموزش و تربیت و فرهنگ پیشرو زیست محیطی و وجود روحیه مصرفی، شهروندان را به خرابکار طبیعت تبدیل می‌کند. مبارزه برای گسترش فرهنگ زیست محیطی و نشان دادن رابطه ارگانیک بین انسان و طبیعت یک وظیفه تاریخی است. باید آگاه بود وآگاه کرد که آلودگی خلیج فارس، فاجعه انسانی به بار خواهد آورد.

*جلال ایجادی

استاد دانشگاه و کارشناس محیط زیست

دوستان و دشمنان محوطه‌های میراث جهانی

Sun, 15 Jul 2012 23:31:00 +0000

چالش‌های مهم برای حفاظت از محوطه‌های فرهنگی

بیژن روحانی

بیژن روحانی - چه چیز آینده محوطه‌های میراث جهانی را بیشتر از عوامل دیگر تهدید می‌کند؟ آیا شناسایی و قرار دادن نام این آثار در فهرست «میراث در خطر» می‌تواند به‌خوبی معرف عوامل تهدیدکننده‌ها آن‌ها باشد و یا آن‌که توانسته‌ است راه‌ حلی برای حفظ و نجات این محوطه‌ها پیدا کند؟

منتقدان عملکرد سازمان یونسکو معتقدند این سازمان بیشتر توانش را صرف شناسایی دشمنان محوطه‌های فرهنگی کرده است، به جای آن‌که به دنبال دوستان و یا راه‌کارهای نجات‌بخش باشد.

نشریه اکونومیست در تازه‌ترین شماره خود به تاریخ دوازدهم ژوئيه، به بررسی این نکته پرداخته و نقش یونسکو، دولت‌ها و همچنین سازمان‌های غیر دولتی و محلی را مورد بررسی قرار داده است.

در آخرین نشست کمیته میراث جهانی که امسال در شهر سن پترزبورگ برگزار شد علاوه بر اضافه شدن ۲۶ نام جدید به فهرست میراث جهانی، چند اثر هم در فهرست میراث در خطر قرار گرفتند. بندر تاریخی لیورپول در انگلستان به دلیل ساخت و سازهای صنعتی در اطراف آن، بناهای تاریخی در کشور مالی به دلیل تخریب آ‌ن‌ها توسط گروه‌های مسلح، چند محوطه در پاناما باز هم به دلیل توسعه صنعتی و همچنین کلیسای زادگاه مسیح در بیت لحم به دلیل عدم توافق رهبران مذهبی فرقه‌های مختلف مسیحیت بر سر چگونگی مرمت و نگهداری از آن.

محوطه ماچوپیچو در پرو

با این‌حال هیچ‌کس حتی در پاریس، در مرکز سازمان یونسکو نیز فکر نمی‌کند که این‌ها تصویرگر تمام عوامل پیچیده‌ای است که حیات محوطه‌های فرهنگی را در سرتاسر جهان به خطر می‌اندازد. مقاله اکونومیست می‌گوید عوامل اصلی هرچه که هستند، کارمندان معدود یونسکو نتوانسته‌اند برای خنثی کردن‌شان اقدام مؤثری انجام دهد. موفقیت یا شکست برنامه‌های حفاظتی در حقیقت وابسته به رفتار میلیون‌ها نفر انسانی است که در مجاورت این محوطه‌ها در سرتاسر جهان زندگی می‌کنند.

به نوشته‌ اکونومیست، یونسکو به عنوان مثال نمی‌تواند بر گروه‌های مسلح که آثار تاریخی را تخریب می‌کنند فراتر از تأثیر اخلاقی تأثیر دیگری بر جای بگذارد. اما پرسش مهم آن است که آیا این سازمان با فهرست میراث جهانی‌اش که برای بسیاری از کشورها اعتبار به همراه می‌آورد، توانسته است پیام درستی بفرستد و یا شرکای مناسبی برای حفاظت از محوطه‌های در خطر بیابد؟

در بسیاری از کشورهای فقیر که دارای محوطه‌های مهم میراث جهانی هستند، انفجار جمعیت و همچنین افزایش میزان گردشگر که با ضعف مدیریت ترکیب شده تهدیدهای فراوانی را برای این محوطه‌‌ها تولید کرده است. معبد آنگکور در کامبوج و معبد ماچوپیچو مربوط به تمدن اینکاها در پرو، جزو مثال‌های مهمی هستند برای نشان این موضوع که چگونه سیل گردشگران می‌تواند برای محوطه‌های فرهنگی و تاریخی زیان‌آور نیز باشد. در حقیقت گاهی اوقات یونسکو و سازمان‌های دیگر با شناسایی و ثبت این محوطه‌ها، و متمرکز کردن تبلیغ روی آن‌ها، در کار حفاظت اخلال به‌وجود می‌آورند. در حالی‌که سیل گردشگران به جای سرازیر شدن به یک نقطه، می‌بایست در سرتاسر یک کشور به نحو مناسبی پخش شود.

حفاظت از محوطه‌های تاریخی و فرهنگی در کشورهای فقیر و کشورهای در حال توسعه به هیچ‌وجه کار راحتی نیست. به ‌گفته‌ وینسنت مایکل، رییس «صندوق میراث جهانی» که یک سازمان غیر انتفاعی در آمریکاست، برای این‌کار باید بین عمل، دیپلماسی محلی و تدابیر بلندمدت تعادل ظریفی به وجود آورد. او به نشریه اکونومیست گفته است حتی در کشورهایی که مدیریت در آن‌ها نیز به‌درستی عمل می‌کند، چه کشورهای دموکراتیک و چه استبدادی، اگر مردم محلی نفعی در حفاظت از این محوطه‌‌ها نبینند و از آن عاقلانه استفاده نکنند، تمام راهکارها به شکست می‌انجامد. اگر میراث فرهنگی به عنوان یک مانع دست و پاگیر برای پول درآوردن نگریسته شود و یا این‌که بر عکس، به عنوان چیزی که باید در کوتاه مدت به سرعت بیشترین نفع را از آن برد در نظر گرفته شود، آن‌گاه تدابیر حفاظتی باز هم شکست می‌خورند.

شهر ممنوع در پکن

صندوق میراث جهانی در برخی محوطه‌ها استراتژی‌های حفاظتی و توسعه محلی را به‌طور هم‌زمان به‌کار برده است؛ از جمله در منطقه کاتال هویوک در ترکیه که یک محوطه‌ نوسنگی است و امسال در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز قرار گرفت. به‌تازگی مدیرکل یونسکو نیز در سخنرانی خود از ارتباط میان میراث فرهنگی و توسعه اقتصادی سخن گفته است که می‌تواند نشان‌دهنده تغییرات مهمی در دیدگاه این سازمان باشد.

اما مشکل اصلی سازمان یونسکو، به گفته‌ وینسنت مایکل، آن است که این سازمان به طور عمده ترجیح می‌دهد با دولت‌ها کار ‌کند و با این پندار سرخوش است که دولت‌ها خیلی مراقب شهروندان و همچنین میراث فرهنگی آن‌ها هستند. اگر این افسانه حقیقت داشت آن وقت کافی بود به دولت‌ها گفته شود که با وضع قوانین مناسب و اجرای آن‌ها تمام مشکلات را حل کنند. اما واقعیت، به نوشته‌ نشریه‌ اکونومیست، آن است که در بسیاری از محوطه‌های تاریخی که در خطر قرار دارند، دولت‌ها یا هیچ عملی انجام نمی‌دهند یا اگر هم انجام دهند به سود یک اقلیت ناچیز است. در بسیاری از این محوطه‌ها، بازیگران اصلی غیر دولتی‌ها هستند: جنگ‌سالاران، شرکت‌های خصوصی و یا رهبران مذهبی.

یکی دیگر از چالش‌های مهم برای حفاظت از محوطه‌های فرهنگی این است که بیشتر دستگاه‌های دولتی و ملی در کشورها، اعم از سازمان‌های میراث فرهنگی و یا وزارتخانه‌های فرهنگ، معمولاً هیچ نگاهی به مسائل مربوط به توسعه، از قبیل حمل و نقل و گسترش راه‌ها یا مسائل بهداشتی در اطراف محوطه‌های تاریخی و فرهنگی ندارند. این عدم در نظر گرفتن مسائل مربوط به توسعه در خیلی جاها از جمله در محوطه‌ ماچوپیچو در پرو، مشکلات فراوانی را به‌وجود آورده است. در این‌گونه موارد سازمان یونسکو با موضع‌گیری به نفع مسائل حفاظتی به صدور بیانیه‌های سرزنش‌آمیز بسنده می‌کند. اما لازم است که این سازمان بر رویگردانی خود از کار کردن با بخش خصوصی غلبه کند.

در بعضی موارد نشانه‌ تغییرات در طرز تفکر این سازمان دیده شده است. مثلاً به‌تازگی و به‌عنوان بخشی از تلاش یونسکو برای متوقف کردن قاچاق عتیقه، مدیرکل این سازمان، ایرینا بوکوا، مذاکره با حراجی‌های تجاری و خصوصی را آغاز کرده است. اکونومیست مطالب خود را با این توصیه به یونسکو به پایان می‌رساند که این سازمان باید مذاکره با بخش‌های دیگر از جمله تورگردانان و یا حتی صنایع و فعالیت‌های آسیب‌رسان به میراث فرهنگی از جمله راه‌سازان و شرکت‌های معدن‌کاوی را در دستور کار خود قرار دهد.

عکس نخست: معبد آنگکور در کامبوج

در همین زمینه:
::بیژن روحانی در رادیو زمانه::

ثبت برج گنبد قابوس و مسجد جامع اصفهان در فهرست میراث جهانی یونسکو

Maryam — Sat, 30 Jun 2012 09:51:19 +0000

برج گنبد قابوس و مسجد جامع اصفهان امروز، شنبه دهم تیرماه به عنوان چهاردهمین و پانزدهمین اثرهای ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. سی و ششمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو دقائقی پیش در شهر سن پترزبورگ روسیه برج گنبد قاموس استان گلستان را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. ساعاتی پیش نیز یونسکو با بررسی پرونده مسجد جامع اصفهان این اثر تاریخی را به عنوان یکی از آثار منحصر به فرد در فهرست میراث جهانی به ثبت رسانده بود.

به گزارش رادیو زمانه،محمد حسن طالبیان، رئیس بنیاد پارسه و پاسارگاد و مدیر پرونده‌های ثبت میراث جهانی‌، در این اجلاس گزارشی را درباره ثبت مسجد جامع اصفهان، ارائه کرد.

ایران امسال دو پرونده‌ی مسجد جامع اصفهان و برج گنبد قابوس در استان گلستان را به کمیته میراث جهانی یونسکو ارائه کرده است. با ثبت گنبد قابوس در این فهرست، تعداد آثار ثبت جهانی ایران به پانزده اثر رسید.

مسجد جامع اصفهان دارای لایه‌های تاریخی متفاوتی است، و نشان‌دهنده سیر تحول معماری ایرانی است. بخش‌های فراوانی از این مسجد مربوط به دوران سلجوقی است اما تغییرات و تعمیرات فراوانی نیز در دوره‌های بعدی در آن رخ داده است.

گنبد قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در استان گلستان واقع در شمال شرقی ایران قرار دارد و سبک معماری آن به شیوه رازی است. این بنا که یکی از بلندترین بناهای آجری جهان است که در سال ۳۹۷ هجری قمری برابر با ۳۷۵ هجری خورشیدی و در زمان سلطنت شمس المعالی قابوس بن وشمگیر ساخته شده است.

