ادبیات مهاجرت

بهروز شیدا:«سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است»

hosseinn — Tue, 12 Mar 2013 08:45:02 +0000

گفت‌و‌گوی زهرا باقری‌شاد با بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی درباره سکوتی که سانسور به ادبیات معاصر ایران تحمیل کرده

زهرا باقری‌شاد

زهرا باقری‌شاد – شاخه‌ای از ادبیات داستانی ایران که در خارج از کشور پدید می‌آید، فقط در حیطه ادبیات فارسی قابل تامل نیست. نویسندگان بزرگی همچون میلان کوندرا نیز تجربه مهاجرت و نوشتن در سرزمینی دیگر را در کارنامه نویسندگی خود دارند.

حتی این مسأله در ایران نیز یک پدیده تازه نیست و به مهاجرت نویسندگان ایرانی به خارج از کشور در سال‌های اخیر اختصاص ندارد.

بزرگ علوی، صادق چوبک، بهمن فرسی و ابراهيم گلستان فقط تعدادی از نویسندگان ایرانی هستند که پیش از انقلاب یا در سال‌های نخست انقلاب به خارج از کشور مهاجرت کردند و فعالیت ادبی‌شان را در خارج از ایران پی گرفتند. از سوی دیگر در طی چند سال گذشته نیز با شدت گرفتن سانسور در ایران عده زیادی از نویسندگان و شاعران از ایران خارج شدند.

درباره تفاوت ادبیات داستانی تولید شده در داخل و خارج از ایران تاکنون سخن‌ها گفته شده. در این میان بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی نظریه تازه‌ای آورده است: او از گفتمان حاکم بر ادبیات داستانی داخل کشور با عنوان «گفتمان سکوت» نام می‌برد و بر آن است که ادبیات داستانی خارج از کشور در چهارچوب این گفتمان به زیست خود ادامه نمی‌دهد. با او درباره این موضوع گفت‌و‌گو کرده‌ام.

شما پیش از این هم به تفاوت ادبیات داستانی داخل کشور و خارج از کشور اشاره کرده‌اید. اگر بخواهیم این دو ادبیات را از منظر گفتمان‌های تولیدشده مقایسه کنیم، به نظرتان ادبیات داستانی داخل و خارج از کشور محصول یا محصور در چه گفتمان یا گفتمان‌هایی‌ست؟

بهروز شیدا، پژوهشگر ادبی:

گفتمان سکوت البته عبارتی

متناقض‌نما است، اما تناقضی در آن نیست. گفتمان سکوت یعنی

گفتمانی که مرزهای سکوت را

تعیین می‌کند؛ یعنی گفتمانی که

مرزهای مجازِ گفتمان‌های دیگر را تعیین می‌کند. گفتمان سکوت

تنها سانسور نیست؛ سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است. سانسور یعنی حذف چیزهایی که امکانِ حضورشان در متن وجود ندارد.

پیش از هر چیز به من اجازه بدهید به دو نکته اشاره کنم: نخست این‌که گمان می‌کنم از دوران مشروطیت تاکنون حضور پنج گفتمان را در جهانِ انسان ایرانی می‌توان تشخیص داد: گفتمان اسلامی، گفتمان تجدد آمرانه، گفتمان «مدرن» برآمده از اندیشه‌ی عصر روشنگری، گفتمان اندیشه‌ ایرانی‌ پیش از اسلام، گفتمان چپ. دوم این‌که هنگامی که از گفتمان‌های ادبیات داستانی سخن می‌گوییم، گفتمان‌هایی را در نظر داریم که به عنوان گفتمان غالب در یک متن داستانی ظاهر می‌شوند. اما پاسخی به پرسش شما: گفتمان‌های اصلی‌ ادبیات داستانی‌ بعد از انقلاب در داخل کشور را شاید بتوان این‌گونه شماره کرد: گفتمان اسلامی، گفتمان چپ که به‌ صورت عمده در سال‌های ۱۳۶۰ – ۱۳۵۷ به چشم می‌خورد و گفتمانِ «هم‌قدری»‌ی همه‌ گفتمان‌ها که به دو صورت تبلور پیدا می‌کند: نخست به صورتِ نقد همه‌ گفتمان‌ها؛ یعنی تأکید بر «تقصیرِ» هر «پنج گفتمان» در وضعیت کنونی؛ دوم به صورت انکارِ کلان روایت‌ها.

در ادبیات داستانی‌ خارج از کشور نیز این گفتمان‌ها به چشم می‌خورند: گفتمانِ «هم‌قدری»‌ی همه‌ گفتمان‌ها، گفتمان چپ، گفتمان اندیشه‌ ایرانی‌ پیش از اسلام.

به یک نکته‌ سخت مهم اما در این‌جا باید توجه کرد: همه‌ گفتمان‌های ادبیات داستانی‌ در داخل کشور مجبور اند در چهارچوب گفتمان سکوت به صحنه بیایند.

از ویژگی‌های گفتمان سکوت چیست؟

گفتمان سکوت البته عبارتی متناقض‌نما است، اما تناقضی در آن نیست. گفتمان سکوت یعنی گفتمانی که مرزهای سکوت را تعیین می‌کند؛ یعنی گفتمانی که مرزهای مجازِ گفتمان‌های دیگر را تعیین می‌کند. گفتمان سکوت تنها سانسور نیست؛ سانسور بنیانِ گفتمان سکوت است. سانسور یعنی حذف چیزهایی که امکانِ حضورشان در متن وجود ندارد. گفتمان سکوت اما یعنی این که بیان هیچ سخنی جز در چهارچوبی که گفتمان حاکم تعیین می‌کند، ممکن نیست. بر مبنای گفتمان سکوت می‌توان در مورد پاره‌ای از چیزها هیچ چیز نگفت، اما پاره‌ای از چیزها را هرگز نمی‌توان گفت. به عنوان نمونه: اگر قرار باشد گفتمان اسلامی و گفتمانی غیر اسلامی در یک متن داستانی حضور داشته باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد، آن گفتمان از گفتمان اسلامی «بر‌تر» تصویر شود. اگر قرار باشد تاریخ ایران در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی موضوع یک متن داستانی باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد ردی از حقانیت گروه‌های سیاسی‌ اپوزیسیون در آن متن پیدا یا قابل تأویل باشد. اگر قرار باشد در یک متن داستانی، تاریخ ایران در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی تصویر شود، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد نقش آیت‌الله کاشانی در کودتای ۲۸ مردادماهِ سال ۱۳۳۲ برجسته شود یا اندیشه‌ فداییان اسلام مورد پرسش قرار بگیرد. اگر قرار باشد اندیشه‌ بی‌خدایی در یک متنِ داستانی حضور داشته باشد، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد شخصیت‌هایی که آن اندیشه را حمل می‌کنند، شادمان، نیک‌بخت، «آرمانی» یا «رستگار» تصویر شوند. اگر قرار باشد در یک متن داستانی از رابطه‌ عاشقانه‌ زن و مردی سخن گفته شود، گفتمان سکوت اجازه نمی‌دهد بسیاری از صحنه‌ها، سخن‌ها و ماجراها تصویر شوند. گفتان سکوت از جمله در مورد مفاهیمی چون تشیع، پدر، انقلاب اسلامی، جنگ ایران و عراق، مأمور امنیتی، قصاص، اروتیسم، تصویر زنان، زندانی‌ سیاسی، شعائر دینی «حساسیت‌ها» دارد. بر مبنای گفتمان سکوت خیلی چیزها نباید نوشته ‌شوند؛ خیلی چیزها هم باید «طور دیگری» نوشته شوند.
البته باید توجه داشت که مرزهای گفتمان سکوت ثابت نیستند؛ که بر مبنای انواع سخن و شرایط گوناگون تغییر می‌کنند. باز هم به عنوان نمونه: گفتمان سکوت در متن‌های تاریخی می‌تواند بخشی از حوادث را تغییر دهد یا حذف کند، در ترجمه‌ یک رمان می‌تواند به حذف یا تغییر تکه‌هایی از آن رمان منجر شود. و در ادبیات داستانی می‌تواند بسیاری از «عناصر داستانی» را تحت تأثیر قرار دهد؛ از «موضوع‌ها» تا «درون‌مایه‌ها»؛ از «آغازها» تا «پایان‌ها».

این گفتمان را محصول چه شرایطی می‌دانید و از کی آغاز شده است؟

●گزیده‌ای از مقالات

بهروز شیدا

در سایت او:
در سوگ آبی آب‌ها (لینک)

در پاسخ به چرایی‌ گفتمان سکوتِ جاری در ایران، شاید بتوان به دو دسته دلایل و تأثیرِ دو قلمرو اشاره کرد. دو دسته دلایل عبارت اند از دلایل درزمانی که ریشه‌های گفتمان سکوت را در همه‌ تاریخ ایران می‌‌جویند، دلایل هم‌زمانی که چرایی‌ گفتمانِ سکوت را در «حالِ حاضر» جست‌وجو می‌کنند. دو قلمرو نیز عبارت اند از قلمرو سیاسی، قلمرو فرهنگی. در قلمرو سیاسی نقش قدرت حاکم در گفتمان سکوت موضوع سنجش است؛ در قلمرو فرهنگی نقش ویژه‌گی‌های فرهنگی‌ «مردمان». که البته این دو قلمرو در دادوستدی دائمی بر یک دیگر تأثیرها دارند. در این جا اما مراد ما از گفتمان سکوت، گفتمانی است که قدرت‌های حاکم در یک دوران تاریخی بر همه‌ متن‌هایی که در ایران تولید شده‌اند، مسلط کرده‌اند. حالا اگر تنها بر ادبیات داستانی متمرکز شویم، و آغاز ادبیات داستانی را دوران مشروطیت بدانیم، همان‌گونه که در گفت‌وگوهایی دیگر نیز اشاره کرده‌ام از دوران مشروطیت تاکنون به جز سه دوران، گفتمان سکوت در ایران سلطه‌ داشته است. و آن سه دوران عبارت اند از سال‌هایی از دوران مشروطیت؛ سال‌های ۱۳۳۲- ۱۳۲۰، یعنی سال‌های آغاز سلطنت محمدرضا شاه پهلوی، سال‌های ۱۳۶۰ - ۱۳۵۷ یعنی سال‌های اولیه‌ی استقرار جمهوری‌ی اسلامی.

شما بر این باور هستید که ادبیات داستانی خارج از کشور در چهارچوب گفتمان سکوت، به زیست خود ادامه نمی‌دهد. چرا؟

بله! گمان می‌کنم ادبیات داستانی در خارج از کشور در «هوای» گفتمان سکوت نفس نمی‌کشد. به این دلیل که در چهارچوب ممنوعیت - محدودیتی که گفتمان سکوت در داخل ایران می‌پراکند، زنده‌گی نمی‌کند؛ به این دلیل که «قوانین» جمهوری‌ اسلامی در خارج از کشور حاکم نیست. ادبیاتِ خارج از کشور حوزه‌ دیگری است که صدا و سکوت‌اش را باید طور دیگری شنید.

صدا و سکوت ادبیات خارج از کشور محصول چه گفتمان و تحت تأثیر چه عواملی است؟

در خارج از کشور رعایتِ معیارهای گفتمان سکوت شرط نشر ادبیات نیست. بنابراین سکوت مورد نظر ما تنها از «نیت نویسنده» سرچشمه می‌گیرد.

