عباس خضر

بوی ترجمه!

Sat, 17 Sep 2011 09:10:12 +0000

نگاهی به کیفیت ترجمه‌ی «هندی قلابی»، نوشته‌ی نویسنده‌ی عراقی عباس خضر و ترجمه‌ی الهام مقدس

ناصر غیاثی

ناصر غیاثی- عباس خضر، نویسنده عراقی که در آلمان اقامت دارد، در کتاب‌هایش زندگی و مبارزه زیر چکمه‌های دیکتاتور در یک کشور عربی را روایت می‌کند. او در «هندی قلابی» روایتی به‌دست می‌دهد از یک جوان عراقی که از زندان و خفقان و جنگ می‌گریزد.

این کتاب با ترجمه‌ی الهام مقدس توسط نشر ایرانبان و قطره منتشر شده است. در این مقاله به چند و چون و کیفیت ترجمه‌ی الهام مقدس از این رمان می‌پردازم:

گفته‌اند و بسیار و به‌درستی گفته‌اند که مترجم باید به هر دو زبان مبدأ و مقصد مسلط باشد. یعنی باید بتواند آنچه را که در زبان مبدأ می‌خواند، به‌درستی و دقت بفهمد و به روانی و شیوایی به زبان مقصد منتقل کند. متن ترجمه‌شده‌ی چنین مترجمی به اصطلاح اهل فن «بوی ترجمه» نمی‌دهد. این بو را سکته‌هایی ایجاد می‌کنند که در متن ترجمه شده موجودند. در چنین متن‌هایی گرچه جملات از نظر دستوری غلط یا از آن بد‌تر بی‌معنی نیستند، اما سلاست ندارند و در دهان نمی‌چرخند. خواننده ناچار است چنین جمله‌هایی را یک‌بار دیگر برای خودش ترجمه کند.

یک مترجم می‌تواند و چه بسا گاهی ناگزیر است برای حفظ سلاست یا گاهی سبک در زبان مقصد یکی دو کلمه از یک جمله را ترجمه نکند. عکس این نیز صادق است، یعنی مترجم گاهی ناچار است برای رعایت سبک و سیاق نثر در زبان مقصد، یکی دو کلمه به جمله‌ی ترجمه‌ شده اضافه کند که در متن اصلی نیست.

عباس خضر، نویسنده تبعیدی عراقی. او در آثارش زندگی و مبارزه زیر چکمه‌های دیکتاتور در یک کشور عربی را روایت می‌کند.

ترجمه‌ی الهام مقدس از «هندی قلابی» گاهی بوی ترجمه می‌دهد. چه در ترجمه‌ی جملاتی که نگاه مترجم به امر ترجمه مکانیکی می‌شود و چه در سطرهایی که فارسی‌اش می‌لنگد. مقدس از یک سو حتی یک کلمه در زبان مبدأ را بی‌ترجمه نمی‌گذارد و از سوی دیگر از اضافه کردن کلمه‌ای که در زبان مبدأ نبوده در زبان مقصد احتراز دارد. مجموعه‌ی این دو عامل و برخی عوامل دیگر که در زیر می‌‌آید، به سلاست و روانی نثر کتاب آسیب می‌رساند. با این توضیح که تمام مثال‌ها از کتاب «هندی قلابی» است، به چند نمونه می‌پردازیم.

«او از ما خداحافظی کرد»!

یکی از حذف‌هایی که مترجم می‌تواند در جهت سلاست نثر انجام بدهد، حذف انواع ضمیرهاست. برای مثال حذفِ ضمیر اشاره‌ی «این» در عبارت «منتظر این بودم» یا حذف ضمیر فاعلی «او» از «او از ما خداحافظی کرد». «حقوقم به زحمت کفاف مخارج زندگیم را می‌داد، پس چطور می‌توانستم پول خرج کاغذ هم کنم.» این جمله‌ها که کلمه به کلمه از آلمانی ترجمه شده‌اند، از نظر دستوری غلط نیستند، اما شیوا هم نیستند. مترجم این آزادی را بر خود روا ندانسته که با حذف «پس» و «می‌توانستم» و به خرج دادنِ کمی ظرافت جمله را به سلاست برساند. در این صورت خواننده مجبور نمی‌شد، جمله را با مثلاً «خرج (یا پول کاغذ) را از کجا می‌آوردم؟» به فارسی سرراست برای خودش ترجمه کند.