ایران امسال دو پرونده‌ی مسجد جامع اصفهان و برج گنبد قابوس در استان گلستان را به کمیته میراث جهانی یونسکو ارائه کرده است. با ثبت گنبد قابوس در این فهرست، تعداد آثار ثبت جهانی ایران به پانزده اثر خواهد رسید

ایران در سال ۱۹۷۹ میلادی(۱۳۵۸ خورشیدی) توانست سه اثر تخت جمشید، میدان نقش جهان اصفهان و معبد چغازنبیل، را به‌طور هم‌زمان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند. اما پس از آن به دلایل مختلف از جمله وقوع جنگ، دچار یک وقفه بسیار طولانی شد. از سال ۲۰۰۳ دوباره روند ارسال پرونده‌‌ی آثار تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی ایران به کمیته میراث جهانی یونسکو آغاز شد و پس از آن ایران هر سال یک یا دو پرونده را به این نشست ارائه کرد. به جز سال ۲۰۰۷ که ایران در ثبت اثر ارائه شده‌اش موفق نبود، بقیه سال‌ها توانست با موفقیت پرونده‌های ارائه شده را ثبت کند.

خیز جدید ایران برای ثبت آثارش در یونسکو

Mon, 25 Jun 2012 07:00:16 +0000

آیا ثبت آثار در فهرست میراث جهانی، انتهای کار است؟

بیژن روحانی

بیژن روحانی - کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو سی و ششمین نشست خود را از روز یکشنبه، ۲۴ ژوئن، برابر با چهارم تیرماه در شهر سن پترزبورگ روسیه آغاز کرد. در این نشست که تا روز ششم ماه ژوئيه ادامه خواهد داشت پرونده ۳۳ محوطه برای ثبت در فهرست میراث فرهنگی و طبیعی جهان بررسی می‌شود.

ایران نیز دو پرونده‌ مسجد جامع اصفهان و گنبد قابوس دراستان گلستان را به کمیته میراث جهانی ارسال کرده و امیدوار است بتواند با ثبت این دو اثر جدید تعداد محوطه‌های میراث جهانی خود را افزایش دهد. در حال حاضر ایران ۱۳ پرونده در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسانده است که برخی از آن‌ها مانند پرونده باغ‌های ایرانی یا پرونده‌ کلیساهای ارامنه، خود شامل چندین اثر است.

امسال از میان ۳۳ پرونده‌ای که کشورهای مختلف به کمیته میراث جهانی ارسال کرده‌اند، پنج پرونده مربوط به آثار طبیعی، ۲۶ پرونده مربوط به آثار فرهنگی و دو پرونده هم مربوط به آثاری است که به طور مشترک دارای ارزش‌های منحصر به فرد طبیعی و فرهنگی هستند.

چهل‌سالگی یک معاهده‌ فرهنگی

امسال همچنین چهلمین سالگرد تصویب معاهده ۱۹۷۲ یونسکو در مورد حفاظت از میراث جهانی است. فهرستی که هم اکنون آثار طبیعی و فرهنگی جهان در آن ثبت می‌شوند، در حقیقت فهرستی است که ایجاد آن توسط این معاهده پیش‌بینی شده است. کشورهای عضو این معاهده می‌توانند هر سال پرونده‌ آثار ارزشمند خود را برای ثبت به کمیته میراث جهانی ارسال کنند. این کمیته سالی یک‌بار در یکی از شهرهای جهان تشکیل جلسه می‌دهد و به بررسی پرونده‌های جدید و همچنین آثاری که قبلاً ثبت شده‌اند می‌پردازد. این‌ کمیته یک نهاد مستقل و میان‌دولتی است که ۲۱ عضو آن برای دوره‌های شش یا چهارساله از میان نمایندگان کشورهای عضو معاهده انتخاب می‌شوند.

معاهده میراث جهانی یونسکو یکی از مهمترین و اصلی‌ترین معاهدات این سازمان است که اجازه شناسایی، معرفی و حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان را فراهم آورده است. تاکنون، یعنی تا پیش از پایان سی و ششمین نشست این کمیته، ۹۳۶ محوطه فرهنگی یا طبیعی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. آثاری که در این فهرست ثبت می‌شوند باید دارای «ارزش‌های برجسته‌ جهانشمول» باشند.

با این حال در طول ۴۰ سال گذشته همواره انتقاداتی نیز به خود این معاهده و یا چگونگی اجرا شدن آن وارد بوده است. افزایش روز افزون تعداد آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی بدون آن‌که نظارت بر مدیریت محوطه‌ها و یا منابع کافی برای حفاظت از آن‌ها به همان میزان رشد کند، همواره جزو انتقادات مطرح شده بوده است. همچنین مفاهیمی مانند «ارزش‌های برجسته‌ جهانشمول» و یا داشتن اصالت که جزو اصول اولیه برای ثبت آثار در فهرست میراث جهانی است، گرچه در خود معاهده در مورد شرایط‌‌‌شان به تفصیل سخن گفته شده، اما گاه مورد کند و کاو و یا انتقاد قرار داشته است.

اما از این‌ها گذشته نباید برخی فشارهای دیپلماتیک از سوی کشورها برای ثبت آثارشان و یا استفاده‌های تبلیغاتی و ابزاری از این فهرست را نیز نادیده گرفت. به سخن دیگر، فهرست میراث جهانی یونسکو گرچه ابزار مناسبی برای معرفی آثار ارزشمند یک کشور به جهان و حفاظت از آن‌هاست، اما به هیچ وجه معرفی کننده وضعیت عمومی حفاظت از میراث فرهنگی در یک کشور نیست. یعنی آن‌که در بسیاری از کشورها، ثبت یک اثر در فهرست جهانی یونسکو کاربردهای تبلیغاتی دارد در حالی که وضعیت حفاظت از آثار ملی یا محلی در آن کشور به هیچ عنوان رضایت بخش نیست.

وضعیت ایران در فهرست میراث جهانی

ایران در سال ۱۹۷۹ میلادی یا ۱۳۵۸ خورشیدی توانست سه اثر خود، یعنی تخت جمشید، میدان نقش جهان اصفهان و معبد چغازنبیل، را به‌طور هم‌زمان در این فهرست ثبت کند. اما پس از آن به دلایل مختلف از جمله وقوع جنگ، دچار یک وقفه بسیار طولانی شد. از سال ۲۰۰۳ دوباره روند ارسال پرونده‌‌ی آثار تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی ایران به کمیته میراث جهانی یونسکو آغاز شد و پس از آن ایران هر سال یک یا دو پرونده را به این نشست ارائه کرد. به جز سال ۲۰۰۷ که ایران در ثبت اثر ارائه شده‌اش موفق نبود، بقیه سال‌ها توانست با موفقیت پرونده‌های ارائه شده را ثبت کند.

تمام آثاری که تاکنون از ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌اند آثار فرهنگی و تاریخی هستند و ایران تاکنون نتوانسته است هیچ اثری را در حوزه طبیعی به ثبت برساند. سال گذشته پرونده جنگل‌های حرا از طرف ایران به یونسکو ارائه شد، اما به هنگام برگزاری نشست کمیته میراث جهانی، مسئولان ایرانی به این نتیجه رسیدند که این پرونده را به دلیل وجود ضعف در ساختار مدیریتی آن از دستور کار جلسه خارج کنند. امسال نیز ایران هیچ پرونده‌ای را در حوزه میراث طبیعی ارائه نکرده است.

ثبت آثار در فهرست میراث جهانی انتهای کار نیست

با آن که اقدامات ایران از سال ۲۰۰۳ تاکنون در زمینه تهیه و ارسال پرونده‌های ثبت جهانی بسیار موفقیت آمیز بوده است، اما این پرسش در برابر بسیاری از کارشناسان قرار دارد که سرانجام محوطه‌های میراث جهانی پس از ثبت آن‌‌ها در فهرست یونسکو چیست؟ این پرسش به خصوص زمانی بیشتر اهمیت پیدا می‌کند که بدانیم برخی از این محوطه‌ها با مشکلات جدی در زمینه مدیریت، حفاظت و نگهداری رو به رو هستند. به عنوان مثال می‌‌توان از محوطه میراث جهانی شوشتر نام برد که به دلیل فرریختن پل گرگر و همچنین ورود فاضلاب به آن با مشکلات فراوانی رو به روست.

همچنین میدان نقش جهان اصفهان نیز پیش‌تر به دلیل احداث برج مدرن جهان نما در حریم آن، از یونسکو اخطار دریافت کرده بود. به تازگی نیز احتمال عبور مترو از زیر این میدان خبرساز شده است و کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند اگر این اتفاق بیفتد، احتمال دارد که آثار تاریخی میدان نقش جهان در خطر قرار گیرند.

در کنار این‌‌ها باید به وضعیت عمومی میراث فرهنگی در ایران نیز اشاره کرد. گرچه شاید وضعیت برای تعدادی از محوطه‌‌های ثبت جهانی شده ایران، به دلیل آن‌که در معرض نظارت همگان قرار دارد، به نسبت خوب باشد، اما واقعیت آن است که وضعیت برای آثاری که در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده‌اند به طور عمومی مناسب نیست. چالش‌های فراوان حقوقی و قانونی، ساختاری و ادرای، علمی و کارشناسی و همچنین مالی، حفاظت پایدار از تعداد زیادی از آثار ملی ایران را تهدید می‌کند. همچنین سازمان میراث فرهنگی ایران نیز در سال‌های اخیر، به دلیل جا‌به‌جایی‌های فراوان و تغییرات مدیریتی، به‌طور محسوسی نسبت به گذشته ضعیف‌تر شده است.

با وجود تمام این مسائل، اکنون بسیاری اعتقاد دارند گرچه ایران تلاش‌‌های مناسبی برای ثبت آثار خود در فهرست میراث جهانی یونسکو به خرج داده است، اما شاید وقت آن رسیده باشد که به طور جدی در مدیریت محوطه‌های میراث جهانی، و از آن مهم‌تر در چگونگی حفاظت از میراث ملی و محلی خود بازاندیشی کند.

تصاویر: مسجد جامع اصفهان و گنبد قابوس

در همین زمینه:

عملکرد معاهده میراث جهانی یونسکو

میراث جهانی؛ چشم‌اندازها و کاستی‌ها

مترو در نقش جهان

از پل تاریخی شوشتر تا دیوار باستانی گرگان

ثبت جهانی هم آثار را نجات نمی‌دهد

تنفس جامعه مدنی ایران در رسانه‌های آنلاین

behnam — Sat, 05 May 2012 17:11:34 +0000

فرشاد آریا

فرشاد آریا - این روزها برگزاری همزمان همایش‌ها، کارگاه‌ها، گردهمایی‌ها و حتی جلسات بحث و گفت‌وگوی آنلاین به مناسبت بزرگداشت "روز جهانی آزادی رسانه‌ها"، رسانه‌ها و سازمان‌های مربوط به دفاع از آزادی بیان را در سراسر جهان بیش از پیش به‌هم پیوند داده است.

توجه هسته مرکزی بزرگداشت «روز جهانی آزادی رسانه‌ها» که در تونس برگزار می‌شود، بر سه موضوع اصلی متمرکز شده است: «آزادی رسانه‌ها این قدرت را دارد تا در جوامع تغییر ایجاد کند»، «مشکل دسترسی به اطلاعات معتبر به آزادی رسانه‌ها لطمه می‌زند» و «چالش‌های نو برای رسانه‌ها در یک محیط جدید».