ادبیات داستانی داخل کشور و ادبیات خارج از کشور از یکدیگر قابل تفکیک هستند یا به نوعی پیوستگی دارند؟

با یک‌دیگر در گفت‌وگو هستند؛ گاهی در تقابل؛ گاهی در تفاوت؛ گاهی در تشابه.

بیشترین تشابه را در کدام جنبه دارند و بیشترین تقابل را در کدام جنبه، بیشترین تفاوت را در کدام جنبه؟

تشابه را در حضورِ گفتمان «هم‌قدری» گفتمان‌ها در هر دو ادبیات داستانی‌ داخل کشور و خارج از کشور می‌بینیم. و اگر تقابل و تفاوت ادبیات داستانی‌ خارج از کشور با ادبیات داستانی‌ داخل کشور را درهم بیامیزیم، تا آن‌جا که به موضوع سخن ما مربوط می‌شود، از جمله می‌توانیم چنین بگوییم: اگر ادبیات داستانی‌ خارج از کشور نبود، روایت دیگری از زندان‌های سیاسی‌ جمهوری‌ اسلامی نوشته نشده بود، روایت گریز از ایران از «مرزهای غیرقانونی» نوشته نشده بود، روایت دیگری از انقلاب اسلامی نوشته نشده بود، روایت دیگری از جهان غرب نوشته نشده بود، روایت دیگری از رابطه‌ دوجنس نوشته نشده بود، روایت دیگری از هستی‌ دگرباشان جنسی نوشته نشده بود، نوعی از «ادبیات داستانی‌ زنانه» نوشته نشده بود، «زبان دیگری» نوشته نشده بود.

و در همه‌ این موارد نمونه‌ها بسیار اند.

آیا اینکه ادبیات خارج از کشور در داخل گفتمان سکوت زیست نمی‌کند بر کیفیت و کمیت محتوای تولید شده تأثیری داشته است در مقایسه با ادبیات داخل کشور؟

در حوزه‌ کمیت طبیعی است که ادبیات داخل کشور با ادبیات خارج از کشور قابل مقایسه نیست. ادبیات داخل کشور وسعت دیگری دارد؛ هم در میزان تولید، هم در میزان مخاطب، هم در میزان بازار، هم در میزان تریبون. در حوزه‌ کیفیت اما مکان تولد یک متن تعیین‌کننده نیست. در خارج از کشور همان‌قدر امکان تولد متن «با کیفیت» هست که در داخل کشور.

شما این ادعا را چگونه می‌بینید و چگونه آن را نقد می‌کنید: «نویسندگان ایرانی که به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند در عرصه فعالیت ادبی به پایان رسیده‌اند»

در حد یک ادعا. ادعایی که البته به صورت مشخص هیچ چیز نمی‌گوید؛ حکمی که چنان کلی است که خالی می‌نماید. ماجرا در خارج از کشور چیز دیگری است: نویسنده‌گانی متن‌های «قوی‌تری» نوشته‌اند. نویسنده‌گانی متن‌های «ضعیف‌تری» نوشته‌اند. نویسنده‌گانی نویسنده‌گی آغاز کرده‌اند. نویسنده‌گانی نویسنده‌گی ادامه داده‌اند. نویسنده‌گانی کم‌کار شده‌اند. نویسنده‌گانی پُرکار شده‌اند. نویسنده‌گانی تغییر مسیر داده‌اند. نویسنده‌گانی قلم‌ زمین گذاشته‌اند. نویسنده‌ ایرانی در خارج از کشور نه بی‌‌هویت ویران است، نه اسیرِ غرقابه، نه گیج بی‌خبری، نه نادان زبان فارسی؛ که مهاجرت یا تبعید می‌تواند به «زیستی» دیگر تبدیل شود؛ به فرصتی دیگر؛ به صدایی دیگر.

بنابراین شما اینگونه ارزیابی نمی‌کنید که ادبیات داستانی خارج از کشور، یک ادبیات ابتر است؟

خیر! «این‌گونه ارزیابی نمی‌کنم.» متنِ ادبیات داستانی‌ خارج از کشور سال‌ها است که در «اشکال» و «انواع» گوناگون متولد می‌شود.

تکرار طناب در پله‌ها

hosseinn — Sun, 20 Jan 2013 23:13:46 +0000

تأملی در مجموعه شعر «رسم هندسی مالیخولیا» نوشته سهراب رحیمی

آزاده دواچی

آزاده دواچی – مهاجرت بی‌تردید یکی از پدیده‌های رایج در زندگی امروز بشر است. با این‌حال مسئله‌ پیچیده‌ مهاجرت و چگونگی ارتباط انسان‌ها با پیرامونشان، آن هم در جایی که به آن تعلق ندارند، بر زندگی و آثار بسیاری از نویسندگان و شاعر معاصر تأثیر گذاشته است.

باید گفت تبعید و مهاجرت همواره تأثیری ژرف بر ادبیات داستانی و شعر می‌گذارد. در برخی از آثاری که در مهاجرت یا تبعید پدید آمده‌اند، چنین به‌نظر می‌رسد که «متن» و اصولاً «زبان» تنها راه باقی‌مانده است برای ارتباط گرفتن نویسنده یا شاعر با سرزمین مادری‌اش. نویسنده و شاعر‌ مهاجر در ادبیات خلاق از یک‌سو در پی کشف پیچیدگی‌های مهاجرت است، و از سوی دیگر تلاش می‌کند با پیوستن و ارتباط گرفتن با سرزمین مادری، دلتنگی‌هایش را کشف کند و در همان حال طرحی از دشواری‌های زیستن در یک محیط بیگانه را هم بازتاب دهد. در این میان گاهی شعری که در مهاجرت سروده می‌شود، تمنای شاعر و نویسنده برای بازگشت به سرزمین مادری را آشکار می‌کند.

ادبیات ایران به‌خصوص در سال‌های بعد از انقلاب ایران شاهد موج‌هایی از مهاجرت نویسندگان و شاعران به خارج از مرز‌ها و شکل‌گیری نوع متفاوتی از ادبیات بوده که به آن «ادبیات مهاجرت» می‌گویند.

سهراب رحیمی یکی از همین شاعران و منتقدان مهاجر است که از سال‌ها پیش در سوئد به‌سر می‌برد. از او تاکنون چندین مجموعه شعر و مقالاتی در نقد ادبی منتشر شده است.

در کتاب «رسم هندسی مالیخولیا» نوشته سهراب رحیمی با فضای متفاوتی از شعر مهاجرت روبه‌رو می‌شویم. اشعاری که در این کتاب می‌خوانیم، ساده نیستند و در پهنای پیچدگی‌هایشان از رازهای زندگی شاعر در مهاجرت پرده برمی‌دارند.

رسم هندسی مالیخولیا،

مجموعه شعر، سهراب رحیمی، انتشارات اسمو کادول، سوئد

●سهراب رحیمی

یکی از شاعران و منتقدان

مهاجر است که از سال‌ها پیش در سوئد زندگی می‌کند. از او تاکنون چندین مجموعه شعر و مقالاتی در نقد ادبی منتشر شده است.

●اشعار این کتاب

در حال و هوای تبعید، در زبان اتفاق می‌افتند.

●درون‌مایه‌های مسلط

بر ادبیات تبعید و مهاجرت

در این مجموعه هم

به چشم می‌خورند.

با این‌حال شاعر از

خودش تصویر

یک انسان سرخورده را به‌دست نمی‌دهد.

●سهراب رحیمی

در اشعار این کتاب

تصویر متفاوتی از زن ارائه می‌دهد.

در شعری که در مقدمه این کتاب آمده، شاعر از‌‌ همان ابتدا وارد روایت‌های تودرتویی می‌شود که در زبان اتفاق می‌افتند و به مخاطبش نشان می‌دهد که اشعار «رسم هندسی مالیخولیا» با زبان ساده‌ای نوشته نشده‌اند. این مجموعه شامل پنج دفتر است و هر دفتر نامی جداگانه دارد، اما هر پنج دفتر با هم در یک پیوند درونی قرار دارند و خواننده می‌تواند با یک نگاه به این پیوند و بستگی پی‌ ببرد.

از‌‌ همان صفحه نخست کتاب، سهراب رحیمی نشان می‌دهد که فضای مهاجرت که او از آن به عنوان «تبعید» یاد می‌کند بر فضای کلی شعر سایه افکنده است:

تبعید به حاشیه کهشکشانی از کلمات بر شانه‌ها.
میان آفتاب و ماه می‌غلتد خاک بی‌پناه. (ص ۱)

بار محتوایی اکثر کلمات و همچنین ساختار اشعار و درون‌مایه آن‌ها از حال و هوای تبعید و مهاجرت برخوردار است. یکی از تکنیک‌های شعری که در هر پنج دفترِ این مجموعه مدام تکرار می‌شود، خلاصه‌نویسی و تأکید شاعر بر فاصله‌گیری از روایت‌های طولانی است. به‌کارگیری این ترفندها این امکان را برای سهراب رحیمی فراهم می‌کند که به زوایای تازه‌ای در شعرش دست یابد.

به این نمونه توجه کنید:

«فردا فرصتی تا باران و سفر، خواب شاعر را میان تهران و ترمینال‌های سورئال تقسیم کند تا چشم‌ها شرابی شود محض خاطر بورخس و مشق هزار و یک شب‌اش. جای هدایت در کنج و کنار فردوسی خالی است. (ص ۲)

فاصله میان شعر و سرزمین مادری فاصله‌ کوتاهی است، اما همین فاصله اندک گاهی سرپناهی می‌شود برای شاعر و به او این امکان را می‌دهد که با با سرزمین مادری‌اش ارتباط بگیرد و از کلماتی استفاده ‌کند که برای مخاطب در‌‌ همان‌جا آشنا هستند، اما در همان حال با آشنازدایی و تلفیق این کلمات این فرصت را به خواننده می‌دهد که با فضایی که ساخته درگیر شود.

یک نمونه دیگر:

«شش قدم از لباس‌های سیاه فاصله می‌گیری. جنازه‌ات روی سنگ نوازش می‌شود. رگ‌هایت خاموش و زنبور‌ها وزوز می‌کنند. با قطار کفن از شهرهای شیمیایی گذشتی و خبر در جنازه‌ها پیچید؛ کناردست تابستان، بوی اکسیژن و شعر در الکل فرورفت.» (ص ۴)

شاعر در مجموع نگاه تلخی به تبعید دارد، اما کلمات او در تبعید باقی نمی‌مانند و این فرصت را می‌یابند که او را به سرزمین مادری وصل کنند. او میان گذشته و حال و بین دو فضای بومی و غیر بومی، و همینطور فضای مهاجرت که بر اشعارش تسلط دارد در سفر است. رحیمی با گزینش کلمات به خواننده‌اش این امکان را می‌دهد که با او همسفر شود. چگونگی گزینش کلمات - هم در عمق و هم در سطح - از تلاش شاعر برای بازتاب دادن فضای ذهنی مهاجرت نشان دارد. فضاسازی‌ها در این میان نمایانگر استراتژی ابتکاری شاعر است: او با هم‌نشینی این فضا‌ها در طرح مفاهیم انتزاعی و انتقال این مفاهیم به مخاطبش مؤثر عمل می‌کند.