نمونه‌ی دیگر از زاید بودنِ «چطور» در این دو جمله است:

«به یاد می‌آورم که چطور یک بار معلم‌های مدرسه دور هم نشستند و از یکی از این موارد حرف زدند».
«برایش توضیح دادم که چطور فقط چند تا پیرمرد و پیرزن مانده بودند...»

گذشته از زاید بودن «چطور»، مترجم در برگردان این جمله به دم‌دست‌ترین معنیِ کلمه‌ی erklären رضایت داده است. این کلمه تنها به معنی «توضیح دادن» نیست، اینجا به معنی «تعریف کردن»، «روایت کردن»، حتی «گفتن» است.

جمله‌ی: «بار‌ها و بار‌ها همین اشباح، آن هم نه فقط در رؤیا‌هایم.» در فارسی ناقص است، چون فعل کم دارد. خواننده از خودش و مترجم می‌پرسد، این اشباح در رؤیا‌ها هستند؟ بودند؟ می‌رقصند؟ چکار می‌کنند؟ مترجم به ناگزیر می‌بایست با توجه به جمله‌ی قبل یا بعد یک فعل به جمله اضافه کند تا جمله معنا بیابد.

«اجاق که روی آن پخته باقالی می‌شد.»!

الهام مقدس تمام جملات مجهول را درست‌‌ همان‌طور که در زبان آلمانی ساخته می‌شود، کلمه به کلمه ترجمه کرده است. و به همین خاطر به جای «اجاق که روی آن... می‌پختند»، ترجمه می‌کند «... اجاق که روی آن باقالی و بادمجان پخته می‌شد.»، به جای «می‌گفتند که پلیس...»، ترجمه می‌کند «شنیده می‌شد که پلیس...»، به جای «به من گفتند»، «به من گفته شد»، به جای «به من هم یک... دادند»، «به من هم یک... داده شد.» به جای «واقعاً برمون می‌گردونن؟»، «واقعاً برگردونده می‌شیم؟» و مواردی دیگر از این دست که «غلط نیستند» اما رنگ و بوی بوی ترجمه دارند.

«هندی قلابی»، رمان عباس خضر. روایتی از یک جوان عراقی که از زندان و خفقان و جنگ می‌گریزد.

«همه چیز علیه رابطه‌مان بود»!

ترجمه‌ی نادقیق برخی اصطلاحات نیز خواندن کتاب را قدری مشکل می‌کند. برای مثال gesagt، getan. ترجمه‌ی کلمه به کلمه‌ی این دو کلمه‌‌ همان طور که مترجم آورده: «گفته شد، انجام شد» است اما می‌بینیم که ترجمه بی‌معنی می‌شود. از آنجا که در جملات پیشین حرف از تصمیمی است که پدر راوی، یک مرد سنتی عراقی می‌گیرد، می‌توان آن را به «مرد است و حرفش» ترجمه کرد. یا «همه چیز علیه رابطه‌مان بود» فارسی سلیس نیست. اگر بی‌معنی نباشد، دست‌کم سکته دارد. می‌شد آن را به «همه چیز با رابطه‌مان سر عناد داشت»، «همه چیز مخالف رابطه‌ی ما بود» یا جملات دیگری از این دست ترجمه کرد. نمونه‌ی دیگر، اصطلاحِ «بازار ترک‌ها» (türkischer Basar) است. این اصطلاح در زبان آلمانی وقتی پای معامله‌ای در میان باشد، نمادی از چانه زدن و در غیر این صورت نماد مکانی پرسروصدا و شلوغ است؛‌‌ همان که در فارسی به آن «حمام زنانه» می‌گوییم. بی‌خبری مترجم از معنای اصطلاح باعث می‌شود، جمله را این طور ترجمه کند: «... سر و صدای یک بازار ترک در آن ایستگاه کوچک پیچیده بود.». مورد دیگر «زیبایی بزمانند» است «هر چند زیبایی او بیشتر «بزی» به شمار می‌آمد». جملاتی نظیرِ «قاچاقچی پرسشگر مرا نگاه می‌کرد» یا «نوشتن همیشه با زندگی درونی من در ارتباط بود، که مرا بی‌وقفه به آن وا می‌داشت» و یا «دلیل آن از دست دادن نوعی دیگر بود» حاصل ترجمه‌ی مکانیکی و کلمه به کلمه است.