علاوه بر مراسم گوناگون در نقاط مختلف دنیا با مرکزیت موضوع‌های یادشده، این موضوع‌ها در تونس نیز در قالب همایش‌‌ها، میزگرد‌ها و سخنرانی‌های گوناگون و با حضور بیش از هفتصد خبرنگار، سردبیر و مدیر رسانه‌های مختلف از سراسر دنیا به بحث و گفت‌وگو گذاشته شده است.

«آسیه امینی»، مسئول بخش سیاسی رادیو زمانه، ازجمله روزنامه‌نگارانی بوده است که در یکی از این جلسات سخن گفته است. به همین بهانه با او گفت‌وگویی کرده‌ایم که می‌خوانید.

آسیه امینی: سخنان من با یک شعر شروع شد که البته به حالت طنز گفتم این شعر در سال ۲۰۰۵ سروده شده است؛ زمانی که "بهار" شما و "زمستان" ما شروع نشده بود. این را خطاب به مخاطبان تونسی‌ام گفتم. بعد از آن اشاره کردم به شرایطی که بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ در ایران اتفاق افتاد و اینکه در این تحول‌خواهی چقدر اطلاع‌رسانی نقش داشت.

در ایران در واقع یک جنگ نابرابر اطلاعات در میان بود: در یکسو مردمی بودند که همدیگر را داشتند و چند وب‌سایت‌، که به‌هرحال رسانه‌های‌ بزرگی محسوبنمی‌شوند. از داشتن تلویزیون و رادیوی غیر دولتی و مستقل محروم بودند و یک تغییر بدون خشونت و صلح‌طلبانه را دنبال می‌کردند. در سوی دیگر این جنگ، کسانی بودند که رسانه‌های بزرگ و رادیو و تلویزیون‌سراسری دولتی و حکومتی از آنها حمایت می‌کرد. نتیجه‌ این جنگ نابرابر چنین شد که بسیاری از روزنامه‌نگاران و بسیاری از فعالان اجتماعی و سیاسی دستگیر و از وطن تارانده، و بسیاری از مردم کشته شدند.

موضوع اصلی مراسم امسال روز جهانی آزادی رسانه‌ها چه بود؟

مهم‌ترین اتفاقی که فکر می‌کنم نه تنها در تونس، که ما این روزها در بسیاری از کنفرانس‌های بین‌المللی در مورد آن می‌شنویم، شرایط جدید کشورهای خاورمیانه و به‌خصوص کشورهای عربی است. تحول‌خواهی در کشورهای شمال آفریقا، انقلاب‌هایی که در آنجا رخ داده و همچنین اتفاق‌هایی که در کشورهای سوریه، بحرین و ایران افتاده است، در کل اعتراض‌هایی هستند که در بخشی از این کشورها منجر به تغییر شده و در برخی دیگر از این کشورها نه. آنچه تا حالا در این کنفرانس بیشتر روی آن تاکید شده، تمرکز روی تأثیر رسانه، آزادی بیان و به‌خصوص رسانه‌های مدرن در روند دموکراسی‌خواهی بوده است.

این گفت‌وگوها در تونس تا چه حد به موقعیت ایران مربوط است؟

در واقع دعوت از من به همین دلیل صورت گرفت. فکر می‌کنم که یونسکو، به‌عنوان یکی از میزبان‌های اصلی و دولت جدید تونس، به‌عنوان دیگر میزبان این نشست، بخشی از این هماهنگی را انجام دادند و توجه به ایران را در همین بخش اول کنفرانس گذاشتند. جدا از آن بسیاری از خبرنگارانی که به‌خصوص از رسانه‌های تونسی در آنجا حضور داشتند، خیلی کنجکاو نسبت به دانستن در مورد شرایط ایران هستند. بسیاری از خبرنگارهای عرب از ما در مورد شرایط ایران می‌پرسند، در مورد آینده می‌پرسند و در مورد این که ما چه تجربه‌ای داشتیم و چطور به آینده نگاه می‌کنیم.

به نظر من مردم ما نتوانستند روی یک خواسته‌ مشخص تمرکز کنند. من امروز هم در گفت‌وگو با یک شبکه تلویزیونی تونسی به این موضوع اشاره کردم که شاید یکی از دلایل اینکه در تونس انقلاب رخ داد و در ایران نه، این است که مردم ایران تجربه‌یک انقلاب و تجربه‌ تلخی‌های بعد از آن را داشتند و حالا در برابر تغییر ساختاری و اساسی بسیار محافظه‌کار شده‌اند و به‌خصوص نگران یک تغییر ایدئولوژیک هستند. مسئله دوم این است که پراکندگی هدف‌ها نیز بی‌تاثیر نیست. یعنی پراکندگی اهداف و خواسته‌های مردم یکی از دلایلی بود که به عقیده‌ من شرایط ایران را متفاوت می‌کند با برخی کشورهای عربی؛ مثل تونس که امروز یک دولت جدید بر سر کار دارند.

از دولت تونس صحبت کردید. به‌تازگی خبری منتشر شده است درباره جریمه نقدی تلویزیون تونسی "نسمه" به دلیل پخش فیلم "پرسپولیس". تجربه‌شما در مورد فضای آزاد رسانه‌ها در تونس چیست؟

اتفاقاً این یکی از مسائلی بود که اینجا من را دچار شوک کرد. اتفاقا من امروز با همان تلویزیون مصاحبه کردم و به خود آنها هم گفتم که آنچه نگرانی ما، در واقع نگرانی بسیاری از روزنامه‌نگاران و فعالان حقوق بشر و به‌خصوص فعالان حقوق زنان در ایران است، متأسفانه در تونس دارد به واقعیت نزدیک می‌شود؛ و آن هم این است که اولین قربانیان "نبود دموکراسی" و "نزدیک شدن گروه‌های تندرو و افراطی ایدئولوگ به قدرت"، در قدم اول آزادی بیان و در قدم دوم حقوق زنان است. بسیاری از روزنامه‌نگاران و آکتیویست‌های تونس دلشان نمی‌خواهد به ‌صراحت راجع به این نگرانی‌ها حرف بزنند و ترجیح می‌دهند که امیدوار باشند به آینده، اما این نگرانی به طور جدی با این مجازات نقدی برای آقای نبیل قرویخودش را نشان می‌دهد و من فکر می‌کنم نگرانی در این مورد بسیار جدی است.

چه نظری درباره نشستی دارید که در آن شرکت داشتید؟

این بار دوم است که به تونس می‌آیم و بار اول در زمان زین‌العابدین بن‌علی بود که در کنفرانس بین‌المللی جامعه‌اطلاعاتی شرکت کردم. در فاصله‌ این شش، هفت سال در این منطقه، در شمال آفریقا، اتفاق‌های زیادی افتاده است، ولی شاید مهم‌ترین اتفاقی که امروز توجه من را جلب می‌کند، همین حضور پررنگ‌تر رسانه‌ها و مدیا در این شرایط انقلابی تونس است. من فقط می‌توانم امیدوار باشم به این که اگر قرار است بار بعدی به تونس بیایم، شرایط بهتری نسبت به امروز و دیروز ببینم. آن چیزی که برای من مهم است، یک همبستگی بین‌المللی و یک توجه بین‌المللی به شرایط نه فقط در جامعه‌ ما که در دیگر جوامع نیز هست.

ما ناچاریم از هم یاد بگیریم. امروز وقتی من با روزنامه‌نگاران تونسی حرف می‌زنم، دائم به آنها از تجربه‌های خودمان می‌گویم؛ از تجربه‌هایی که روزنامه‌نگاران در ۳۳ سال گذشته بعد از انقلاب در ایران داشتند. خودمان هم ناچاریم از دیگران یاد بگیریم. به‌هرحال آنچه شبکه الجزیره دارد در مورد سوریه نشان می‌دهد و تأثیری که رسانه‌های مدرن، رسانه‌های آنلاین و رسانه‌های غیر مین-استریم یا جریان اصلی در خاورمیانه و شمال آفریقا دارند، برای ما آموزنده هستند. ما باید از این فرصت‌های کوتاه بیشتر استفاده کنیم. ما ناچاریم خودمان را تقویت کنیم، برای این که این تنها تریبون و این تنها فرصتی است که جامعه مدنی ایران می‌تواند در آن نفس بکشد.

روز جهانی آزادی رسانه‌ها

Babak M — Fri, 04 May 2012 13:35:05 +0000

فرشاد آریا

فرشاد آریا - ایرینا بوکووا (Irina Bokova)، مدیر کل سازمان یونسکو در بخشی از پیام ویدیویی خود که به مناسبت بزرگداشت "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" در فضای مجازی منتشر شدهاست می‌گوید: "طی ده سال گذشته بیش از ۵۰۰ خبرنگار کشته شدند. این مردان و زنان نباید فراموش شوند. این جنایت‌ها نباید بدون مجازات بمانند."

خانم بوکووا ادامه می‌دهد: "آزادی بیان یکی از حقوق بشر و زیر بنای دیگر آزادی‌هاست. یک رسانه‌ برای ادامه حیات خود نیازمند آزادی، کثرت‌گرایی و استقلال است. این پیام ما برای روز جهانی رسانه‌هاست."

از روز سوم ماه مه‌، حدود ۳۰۰ خبرنگار، سردبیر و مدیر رسانه‌های مختلف از سراسر دنیا در تونس گرد هم آمده‌اند تا در مراسم بزرگداشت "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" شرکت کنند. امسال دولت تونس با سازمان یونسکو همراه شده است تا میزبان هسته مرکزی این جشنواره باشد.

یونسکو "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" را هرسال در یک کشور متفاوت برگزار می‌کند. این جشنواره امسال با شعارهای غیر منتظره‌ای آغاز به کار کرده است. مدیرکل سازمان یونسکو در این زمینه می‌گوید: "در سرتاسر جهان صداهای نوینی ابراز وجود کرده‌اند؛ بخصوص جوان‌ها که تا پیش از این سکوت کرده بودند. به همین دلیل روز جهانی آزادی رسانه‌ها این‌بار متوجههمین صداهای نو خواهد بود؛ و همچنین آزادی رسانه‌ها که یاری‌دهنده تغییر در جوامع هستند."

با این پیام ویدیویی و انتشار سمبلیک آن در یوتیوب و فضای مجازی، مدیر کل سازمان یونسکو، توجه ویژه این جشنواره را در پیوند با پیامدهای مربوط به حرکت‌های انقلابی و آزادیخواهانه چند سال اخیر، به ویژه موج حرکت‌های موسوم به بهار عربی می‌داند. زیرا این رویداد‌ها بیش از پیش نقش بی‌نظیر رسانه‌های آزاد- و در این میان رسانه‌های نو (New Media)- را به رخ جهانیان کشانده و پدیده نوین "شهروند- گزارشگر" را به دنیا عرضه کرده است. این پدیده اما از سوی دیگر بسیاری از شهروند- گزارشگران را در موقعیت خطرناکی قرار داده است. خانم بوکووا در این زمینه می‌گوید: "همزمان با انتقال رسانه‌ها به دنیای مجازی، خبرنگاران آنلاین، از جمله وبلاگ‌نویس‌ها، مورد حمله قرار گرفته‌اند و دستگیر، زندانی و یا حتی کشته شده‌اند. آن‌ها باید از حمایت‌های برابر با حمایت‌های ویژه خبرنگاران حرفه‌ای برخوردار باشند."