از نمونه زیر به‌خوبی می‌توان چگونگی هم‌نشینی فضاهای متفاوت در شعر رحیمی را دریافت:

«هر روز در بیمارستان، در مسیر سفید و شاخ‌های گوزن، به گل‌ها تعظیم می‌کنیم. ترانه‌ها، روزنامه‌های صبح و قهوه‌ تازه‌دم؛ نه بوی کنستانتین کاوافی می‌دهد؛ نه شباهتی به شعرهای سزار وایه‌خو دارد. قرائت غریبی است ازگنجشک‌های گمشده و آمبولانس‌های مسافر. دستی، پوست را برای آخرت پست می‌کند. چسبیده استخوانی به رگ‌ها. نه مسواکی در جیب داری نه بلیطی برای ماه؛ نه کتابچه‌ راهنما؛ نه سطحی برای فرود در فضا.» (ص ۹)

از اغلب شعرهای این مجموعه پیداست که شاعر از روایت‌های کلیشه‌ای و صرفاً مردانه فاصله گرفته است. اکثر کلماتی که برمی‌گزیند، بار جنسیتی خاصی ندارند. ارجاعات شاعر به «زن» در شعرش هم تحت تأثیر فضای مهاجرت قرار گرفته است و شاید اصلاً به همین دلیل توانسته خودش را از نگاه کلیشه‌ای به «زن» رهایی دهد.

●ویدئو: شعرخوانی سهراب رحیمی

به تصویری که رحیمی از زن به‌دست می‌دهد، توجه کنید:

«این شعر داستان زنی‌ست که ترانه می‌شود در خواب و نقش معشوق‌ات را می‌رقصد. دیگری، عکس می‌شود برای قاب در دفتر، و طناب را می‌بافد. با اندام ساعت‌ها می‌خواند. بگذار فریاد کند: انتظار، شکار پروانه بود؛ اشاره به آفتاب و ستونی از سایه‌ها.» (ص ۲۳)

یکی از شگردهای قابل تأمل در این مجموعه اشاره به شهرهای آشناست. شاعر نام این مکان‌های آشنا را با درونمایه‌های غیر بومی می‌آمیزد:

«و درخراسان دری‌ست در درهایی در درها دریچه‌ای "که بورخس‌اش گم کرد از نگاه تو پیداش!" و در فراغ مشهدش شاعر سریع، جوانی خود را هم‌سن گور کرده است.» (ص ۲۷)

رحیمی به پیرامونش نگاهی واقع‌گرایانه دارد و از فضاسازی‌های رمانتیک اجتناب می‌کند. او می‌داند که می‌تواند با کلمات، دریافت‌های ذهنی‌اش از پیرامونش را افزایش دهد. گستردگی دایره واژگانی‌اش و چگونگی ادغام تصاویر در شعرش صرفاً در خدمت به وجود آوردن یک فضای واقع‌گرایانه است:
«پاییز، شکل سگی در سیاهی پارس می‌کند. شکل بی‌رنگی از رنگ‌های سوخته در شعر. آوازی میان خاکستر از سنگفرش تا شعله. پاییز طول نوری میان تاریکی. تکرار طناب در پله‌ها. پایان‌نامه‌ نامه‌ها.» (ص ۳۰)

در بسیاری از اشعار این مجموعه، شاعر از واژه‌آرایی و بازی با کلمات هم بهره برده است. این واژه‌آرایی‌ها در اکثر سطرهای شعر تکرار می‌شوند. نمونه‌ای از ارتباط‌های معنی‌دار و واژه‌آرایی را می‌توان در شعر زیر دید که برای مثال بین «پا» و «دویدن»، در عین حال «دویدن» با «تقدیر» و البته «نرسیدن» و بعد بین «دوندگی» و «جنون» رابطه‌ای به وجود می‌آید:

«پا، فقط دویدن را می‌دانست. تقدیرش نرسیدن بود. دوید تا به شب‌های بیداری رسید. دید خودش را طی می‌کند. در باغ، شیشه‌های ریخته بود. پا‌ها از جنون رقصیدند. شاید کلمه‌ها بودند دیوانه‌‌ رها هندی‌وار بر صفحه‌ سفید.» (ص۳۹)

درونمایه‌هایی مانند تنهایی و انزوا که بر ادبیات مهاجرت تسلط دارند در اکثر شعر‌های این مجموعه نیز به چشم می‌خورند، اما شاعر از خودش تصویر یک شاعر سرخورده را به‌دست نمی‌دهد. او که با اهمیت زبان آشناست، بین کلمات و مضامین فلسفی و اجتماعی یک رابطه درونی ایجاد می‌کند و از این طریق بر فضای سرد تبعید و مهاجرت غلبه پیدا می‌کند. به این جهت می‌توان گفت در قلمرو ادبیات مهاجرت، «رسم هندسی مالیخولیا» کاری متفاوت به‌شمار می‌آید.

تصویر نخست: شرق‌گرایی اثر کاندینسکی (جنبه تزئینی دارد)

در همین زمینه:
آزاده دواچی در زمانه

عباس صفاری: «مدتی طول می‌کشد تا بازتاب گرانی کاغذ را ببینیم»

hosseinn — Sun, 07 Oct 2012 21:57:12 +0000

گفت‌و گو با عباس صفاری پیرامون بحران کاغذ، در محاق افتادن روزنامه شرق، سانسور در ایران و ادبیات خارج از کشور

گروه فرهنگ

گروه فرهنگ – هستند شاعران و نویسندگانی که بین دو دنیا زندگی می‌کنند. زیستن در دو دنیای متفاوت به قول چینی‌ها مثل ایستادن بین دو درخت است. عباس صفاری یکی از شاعران ماست که بین دو درخت ایستاده.

او بیش از چهار دهه است که در آمریکا زندگی می‌کند، و با این‌حال نه تنها شعرش در ایران مخاطبان بسیار دارد، بلکه هر چند سال یک بار به ایران سفر می‌کند و سفرهایش هم معمولاً خبرساز است: گاهی خبر انتشار یک مجموعه شعر تازه، یا خبر برگزاری یک نشست ادبی با حضور شاعر، و گاهی هم خبر برگزاری یک نمایشگاه از نقاشی‌های او یا به گفته خودش: چوب‌نگاره‌هایش.

این‌بار اما سفر عباس صفاری مصادف شد با بحران نشر در ایران و طبعاً در سایه همین بحران، بحث ادبیات خارج از کشور هم مثل سال‌های دهه ۱۳۶۰ در میان می‌آید و این بحث‌ها مثل همیشه با بحث سانسور درآمیخته است. در این زمینه‌ها با عباس صفاری گفت‌و‌گو کرده‌ایم:

● گفت‌و‌گو با عباس صفاری

آقای صفاری، چند روزی هست که از ایران برگشته‌اید. فضای شعری ایران در این دوره دشوار را چگونه یافتید؟

سفر دو ماهه من به ایران برای سر و سامان دادن به پاره‌ای از امورات شخصی بود که ربط چندانی به ادبیات نداشت. نیمه اول سفر را کمابیش درگیر همین کار‌ها بودم. اما در نیمه دوم توانستم اوقات آسوده‌ای را به دیدار دوستان اهل قلم و پرسهگردی در کتابفروشی‌ها و مطالعه نشریات ادبی اختصاس بدهم.

فضای شعر پیش از گران شدن ۷۰ درصدی کاغذ هم مشکلاتی داشته که زمینه را برای کار خلاق به ویژه برای نوآمدگان تنگ و دشوار کرده بود. دشواری‌های معیشتی و سختگیری غالباً بی‌دلیل وزارت ارشاد در ارایه مجوز را می‌توان در رأس این مشکلات قرار داد. اما تعطیل کردن نشر چشمه و تنگ کردن عرصه بر ناشرانی که در حوزه شعر جوان فعالیت می‌کنند ضربه‌های جدیدی بوده است که صدمات جبران‌ناپذیری بر پیکر شعر امروز وارد کرده است.

آقای حسن‌زاده، مدیر انتشارات مروارید که ناشر شما هم هست، چندی پیش اعلام کرده بود که به دلیل گرانی کاغذ نمی‌تواند کتاب تازه‌ای منتشر کند.

آقای حسن‌زاده را در دو نوبت در دفتر کارشان دیدم. طبعاً بخشی از گفت‌وگوی ما پیرامون گرانی کاغذ و دیگر مواد لازم در صنعت چاپ بود. نگرانی آقای حسن‌زاده بیشتر از این بابت بود که خریدار کتاب‌های شعر و رمان بیشتر قشر جوان جامعه است که گرانی غیر منتظره کتاب قدرت خریدشان را کاهش می‌دهد.
ناشران با تجربه ایرانی طی دهه‌های ماضی از تنگناهای بسیاری گذشته‌اند و شکی نیست که این تنگنا را نیز تاب خواهند آورد. صدمه اصلی را بیشتر جوانان با استعدادی می‌بینند که دشواری‌های نشر و رساندن کتاب به‌دست خواننده سبب می‌شود که راه دیگری را در زندگی برگزینند.

الان شمارگان کتاب شعر در چه حد است؟

از راست به چپ: احمد پوری، گروس عبدالملکیان، حافظ موسوی، عباس مخبر، عباس صفاری، شمس لنگرودی، شهاب مقربین.

تیراژ چاپ اول غالباً هزار و صد نسخه است که آن را نیز ناشر با ترس و لرز چاپ می‌کند و چه بسا که همین تعداد اندک نیز روی دست ناشر می‌ماند و به‌سادگی فروش نمی‌رود. این را نیز بیفزایم که در رابطه با تیراژ اندک نمی‌توان یکسره دولت و دشواری‌های اقتصادی را سبب‌ساز دانست. رستوران‌ها و لباس‌فروشی‌ها و لوکس‌فروشی‌ها پر مشتری است و در بسیاری از اماکن جای سوزن انداختن نیست. بسیاری از جوانان به‌راحتی پنج هزار تومان برای یک فنجان قهوه آب زیپو پرداخت می‌کنند. اما زورشان می‌آید پنج هزار تومان کتاب بخرند. هفتاد میلیون جمعیت اگر قحطی‌زده هم باشند باید بیش از هزار و دویست نسخه کتاب بخرند.

آیا بساطی‌های خیابان انقلاب و کهنه‌فروشان کارشان با توجه به مشکلات نشر رونق پیدا کرده؟

گرانی کاغذ مدتی طول می‌کشد تا بازتابش را در جامعه نشان بدهد. کتاب‌هایی که با کاغذ گران چاپ می‌شوند هنوز وارد بازار نشده‌اند. مهر ماه نیز مختص کتاب‌های درسی است که سوبسید دولتی می‌گیرند. اما گمان نمی‌کنم گرانی کاغذ تأثیر چندانی در کار دستفروش‌ها بگذارد. به این دلیل که دستفروش‌ها به قیمت پشت جلد پایبند نیستند و کتاب را خودشان قیمت می‌زنند. اما کتابفروشی‌ها که موظف هستند کتاب را با قیمت پشت جلد بفروشند مشتری بیشتری برای کتاب‌های گذشته خواهند داشت.

استقبال خوانندگان از تاریکروشنای حضور، آخرین مجموعه‌ای که از شما در ایران منتشر شده چگونه بود؟

تاریکروشنای حضور را که پیش از این در آمریکا انتشار داده بودم در ایران با عنوان مختصر شده تاریکروشنا به بازار آمد که در بدو انتشار برای خواننده آشنا با آثار من غیر منتظره بود. خوانندگانی که با شعر من از طریق آثار چاپ‌شده در ایران آشنا بودند غالباً خبر نداشتند که پیش از مجموعه «دوربین قدیمی» شعرم لحن و حال و هوای دیگری داشته است و دغدغه‌هایم از جنس دیگری بوده است. زبان نیمه‌فاخر و ایماژیستی مجموعه نیز برایشان غافلگیرکننده بود. به همین سبب نقد‌هایی که در آغاز انتشار گرفت ضد و نقیض بودند. در ‌‌نهایت اما جایگاه خودش را باز کرد و در فاصله اندکی به چاپ دوم رسید.