«شاید نیم ساعت»!

«همان‌طور که همه می‌دانند» فارسی‌اش می‌شود «به قول معروف»، «بر عالم و آدم آشکار است». در فارسی در پاسخ به پرسشی که فلان کار چقدر طول می‌کشد، نمی‌گوییم: «شاید نیم ساعت»، می‌توانیم بگوییم، «نیم ساعتی طول می‌کشد». «سر و صدی غیرقابل فهمی» را می‌شود به «سر و صدای نامفهوم، گنگ» ترجمه کرد، «اما برایم انتخاب دیگری نمانده بود» را به «چاره‌ی دیگری نداشتم»، «شرایط آب و هوایی عجیبی بر محله حاکم شده بود» را به «جوّ عجیبی...»، «کسی که جرأت داشت که تنها سطری از آن آیات را پاک کند» را به «کسی که جرأت می‌کرد تنها...» و یا سرانجام «اگر فقط سر این جور چیز‌ها می‌ماند، که زندگی واقعاً قابل تحمل بود» را به «اگر به همین‌ها ختم می‌شد که زندگی...».

«صبح بخیر عزیزم!»

مردی عراقی که تازه از زندان آزاد شده و به خانه برگشته است، اگر به مادرش بگوید، «سلام» برای خواننده‌ی ایرانی ملموس‌تر است تا بگوید: «صبح بخیر». حتی اگر به مادرش بگوید «صبح بخیر»، باز هم مادر عراقی در پاسخ نمی‌گوید: «صبح بخیر». یا می‌گوید «علیکم سلام» یا «سلام علیکم».
عباس خضر برای آلمانی و به آلمانی نوشته است: «Guten Morgen». یا فالگیر از راوی نمی‌پرسد، «مطمئنی که هرطور شده اینو می‌خوای؟»، می‌تواند بپرسد: «مطمئنی دلت می‌خواد فالتو بگیرم؟». همین جا بگویم، عباس خضیر گفت‌وگو‌ها را به یکی از لهجه‌های موجود در زبان آلمانی ننوشته اما مترجم آن‌ها را به لهجه‌ی مسلطِ تهرانی ترجمه کرده است.

با این وجود اما لغزش‌های ترجمه‌ی «هندی قلابی»، چیزی از اهمیت خواندنِ این کتاب کم نمی‌کند. رمانی که روایت رنجِ انسان‌هایی است در فرار از زیر چکمه‌هایی یک دیکتاتور، سرگردان در جهان و اسیر کابوس‌هایی جان‌سوز.

در همین زمینه:
::مقالات ناصر غیاثی در رادیو زمانه::

یک هندی قلابی و پرتقال‌های رییس‌جمهور

Sat, 28 May 2011 08:10:15 +0000

نگاهی به زندگی و آثار عباس خضر، نویسنده‌ی عراقی تبعیدی

ناصر غیاثی

ناصر غیاثی - در روزهایی که جنبش‌های آزادی‌خواهانه و دمکراتیک کشورهای عربی توجه جهانیان را برانگیخته و افکار عمومی خواهان دانسته‌های بیشتری از جزئیات زندگی روزمره‌ی مردم این کشور‌هاست، عباس خضر در کتاب‌هایش زندگی و مبارزه زیر چکمه‌های دیکتاتور در یک کشور عربی را روایت می‌کند.