بین سوم تا پنجم ماه مه‌، علاوه بر برگزاری هسته مرکزی بزرگداشت "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" در تونس، به سازمان‌های بین‌المللی مستقل و غیر دولتی‌ در پیوند با رسانه‌های گوناگون این امکان داده شده است تا با نشست‌ها و مراسم گوناگون در نقاط مختلف دنیا به این مراسم بزرگداشت ابعاد گسترده‌تری ببخشند. علاوه بر دفا‌تر مختلف یونسکو، دیگر سازمان‌های غیر دولتی، رسانه‌های مختلف، مدارس، دانشگاه‌ها و حتی شبکه‌های اجتماعی آنلاین در سرتاسر دنیا، به‌طور همزمان، با برگزاری مراسم مختلف حول موضوعیمشترک با جشنواره برگزار شده در تونس، "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" را گرامی می‌دارند و مورد توجه ویژه قرار می‌دهند.

همایش‌ها، کارگاه‌ها، گردهمایی‌ها و حتی جلسات بحث و گفت‌وگوی آنلاین در سراسر جهان در پیوند خواهند بود با موضوع‌هایی چون "یافتن راه‌های گوناگون برای افزایش امنیت بیشتر برای خبرنگاران"، "برطرف کردن جرم‌های ساختگی نسبت داده شده به آن‌ها"، "بررسی مرز‌های میان کار حرفه‌ای و اخلاق در کار حرفه‌ای"، "چگونگی دسترسی به اطلاعات و خبرهای معتبر" و همچنین "توجه ویژه به چگونگی مالکیت بخشیدن به رسانه‌ها، در شرایطی که فضای کاری آن‌ها پیوسته در حال تغییر است".

بزرگداشت "روز جهانی آزادی رسانه‌ها" تنها به بحث و گفت‌وگو محدود نمی‌شود، بلکه شامل اهدای یک جایزه نیز هست. از سال ۱۹۹۷ تاکنون، سالیانه، اعضای یونسکو و همچنین سازمان‌های محلی و بین‌المللی که به دفاع از آزادی بیان مشغول هستند، نامزدهای خود را در زمینه فعالیت‌های رسانه‌ای به سازمان یونسکو معرفی می‌کنند تا هیئتی که آن را افراد مستقل و از کشورهای مختلف دنیا تشکیل می‌دهند، یک شخص یا یک سازمان رسانه‌ای را برای قدردانی و اهدای جایزه‌ای به نام "یونسکو گیلرمو کانو" (UNESCO/Guillermo Cano) انتخاب کند. برنده امسال این جایزه "عین‌الله فاتولایو" (Eynulla Fatullayev)، خبرنگار و فعال حقوق بشری از کشور آذربایجان است. فاتولایو همواره در طول فعالیت خبرنگاری خود از آزادی بیان و آزادی رسانه‌ها دفاع کرده و به همین دلیل هم بین ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۱ در زندان به سر برده است.

سال گذشته این جایزه به احمد زیدآبادی، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر سیاسی تعلق گرفت که در پی حوادث انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ به شش سال زندان، پنج سال تبعید و محرومیت از هرگونه فعالیت سیاسی، مصاحبه، سخنرانی و تحلیل حوادث محکوم شده است.

احتمال خروج ژئوپارک قشم از فهرست یونسکو

behnam — Thu, 15 Dec 2011 14:47:33 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - در هفته‌های اخیر، اخباری مبنی بر احتمال خروج ژئوپارک جزیره قشم از "شبکه جهانی ژئوپارک‌ها" توسط سازمان یونسکو منتشر شده است. به گفته‌ کارشناسان گرچه طرح جامعی برای مدیریت این ژئوپارک وجود دارد، اما شیوه مدیریت و حفاظت از آن با انتقاداتی از سوی یونسکو مواجهه شده و ایران اخطارهایی در این زمینه دریافت کرده است.

ژئوپارک قشم در خلیج فارس نخستین ژئوپارک ایران و تنها منطقه ثبت شده در نوع خود در خاورمیانه است که در سال ۱۳۸۵ توسط یونسکو در فهرست "شبکه جهانی ژئوپارک‌ها" به ثبت رسید.

ژئوپارک به مناطقی طبیعی گفته می‌شود که در برگیرنده جاذبه‌های علمی و زمین‌شناختی هستند و علاوه بر آن می‌توانند دارای جاذبه‌های متعدد طبیعی و فرهنگی دیگر نیز باشند. این محدوده‌های جغرافیایی باید توسط یک مدیریت واحد به‌طور دائم تحت مراقبت و حفاظت قرار بگیرند تا ارزش‌های طبیعی و زمین‌شناختی آن‌ها محفوظ بماند. هر ژئوپارک باید حداقل دارای چندین جاذبه طبیعی و زمین‌شناسی خاص باشد. شبکه جهانی ژئوپارک‌ها که توسط سازمان یونسکو راه‌اندازی شده است سه هدف عمده را در خصوص این مناطق دنبال می‌کند: حفاظت، آموزش و زمین گردشگری یا ژئوتوریسم.

مدیریت ژئوپارک باید بتواند حفاظت از ارزش‌های منحصر به فرد طبیعی آن را تضمین کند و در همکاری با نهادهای علمی مختلف ازجمله دانشگاه‌ها و همچنین نهادهای ملی و محلی، بستری را برای حفاظت پایدار از آن منطقه فراهم کند. در بخش آموزش نیز ژئوپارک باید بتواند فعالیت‌هایی را برگزار کند که منجر به بسط و توسعه دانش عمومی در خصوص ارزش‌های طبیعی و فرهنگی آن محدوده شود.

چنان‌چه یک ژئوپارک نتواند در چارچوب اصولی‌ای که یونسکو برای آن تعیین کرده حرکت کند ممکن است ابتدا با اخطار این سازمان مواجه و سپس از شبکه جهانی ژئوپارک‌ها خارج شود.اکنون این خطری است که تنها ژئوپارک ثبت شده در ایران را تهدید می‌کند.

این فعالیت‌ها می‌تواند با ایجاد موزه و پایگاه‌های مجازی یا واقعی اطلاع‌رسانی، برگزاری کلاس‌های آموزشی، سامان دادن تورهای علمی و گردشگری، برگزاری سخنرانی‌های عمومی و چاپ و انتشار نقشه و اطلاعات عمومی انجام بپذیرد. ژئوپارک همچنین باید بتواند ارتباط علمی با دانشگاه‌ها و نهادهای علمی را تسهیل کند و میان مردم محلی و متخصصان گفت‌وگو و ارتباط به وجود بیاورد.

یک ژئوپارک همچنین باید بتواند سهم موثری در توسعه پایدار و فعالیت‌های اقتصادی ایفا کند. این سهم از طریق گسترش و تقویت گردشگری علمی و طبیعی امکان‌پذیر می‌شود. از طریق جذب گردشگران، اقتصاد محلی این مناطق حفاظت شده تقویت می‌شود.

پیوستن به "شبکه جهانی ژئوپارک‌ها" این امکان را فراهم می‌کند که این مناطق با یکدیگر در ارتباط باشند و همچنین بتوانند از تجربه‌های جهانی برای مدیریت، حفاظت، آموزش و گسترش گردشگری استفاده کنند. با این حال برنامه‌های مدیریتی هر ژئوپارک باید مطابق با اصول و استانداردهای یونسکو باشد و توسط گروهی از کارشناسان بین‌المللی مورد تایید قرار بگیرد.

تاکنون بیش از هفتاد ژئوپارک در سرتاسر جهان به ثبت رسیده‌اند که سهم کشور چین در این میان بیست و چهار ژئوپارک است. چنان‌چه یک ژئوپارک نتواند در چارچوب اصولی‌ای که یونسکو برای آن تعیین کرده حرکت کند ممکن است ابتدا با اخطار این سازمان مواجه و سپس از شبکه جهانی ژئوپارک‌ها خارج شود. اکنون این خطری است که تنها ژئوپارک ثبت شده در ایران را تهدید می‌کند. این پارک اکنون مهلت اندکی دارد تا بتواند خواسته‌های یونسکو را در خصوص مسائل مربوط به مدیریت و حفاظت برآورده کند.

به گفته‌ محمد هاشم داخته، رئیس محیط زیست و ژئوپارک جزیره قشم، اکنون مدیریت این محدوده باید تمام توان موجود را برای ساماندهی و راه‌اندازی ژئوسایت‌های موجود در جزیره قشم تا قبل از اسفندماه سال جاری به کار بگیرد تا این منطقه بتواند همچنان در فهرست "شبکه جهانی ژئوپارک‌ها" باقی بماند.

ژئوسایت به محوطه‌های کوچک‌تری در هر ژئوپارک گفته می‌شود که به طور مشخص دارای جاذبه زمین شناختی و طبیعی است. آقای داخته به خبرگزاری ایسنا گفته است که شش سال زمان برای توسعه ژئو سایت‌ها وجود داشته اما این اتفاق نیفتاده است. اطلاعات مربوط به این مناطق می‌بایست در اختیار عموم قرار گیرد و به‌طور عمده و در درجه اول جامعه محلی و بومی به عنوان سرمایه‌های انسانی ژئوپارک آموزش داده شوند و در مدیریت آن همکاری داشته باشند.

همچنین مسیرهای دسترسی، تابلوهای معرفی و اطلاع‌رسانی و سایر موارد آموزشی و حفاظتی به درستی رعایت و در بخش‌هایی که دارای سنگواره و فسیل‌های جانوری و گیاهی است حریم‌های حفاظتی مشخص شود. به گفته‌ کارشناسان طرح جامع ژئوپارک جزیره قشم مدتی است که تهیه شده و به تصویب رسیده است، اما هنوز اقدامات لازم برای اجرا کردن آن صورت نگرفته است. چنان‌چه در فرصت کوتاه باقی مانده ایران نتواند قدم‌های لازم را برای تضمین مدیریت این ژئوپارک بردارد باید شاهد خروج نام قشم از فهرست شبکه جهانی ژئوپارک‌ها باشد.

در همین زمینه:

جنگل حرا میان جهانی شدن و تخریب

پرچم فلسطين در مقر يونسکو برافراشته شد

zamaanehnews — Wed, 14 Dec 2011 07:31:38 +0000

پرچم فلسطين که حدود دو ماه پيش به عضويت کامل نهاد علمی و فرهنگی سازمان ملل (يونسکو) پذيرفته شد، در مقر اين نهاد در پاريس برافراشته شد.

محمود عباس، رئيس تشکيلات خودگردان فلسطين، روز سه‌شنبه ۱۳ دسامبر (۲۲ آذر ۱۳۹۰) گفت: "اين يک لحظه تاريخی است که به ورود دولت فلسطين به سازمان‏های بين‏المللی در آينده کمک می‌کند."

پرچم فلسطين با حضور ايرينا بوکووا، مدير کل يونسکو، محمود عباس، رييس تشکيلات خود گردان فلسطين و خبرنگاران برافراشته شد.

يونسکو اعلام کرده است برافراشته‌شدن پرچم فلسطين، حرکتی نمادين برای نمايش پذيرش عضويت فلسطين در اين نهاد است

پرچم فلسطين تنها پرچمی است که اکنون بالا برده شده است. پرچم کشورهای عضو يونسکو در هنگام نشست‌های این نهاد وابسته به سازمان ملل برافراشته می‌شود.

يونسکو اعلام کرده است برافراشته‌شدن پرچم فلسطين، حرکتی نمادين برای نمايش پذيرش عضويت فلسطين در اين نهاد است.

کنفرانس عمومی يونسکو ۲۴ اکتبر ۲۰۱۱ (دوم آبان ۱۳۹۰) با ۱۰۷ رأی موافق، ۱۴ رأی مخالف و ۵۲ رأی ممتنع، عضويت کامل فلسطين را در يونسکو به تصويب رساند.