آیا مجموعه تازه و قابل تأملی به چشم شما آمد؟

کتاب‌های زیادی در این سفر هدیه گرفتم. چندین متن چاپ‌نشده را نیز سرایندگان آن‌ها در اختیارم قرار دادند. هنوز فرصت مطالعه و بررسی آن‌ها دست نداده است. به‌رغم اینکه شعر کار طاقت‌فرسا و بی‌جیره و مواجبی است اما نسل جوان شور و شوق فراوانی برای سرودن و خلاقیت به خرج می‌دهد. قبل از سفر نیز کتاب چاپ‌نشده‌ای از خانم آزاده بشارتی برایم ‌ای میل شده بود که مورد پسندم بود. شاعر بسیار جوانی است و راه درازی در پیش دارد.

از شما در ایسنا خواندیم که گفته بودید «ادبیات مهاجرت» به نظر شما آثار ارزشمندی نداشته. آیا واقعاً اینطور فکر می‌کنید؟

در رابطه با این جمله باید بگویم که از فرمایشات اینجانب نبوده و خلاصه‌ ماجرا اینکه نظر یکی دیگر از دوستان شرکتکننده در نشست «عصر روشن» بود و نهایتاً تبدیل شد به تیتر خبر این برنامه در خبرگزاری ایسنا. اما با توضیحاتی که داده شد نام من به عنوان ابرازکننده این نظر از تیتر خبر حذف کردید. نظر خود من اما این بود که چه در خارج و چه در داخل آثار فارسی‌زبانی که ارزش جهانی داشته باشد خلق نکرده‌ایم. نا‌گفته نماند که آنجا صحبت از آثاری بود که در سال‌های اخیر تولید شده‌اند، نه مثلاً بوف کور که همه می‌دانند پس از گذشت نیم قرن هنوز از گردونه چاپ مغرب زمین خارج نشده است و آن را در رده یکی از صد کتاب مهم ادبیات جهان قرار داده‌اند.

خب، حالا با این تفاصیل نظر شما درباره ادبیات فارسی در خارج از ایران، ادبیاتی که رسمیت ندارد، اما حضور دارد چیست؟

به گمانم بخش خلاق و تاثیرگذار این ادبیات که از طریق کانال‌های رایج وارد بازار نشر شده به‌رغم مخالفت‌ها و سخت‌گیری‌ها نهایتاً رسمیت نیز یافته است. آثار دیگر همکارانی که کتابشان در دو سوی مرز منتشر و با استقبال روبرو شده از این جمله‌اند.

تاریکروشنا، عباس صفاری

اما هستند بسیاری از آثار با ارزش مثل رمان‌های خانم مهشید امیرشاهی، یا سوره‌الغراب محمود مسعودی یا داستان‌های اکبر سردوزامی، اشعار مجید نفیسی و منصور خاکسار که در ایران هرگز به دلیل سانسور فرصت انتشار پیدا نمی‌کنند. آیا رسمیت داشتن به معنای تن دادن به سانسور نیست؟

اگر قرار باشد لیست کاملی ارایه دهیم نام‌های بسیاری را به این لیست می‌توان اضافه کرد که تعدادی از آن‌ها در دو سوی مرز کتاب چاپ کرده‌اند. من نه به سانسور تن داده‌ام نه آن را تأئید می‌کنم. اگر ارشاد به کلمه یا جمله‌ای در شعر ایراد بگیرد، کل شعر را از مجموعه حذف کرده و شعر دیگری را جایگزین می‌کنم. در رابطه با داستان و رمان می‌دانم کار دشوار‌تر است اما از نام‌هایی که شما عنوان کردید سه نفر اول مورد‌های استثنائی هستند که متأسفانه انتشار کتاب‌هایشان در ایران و در این سال و زمانه‌ها میسر نخواهد بود. تا آنجا که خبر دارم خانم امیرشاهی به خاطر فعالیت‌های سیاسی‌شان ممنوع‌الانتشار هستند و این حکم ربطی به داستان‌هایشان ندارد. رمان سوره‌الغراب نیز به این دلیل که پای یکی از سوره‌های قران را به میان کشیده طبیعی است که اجازه انتشار به آن نخواهند داد. اکبر سردوزامی نیز آگاهانه و با جسارتی ستودنی یک زبان وولگار آکنده از ناسزاهای جنسی را وارد متن داستانی کرده است؛ زبانی که تحمل آن برای منتقد خارج از کشوری نیز دشوار است. مسلم است رژیمی که از به یادآوری ابروی یار حالی به حالی می‌شود چنین لحن و زبانی را بر نمی‌تابد. ارزش کار سردوزامی در آینده شناخته خواهد شد. اما مجید نفیسی و مرحوم منصور خاکسار هیچ مشکل ممیزی ندارند. تعدادی از اشعار هر دوی آن‌ها را من پیش از این به ایران بردم و در دو آنتالوژی که مهین خدیوی و بابا چاهی تدوین کرده بودند به چاپ سپردم. در حال حاضر نیز نفیسی اشعارش را در نشریه زنده‌رود که در شهرشان منتشر می‌شود به چاپ می‌رساند. اگر ناشری کتاب آن‌ها را چاپ نمی‌کند دلایلی سوای سانسور و ممیزی دارد.

سانسور در ایران یک واقعیت است. اما بحث ما فقط بر سر سانسور نیست. بحث بر سر این است که عده‌ای می‌خواهند بخشی از ادبیات معاصر ایران را که زیر سقف سانسور پدید نیامده از رسمیت بیندازند. آیا ادبیات فارسی در خارج از ایران بخشی از پیکره ادبیات معاصر ایران نیست؟

اگر خارج از کشور را با این دو سه میلیون جمعیتی که دارد، به مثابه یکی از شهرهای ایران در نظر بگیریم و بخواهیم ادبیات فارسی‌زبانش را با آنچه طی دو دهه گذشته در تهران و کلان‌شهرهای دیگر کشور تولید شده بسنجیم به گمانم با چندین اثر تأثیرگذار کارنامه درخشانی برای خود رقم زده است. اما در عرصه بین‌المللی و بازار جهانی کتاب از موقعیتی کمابیش شبیه ادبیات داخل کشور برخوردار است. این را نیز بیفزایم که ما تازه ۱۰ – ۱۵ سال است که از ادبیات آرمانخواه و آلوده به سیاست فاصله گرفته‌ایم و نمی‌توان توقع داشت که در این فرصت اندک خود را به سطح قله‌های رفیع ادبیات جهان رسانده باشیم. به یاد داشته باشیم که فرضاً وقتی بورخس داشت ویرانه‌های مدور را می‌نوشت متن‌های ما هنوز پر از خشم و خون و خنجر بود.

شما یک روز هم مهمان تحریریه شرق بودید. شرق الان توقیف شده. فضای تحریریه شرق را چگونه دیدید؟

از شنیدن خبر تعطیلی شرق خیلی غصه‌ام شد. تصور اینکه آن شور و شوق خلاق با یک دستور از کار بماند دشوار است. یکی از اعضای آن هیئت تحریریه پس از تعطیلی برایم نوشت که حدود ۶۰ نفر کارشان را از دست داده‌اند. خوشبختانه تجربه نشان داده است که اکثر این افراد جذب بازار کار در نشریات و رسانه‌های دیگر می‌شوند و چه بسا که همین تیم نشریه دیگری راه بیندازد با نام دیگری. مردم هم یاد گرفته‌اند که به جای توجه به نام نشریه تیم گرداننده آن را دنبال کنند که هر روز به نامی دیگر روی کیوسک قرار می‌گیرد.

دلتان برای ایران تنگ نشده؟

نه هنوز. اما شش ماه دیگر اگر بپرسید پاسخ دیگری خواهم داشت

آیا حاضرید برای همیشه برگردید ایران؟

من پس از نزدیک به ۴۰ سال اقامت در خارج از کشور هنوز تبعه ایران هستم و تابعیت کشور دیگری را نپذیرفته‌ام. اما وفق دادن خودم با شرایط ایران به‌ویژه در رابطه با سیستم اداری آن برایم حالت کابوس‌واری دارد که باعث می‌شود فکر بازگشت را از سر به در کنم. با این همه ضرب‌المثل «هرگز نگو هرگز» را هم در پس ذهن دارم.

قرار بود یک نمایشگاه نقاشی هم از آثارتان برگزار کنید. این نمایشگاه به کجا کشید؟

در رابطه با نمایشگاه فرصتی دست داد که با یکی دو گالری معتبر به گفت‌وگو بنشینم که نتیجه‌اش قول و قراری شد برای برگزاری نمایشگاه در سال آینده.

الان کار تازه چی دست گرفته‌اید؟

در حال حاضر دارم روی مقدمه‌ای کار می‌کنم برای اولین منتخب اشعارم که به‌وسیله مروارید منتشر خواهد شد. در این سفر هم مجموعه شعری از اعراب آندلوس که دو سه سالی بود روی آن کار می‌کردم به مروارید تحویل دادم که قرار است همراه با ۱۵ چوب‌نگاره از کارهای خودم به صورت مصور منتشر شود.

آقای صفاری، سپاسگزاریم که وقت دادید به ما.

بررسی کتاب منتشر شد

Tue, 01 Nov 2011 14:04:50 +0000

شماره ۶۶ فصل‌نامه بررسی کتاب ویژه هنر و ادبیات در آمریکا، لس آنجلس منتشر شد. این فصل‌نامه را مجید روشنگر، از ناشران باسابقه ایران به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر می‌کند.

به گزارش بخش فرهنگ رادیو زمانه شماره ۶۶ فصل‌نامه بررسی کتاب در بیست و یکمین سال انتشار دوره جدیدش منتشر شد.

این شماره بررسی کتاب با نامه‌ای از غراله علیزاده، رمان‌نویس که خود را جنگل‌های شمال ایران به دار آویخت آغاز می‌شود. غزاله علیزاده این نامه را هنگامی که به بیماری سرطان مبتلا بوده، در سال ۱۳۷۳ یا ۱۳۷۴ از پاریس به سمیه که ظاهراً محرم و دوست عزیز او بوده نوشته است.

غزاله علیزاده در این نامه خطاب به دوستش می‌نویسد:
"عزیز دلم، نصف موهایم ریخته است، ولی گاهی دلم می‌خواهد یکی با همان چند لاخ ور برود. یادت می‌آید بعد از تزریق‌ها در تهران، تو با دست‌های عزیزت این‌قدر موهایم را نوازش می‌کردی تا آرامش پیدا کنم؟ چند روز پیش خودم را در آینه دیدم ..."

غزاله علیزاده، نویسنده رمان خانه ادریسی‌ها

خاطرات کتاب‌های جیبی مقاله‌ای‌ست از مجید روشنگر. نویسنده در این مقاله چگونگی شکل‌گیری انتشارات فرنکلین و سازمان کتاب‌های جیبی را شرح می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه در سال‌های دهه ۱۳۳۰ بعد از کودتای ۲۸ مرداد انتشارات فرانکلین با مدیریت همایون صنعتی به نهادی برای ترجمه و ویرایش ادبیات آمریکا تبدیل شد و سپس این فعالیت‌ها در سازمان کتاب‌های جیبی در قلمرو ادبیات جهانی به ثمر نشست.