او در سال ۱۹۷۳ در بغداد به دنیا آمد و در نوزده سالگی به علت فعالیت‌های سیاسی علیه رژیم صدام حسین دستگیر شد و دو سال از زندگی‌اش را در سیاهچال‌های رژیم صدام گذراند. وی پس از آزادی از عراق گریخت و سه سال در چند کشور عربی و اروپایی قاچاقی زندگی کرد و با انجام کارهای مختلف روزگار گذراند تا سرانجام در سال ۲۰۰۰ به آلمان آمد و به‌عنوان پناهنده‌ی سیاسی پذیرفته شد و به تحصیل ادبیات و فلسفه پرداخت. خضر کار ادبی‌اش را در آلمان ابتدا با شعر آغاز کرد و سپس در سال ۲۰۰۸ نخستین رمان‌اش «هندی قلابی» را به زبان آلمانی نوشت و انتشار داد. پس از گذشت قریب به یک سال و نیم از انتشار این رمان ناگهان نام عباس خضر و کتاب او بر سر زبان‌ها افتاد. چندی است چاپ چهارم «هندی قلابی» به بازار کتاب عرضه شده است. رمان دوم خضر با عنوان «پرتقال‌های رییس جمهور» در مارس ۲۰۱۰ انتشار یافت و در‌‌ همان ماه انتشار به چاپ دوم رسید. این رمان به شدت مورد استقبال منتقدان و خوانندگان آلمانی زبان قرار گرفت. تا امروز نقدهای متعددی بر آثار او نوشته شد و مصاحبه‌های فراوانی در رسانه‌های مختلف با او انجام گرفت. موفقیت‌های ادبی خضر چندین بورس ادبی برای او به ارمغان آورد.

بی‌تردید خضر نویسنده‌ای سیاسی و موضوع رمان‌هایش زندگی و سرنوشت خود او است. او در پاسخ به این پرسش که چرا خاطرات خود را ننوشته و به نوشتن رمان روی آورده است، می‌گوید، می‌خواسته ادبیات بیافریند. و در پاسخ به این پرسش که چرا به عربی نمی‌نویسد، می‌گوید، از سویی در زبان آلمانی وطنی تازه یافته و از سوی دیگر نوشتن به عربی درباره‌ی زندان و شکنجه و گرسنگی و در یک کلام درد برای او ممکن نبوده زیرا زبان مادری مانع او برای فاصله گرفتن از موضوع آثارش بوده است. «نوشتن به آلمانی به من کمک کرده است تا از رنج نوشتن به عربی کم شود و کار نوشتن را راحت‌تر کند.»

هندی قلابی

خضر، زمانی می‌دانسته که هندی نیست و عراقی است. اما از زمانی که در آلمان زندگی می‌کند، نمی‌داند کولی، عراقی، هندی و یا حتی موجودی فضایی است. او در «هندی قلابی» به روایت فرار یک جوان عراقی می‌نشیند که از زندان و خفقان و جنگ می‌گریزد. مردی به نام رسول حمید در قطار دست‌نوشته‌ای به زبان عربی پیدا می‌کند که در هشت فصل و روایت به شرح داستان زندگی و فرار یک جوان عراقی به نام رسول حمید از دست رژیم صدام حسین پرداخته است، روایت کودکی و جوانی او در بغداد، فعالیت سیاسی در اپوزیسیون، دستگیری، زندان، فرار از طریق لیبی و اردن و تونس و ترکیه و یونان و ایتالیا و رسیدن به آلمان. رسول در طول این مسیر با فراریان بسیار دیگری آشنا می‌شود که چون او در جست‌وجوی زیستن در جایی به دور از جنگ و گرسنگی‌اند. خضیر در «هندی قلابی» تراژدی را با کمدی و گروتسک درهم‌می‌آمیزد و تجارب زندگی یک فراری در شرق اگزوتیک را برای خواننده‌ی غربی حکایت می‌کند. ‌یکی از منتقدان ادبی آلمان این کتاب را «افسانه‌ی واقع‌گرای مدرن» می‌داند و دیگری آن را پلی بین شرق و غرب خواند که روی آن واقعیت و رؤیا به هم گره خورده‌اند.
این کتاب با ترجمه‌ی الهام مقدس توسط نشر ایرانبان و قطره منتشر شده است.