آمريکا، اسرائيل، کانادا و آلمان از جمله کشورهای بودند که رأی منفی دادند. فرانسه، برزيل، روسيه، چين، هند و آفريقای جنوبی رأی مثبت و بريتانيا و ژاپن نيز رأی ممتنع دادند.

آمريکا در واکنش به پذيرفته‌شدن فلسطين به عنوان عضو کامل يونسکو اعلام کرد کمک ۷۰ ميليون دلاری خود را به اين نهاد قطع می‌کند.

کمک ۷۰ ميليون دلاری سالانه آمريکا ۲۲ درصد کل بودجه يونسکو را تشکيل می‌داد. آمريکا بر اساس قوانين‌اش، کمک مالی خود را به هر نهاد يا سازمانی که فلسطين را به رسميت بشناسد، قطع می‌کند.

سوزان رايس، سفير آمريکا در سازمان ملل پس از پذیرش عضویت کامل فلسطین در یونسکو گفت: "موافقت يونسکو با عضويت کامل فلسطينی‌ها شديداً به ضرر اين سازمان است و هيچ جايگزينی برای مذاکرات صلح وجود ندارد."

نيمرود بارکان، نماينده اسرائيل در يونسکو نیز گفت: "از اينکه سازمان علم و معرفت يونسکو قطعنامه‌ا ی را تصويب کرد که به داستانی تخيلی-علمی می‌ماند متأسفيم. متأسفانه کشوری به نام فلسطين وجود ندارد و اين عضويت امروز نبايد انجام می‌شد."

اما رياض المالکی، وزير امور خارجه تشکيلات خودگردان، عضويت فلسطين در يونسکو را "پيروزی بزرگ و لحظه‌ای تاريخی" در زندگی فلسطينيانی دانست "که برای تحقق چنين لحظه‌ای بيش از ۶۰ سال صبر کرده بودند و اکنون آن به‌دست آورده‌اند."

تحليلگران می‌گويند عضويت کامل فلسطين در يونسکو، فشارها را بر آمريکا و اسرائيل برای پذيرش فلسيطن به عنوان يک کشور مستقل را افزايش می‌دهد.

درخواست تشکيل کشور مستقل فلسطين، سپتامبر سال جاری ميلادی از سوی محمود عباس به بان کی مون، دبيرکل سازمان ملل متحد ارائه شد.

پيشنهاد تأسيس کشور مستقل فلسطين ابتدا بايد به تصويب مجمع عمومی سازمان ملل برسد و سپس برای تأييد نهايی، شورای امنيت بايد آن را تصويب کند.

با اين حال آمريکا اعلام کرده اگر پيشنهاد تشکيل کشور فلسطين در شورای امنيت رأی بياورد آن را وتو می‌کند.

نقالی به عنوان "هنر در معرض فراموشی و نابودی" در یونسکو ثبت شد

zamaanehnews — Sun, 27 Nov 2011 06:40:08 +0000

نهاد علمی، فرهنگی سازمان ملل (یونسکو) نقالی و سنت شاهنامه‌خوانی را در فهرست میراث معنوی خود قرار داد و اعلام کرد این هنر در معرض "خطر نابودی و فراموشی" است.

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی (CHN)، یونسکو اعلام کرده است: "نقالی به عنوان کهن‌ترین شکل از اجرای دراماتیک و زنده که از سوی ایران به کمیسیون میراث معنوی معرفی و در این فهرست ثبت شده، اثری در خطر فراموشی است که به رسیدگی و حمایت مادی و معنوی فوری نیاز دارد."

در ششمین نشست کمیته حفاظت از میراث ناملموس یونسکو که از ۲۲ نوامبر در بالی اندونزی آغاز شده و تا ۲۹ نوامبر ادامه دارد، علاوه بر نقالی، "دانش سنتی لنج‌سازی و دریانوری با لنج در خلیج فارس" از ایران نیز در فهرست میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسید.

ایران پیش از این توانسته بود "نوروز، تعزیه، آیین‌های پهلوانی، موسیقی‌ بخشی‌های شمال خراسان و مهارت سنتی بافت فرش کاشان در فارس را در فهرست میراث معنوی یونسکو به ثبت جهانی برساند.

یونسکو "از بین رفتن قهوه‌خانه‌های سنتی و کارکرد آن در جامعه، شکل‌گیری و رواج روش‌ها و ابزار جدید تفریح و سرگرمی، سالخوردگی مرشد‌ها و بزرگان این هنر سنتی و کاهش جمعیت آن‌ها در میان نسل جوان و کاهش مهارت نقالان" را از جمله مهم‌ترین دلایلی معرفی کرده که ادامه حیات نقالی را با خطر روبرو کرده است

یونسکو، نقالی را "سنتی کهن" معرفی کرده که "نقش مهمی در جامعه و تاریخ فرهنگی ایران از دربار گرفته تا روستاهای دورافتاده ایفا کرده است."

گزارش یونسکو افزوده است: "نقالی در فرهنگ ایرانی، هم کارکردی تفریحی داشته و هم به عنوان حامل و ناقل ادبیات و فرهنگ ایرانی در سال‌های متمادی عمل کرده است که در هر منطقه‌ای با بیان و زبان و موسیقی و آداب و رسوم هر منطقه نیز خود را هماهنگ می‌کرده و از آن برای اجرای این نمایش‌ها استفاده می‌شده است."

یونسکو می‌گوید: "نقالی با توجه به تمام این ویژگی‌ها، مستلزم برخورداری از درجه بالایی از هوش و مهارت برای اجرای نمایش‌ها و حرکات خاص نمایشی، حافظه قوی و نیز قدرت بیان قدرتمند و مهارت‌های فوق العاده فردی برای جذب مخاطبان خود بوده است."

نهاد علمی و فرهنگی سازمان ملل هدف از ثبت این میراث معنوی را "جلب توجه مردم و مسئولان ایرانی و گروه‌های فعال به تأمین منابع مالی و ارائه فرصت برای علاقمندان جهت حفاظت و نجات این اثر" اعلام کرده است.

یونسکو "از بین رفتن قهوه‌خانه‌های سنتی و کارکرد آن در جامعه، شکل‌گیری و رواج روش‌ها و ابزار جدید تفریح و سرگرمی، سالخوردگی مرشد‌ها و بزرگان این هنر سنتی و کاهش جمعیت آن‌ها در میان نسل جوان و کاهش مهارت نقالان" را از جمله "مهم‌ترین" دلایلی معرفی کرده که ادامه حیات این هنر نمایشی را با خطر روبرو کرده است.

نقالی و شاهنامه‌خوانی یکی از قدیمی‌ترین هنرهای سنتی ایران است. رونق این هنر سنتی از زمان شاه اسماعیل صفوی بود که برای خود یک نقال‌باشی داشت. از نسل نقالان بزرگ در ایران شمار کمی باقی مانده‌اند.

یونسکو گرفتار قهر آمریکا

Mon, 21 Nov 2011 09:56:06 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی - با به عضویت کامل درآمدن فلسطین در سازمان یونسکو، دولت ایالات متحده آمریکا، به عنوان یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان منابع مالی یونسکو، کمک‌های سالانه خود را به این سازمان جهانی قطع کرده است.

قطع کمک‌های ایالات متحده که انتقادهای فراوانی را نیز در پی داشته، بر برخی از برنامه‌های این سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی تأثیرات جدی بر جای گذاشته است. به همین خاطر اکنون این سازمان به دنبال راهکارهایی است تا بتواند کسری بودجه خود را از منابع دیگر تأمین کند.

این نخستین بار نیست که روابط ایالات متحده آمریکا با سازمان یونسکو تیره می‌شود. در سال ۱۹۸۴ این کشور به دلیل مسائل سیاسی و مدیریتی از عضویت در یونسکو انصراف داد و پس از گذشت ۱۹ سال در سال ۲۰۰۳ دوباره به عضویت این سازمان درآمد. به هنگام انصراف از عضویت در دهه‌ ۸۰، آمریکا یونسکو را به مسائل مختلفی از جمله سیاسی‌کاری و اتخاذ رویکردی ضد آمریکایی، ناتوانی از اداره مسائل مالی و مدیریتی، و بی‌توجهی به آزادی مطبوعات و بازار آزاد متهم کرده بود.

کمک‌های ۶۵ میلیون دلاری آمریکا به این سازمان حدود ۲۲درصد کل بودجه یونسکو و سازمان‌ها و مراکز وابسته به آن را تشکیل می‌داد. از جمله ده‌ها مرکز و نهاد وابسته به یونسکو- از مرکز میراث جهانی، مؤسسه جهانی یونسکو برای برنامه‌ریزی آموزشی تا مؤسسه آموزشی آب یونسکو - را می‌توان نام برد. همچنین این سازمان سالانه بیش از ۲۰ جایزه جهانی و منطقه‌ای را به برنامه‌‌های مرتبط با آموزش، فرهنگ، علم و صلح اهداء می‌کند که از آن میان می‌توان به جایزه آموزش صلح، جایزه ملینا مرکوری برای حفاظت و مدیریت چشم‌اندازهای فرهنگی، جایزه حافظه جهانی یونسکو و همچنین جایزه بیلبائو برای ترویج فرهنگ حقوق بشر اشاره کرد.

سوادآموزی در افغانستان. کشورهایی که با پیامدهای جنگ و فقر دست به گریبان‌اند، از کسر بودجه یونسکو بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد.

در پی قطع این کمک‌ها، یونسکو اعلام کرده است مجبور است که بخشی از فعالیت‌‌های خود را به حال تعلیق درآورد. در این میان کشورهای در حال توسعه و کشورهایی که با عوارض ناشی از جنگ و فقر دست به گریبان هستند بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد. از بین مهم‌ترین برنامه‌هایی که اکنون به دلیل قطع کمک‌های مالی آمریکا ضربه دیده‌اند، می‌توان به تعدادی از برنامه‌های فرهنگی و آموزشی این سازمان در افغانستان و عراق، دو کشوری که به تازگی از جنگ‌های ویران‌کننده خلاص شده‌اند، اشاره کرد. تعدادی از این برنامه‌ها شامل کمک به رسانه‌های خبری، آموزش‌های مرتبط با علوم قضایی، برنامه‌هایی در مورد منابع آب آشامیدنی در عراق، و همچنین گسترش سوادآموزی در افغانستان هستند.

ایرینا بوکوا،مدیرکل یونسکو، اعلام کرده است که برخی از مهم‌ترین برنامه‌‌های آموزشی، و همچنین حمایت فرهنگی از دمکراسی‌های نوخاسته و نبرد با تعصب و بنیادگرایی مذهبی نیز آسیب خواهند دید.

قطع کمک‌های آمریکا بر اساس یک قانون داخلی این کشور صورت گرفته است. به موجب این قانون دولت

آمریکا موظف است کمک‌‌های مالی خود را به هر نهاد وابسته به سازمان ملل که فلسطین را پیش از دست یافتن به یک توافق‌نامه صلح همه‌جانبه با اسرائیل به عنوان یک عضو کامل می‌پذیرد، قطع کند.