این مقاله یکی از مهم‌ترین منابع شناخت صنعت نشر در سال‌های دهه ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ به شمار می‌آید و از طریق آن می‌توان با نخستین تلاش‌های نویسندگان و مترجمان نام‌آشنایی همچون نجف دریابندری و رضا براهنی و بهمن شعله‌ور و ویراستارانی مانند منوچهر انور آشنا شد.

حمیدرضا رحیمی در مقاله دیگری از این شماره بررسی کتاب به اشعار نگار رها پرداخته و شاداب وجدی "عذاری خلوت‌نشین" نوشته تقی مدرسی را بررسی کرده است.

شهرنوش پارسی‌پور در جستاری با عنوان "شاه" کتابی به همین نام نوشته دکتر عباس میلانی را معرفی کرده و دکتر مهدی ادهم وازه‌نامه پارسی نوشته هومر آبرامیان را بررسیده است.

داستان‌هایی از جمال میر صادقی و هوشنگ عاشورزاده همراه با اشعاری از شیدا محمدی، پروین باوفا، هما طرزی، محمدرضا شفیعی کدکنی، مریم حبیبی از دیگر مطالبی‌ست که در قلمرو ادبیات خلاق در این شماره بررسی کتاب منتشر شده است.

بررسی کتاب پس از مهاجرت مجید روشنگر به آمریکا دور دوم انتشار خود را آغاز کرد و اکنون وارد بیستمین سال انتشارش در خارج از ایران شده است.

ریشه کن در مسیر باد

Sat, 27 Aug 2011 09:01:59 +0000

نگاهی به رمان «مهاجر و سودای پریدن به دیگر سو»، نوشته علی نگهبان

م. حقیقت

م. حقیقت - مهاجرت حکایت دردناک و غریبی است و ما مردمان از دوردست تاریخ اسیر این دردیم. از بامداد زندگی بر این خاک بلاخیز در تهاجم دایم این و آن از انیران و توران تا عرب و مغول و دیگران، یا‌‌ رها شده در بی‌پناهی و تنهایی تا پایان ایستاده‌ایم و در نبردی نابرابر جان داده‌ایم، یا همه چیزی وانهاده جان از دست جانیان رهانیده به غربت گریخته‌ایم و جز این چه می‌توانستیم کرد؟

تاریخ ما سراسر بی‌قراری و بی‌باوری است. کوچی غریب از غربتی به غربت دیگر در جستوجوی باوری و قراری. و در این جست‌وجوی مدام نسل به نسل همه چیز از کف نهاده‌ایم و جان بر دست گرفته در پهنای جهان آواره‌ایم. نسل ما و نسل قبل و بعد از ما در این کشاکش اندوهبار رفتن و ماندن بهای سنگین و کمرشکنی را پرداخته است. چه بسیار از آنان که به نیم‌شبی و به اشارت دستی نابکار، در دخمه‌های وحشت و تنهایی جان باختند و بی‌نشان، با هزار آرزوی برنیامده بر خاک خونین وطن خفتند؛ و حدیث آنان که گریختند و با جانی فرسوده به اینجا یا آنجا و یا هیچ کجا رسیدند نیز، خود حکایت هزار رنج است.

گروهی در گیر و دار رفتن جان آزرده را در امواج خروشان دریا و یا کوره‌راه کوهی یا بیابانی‌‌ رها کردند و از آنان که رستند و رسیدند تنی چند در تنهایی و بی‌امیدی آتش بر پیکر خسته و رنجور خود نهادند و در آتش بی‌پناهی و بی‌کسی سوختند تا هم از رنج زیستنی چنین برهند و هم صدای هزاران چون خود را فریاد زده باشند. اما آنان که از این همه رهیدند و جان به مقصدی رساندند، گروهی بر بساطی که شاید بساطی هم نبود سفره زندگی چیدند و بسیاری نیز خوش ننشستند و راحت نزیستند. و رمان مهاجر حکایت همین هاست. مهاجران و پناهندگان.

م. حقیقت: علی نگهبان در اسلام‌ستیزی و طرح خودکشی، در پوچی و بیهودگی زندگی، در جای جای رمان، نیم‌نگاهی به هدایت دارد - روشنفکری برآمده از مشروطه که او نیز فلاکت روزگارش را نتیجه میراث حمله اعراب به ایران می‌دانست.

رمان با نثری صریح و بی‌رحم و با کلماتی گاهی دوست‌نداشتنی به حرکت در می‌آید و وقتی در فضای رمان‌‌ رها شدی جدا شدن از آن دشوار است. انگار در متن داستان در جست‌وجوی خویشتنی و در جست‌وجوی آدمیانی که می‌‌شناسی، تصویر واقعی از کسانی که هر روز در آینه یا در خیابان می‌بینی و این جست‌وجو و تصاویر تا پایان ر‌هایت نمی‌کند.

به جز بابک راوی داستان، شخصیت دیگر آن ابوالحسن، مهاجری خودخواسته است که در جست‌وجوی زندگی نو در سرزمینی دیگر و در جست‌وجوی هویتی نو نامش «زبیگنیو» می‌شود. اما او در کشاکش غمبار زندگیش همچنان ابوالحسن باقی می‌ماند و کسی حاضر نیست حتی بر سنگ گور او نیز چیزی جز ابوالحسن بنویسد. او پیش‌تر در بازگشتی به اصل خویش و در جست‌وجوی همسری ایرانی با محبوبه، دختری جوان، تحصیلکرده و هنرمند، نادیده و به‌ طور غیابی ازدواج می‌کند و پس از تلاشی چندساله سرانجام او را به سرزمین موعودش، کانادا می‌رساند. اما در حقیقت محبوبه خود مهاجر دیگری است در راه و روشی دیگر، زنی که از اول هم برای زن زبیگنیو شدن نیامده بود. او نیز خود در سودای گریختن، زن زبگنیو که مردی است یک‌چشم با مشخصاتی خاص شده بود تا خود را به دیار غرب برساند. محبوبه در پایانی از پیش معلوم دل به یک عرب لبنانی می‌بندد و زبیگنیو را‌‌ رها می‌کند و این شاید نماد‌‌ همان کابوس عربی - اسلامی است که با راوی همراه است که حتی در گریز و فرار از اسلام نیز ر‌هایش نمی‌کند.

زبیگنیو ازآن آدم‌هایی‌ست که درمی‌مانی اینجا چه می‌کنند و چرا آمده‌اند. وقتی نگاهش می‌کنی می‌بینی انگار دچار نوعی توهم است، توهم دیگر شدن و تغییر هویت، و به همین دلیل او خودش را زبیگنیو می‌پندارد. توهمی که با انکار هویت خود و تحقیر گذشته و نفی فرهنگ و سرزمین خود در باور اینجایی شدن در او ایجاد شده است. این توهمی است که دامن‌گیر بخشی از مهاجران خودخواسته سرزمین ماست و بسیاری از ما نیز اگر ابوالحسن هم نباشیم شاید کمی زبیگنیو باشیم.

غرابت دو نام ابوالحسن و زبیگنیو طنز تلخی است از مسخ فرهنگی و بی‌هویتی انسان‌هایی که مرعوب فرهنگ جدید می‌شوند و ورود به آن فرهنگ را تنها در تغییر بیرونی خویش و نفی همه آنچه درونی است می‌یابند؛ و بی‌نقد منطقی، آن را از پیکره فکری خود جدا می‌سازند و به این ترتیب درخلاء بی‌هویتی‌‌ رها می‌شوند و فکر می‌کنند زبیگنیو شده‌اند. ولی در حقیقت دیگر حتی ابوالحسن هم نیستند.

اما در این میان راوی یا بابک شخصیتی فرهنگی است. فرزند یک کتابفروش با خانواده‌ای که همه عمیقاً درگیر تفکرات ایدئولوژیک و باورهای سیاسی خویش‌اند و بهای آن را نیز به سنگینی می‌پردازند. او نیز به توصیه پدر و در گریز از خشونت، درگیر مهاجرتی ناخواسته به سرزمینی ناخواسته می‌شود. و با خود می‌اندیشد که آیا این حکم ازلی است که ما فکر می‌کنیم تنها با پناه بردن به غرب می‌شود از اسلام گریخت؟ و خود پاسخ می‌دهد که، ریشه کن که بشوی فرقی نمی‌کند که باد به کدام سمت ببردت؛ چه شرق و چه غرب. در هر حال بی‌ریشه‌ای و کاریش نمی‌شود کرد. چون از نگاه او اصل ریشه‌کن نشدن از خاک است؛ نرفتن است. او در واگویی سرگذشت خود به واکاوی درون مهاجرانی چون خود می‌پردازد و در بازسازی هویتی خویش در جست‌وجوی هویت ایرانی ساسانی است. هویتی که پیش از حمله مسلمانان در همراهی موبدان زرتشتی و پادشاهان ساسانی با مفاهیم سیاسی و دینی آن پای گرفته بود و در هجوم اسلام از بین رفت.

جست‌وجوی هویت ایرانی در سرتاسر رمان در تقابل با هویت تحمیل‌شده اسلامی با کارگزاری ولایت فقیه تداوم می‌یابد. به نظر من، نویسنده در این اسلام‌ستیزی و طرح خودکشی، در پوچی و بیهودگی زندگی، در جای جای رمان، نیم‌نگاهی به هدایت دارد - روشنفکری برآمده از مشروطه که او نیز فلاکت روزگارش را نتیجه میراث حمله اعراب به ایران می‌دانست. او همچنین در سرتاسر رمان دلتنگ وطن و در جست‌وجوی راهی برای بازگشت به آن است. این میل به بازگشت واندوه دوری از وطن، تفاوت او است با زبیگنیو که تفاوت بنیادین یک پناهنده با یک مهاجر است.

حدیث شخصیت‌های حاشیه‌ای رمان نیز خود حکایتی است. آدم‌هایی که انگار با هیچ سریشی به این محیط نمی‌چسبند؛ اگرچه خود بر این باورند که چسبیده‌اند. انسان‌هایی درگیر در پراکندگی و تنهایی و من بودن که پدیده فرهنگی جامعه ماست. آنجا که بودیم ما نبودیم و این ما را به غربت کشاند و دربدری؛ و اینجا هم که آمده‌ایم این میراث شوم با ماست و به راستی چه باور نفرت‌انگیز و دلهره‌آوری است. حتی در کنار هم نمی‌توانیم راحت نفس بکشیم.

م. حقیقت: علی نگهبان در سرتاسر رمانش دلتنگ وطن و در جست‌وجوی راهی برای بازگشت به آن است. این میل به بازگشت واندوه دوری از وطن، تفاوت او است با زبیگنیو، قهرمان ناکام رمان «مهاجر...». این تفاوت بنیادینی‌ست که یک پناهنده با یک مهاجر دارد.

تشکیل کارگاه شعر و داستان که می‌توانست برای بابک و استاد شاهرخی و منصور و بسیاری دیگر پناهی باشد یا گریزگاهی، از سرخوردگیهای غربت و یا زنده کردن هزار آرزوی در سینه مانده. به دنبال بحث‌های گوش آزار و بی‌محتوا و تکراری در‌‌ همان پیچهای اول عبور، در ته دره سقوط کرد و در این اقیانوس‌‌ رها شده، آخرین تخته پاره‌های امید را هم از آنان گرفت.

راوی روزهای انقلاب را به یاد می‌آورد و از اینکه او و هم‌نسلان دبستانی‌اش نقشی در شکل‌دهی انقلاب نداشته‌اند با ما سخن می‌گوید، و اینکه پدر و هم نسلانش چه نقشی از انقلاب بر خاک وطن کشیدند. او همچنین به واگویی تلاش و رنج آرمان‌خواهانی می‌پردازد که در پی باورهای آرمانی خویش همه چیز از جان و زندگی وانهادند و تا در خود نگریستند هیچشان بر کف نمانده بود، جز باد و جز خون بر خاک ریخته‌ی خویشتن.

