حقوق متهم

زندانیان گمنام آذربایجان

behnam — Tue, 31 Jul 2012 17:33:23 +0000

در گفت‌وگو با یکی از فعالان حقوق قومی در آذربایجان

مهناز شریف

مهناز شریف - شمار زندانیان سیاسی‌ـ مدنی در ایران کم نیست، اما تنها اخبار و گزارش‌های بخش مشخص و محدودی از زندانیان در رسانه‌ها بازتاب می‌یابد.

شمار زیادی از فعالان اجتماعی گمنام و ناشناخته‌‌ در زندان هستند که هیچ اخباری از آن‌ها منتشر نمی‌شود، وضعیت آنان روشن نیست و خانواده‌های آنان مستاصل و نگرانند؛ ازجمله فعالان مدنی‌ـ قومی خوزستان، بلوچستان، کردستان یا آذربایجان ایران که از این جهت در وضعیت ویژه‌ای قرار دارند.

در گفت‌وگویی با یکی از فعالان حقوق قومی در آذربایجان که با نام مستعار "تبریزی" با ما سخن گفت، از آخرین وضعیت فعالان مدنی آذربایجان پرسیده‌ایم که به تازگی بازداشت شده‌اند، اما اخبار کمی از آن‌ها منتشر شده است.

تبریزی: اخیراً طی فشار مضاعفی که بر فعالان مدنی آذربایجان وارد شده است، آقایان محمد اسکندرزاده در تاریخ ۳۱ اردیبهشت امسال حوالی ساعت ۱۱ شب در تبریز موقع برگشت از محل کارشان به منزل پدرشان بازداشت شدند. آقای اسکندرزاده قبلاً نیز در سال ۱۳۹۰ در مراسم یادبودی که برای شهدای اعتراض مردمی سال ۸۵ شهرستان نقده یا همان "سولدوز" برگزار شده بود، بازداشت شده بودند.

بعد از بازداشت ایشان، آقای وحید حبیب‌چشمه دستگیر شدند. او در هفتم تیرماه امسال در خانه‌ پدری‌شان در شهر جدید "سهند" - در نزدیکی‌ تبریز- بازداشت شده‌اند. آقای حبیب‌چشمه هم پیشتر در دوم اسفندماه سال پیش بازداشت شده بودند. این روز، مصادف است با "روز جهانی زبان مادری". آقای حبیب‌چشمه بعد از گذراندن ۸۰ روز بازداشت در سلو‌ل‌های انفرادی زندان مرکزی تبریز، در نهایت در آن مقطع با "حکم برائت" آزاد شدند.

آقای وحید راستگو هم در هفتم تیرماه امسال در خانه‌ پدری‌شان واقع در خیابان حافظ تبریز بازداشت شدند. طبق روال بازداشت‌های قبلی، وسایل شخصی‌ ایشان نیز از قبیل دست‌نوشته‌ها، کتاب‌ها و کامپیوتر و.. در جریان بازداشت، ضبط شده است. مسعود حسین‌زاده هم در تاریخ ۱۹ تیرماه امسال در خانه پدری‌شان واقع در خیابان عباسی، در جلوی در منزل دستگیر شدند که این دستگیری با ضرب و شتم همراه بوده است. آقای مسعود حسین‌زاده، فعال سابق دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز و عضو هیئت مرکزی تشکل دانشجویی "آرمان" بودند.

آیا این بازداشت‌ها به‌هم مربوط بوده یا هرکدام براساس اتهام خاص و جداگانه‌ای صورت گرفته است؟

از آنجایی که به‌هیچ وجه امکان ملاقات با دستگیرشدگان وجود ندارد (بهانه‌ قاضی هاشم‌زاده در دادگاه انقلاب این است که جرم این‌ افراد "امنیتی" ا‌ست و نمی‌توانند ملاقات داشته باشند) اطلاعات خاص و مستندی در این زمینه در دسترس نیست.