آمریکا گرچه سالانه حدود ۲۲ درصد از بودجه یونسکو را تأمین می‌کرد، اما همواره این کمک‌‌ها در انتهای سال پرداخت می‌شد. این به آن معناست که هم‌اکنون در انتهای سال ۲۰۱۱، یونسکو با کسری بودجه شدید رو‌به‌رو می‌شود که این کسری در ابتدای سال ۲۰۱۲ دو برابر خواهد شد. علاوه بر بودجه اصلی‌ سالانه، دو بودجه‌ جداگانه دو میلیون دلاری و سه میلیون دلاری دیگر که سالانه به طور اختصاصی برای پیشبرد برخی پروژه‌های بازسازی در عراق از سوی آمریکا اختصاص یافته بودند، نیز قطع شده‌اند. قطع این کمک‌ها می‌تواند به وجهه‌ دولت آمریکا در عراق آسیب بیشتری وارد کند.

برنامه‌هایی درباره منابع آب آشامیدنی از فعالیت‌های یونسکوست که اکنون به خاطر کسر بودجه ادامه آن به خطر افتاده است.

به جز برخی از مهم‌ترین‌ برنامه‌های فرهنگی که از این تصمیم سیاسی دچار آسیب جدی می‌شوند، باید به یک برنامه مهم دیگر در خصوص آب سالم و آشامیدنی در عراق نیز اشاره کرد. به گفته‌ سازمان یونسکو دسترسی به آب سالم برای آشامیدن و همچنین کشاورزی یکی از مهم‌ترین چالش‌های عراق برای توسعه کشور در آینده است که ارتباط مستقیمی با صلح و ثبات در عراق نیز دارد. از همین رو این برنامه بسیار مورد توجه دولت آمریکا بوده است. در بخشی از این برنامه شورای ملی آب عراق با همکاری سازمان ناسا و با استفاده از فن‌آوری ماهواره‌ای برنامه‌ گسترده‌ای را در خصوص مطالعه‌ منابع زیرزمینی آب در این کشور آغاز کرده بود.

برنامه‌های آموزشی و فرهنگی در افغانستان نیز شامل طیف گسترده‌ای از برنامه‌هاست که از حفاظت و نجات آثار تاریخی تا یک برنامه ۳۵ میلیون دلاری برای سوادآموزی را در برمی‌گیرد. در این برنامه قرار است ۶۰۰ هزار نفر، که ۶۰ نفر در آن را زنان تشکیل می‌دهند، در ۱۸ استان با خواندن و نوشتن آشنا شوند. اکنون این برنامه‌ها یا متوقف شده و یا با مشکلات متعدد رو‌به‌رو خواهند شد.

یونسکو اظهار امیدواری کرده است که کنگره و سنای آمریکا بتوانند راه حلی برای برون‌رفت از این بحران پیدا کنند و با وضع تبصره‌ای، دست رییس‌جمهور را برای ادامه کمک‌ها به یونسکو باز بگذارند. اما ناظران سیاسی معتقدند چنین انتظاری فعلاً بیهوده است.

برای جبران کسری بودجه، یونسکو هم‌اکنون یک صندوق جمع‌آوری کمک ایجاد کرده است تا بتواند از کشورها، مؤسسات عمومی و هر نهاد دیگر کمک‌های مالی جبرانی را جمع‌آوری کند. در این میان کشور آفریقایی گابن پیشقدم شده و دو میلیون دلار به صندوق اضطراری یونسکو کمک کرده است. اکنون این پرسش نیز مطرح است که کشورهای ثروتمند عربی تا چه حد حاضر به جبران کسری بودجه سازمان یونسکو هستند.

در همین زمینه:
::برنامه‌های رادیویی بیژن روحانی در رادیو زمانه در زمینه میراث فرهنگی و محیط زیست::

يونسکو مجبور به تعليق فعاليت‌های خود شد

Thu, 10 Nov 2011 20:33:52 +0000

يونسکو به دليل قطع کمک مالی آمريکا به اين سازمان مجبور به تعليق فعاليت‌های خود تا پايان سال جاری ميلادی شد.

به گزارش رويترز، در پی پذيرفته‌شدن فلسطين به عنوان عضو کامل نهاد علمی و فرهنگی سازمان ملل (يونسکو) و قطع کمک مالی ۶۵ ميليون دلاری آمريکا به اين سازمان، يونسکو اعلام کرد که فعاليت‌های خود را تا پايان سال به حالت تعليق در خواهد آورد.

فلسطين در روز ۳۱ اکتبر صد و نود و پنجمين عضو رسمی سازمان يونسکو شد. آمريکا، اسرائيل، کانادا و آلمان از جمله کشورهايی بودند که رأی منفی دادند. فرانسه، برزيل، روسيه، چين، هند و آفريقای جنوبی رأی مثبت و بريتانيا و ژاپن نيز رأی ممتنع دادند.

کمک سالانه آمريکا ۲۲ درصد کل بودجه يونسکو را تشکيل می‌داد. ايالات متحده برپايه دو قانون کشوری خود کمک‌ها را قطع کرده است.

ايرينا بوکووا، مديرکل يونسکو: اين تعليق شامل تعهدات قراردادی يونسکو، سفرهای کارمندان، انتشارات، هزينه ارتباطات و سازمان‌دهی جلسه‌ها می‌شود

اين دو مصوبه در آغاز دهه ۱۹۹۰ تصويب شد و بر اساس آن‌ها تأمين مالی يک سازمان ويژه از سازمان ملل متحد که فلسطين را بدون توافق‌نامه صلح با اسرائيل به رسميت بشناسد، ممنوع اعلام شده است.

ايرينا بوکووا، مديرکل يونسکو روز گذشته در پايان سی و ششمين مجمع عمومی اين سازمان در اين‌باره گفت: "ما بايد اقدامات اساسی در اين مورد صورت دهيم." متن سخنرانی خانم بوکووا امروز پنج‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه منتشر شد.

مديرکل يونسکو گفت: "من تمامی تعهدات‌مان و اجرای برنامه‌های‌مان را تا پايان سال معلق ساختم."
اين امر تعهدات قراردادی يونسکو، سفرهای کارمندان، انتشارات، هزينه ارتباطات و سازمان‌دهی جلسه‌ها را شامل می‌شود.

خانم بوکووا افزود: "با تمام اين تدابير، معتقديم می‌توانيم با صرفه‌جويی و بودجه ۳۵ ميليون دلاری به فعاليت ادامه دهيم."

کسری بودجه يونسکو تا پايان سال جاری ميلادی با ۳۰ ميليون دلار سرمايه در گردش اين سازمان جبران می شود.

مديرکل يونسکو گفت: "از نخستين روز ژانويه ۲۰۱۲ با کسری بودجه پيش‌بينی شده ۱۴۳ ميليون دلار روبه‌رو خواهيم شد که به از دست دادن ۲۲ درصد بودجه سال ۲۰۱۲-۲۰۱۳ مربوط می‌شود."

در پی قطع کمک آمريکا به سازمان يونسکو، دولت اسرائيل نيز که سالانه دو ميليون دلار به اين سازمان کمک می‌کرد، اعلام کرد که به دليل پذيرش عضويت فلسطين کمک مالی خود را قطع می‌کند.

عضویت فلسطین در یونسکو و واکنش‌ آمریکا

behnam — Tue, 08 Nov 2011 17:24:53 +0000

در گفت‌وگو با الهه هیکس

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده – هفته پیش دولت ایالات متحده اعلام کرد که از پرداخت مابقی حق عضویت ۶۰ میلیون دلاری خود به "سازمان یونسکو" خودداری خواهد کرد؛ به دلیل اینکه این سازمان، دولت مستقل فلسطینی را به عضویت خود پذیرفته است.

بنا به گفته مقامات امریکایی، این تصمیم بر اساس قانونی است که در ابتدای دهه ۱۹۹۰ به تصویب رسیده. برای آگاهی بیشتر از این موضوع و پیامدهای احتمالی این تصمیم برای "وجهه حقوق بشری دولت اوباما"، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم با الهه هیکس، کار‌شناس حقوق بشر و آشنا به نظام حقوقی ایالات متحده. در ابتدای این گفت‌وگو از خانم هیکس پرسیده‌ایم که این تصمیم دقیقاً بر پایه کدام قانون در امریکا اعلام شده است؟

الهه هیکس: این قانون در سال ۱۹۹۰ تصویب شده و بر اساس آن دولت آمریکا حق ندارد به هیچ نهاد، سازمان یا آژانس‌های وابسته به سازمان ملل که از تشکیل یک دولت مستقل فلسطینی حمایت می‌کنند، کمک کند. این قانون برخلاف بسیاری دیگر از قوانین در ایالات متحده که به موجب آن رئیس‌جمهور می‌تواند بر اساس ملاحظات امنیتی یا مصالح ملی، قانون را "وتو" کند، در برابر این اختیارات رئیس‌جمهور به نوعی مصون است. در نتیجه می‌توان گفت از این جهت قانونی سخت و انعطاف‌ناپذیر است.
باید به این نکته نیز توجه داشته باشیم که این قانون در سال ۱۹۹۰ یعنی در ۲۱ سال پیش تصویب شده است. در آن هنگام "تشکیل یک دولت مستقل فلسطینی" ایده‌ای کاملاً بعید و دور از ذهن بود. با این وجود ۱۲ سال بعد، یعنی در سال ۲۰۰۲ جورج دبلیو بوش از ایده تشکیل یک دولت مستقل فلسطینی حمایت کرد.

سال آینده قرار است در آمریکا انتخابات ریاست جمهوری برگزار شود. از سوی دیگر اکثریت کنگره را نیز نمایندگان جمهوری‌خواه تشکیل می‌دهند. حضور و نفوذ دست‌راستی‌هایی نظیر جان‌ بلتون که به طور کل با ساختار سازمان ملل مخالف هستند و... همگی برای دولت اوباما یک "چالش" به حساب می‌آید. با این وجود، به‌رغم اینکه این قانون به تصویب رسیده و رئیس‌جمهور نیز حق وتوی آن را ندارد، سخنگوی وزارت خارجه عنوان می‌کند که در صدد این هستیم که از راه دیگر این مبلغ را بپردازیم.

با توجه به شرایطی که اشاره کردید، شما پیامد‌های اجرای این قانون را برای وجه حقوق بشری یا بین‌المللی ایالات متحده به ویژه دولت اوباما چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اگر نگاهی به لیست دولت‌هایی که در رای‌گیری هفته گذشته یونسکو، با عضویت دولت مستقل فلسطینی در این سازمان موافق بوده‌اند، بیاندازیم متوجه می‌شوید که همراهی و حمایت گسترده‌ای در سطح بین‌المللی وجود دارد.

در کل ۱۰۷ کشور رای مثبت دادند، تنها ۱۴ کشور از جمله ایالات متحده و بریتانیا بودند که با عضویت دولت مستقل فلسطینی در یونسکو مخالف بودند. ۵۲ کشور هم رای ممتنع دادند و ۲۲ کشور نیز در رای‌گیری شرکت نداشتند. ازجمله کشورهایی که به این طرح رای مثبت دادند، کشورهای اروپایی هستند.

اگر دولت ایالات متحده حق عضویت خود را به یونسکو نپردازد، دولت آمریکا حق رای خود را در یکی از معتبر‌ترین سازمان‌هایی که در زمینه مسائل علمی، آموزشی و فرهنگی کار می‌کند از دست خواهد داد. به این ترتیب، دولت آمریکا دارد هزینه سنگینی را برای حمایت از دولت اسرائیل می‌پردازد.

دولت‌های بلژیک، فرانسه، اسپانیا، فنلاند و ایرلند رای مثبت دادند. دو قدرت مهم "شورای امنیت" یعنی چین و روسیه نیز به عضویت دولت فلسطین رای دادند. کشورهایی مانند برزیل، هند، آفریقای جنوبی و ترکیه که در آینده می‌توانند به عنوان «قدرت» مطرح باشند، مدافع تشکیل دولت مستقل فلسطینی هستند. بنابراین به نظر می‌رسد نوعی اجماع جهانی روی این مسئله وجود دارد که باید به فکر بحران و حل "معضل فلسطین" بود و از ایجاد یک کشور مستقل فلسطینی نیز حمایت کرد.