در پایان رمان، پریدن زبیگنیو از فراز پل لاینز گیت و فرود در اقیانوسی بی‌انتها، درحقیقت پرواز او به سوی ناشناخته‌هاست؛‌‌ رها شدن او درفضای غریب مهاجرت است با هویتی وانهاده و وجودی سرگردان در خلاء بی‌هویتی. در حقیقت لاینز گیت نماد بلندای سودای پریدن به دیگر سو، یعنی مهاجرت است؛ و اقیانوس نماد‌‌ رها شدن در دنیای ناشناخته‌ی هویت و فرهنگ دیگر سو.

زبیگنیو در پرش بی‌تفکر خود چونان نره گاوی وحشی از بلندای پل در دنیای ناشناختگی فرو می‌افتد و غرق می‌شود. اما بابک، راوی داستان، درست درآخرین لحظه‌ی پریدن و فرو افتادن یاد شعری از دِر ِک والکات می‌افتد و درچالشی نمادین برای دریافتن معادلی برای واژه‌ی outgrow در ذهن خود، ناتوانی در یافتن ترجمه‌ی مناسب آن واژه را در بی‌عرضه‌گی خودمان می‌بیند، نه در نقص زبان فارسی که خود نمادی از فرهنگ و هویت ملی ماست.

گویی نویسنده در بالای پل در کار داوری بین دو گروه از مهاجران است: یکی‌‌ رها شده در بی‌هویتی و دیگری در تلاش برای بازسازی هویت خود، با تکیه بر گذشته. ترجمه از زبانی دیگر و یافتن معادلی برای آن بر فراز پل لاینزگیت نماد همین تلاش و در نتیجه گریز از‌‌ رها شدن در اقیانوس است. او در پایان به جای پریدن در اقیانوس به سمت تلفن مستقیم بحران می‌دود؛ و این رمان در حقیقت پیامی است که او از طریق‌‌ همان تلفن به دیگران می‌دهد.

در پایان اگر چه درجمله‌بندی و نکات دستوری رمان به ندرت سهل‌انگاری‌هایی دیده می‌شود و یا‌ گاه کلمه‌هایی دوست‌نداشتنی وجود دارند که به کارنبردنشان هم چیزی از پیام کتاب نمی‌کاست، اما این همه از ارج این رمان جذاب، ماندگار و تفکر‌برانگیز چیزی نمی‌کاهد. رمانی که در عین حال سندی است گویا برای نوشتن بخشی از تاریخ روزگار ما، و گفتن از رنجی که بر مردم ما رفته است. برای علی نگهبان روزهای بیشتر و بهتری برای نوشتن آرزو می‌کنم.

ادبیات مهاجرت در آلمان

Tue, 05 Jul 2011 10:07:28 +0000

گزارش وحید ولی‌زاده از نویسندگان مطرح ادبیات مهاجرت در آلمان و نویسندگان شرق آلمان

وحید ولی‌زاده

وحید ولی‌زاده - صدا‌ها و آواهای متعددی در سال‌های اخیر ادبیات زبان آلمانی را غنی کرده‌ است: صداهایی که به نسل‌های دوم و سوم مهاجران که درباره‌ی تجربه‌های خود داستان می‌گویند، تعلق دارد. ادبیات پسامهاجرتی در آلمان چگونگی زیستن میان دو فرهنگ را تصویر می‌کند و آنچه که در این نمایشنامه‌ها و رمان‌ها توصیف می‌شود با کلیشه‌های مهاجران که اغلب به دشواری‌های زبانی و قتل‌های ناموسی می‌پردازند تفاوت دارد.

در وهله‌ی نخست این ادبیاتی نیست که با خجلت دم در ایستاده باشد تا اذن ورود بگیرد. این نویسندگان توانسته‌اند جوایز بزرگ ادبی، و نیز خوانندگان پرشماری را از آن خود کنند. اکنون فرزندان کارگران میهمان که در سال‌های دهه‌ی پنجاه به آلمان مهاجرت کردند، به جامعه‌ی نخبگان ادبی وارد شده‌اند.

روایت‌های تازه در قالب‌های کهنه

فریدون زایموغلو (fereydoun zaimoglu)، نویسنده و نمایشنامه‌نویس، و نویسندگانی چون دیمیتره دینو، آلینا برونسکی، ژوژا بانک، ترزا مورا، سیبل لویتشارف، و ملیندا ندج آبونجی از نویسندگان موفق با پیشینه‌ی مهاجرت به آلمان هستند‌. این فهرست را می‌توان بسیار طولانی‌تر کرد. در داستان‌های آن‌ها سرگذشت‌های زندگی تازه‌ای روایت می‌شود، اما نویسندگان نتوانسته‌اند فرم‌ها و سبک‌های ادبی نوینی را برای این روایت‌های تازه بیافرینند. اغلب داستان‌هایی که از قلمرو ادبیات مهاجرت در آلمان می‌آیند، بیش از آنکه از یک تجربه‌ی ادبی نشان داشته باشند، داستان‌هایی هستند که به‌خوبی تعریف شده‌اند. یکی از چهره‌های پیشتاز ادبیات مهاجرت در آلمان فریدون زایموغلو است که در سال ۱۹۶۴ در ترکیه متولد شده است. در سال ۱۹۹۵ نخستین رمان او با نام «کاناک اسپراک»، که آتش‌بازی زبانی فوق‌العاده‌ای به زبان آلمانی مهاجران بود انتشار یافت، سپس رمان‌های «آدم پست»، «جنون آلمانی»، و رمان‌های متعدد دیگر ازین نویسنده منتشر شد. او با رمان لیلا (۲۰۰۶) به موفقیت بزرگی دست یافت. «لیلا» به سفر یک زن جوان به آلمان می‌پرداخت، تصویر‌پردازی بسیار زیبا و ظریفی از انسانی به‌دست می‌داد که هرگز نمی‌تواند به درشتی سخن بگوید. آخرین رمان او با نام «حریق» بیشتر به عشق می‌پردازد تا به مسائل مهاجرت که مشخصه‌ی آثار پیشین زایموغلو بود. این رمان برنده‌ی جایزه‌ی بین‌المللی «کورینه» در سال ۲۰۰۸ شد.

میراث ژنتیکی یک ملت و دفاع از دگرگونی نژادی

بحث برانگیز‌ترین کتاب در پاییز سال ۲۰۱۰ «آلمان خود را ملغی می‌کند» اثر تیلو سارازین سیاستمدار حزب سوسیال دموکرات آلمان (اس پ د)، بود که در آن نویسنده از جمله ادعا کرده بود که مهاجرت گسترده‌ی ترک‌ها و عرب‌های فاقد تحصیلات عالیه، میراث ژنتیکی آلمانی‌ها را نازل خواهد کرد. روزنامه‌نگاران و سیاستمداران به شدت علیه سارازین واکنش نشان دادند، با این‌حال کتاب او در جایگاه نخست پرفروش‌ترین کتاب‌ها قرار گرفت و خوانندگان وسیعی یافت. این کتاب بر بسیاری از نویسندگان تأثیر گذاشت و باعث شد فریدون زایموغلو، ایلیا تروژانف و نوید کرمانی «مانیفست گوناگونی» را بنویسند که در آن بیش از ۳۰ نویسنده از تنوع فرهنگی در آلمان به دفاع برخاستند. این بحث سیاسی همچنان در صحنه‌ی ادبی زنده است. بسیاری از نویسندگان فعالانه در این بحث شرکت کردند و هم‌ازین روی رمان‌های سیاسی رونق گرفتند. رمان دیستوپیایی (دژ آبادی) نوشته‌ی «یولی تسه» (Juli Zeh) با نام «کورپوس دلیسیتی» (corpus delicti) از آن جمله است. در آرمانشهر «کورپوس دلیسیتی» هیچ ایدئولوژی یا مذهبی وجود ندارد بلکه جامعه بر اساس خرد، یا آنچه «متد» نامیده می‌شود، سازمان یافته است. مسئولیت جمعی بر عهده‌ی تک تک افراد است. یکی از شخصیت‌های رمان می‌گوید: «اگر جامعه به ما کمک می‌کند، آیا ما نیز نمی‌بایست برای جامعه هر کاری که ازمان برمی‌آید، انجام دهیم؟»
خرج نگذاشتن روی دست جامعه مسئله‌ای حیاتی است. درنتیجه همه می‌بایست خود را سالم نگاه دارند. بیماری دیگر وجود ندارد. همه می‌باید وزن خود را گزارش بدهند، فاضلاب به منظور استخراج مواد ارزشمند درون مدفوع اسکن می‌شود، و همه باید ورزش کنند و مطابق با مقررات غذا بخورند. بوسه به دلیل احتمال سرایت بیماری ممنوع است و تمام حرکات بدن بر روی یک تراشه‌ی کار گذاشته در بدن ضبط می‌شود و عدم انجام ورزش‌های خانگی جرم محسوب می‌شود. اگر فرد ازین قوانین تخطی کند به دادگاه احضار می‌شود. کنترل بدن‌های شخصی تمام‌عیار است. تنها جرمی که به نظر می‌رسد در این جامعه باقی مانده است اهمال کردن درباره‌ی بدن خود است. بدن به یک «کورپوس دلیستی» بدل می‌شود.

کبوتران پر می‌کشند

زمانی که کشوری نویسندگان آلمان را دعوت می‌کند یا درباره‌ی ادبیات آلمان مقالاتی آن نوشته می‌شود، معمولاً درین‌گونه مواقع نویسندگان خارجی‌تبار نادیده گرفته می‌شوند، حتی در شرایط کنونی که همین نویسندگان خارجی‌تبار بخشی از عمده‌ترین جریانات ادبی در کشورهای آلمانی زبان را به وجود آورده‌اند. این مسأله قابل توجه است که این نویسندگان هنوز به فرهنگی بیگانه تقلیل داده می‌شوند. یک چشم‌انداز فرهنگی همسان هوموژن دیگر وجود ندارد، با این‌حال هنوز این نویسندگان را دیگر کشور‌ها به عنوان نویسندگان آلمانی به‌شمار نمی‌آورندو با این‌حال امسال برخی از این نویسندگان به نمایشگاه کتاب و کتابخانه‌ی گوتنبرگ آمدند. «ملیندا ندج آبونجی» ( Melinda Nadj Abonji) یکی از همین دعوت‌شدگان بود. او سال گذشته جایزه‌ی ادبیات آلمان را که در نمایشگاه کتاب فرانکفورت اعطاء می‌شود از آن خود کرد. آبونجی اصالتاً مجار است، در صربستان در سال ۱۹۶۸ متولد شده است و در سوئیس بزرگ شده، دارای یک شرکت انتشاراتی اتریشی است. نمونه‌ی او می‌تواند تصویری از اروپای جدید باشد. رمان ملیندا آبونجی با نام «کبوتران پر می‌کشند » (Tauben fliegen auf)، کتابی درباره‌ی مهاجرت و انتگراسیون،[تطبیق اجتماعی و فرهنگی مهاجران در جامعه‌ی میزبان] و درباره‌ی اروپای معاصر در حال دگرگونی است.