پرتقال‌های رییس جمهور

خضر در این کتاب نیز وقایع زندگی خودش را دستمایه‌ی کار قرار داده است. «پرتقال‌های رئیس‌جمهور» حکایت دستگیری و زندانی شدن یک جوان نوزده ساله در روزهای پایانی مدرسه است. علی همکلاسی مهدی او را به یک گردش با ماشینی که قرض کرده است، دعوت می‌کرد تا در آخرین روزهای مدرسه خوش بگذرانند اما خیلی اتفاقی توسط مأموران سازمان امنیت عراق دستگیر و زندانی می‌شوند. مهدی گرچه طبق تأیید پلیس بی‌گناه است اما دو سال در زندان‌های صدام می‌ماند تا سرانجام حمله‌ی هوایی آمریکایی‌ها به عراق در سال ۱۹۹۱ او را از زندان نجات می‌دهد. اما عراق دیگر آن عراق سابق نیست. پس تصمیم به فرار می‌گیرد. «پرتقال‌های رییس جمهور» گزارشی است از توصیف زندگی در زندان‌های رژیم صدام. اما این همه‌ی کتاب نیست. خضر از زندگی قبل از دستگیری مهدی که عاشق ادبیات و کبوترباز است، می‌گوید. به این ترتیب که خواننده در لابلای رمان، داستان‌هایی می‌خواند از دوران کودکی و جوانی مهدی و به‌ویژه دوستی او با سامی کبوترباز و رزاق معلم تاریخ و مترجم ادبیات.
بیست و هشتم آوریل، روز تولد صدام مهم‌ترین روز در زندگی زندانیان سیاسی در عراق بود، زیرا هر ساله عنایات رییس جمهور شامل عده‌ای از آنان شده و مورد عفو قرار می‌گرفتند. در «پرتقال‌های رییس جمهور» وقتی بیست و هشتم آوریل یک ژنرال همراه با چهار نگهبان و چند کارتن وارد زندان می‌شود، زندانیان به خیال اینکه در این کارتن‌ها سند آزادیشان قرار دارد، به شور وشعف می‌آیند. ژنرال طی یک سخنرانی اعلام می‌کند، رأفت، رییس جمهور هدیه‌ی بزرگی برای زندانیان به ارمغان آورده است و دستور می‌دهد، کارتن‌ها را باز کنند. درون کارتن‌ها اما نه سند آزادی برخی از زندانیان بلکه پرتقال بود. هدیه‌ی رییس جمهور به هر نفر زندانی یک پرتقال بود.
منتقدی در مورد این کتاب می‌نویسد: «ما این نوع ادبیات را از عصر رژیم‌های سرکوبگری چون فاشیسم و استالنیسم می‌شناسیم. در روسیه و به سرکردگی «یادداشت‌های خانه‌ی ارواح» داستایوفسکی این نوع ادبیات به یک ژآنر ادبی تبدیل شده است. ناخودآگاه جمعی اروپا درونمایه‌ی «پرتقال‌های رییس جمهور» را می‌شناسد، درون‌مایه‌هایی چون جنگ و سرکوب و شکنجه و گرسنگی سرما را می‌شناسد، اما آنچه نمی‌شناسد، این است که تا دیروز در عراق و شاید هم‌ امروز در سیاه‌چال‌های بسیاری از کشورهای اسلامی هنوز هم شکنجه و گرسنگی بیداد می‌کند.»

خضر و انقلاب مصر

خضر در گفت‌وگویی انقلاب مصر را با یک اثر هنری می‌سنجد و می‌گوید: «این قیام و انقلاب مثل شعری بود که همه می‌توانستند بخوانند. برای نخستین بار صدای نسل تازه و جوان بلند‌تر از صدای نسل قدیمی بود. برای نخستین بار در جهان عرب این حس به وجود آمد که فقط این آمریکایی‌ها یا اسلام‌گرا‌ها نیستند که می‌توانند چیزی را تغییر بدهند بلکه آدم‌های معمولی قادر به تغییر همه چیز هستند.» در مورد میدان تحریر می‌گوید: «زنان و مردان جوان طبقه‌ی متوسط به فیس‌بوک و رادیو و سیاستمدارن می‌پرداختند و زنان و مردان جوان فقیر، البته بیشتر مردان جوان ماهیچه‌هاشان را نشان می‌دادند و سازماندهی را به عهده داشتند.»

در همین زمینه:

::وب‌سایت عباس خضر::
::فصلی از رمان «پرتقال‌های رییس‌جمهور (به زبان آلمانی)::
::فصلی از رمان هندی قلابی (به زبان آلمانی)::