سوای رای دولت‌ها، رای اکثریت ملت‌ها نیز همین است که کشور مستقل فلسطینی باید ایجاد شود. در چنین شرایطی، اگر دولت آقای اوباما که به‌راستی با یک حمایت مردمی (در سراسر جهان) بر سر کار آمده، رای منفی دهد و مخالف باشد، خود را در چالش بزرگی قرار داده است.

از سوی دیگر به نظر می‌رسد، حمایت آمریکا از دولت اسرائیل در شرایطی که این دولت، ظرف دو سال گذشته به سیاست شهرک‌سازی در مناطق اشغالی ادامه داده و برنامه‌های دست‌راستی خود را در چهارچوب کابینه آقای نتانیاهو پیش برده است موجب نوعی انزوا سیاسی ایالات متحده خواهد شد.

اگر دولت ایالات متحده حق عضویت خود را به یونسکو نپردازد، دولت آمریکا حق رای خود را در یکی از معتبر‌ترین سازمان‌هایی که در زمینه مسائل علمی، آموزشی و فرهنگی کار می‌کند از دست خواهد داد. به این ترتیب، دولت آمریکا دارد هزینه سنگینی را برای حمایت از دولت اسرائیل می‌پردازد.

به نظر شما نقش خود سازمان‌ها و نهاد‌های حقوق بشری در این میان کجاست؟

واقعیت این است که سازمان‌ها و نهادهای حقوق بشری در وضعیت پیچیده‌ای و بغرنجی قرار دارند. این سازمان‌ها‌ روی عملکرد همین دولت‌ها و کشورهایی که از دموکراسی‌ برخوردارند و به اصطلاح توسعه یافته قلمداد می‌شوند حساب می‌کنند.

این سازمان‌ها روی نقش این دولت‌ها در پیشبرد و حمایت از حقوق بشر حساب می‌کنند. زمانی که قرار است روی کشورهایی که ناقض حقوق بشر هستند فشار آورده شود، نمی‌توان روی رای چین و روسیه و... که خود از ناقضان حقوق بشر هستند حساب کرد. بنابراین دولت‌های غربی نقش مهمی در این میان دارند. عدم همکاری این دولت‌ها به سبب برخی از ملاحظات سیاسی، به واقع ضربه بزرگی به سازمان‌ها و نهادهای حقوق بشری به شمار می‌آید.

واکنش آمریکا به عضویت کامل فلسطین در یونسکو

zamaanehnews — Tue, 01 Nov 2011 07:01:22 +0000

آمريکا در واکنش به پذيرفته‌شدن فلسطين به عنوان عضو کامل نهاد علمی و فرهنگی سازمان ملل (يونسکو) اعلام کرد کمک ۷۰ ميليون دلاری خود را به اين نهاد قطع می‌کند.

کمک ۷۰ ميليون دلاری سالانه آمريکا ۲۲ درصد کل بودجه يونسکو را تشکيل می‌داد.

از بين ۱۷۳ کشورع ۱۰۷ کشور به عضويت فلسطين در يونسکو رأی مثبت، ۱۴ کشور رأی منفی و ۵۲ کشور نيز رأی ممتنع دادند.

آمريکا، اسرائيل، کانادا و آلمان از جمله کشورهای بودند که رأی منفی دادند. فرانسه، برزیل، روسیه، چین، هند و آفریقای جنوبی رأی مثبت و بريتانيا و ژاپن نيز رأی ممتنع دادند.

آمريکا بر اساس قوانين‌اش، کمک مالی خود را به هر نهاد يا سازمانی که فلسطين را به رسميت بشناسد، قطع می‌کند

به گزارش الجزيره، ويکتوريا نولاند، سخنگوی وزارت امور خارجه آمريکا گفت: "ايالات متحده براساس قانونی قديمی هيچ راه ديگری به جز توقف حمايت‌های مالی‌اش از اين سازمان ندارد."

آمريکا بر اساس قوانين‌اش، کمک مالی خود را به هر نهاد يا سازمانی که فلسطين را به رسميت بشناسد، قطع می‌کند.

ديويد کيليون نماينده آمريکا در يونسکو نيز گفت تصميم يونسکو راه آمريکا را برای حمايت از برنامه اين نهاد پيچيده می‌‌کند.

همچنين سوزان رايس، سفير آمريکا در سازمان ملل گفت: "موافقت يونسکو با عضويت کامل فلسطينی‌ها شديداً به ضرر اين سازمان است و هيچ جايگزينی برای مذاکرات صلح وجود ندارد."

نيمرود بارکان، نماينده اسرائيل در يونسکو گفت: "از اينکه سازمان علم و معرفت يونسکو قطعنامه‌ا ی را تصويب کرد که به داستانی تخيلی-علمی می‌ماند متأسفيم. متأسفانه کشوری به نام فلسطين وجود ندارد و اين عضويت امروز نبايد انجام می‌شد."

درخواست تشکيل کشور مستقل فلسطين، سپتامبر سال جاری ميلادی از سوی محمود عباس، رئيس تشکيلات خودگردان فلسطين به بان کی مون، دبيرکل سازمان ملل متحد ارائه شد.

با اين حال آمريکا اعلام کرده اگر پيشنهاد تشکيل کشور فلسطين در شورای امنيت رأی بياورد آن را وتو می‌کند.

میراث طبیعی ایران سهمی در یونسکو نیافت

arezoo — Thu, 30 Jun 2011 14:44:31 +0000

بیژن روحانی

بیژن روحانی-با پایان سی و پنجمین نشست کمیته میراث جهانی، بیست و پنج اثر جدید در فهرست سازمان یونسکو به عنوان میراث طبیعی و فرهنگی جهان به ثبت رسیدند.

ایران توانست مجموعه‌ای از باغ‌های خود را که به صورت یک پرونده واحد ارائه شده بود در بخش میراث فرهنگی جهان به ثبت برساند؛ پرونده‌ای تکمیل که به گفته کارشناسان یونسکو، جای هیچگونه تردیدی برای ثبت باغ ایرانی برجای نگذاشت.

این پرونده شامل نه باغ از دوره‌های مختلف تاریخی است که در ضمن معرف تنوع جغرافیایی در ایران نیز هستند. باغ‌های باستانی پاسارگاد و ارم در استان فارس، چهلستون و فین در استان اصفهان، اکبریه در بیرجند و در خراسان جنوبی، عباس‌آباد بهشهر در مازندران، دولت‌آباد در یزد، و باغ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پهلوان‌پورمهریز و شازده ماهان در استان کرمان.

باغ‌های ایرانی به جز ارزش‌های تاریخی و معماری، نشان‌دهنده رابطه ویژه انسان با طبیعت و چگونگی به نظم درآوردن تصویر آرمانی از زیست بهینه در پهنه جغرافیای گسترده ایران است.

نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در روزهای ۱۹ تا ۲۹ ماه ژوئن در پاریس برگزار شد. ایران با ثبت باغ‌های ایرانی توانست شمار آثار خود در فهرست میراث جهانی یونسکو را به سیزده عدد برساند، اما به غیر از پرونده باغ‌ها که در بخش فرهنگی ثبت شد، ایران پرونده دیگری را نیز برای بخش میراث طبیعی ارائه کرده بود که موفق به ثبت آن نشد.

پرونده جنگل‌های حرا در جنوب ایران اگر مورد تصویب کمیته میراث جهانی قرار می‌گرفت، نخستین اثر طبیعی ایران بود که در فهرست یونسکو جای می‌گرفت.

ایران با آن‌که در طول دهه‌های گذشته سعی فراوانی در ثبت آثار تاریخی و فرهنگی خود کرده است اما تاکنون هیچ اثری که معرف ویژگی‌های منحصر به فرد طبیعت و محیط زیست ایران باشد نتوانسته است به فهرست میراث جهانی راه یابد.

مسئولان سازمان میراث فرهنگی ایران اعلام کردند با آن که پرونده جنگل‌های حرا را پیشتر به یونسکو ارسال کرده بودند، اما هنگام برگزاری جلسات کمیته میراث جهانی در پاریس، به ناگهان از مطرح کردن آن منصرف می‌شوند زیرا پس از مشورت با کارشناسان «اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت» یا IUCN متوجه نقایصی در برنامه مدیریتی آن می‌شوند.

به گفته مسئولان ایرانی لازم است برنامه حفاظت و مدیریت این جنگل‌ها در هماهنگی میان سازمان میراث فرهنگی، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و تدوین شود؛ امری که با توجه به مطرح نشدن پرونده ایران به نظر می‌رسد تاکنون به صورت جدی از آن غفلت شده است.

جنگل‌های حرا یا مانگرو نوع ویژ‌ه‌ای از درختان را دربرگرفته‌اند که در مرز میان خشکی و آب می‌رویند و از آب شور استفاده و آن را به آب شیرین تبدیل می‌کنند.

پرونده جنگل‌های حرا در ایران شامل مناطقی در تنگه خوران در خلیج فارس و میان جزیره قشم تا سواحل جنوبی ایران است. با این‌حال این درختان در دیگر نقاط ایران مانند استان بوشهر و همچنین خلیج گواتر در استان سیستان و بلوچستان نیز می‌روید.

وسعت جنگل‌های حرا در تنگه خوران در کل منطقه بی‌نظیر و از این لحاظ یک پناهگاه حیات وحش کمیاب به خصوص برای پرندگان مهاجر به وجود آورده است؛ به طوری که بیش از 90 گونه از پرندگان که شمار آنها به بیش از 50 هزار عدد می‌رسد در این منطقه زندگی می‌کنند.

در مهرماه سال ۱۳۸۹ بازرسان «اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت» و یونسکو از این منطقه بازدید کردند تا ارزش‌های جهانی آن را مورد تایید قرار دهند. با این‌حال ایران می‌بایست پرونده معرفی و همچنین برنامه مدیریتی خود را در این فاصله تکمیل می‌کرد.

پیشتر مدیر کل دفتر اکولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ایران اعلام کرده بود به دلیل برخی عوامل انسانی از جمله توسعه ناپایدار و صنعتی، شمار این درختان در بعضی مناطق در جنوب ایران کاهش یافته است.

ایران گرچه هنوز موفق نشده است هیچ اثر طبیعی و محیط زیستی خود را به جهان معرفی کند، اما قصد دارد پرونده شمار زیادی محوطه و منطقه حفاظت شده را تهیه و طی چندین سال آینده به یونسکو ارائه کند. این مناطق طبیعی و زیست‌محیطی عبارتند از: غار علیصدر، منطقه حفاظت شده ارسباران در آذربایجان، کوه دماوند، پارک ملی گلستان، دریاچه هامون، جنگل‌های حرا، محور طبیعی و تاریخی اصفهان، جنگل‌های هیرکانی در شمال ایران، پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون در استان کرمان، کویر لوت، جزیره قشم، کوهستان سبلان، چشم‌انداز طبیعی و فرهنگی رامسر و منطقه حفاظت شده توران در استان سمنان.

با این حال شماری از این مناطق در سال‌های اخیر با مشکلاتی در خصوص حفاظت روبه‌رو شده‌اند که از آن جمله می‌توان به آسیب‌های گسترده به جنگل‌های گلستان بر اثر آتش‌سوزی و دست‌اندازی و همچنین خشک شدن دریاچه هامون اشاره کرد.