«کبوتران پر می‌کشند» که از سویه‌های خودزندگی‌نامه‌ای (اتوبیوگرافیک] برخوردار است، با خانواده‌ای مجار آغاز می‌شود که اکنون در سوئیس ساکن‌اند و برای تعطیلات تابستانی به ویدودینا در صربستان سفر می‌کنند. در سوئیس آن‌ها کسب و کار موفقی را اداره می‌کنند. کافه‌ای باز کرده و از پس امتحان شهروندی سوئیسی نیز برآمده‌اند. راوی دختر خانواده ایلدیکو است که در آغاز دختر کوچک کنجکاوی است و به‌تدریج زن جوانی می‌شود که جهان را با بدگمانی می‌نگرد. آنچه که در آغاز همچون یک کمدی بالکانی به نظر می‌رسید هنگامی که جنگ یوگسلاوی سایه‌ی خود را بر اروپا می‌گسترد دگرگون می‌شود. خواهران در کافه موندیال (mondial café) به والدین خود کمک می‌کنند، و میان این خانواده‌ی مهاجر و دوستان سوئیسی خود معاشرت و زندگی می‌کنند. روابط خوب است، با فامیل، با والدین و با خواهر و هیچ تضاد و تنشی بین نسل‌ها وجود ندارد.

مضمون اصلی رمان درباره‌ی انتگراسیون و مهاجرت است و درباره‌ی اروپایی چاک چاک. والدین در پی انتگره شدن هستند و برای سوئیسی شدن همه کار می‌کنند، در حالی‌که دختر همه جا خود را بی‌خانمان حس می‌کند. در پایان رمان ایلدیکو از خانه می‌رود. او نمی‌تواند خود را با فرهنگ سرزمین جدیدش تطبیق دهد. در این فرهنگ هنگامی که بالغ می‌شویم خود را تنها می‌یابیم. او همراه با خواهرش تصمیم می‌گیرد که در روز اهل قبور برای احترام به خویشان درگذشته‌شان به آرامگاهی برود. او نمی‌تواند سر قبر آن‌ها برود اما رفتن به سر قبر دیگران احترامی است برای خویشاوندان بسیار دور. تصویر زیبایی برای نشان دادن اینکه او با این تمهید به «خانه» رسیده است. به یک معنا اکنون او در درون خودش خانه‌ و ریشه‌هایش را یافته است.

سفر به سرزمین مادری برای تدفین پدر

نویسنده‌ی دیگر زیبیله لویت‌شاروف (sibylle lewitscharoff) که پدری بلغار و مادری ترک دارد در اشتوتگارت بزرگ شده است. در رمان «آپوستولوف» (Apostoloff) که جایزه‌ی سال ۲۰۰۹ لایپزیک به آن تعلق گرفت، نیز ما با همراه با روای داستان با اتومبیل به مرکز قدیمی سرزمین مادری او می‌رویم. اما این سفری تفریحی به بلغارستان نیست بلکه مشایعت جمعی همراه با ۱۹ لیموزین است که تابوت پدر راوی را به وطن می‌برند. داستانی با مایه‌های «آبسورد» که در آن راننده نه تنها اتومبیل را می‌راند، بلکه در خاطرات آن‌ها نیز سفر می‌کند.

اگر در ادبیات قرن بیستم کارگران نقش محوری داشتند، اکنون در زمان ما فرزندان مهاجران نقش تعیین‌کننده‌ای در فرهنگ و در اجتماع به عهده می‌گیرند. با این‌حال نوشتن به زبان آلمانی، با وجود آنکه زبان مادری نویسنده زبان دیگری است پدیده‌ای تازه در ادبیات زبان آلمانی نیست. فرانتس کافکا در پراگ می‌زیست، هرتا مولر در رومانی، الیاس کانتی در بلغارستان متولد شده است و پل سلین رومانیایی بود. همه‌ی آن‌ها به آلمانی می‌نوشتند. خانه‌ی زبانی همیشه مطابق با تبار نیست.
نویسندگان اغلب از بیگانگی کمک می‌گیرند تا لایه‌های گوناگون واقعیت را کنار بزنند و آن را از چشم‌اندازی تازه به ما نشان دهند. از زیاموغلو پرسیدم خود را دارای چه هویتی می‌داند. در پاسخ گفت: «من تصاویر آلمانی خلق می‌کنم و فکر می‌کنم آلمانی هستم، من خودم را بخشی از آلمان می‌دانم، اما ملاقات با مردان، زنان، فرهنگ‌های دیگر و بیگانه است که همه چیز را هیجان انگیز می‌کند.»
بیگانگی مخرج مشترک بسیاری دیگر از نویسندگان مهاجر است. ظاهراً مرزهای جغرافیایی دیگر چندان اهمیتی ندارند.

ناکامی و شکست‌های هر روزه‌روز در زندگی

پتر اشتام (Peter Stamm)در سوئیس متولد شده و آنجا نیز زندگی می‌کند. او بسیار ساده درباره‌ی نوعی زندگی می‌نویسد که همیشه به تعویق افتاده و در ‌‌نهایت زیسته نمی‌شود. در آخرین مجموعه داستانش با عنوان«پشت دریا» Seerücken اغلب داستان‌ها درباره‌ی ناکامی و شکست است. او با جملات مختصر و صحنه‌های شاعرانه‌ی لطیف دگرگونی‌های به زحمت آشکاری را توصیف می‌کند که بعد‌تر خود را همچون زلزله نشان خواهند داد. درباره‌ی تنهایی در یک سفر تفریحی جمعی، چگونه مرد دانشمندی به یک هتل کوهستانی متروک می‌رود، و درباره‌ی زن جوانی که با عقب بردن نوار و گوش کردن به آن به کشف تازه‌ای می‌رسد. اشتام این توانایی را دارد که پا پیش بگذارد و عادت‌ها و چیزهایی را زیر سؤال برد که ما از آن‌ها مطمئنیم. او خود را به تلاشی انسان‌ها و فاجعه‌ها در اشارات محتاطانه نزدیک می‌کند.

بسیاری از تحسین شده‌ترین نویسندگان آلمانی زبان از آلمان شرقی سابق می‌آیند. برخی مواقع داستان‌های پسامهاجرتی ساده‌فهم‌تر از داستان‌هایی است که نویسندگان در شرق آلمان پدید آورده‌اند. برای مثال متن‌های کلمنس مه‌یر (Clemens Meyer ). مه‌یر در لایپزیک رشد کرد و در جوانی زندگی دشواری را از سر گذراند. او در زمانی که در انستیتوی ادبیات آلمانی لایپزیک (که یکی از مهم‌ترین دوره‌های آموزشی آفرینشگری ادبی در این کشور محسوب می‌شود) درس می‌خواند، به طور جانبی مجبور بود به عنوان کارگر ساختمانی و مبل‌سازی و گاهی نیز به عنوان نگهبان کار کند. روش زندگی او باعث شد که مدتی را نیز در بازداشتگاه جوانان زیتهاین سپری کند. نخستین رمان او «وقتی که رؤیا دیدیم» در سال ۲۰۰۶ توجه زیادی را به خود جلب کرد و یادآور رمان ایروین ولش با نام «سوزنبان» بود. جهانی مردانه و سخت، بدون هیچگونه توهم. در سال ۲۰۰۸ رمان «شب، روشنایی» او برنده‌ی جایزه لایپزیک شد و سال گذشته «خشونت، یک دفترچه یادداشت روزانه» او منتشر شد.
زمان و کسالت

اووه تلکامپ (Uwe Tellkamp) نویسنده‌ی دیگری از آلمان شرقی سابق است که در ۱۹۶۸ در درسدن متولد شد، در ارتش خدمت کرد، و به عنوان جراح اورژانس در بیمارستان درسدن کار کرد. رمان «برج» او در درسدن و در هفت سال آخر منتهی به فروپاشی دیوار برلین در ۱۹ نوامبر ۱۹۸۹ می‌گذرد. تنها چیزی که حقیقتاً همه در آلمان شرقی داشتند وقت بود. به شیوه‌های مختلف زمان محوریت دارد. برای خواندن این رمان تقریباً هزار صفحه‌ای به وقت نیاز است و رمان به طرز نمایانی نشان می‌دهد که چطور امروزه ما نگاه‌های متفاوتی به «زمان» داریم.

آن زمان در آلمان شرقی «زمان» برای تأمل وجود داشت، رمان برای انتظار در صف‌های طولانی جلوی فروشگاه‌های مواد غذایی و ادارات دولتی، و آنهایی که کار می‌کردند برای تایپ کردن عریضه‌های ابسورد با ماشین تحریر آن هم با انگشت اشاره و بدون غلط‌گیر وقت داشتند. تلکامپ موفق شده آلمان شرقی را از طریق مجموعه‌ای از انسان‌ها توصیف کند. در مرکز داستان این اشخاص قرار دارند: جراح دست ریچارد هافمن، همسرش آنه و پسرشان کریستین، و خویشاوند قابل توجه آن‌ها منو روهده که در واقع زیست‌شناس است اما به عنوان ویراستار در یک انتشاراتی کار می‌کند که در آنجا علیه قوانین سانسور مبارزه می‌کند و برادری که آرم حزب را بر یقه‌ی کتش حمل می‌کند. همه آن‌ها در بهترین محله‌ی درسدن زندگی می‌کنند. آن‌ها در رؤیای فرهنگ گذشته و زندگی در برج عاج فرهنگ بالا هستند که در آن ادبیات و موسیقی کلاسیک به زندگی جهت دهد. در اپرا یکی از همکاران به ریچارد می‌گوید: «کل اپرا یک رؤیاست: بی‌معنا و غیرضروری در یک شکل بیانی که صد‌ها میلیون هزینه برمی‌دارد. [آن هم] برای فقط برای حباب صابون...» ریچارد پاسخ می‌دهد «اما حباب صابون زیبایی‌ست.»
تلاش برای زیبایی، لطیفی و خوبی در زمانی که می‌گذرد به اعتراضی بی‌صدا و تاکتیکی برای بقا بدل می‌شود.

رمان «برج» سرشار از توصیفاتی است درباره‌ی اشیاء و گذر کسالت‌آور زمان. رمانی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری گفت‌و‌گو بین انسان‌ها در زندگی روزانه‌شان و رمانی درباره‌ی سازمان‌دهی زندگی روزانه. همه هستند. همدستان سیاسی، آنانی که جویای اجازه‌ی سفر به خارج هستند، همسایه‌های شر، عشاق جوان، نخبگان سیاسی، هنرمندان مخالف و کارگران. همه‌ی داستان‌ها به یکدیگر تنیده می‌شود تا نقطه‌ای که انحلال جامعه‌ای را نشان می‌دهد. در تمام این قصه‌های بی‌پایان از آلمان شرقی، همواره مسائل بشری وجود دارد: نخستین عاشق شدن، عذاب بلوغ جنسی، بی‌وفایی و دوستی. تلکامپ استاد به تصویر کشیدن صحنه‌های به‌ظاهر بی‌اهمیت در زندگی روزانه است: زمانی که عمه‌ها حسودی می‌کنند و تنگ‌نظرانه در عروسی برادرزاده غیبت می‌کنند، و یا چگونه یک جوان نامطمئن مسیحی تلاش می‌کند خود را به طور مناسبی در جهان بزرگسالان جای دهد. این‌ها مسائلی هستند که در تمام کشور‌ها وجود دارد.

منتقدان «برج» را با «بودن‌بروک»، نخستین رمان توماس مان که از نخستین نمونه‌های موفق رمان اجتماعی در آلمان است و فروپاشی یک خانواده را نشان می‌دهد، مقایسه کرده‌اند. همانطور که با خواندن رمان مان می‌توانیم، انقراض یک خانواده‌ی بازگان آلمانی در قرن نوزدهم را دریابیم، در «برج» نوشته‌ی تالکامپ هم فروپاشی درونی آلمان شرقی سندیت ادبی یافته و به یک رمان معیار تبدیل شده است.

اعترافات خوش‌بینانه‌ی مادبزرگ پانک

خودزندگی نامه‌ی «اعترافات» اثر مادربزرگ افسانه‌ای پانک، نینا هاگن (Nina Hagen) البته به اندازه‌ی تلکامپ ادبی نیست و بی‌رحمی کمتری از کلمنته مه‌یر دارد، اما مشخصاً امیدبخش‌تر و واقعاً جذاب است.

او که در برلین شرقی بزرگ شده و دخترخوانده‌ی ولف بیرمان افسانه‌ای است در زندگی‌نامه‌اش تصویر دیگری از سال‌های آلمان شرقی به‌دست می‌دهد. سکون وجود دارد، فضای خاکستری، اما همچنین یک زیست کاملاً معمولی با رؤیاهای جوانانه. داستان رمان اما پیرامون شخصیت اصلی شکل نمی‌گیرد. شخصیت‌های اصلی در این رمان انسان‌ها، رؤیا‌ها، ناکامی‌ها و بیش از هر چیز این است که چگونه کاتارینا هاگن خدا را می‌یابد.

تمام این آثار مختلف به ما خوانندگان یاری می‌کنند تا حاشیه‌ها را کمی بیشتر بشناسیم.

ادبیات غیررسمی آلمان که اکنون از حاشیه به متن آمده و رسمیت پیدا کرده بسیار متنوع، جذاب، مهیج و پرکشش است؛ ادبیاتی که امید برمی‌انگیزد و از جامعه‌ای دموکراتیک نشان دارد که می‌تواند حاشیه را به متن بیاورد و نه آن‌که مانند کشورهای اختناق‌زده آثار رسمیت‌یافته و معیار را به حاشیه براند.

منبع:

MARGARETA FLYGT, Den nya tyskspråkiga litteraturen, Horisont, 2011, nummer 2, 5-9‬

یک هندی قلابی و پرتقال‌های رییس‌جمهور

Sat, 28 May 2011 08:10:15 +0000

نگاهی به زندگی و آثار عباس خضر، نویسنده‌ی عراقی تبعیدی

ناصر غیاثی

ناصر غیاثی - در روزهایی که جنبش‌های آزادی‌خواهانه و دمکراتیک کشورهای عربی توجه جهانیان را برانگیخته و افکار عمومی خواهان دانسته‌های بیشتری از جزئیات زندگی روزمره‌ی مردم این کشور‌هاست، عباس خضر در کتاب‌هایش زندگی و مبارزه زیر چکمه‌های دیکتاتور در یک کشور عربی را روایت می‌کند.

او در سال ۱۹۷۳ در بغداد به دنیا آمد و در نوزده سالگی به علت فعالیت‌های سیاسی علیه رژیم صدام حسین دستگیر شد و دو سال از زندگی‌اش را در سیاهچال‌های رژیم صدام گذراند. وی پس از آزادی از عراق گریخت و سه سال در چند کشور عربی و اروپایی قاچاقی زندگی کرد و با انجام کارهای مختلف روزگار گذراند تا سرانجام در سال ۲۰۰۰ به آلمان آمد و به‌عنوان پناهنده‌ی سیاسی پذیرفته شد و به تحصیل ادبیات و فلسفه پرداخت. خضر کار ادبی‌اش را در آلمان ابتدا با شعر آغاز کرد و سپس در سال ۲۰۰۸ نخستین رمان‌اش «هندی قلابی» را به زبان آلمانی نوشت و انتشار داد. پس از گذشت قریب به یک سال و نیم از انتشار این رمان ناگهان نام عباس خضر و کتاب او بر سر زبان‌ها افتاد. چندی است چاپ چهارم «هندی قلابی» به بازار کتاب عرضه شده است. رمان دوم خضر با عنوان «پرتقال‌های رییس جمهور» در مارس ۲۰۱۰ انتشار یافت و در‌‌ همان ماه انتشار به چاپ دوم رسید. این رمان به شدت مورد استقبال منتقدان و خوانندگان آلمانی زبان قرار گرفت. تا امروز نقدهای متعددی بر آثار او نوشته شد و مصاحبه‌های فراوانی در رسانه‌های مختلف با او انجام گرفت. موفقیت‌های ادبی خضر چندین بورس ادبی برای او به ارمغان آورد.

بی‌تردید خضر نویسنده‌ای سیاسی و موضوع رمان‌هایش زندگی و سرنوشت خود او است. او در پاسخ به این پرسش که چرا خاطرات خود را ننوشته و به نوشتن رمان روی آورده است، می‌گوید، می‌خواسته ادبیات بیافریند. و در پاسخ به این پرسش که چرا به عربی نمی‌نویسد، می‌گوید، از سویی در زبان آلمانی وطنی تازه یافته و از سوی دیگر نوشتن به عربی درباره‌ی زندان و شکنجه و گرسنگی و در یک کلام درد برای او ممکن نبوده زیرا زبان مادری مانع او برای فاصله گرفتن از موضوع آثارش بوده است. «نوشتن به آلمانی به من کمک کرده است تا از رنج نوشتن به عربی کم شود و کار نوشتن را راحت‌تر کند.»

هندی قلابی

خضر، زمانی می‌دانسته که هندی نیست و عراقی است. اما از زمانی که در آلمان زندگی می‌کند، نمی‌داند کولی، عراقی، هندی و یا حتی موجودی فضایی است. او در «هندی قلابی» به روایت فرار یک جوان عراقی می‌نشیند که از زندان و خفقان و جنگ می‌گریزد. مردی به نام رسول حمید در قطار دست‌نوشته‌ای به زبان عربی پیدا می‌کند که در هشت فصل و روایت به شرح داستان زندگی و فرار یک جوان عراقی به نام رسول حمید از دست رژیم صدام حسین پرداخته است، روایت کودکی و جوانی او در بغداد، فعالیت سیاسی در اپوزیسیون، دستگیری، زندان، فرار از طریق لیبی و اردن و تونس و ترکیه و یونان و ایتالیا و رسیدن به آلمان. رسول در طول این مسیر با فراریان بسیار دیگری آشنا می‌شود که چون او در جست‌وجوی زیستن در جایی به دور از جنگ و گرسنگی‌اند. خضیر در «هندی قلابی» تراژدی را با کمدی و گروتسک درهم‌می‌آمیزد و تجارب زندگی یک فراری در شرق اگزوتیک را برای خواننده‌ی غربی حکایت می‌کند. ‌یکی از منتقدان ادبی آلمان این کتاب را «افسانه‌ی واقع‌گرای مدرن» می‌داند و دیگری آن را پلی بین شرق و غرب خواند که روی آن واقعیت و رؤیا به هم گره خورده‌اند.
این کتاب با ترجمه‌ی الهام مقدس توسط نشر ایرانبان و قطره منتشر شده است.

پرتقال‌های رییس جمهور

خضر در این کتاب نیز وقایع زندگی خودش را دستمایه‌ی کار قرار داده است. «پرتقال‌های رئیس‌جمهور» حکایت دستگیری و زندانی شدن یک جوان نوزده ساله در روزهای پایانی مدرسه است. علی همکلاسی مهدی او را به یک گردش با ماشینی که قرض کرده است، دعوت می‌کرد تا در آخرین روزهای مدرسه خوش بگذرانند اما خیلی اتفاقی توسط مأموران سازمان امنیت عراق دستگیر و زندانی می‌شوند. مهدی گرچه طبق تأیید پلیس بی‌گناه است اما دو سال در زندان‌های صدام می‌ماند تا سرانجام حمله‌ی هوایی آمریکایی‌ها به عراق در سال ۱۹۹۱ او را از زندان نجات می‌دهد. اما عراق دیگر آن عراق سابق نیست. پس تصمیم به فرار می‌گیرد. «پرتقال‌های رییس جمهور» گزارشی است از توصیف زندگی در زندان‌های رژیم صدام. اما این همه‌ی کتاب نیست. خضر از زندگی قبل از دستگیری مهدی که عاشق ادبیات و کبوترباز است، می‌گوید. به این ترتیب که خواننده در لابلای رمان، داستان‌هایی می‌خواند از دوران کودکی و جوانی مهدی و به‌ویژه دوستی او با سامی کبوترباز و رزاق معلم تاریخ و مترجم ادبیات.
بیست و هشتم آوریل، روز تولد صدام مهم‌ترین روز در زندگی زندانیان سیاسی در عراق بود، زیرا هر ساله عنایات رییس جمهور شامل عده‌ای از آنان شده و مورد عفو قرار می‌گرفتند. در «پرتقال‌های رییس جمهور» وقتی بیست و هشتم آوریل یک ژنرال همراه با چهار نگهبان و چند کارتن وارد زندان می‌شود، زندانیان به خیال اینکه در این کارتن‌ها سند آزادیشان قرار دارد، به شور وشعف می‌آیند. ژنرال طی یک سخنرانی اعلام می‌کند، رأفت، رییس جمهور هدیه‌ی بزرگی برای زندانیان به ارمغان آورده است و دستور می‌دهد، کارتن‌ها را باز کنند. درون کارتن‌ها اما نه سند آزادی برخی از زندانیان بلکه پرتقال بود. هدیه‌ی رییس جمهور به هر نفر زندانی یک پرتقال بود.
منتقدی در مورد این کتاب می‌نویسد: «ما این نوع ادبیات را از عصر رژیم‌های سرکوبگری چون فاشیسم و استالنیسم می‌شناسیم. در روسیه و به سرکردگی «یادداشت‌های خانه‌ی ارواح» داستایوفسکی این نوع ادبیات به یک ژآنر ادبی تبدیل شده است. ناخودآگاه جمعی اروپا درونمایه‌ی «پرتقال‌های رییس جمهور» را می‌شناسد، درون‌مایه‌هایی چون جنگ و سرکوب و شکنجه و گرسنگی سرما را می‌شناسد، اما آنچه نمی‌شناسد، این است که تا دیروز در عراق و شاید هم‌ امروز در سیاه‌چال‌های بسیاری از کشورهای اسلامی هنوز هم شکنجه و گرسنگی بیداد می‌کند.»

خضر و انقلاب مصر

خضر در گفت‌وگویی انقلاب مصر را با یک اثر هنری می‌سنجد و می‌گوید: «این قیام و انقلاب مثل شعری بود که همه می‌توانستند بخوانند. برای نخستین بار صدای نسل تازه و جوان بلند‌تر از صدای نسل قدیمی بود. برای نخستین بار در جهان عرب این حس به وجود آمد که فقط این آمریکایی‌ها یا اسلام‌گرا‌ها نیستند که می‌توانند چیزی را تغییر بدهند بلکه آدم‌های معمولی قادر به تغییر همه چیز هستند.» در مورد میدان تحریر می‌گوید: «زنان و مردان جوان طبقه‌ی متوسط به فیس‌بوک و رادیو و سیاستمدارن می‌پرداختند و زنان و مردان جوان فقیر، البته بیشتر مردان جوان ماهیچه‌هاشان را نشان می‌دادند و سازماندهی را به عهده داشتند.»

در همین زمینه:

::وب‌سایت عباس خضر::
::فصلی از رمان «پرتقال‌های رییس‌جمهور (به زبان آلمانی)::
::فصلی از رمان هندی قلابی (به زبان آلمانی)::