در سی و پنجمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو، سه منطقه طبیعی و زیست‌محیطی از کشورهای دیگر به فهرست میراث جهانی اضافه شد: منطقه ساحلی نینگالو در استرالیا، جزایر اوگازاوارا در ژاپن و دریاچه‌هایی در کنیا. همچنین «وادی روم» در کشور اردن به عنوان محوطه‌ای که به‌طور مشترک دارای ارزش‌های طبیعی و فرهنگی است به ثبت رسید. به غیر از این‌ها، دو منطقه حفاظت شده در هندوراس و اندونزی در فهرست میراث طبیعی در خطر قرار گرفتند، اما منطقه حیات وحش ماناس در هندوستان به دلیل برنامه موفقیت‌آمیز حفاظتی توانست از فهرست میراث در خطر خارج شود و دوباره به میان محوطه‌های میراث طبیعی جهان بازگردد.

به غیر از این مناطق طبیعی، بیست و یک پرونده دیگر نیز در بخش میراث فرهنگی جهان توسط یونسکو به ثبت رسیدند.

شرح تصاویر:

۱ـ باغ شازده ماهان در میان کویر- منبع عکس: مهر
۲ـ جنگل‌های حرا، منبع عکس: ویکی پدیا

در همین زمینه:

سرو روان: مختصری در اهمیت نمادهای گیاهی در فرهنگ ایرانی

جنگل‌های حرا میان جهانی شدن و تخریب
مرگ سروها در باغ فین کاشان

عملکرد معاهده میراث جهانی یونسکو

Mon, 13 Jun 2011 07:09:03 +0000

چهلمین سالگرد معاهده‌ی بین‌المللی میراث جهانی سازمان یونسکو درباره‌ی حفاظت از آثار فرهنگی و طبیعی

بیژن روحانی

بیژن روحانی – معاهده‌ی میراث جهانی سازمان یونسکو که یکی از مهم‌ترین معاهدات بین‌المللی این سازمان است، به چهلمین سالگرد خود نزدیک می‌شود. بسیاری از متخصصان و کار‌شناسان حفاظت از آثار تاریخی و طبیعی در جهان معتقدند علیرغم اهمیت کلیدی این معاهده و تاثیرات مهمش، زمان بازنگری و برطرف کردن کاستی‌هایش فرارسیده است.

هدف معاهده میراث جهانی که در سال ۱۹۷۲ به تصویب رسید، حفاظت از آثار فرهنگی و طبیعی منحصر به فرد در جهان است. به همین منظور فهرستی به نام «فهرست میراث فرهنگی و طبیعی جهان» در سازمان یونسکو به وجود آمده است که هر سال تعدادی از آثاری که واجد شرایط هستند در این فهرست ثبت می‌شوند. اکنون ۹۱۱ اثر فرهنگی و طبیعی در این فهرست قرار دارند که از این میان ۷۰۴ اثر به دلایل فرهنگی، ۱۸۰ اثر به دلیل ارزش‌های طبیعی و ۲۷ اثر و محوطه‌ی دیگر هم به دلیل ارزش‌های مشترک فرهنگی و طبیعی در این فهرست قرار گرفته‌اند. سی و پنجمین نشست کمیته میراث جهانی قرار است از ۱۹ تا ۲۹ ژوئن در پاریس برگزار شود و در آن پرونده ۴۲ اثر دیگر بررسی می‌شود و به احتمال بسیار زیاد این آثار نیز به‌زودی به فهرست میراث جهانی یونسکو وارد می‌شوند.

اما پس از ۴۰ سال، اکنون شاید زمان مناسب برای بررسی عملکرد این معاهده جهانی در راه حفاظت و معرفی آثار فرهنگی و طبیعی فرارسیده باشد. به اعتقاد بسیاری گرچه این معاهده تاثیر مهمی در شناخت و حفظ آثار مهم فرهنگی و طبیعی داشته، اما نتوانسته است به‌تنهایی ضامن حفاظت از میراث بشری در نقاط مختلف دنیا باشد و خود اکنون با چالش‌های مهمی درگیر است.

روح معاهده ۱۹۷۲ مبتنی بر حفاظت از آثاری است که دارای ارزش یگانه و منحصر به فرد برای کل بشریت هستند. اما قائل شدن به وجود چنین ارزش‌های جهانشمولی خود همواره منشأ بحث‌های مختلف نظری بوده است. زمانی که در دهه‌ی پنجاه میلادی تلاش‌ها و کارزار جهانی سازمان یونسکو برای نجات «معبد ابوسیمبل» در مصر نتیجه داد و این معبد که در خطر غرق شدن در دریاچه‌ی سد اسوان قرار داشت به محل امنی منتقل شد، عزم یونسکو برای آنکه بتواند تلاش‌های جهانی خود را برای حفظ و نجات آثار در قالب یک معاهده مشخص صورت‌بندی کند جزم شد و همین پایه‌ی معاهده میراث جهانی قرار گرفت.

بیژن روحانی: هدف معاهده میراث جهانی که در سال ۱۹۷۲ به تصویب رسید، حفاظت از آثار فرهنگی و طبیعی منحصر به فرد در جهان است. به همین منظور فهرستی به نام «فهرست میراث فرهنگی و طبیعی جهان» در سازمان یونسکو به وجود آمده است که هر سال تعدادی از آثاری که واجد شرایط هستند در این فهرست ثبت می‌شوند.

اکنون تعدادی از منتقدان می‌گویند این معاهده و شرایط الحاق یک اثر به فهرست میراث جهانی به جای آنکه تنها تحت تأثیر معیارهای کار‌شناسی باشد تا حد زیادی تحت تأثیر روابط دیپلماتیک و تلاش‌های سیاسی کشور‌ها قرار گرفته است. از آنجا که برای اکثر کشور‌ها ثبت آثارشان در این فهرست می‌تواند وجهه‌ی بین‌المللی به‌دست آورد و از طرف دیگر ثبت آثار تاریخی و فرهنگی در یونسکو می‌تواند باعث رونق گردشگری و جلب نظر گردشگران به آن منطقه شود، بسیاری از کشور‌ها و هیئت‌های نمایندگی آنان تلاش می‌کنند تا با رایزنی‌های مختلف به هر طریق ممکن برخی از آثار خود را در این فهرست ثبت کنند. به گفته‌ی کارشناسانی همچون «کریستینا کمرون» از کانادا که از نزدیک بر روند اجرایی شدن معاهده‌ی میراث جهانی نظارت داشته در دهه‌ی هشتاد کشور‌ها برای ارائه‌ی پرونده‌های ثبتی خود بیشتر پذیرای نظر کار‌شناسان بودند و حاضر بودند برای تکمیل پرونده‌ها وقت بیشتری بگذارند، اما اکنون شتاب و تعجیل فراوانی برای ثبت آثار خود دارند.

یکی از اهداف معاهده میراث جهانی بسط و گسترش فهرست آثار فرهنگی و طبیعی بوده است. اکنون این فهرست به حدود هزار اثر رسیده است. اما پرسش مهم اینجاست که این فهرست تا چه حد قرار است گسترش یابد و آیا خود قربانی اهداف اولیه‌اش نشده است؟ واقعیت آن است که گسترش مداوم این فهرست می‌تواند مفهوم «ارزش‌های منحصر به‌فرد و استثنایی» را با چالش رو‌به‌رو و آن را بی‌مفهوم کند.

از سوی دیگر حفاظت مؤثر از محوطه‌ها و آثار ثبت‌شده در این فهرست نیازمند افزایش حمایت‌ها و منابع مالی و تخصصی است. اما در حالی‌که مدام به تعداد آثار فهرست افزوده می‌شود، امکانات و منابع حفاظتی رشد چندانی نداشته‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد تنها یک تلاش زیاد برای وارد کردن هرچه بیشتر آثار به فهرست وجود دارد، بدون آنکه الزاماً منابع و امکانات جهانی که می‌تواند در اختیار آن‌ها قرار گیرد به‌‌ همان میزان رشد کند.

در موارد دیگری نیز به جای آنکه ورود یک محوطه به فهرست میراث جهانی باعث حفاظت بهتر از آن شود، مسائل و مشکلات پیش‌بینی نشده‌ای برای آن فراهم کرده است. به‌عنوان مثال جلب توجه حجم انبوهی از گردشگران بدون برنامه‌ریزی قبلی و یا ایجاد ظرفیت‌های لازم برای پذیرش و مدیریت آن‌ها و وجود منابع طبیعی مانند نفت و گاز در محدوده‌ی آثار و نیاز کشور‌ها به استخراج آن‌ها تنها بخشی از مشکلات پیش‌بینی نشده است.

همچنین بسیاری از کشور‌ها گرچه در زمان ثبت آثار خود متعهد می‌شوند تا برنامه‌های مدیریتی و حفاظتی از این مناطق را مدام بازنگری کنند، اما در عمل پس از ثبت آثار توجه مناسبی برای حفاظت از آن‌ها به کار نمی‌برند. به‌عنوان مثال در ایران گرچه ساختار‌ها و بناهای آبی شوشتر در فهرست میراث جهانی ثبت شد، اما بلافاصله پس از ثبت مشکلات مدیریتی و حفاظتی خود را آشکار کردند که نتیجه‌ی آن فروریختن بخشی از این بنا‌ها بود.

از سوی دیگر گرچه یونسکو فهرست دیگری را به نام «فهرست میراث در خطر» برای ثبت آثاری که تداوم حیاتشان با عوامل مختلفی تهدید می‌شوند در نظر گرفته، اما در عمل بسیاری از کشور‌ها در برابر ثبت محوطه‌های تاریخی و طبیعی خود در این فهرست مقاومت می‌کنند زیرا آن را به نوعی باعث شرمساری تلقی می‌کنند. در حالی‌که هدف اولیه‌ی یونسکو از ایجاد «فهرست میراث در خطر» جلب توجه و حمایت‌های مادی و فنی بین‌المللی برای نجات آن آثار بوده است. اما برخی کشور‌ها مقاومت بسیار زیادی در برابر وارد شدن آثارشان به این فهرست نشان می‌دهند.

حذف آثار از فهرست میراث جهانی نیز در عمل تنها دو بار اتفاق افتاده است. بنابراین بسیاری از کشور‌ها با ناچیز شمردن امکان خروج آثارشان از این فهرست، برنامه‌های مدیریتی و حفاظتی خود را برای پاسداشت ارزش‌های فرهنگی و طبیعی محوطه‌های ثبت شده با جدیت پیگری نمی‌کنند.

با وجود مسائل فوق اکنون بسیاری بر این عقیده هستند شاید بهتر باشد به جای افزودن مدام بر تعداد آثار این فهرست، تمرکز بیشتری بر حفاظت از آثار موجود صورت بگیرد.

نظر به اهمیت معاهده میراث جهانی، بحث در این خصوص را در گفتارهای بعدی ادامه خواهیم داد.

عکس‌ها (از بالا به پایین)
نشان معاهده میراث جهانی یونسکو
گور امیر، سمرقند
محوطه چیچن ایتزا، مکزیک

از بیژن روحانی در همین زمینه در رادیو زمانه منتشر شده است:

::ثبت جهانی هم آثار را نجات نمی‌دهد::

::هشدار برای میراث جهانی استانبول::

::سالگرد نجات بزرگ::

::ایران کلیساهای خود را جهانی می‌کند::

::نشست سالانه‌ی کمیته میراث جهانی::

::یونسکو بیت لحم را نپذیرفت::

::آثار جدید در میراث طبیعی جهان::