آیا در طول این مدت، بازداشت‌شدگان با خانواده‌ها یا حتی وکلای خودشان هم ملاقات نداشته‌اند؟

تماس‌های محدودی در حد چند ثانیه با منزل داشته‌اند. برای مثال آقای محمد اسکندرزاده که در اردیبهشت امسال بازداشت شدند و قریب به ۷۰ روز را در انفرادی‌های وزارت اطلاعات گذراندند، فقط همان چند روز اول دستگیری‌، موفق به تماس تلفنی شدند.

این محدودیت‌ها در شرایطی است که آنها وضعیت جسمی مطلوبی هم ندارند. برای نمونه، آقای محمد اسکندرزاده طی تماسی که با خانواده خود داشتند، از ناحیه گوش چپ ابراز ناراحتی کرده‌اند. همین طور آقای وحید حبیب‌چشمه دچار نارسایی کلیوی هستند. بر پایه اخباری که دریافت کرده‌ایم، بیماری ایشان در دوره بازداشت‌ در اداره‌ اطلاعات تبریز، عود کرده است.

اکثراً این بازداشت‌شدگان تحت فشار هستند و هیچ دیدار و ملاقاتی نداشته‌اند. شاید این محدودیت به این دلیل است که می‌خواهند اتهام‌های واهی را که در نظر دارند، خیلی راحت‌تر به این‌ افراد بقبولاند و از آنان اعتراف بگیرند. واقعیت امر این است که به‌ سختی می‌توان با این‌ افراد ارتباط برقرار کرد. یعنی اگر وزارت اطلاعات اجازه دهد، این بازداشت‌شدگان می‌توانند از داخل زندان، آن‌ هم بسیار محدود و کنترل‌شده، تنها با خانواده‌های خود تماس داشته باشند.

این محدودیت‌ها در شرایطی است که آنها وضعیت جسمی مطلوبی هم ندارند. برای نمونه، آقای محمد اسکندرزاده طی تماسی که با خانواده خود داشتند، از ناحیه گوش چپ ابراز ناراحتی کرده‌اند. همین طور آقای وحید حبیب‌چشمه دچار نارسایی کلیوی هستند. بر پایه اخباری که دریافت کرده‌ایم، بیماری ایشان در دوره بازداشت‌ در اداره‌ اطلاعات تبریز، عود کرده است. این‌ تشدید بیماری هم برمی‌گردد به شرایط نگهداری غیراستانداردی که در اداره‌ اطلاعات تبریز حاکم است.

همانطور که اطلاع دارید، ماه گذشته در اوایل تیرماه، جمع دیگری از فعالان آذربایجان در شهرستان سراب بازداشت شدند. آیا از بازداشت‌شدگان این شهر اطلاعی دارید؟

بله. در شهرستان سراب که در صد کیلومتری تبریز واقع است، ماه پیش دستگیری‌های گسترده‌ای صورت گرفت. در این شهرستان کوچک، دست کم ده نفر بازداشت شده‌اند. ولی به‌علت فشار بیش از حدی که وزارت اطلاعات بر خانواده‌های این فعالان می‌آورد، از "رسانه‌ای" شدن اخبار آنان جلوگیری شده است و ما تنها نام و مشخصات چهار نفر از آنها را در اختیار داریم که می‌توانم به نام آنها اشاره کنم:

آقایان سهند معالی، علی صمدپور، علی بشارتی و جمال موسی‌نژاد. همگی این افراد از شهرستان سراب در تاریخ هفتم تیرماه امسال بازداشت شده‌اند. جالب توجه است که آقای جمال موسی‌نژاد و آقای علی بشارتی، از معلمان و استادان به‌نام این شهرستان هستند. پس از دستگیری، همه این افراد بعد از دو روز به اداره‌ اطلاعات تبریز منتقل شدند.

آیا وکیل یا وکلایی داوطلب شده‌اند که پیگیر پرونده‌ حقوقی این بازداشت‌شدگان باشند؟

در آذربایجان، وکیل‌هایی هستند که به رغم شرایط دشوار کار، راغب هستند که پیگیر پرونده‌های این افراد باشند، اما به‌هیچ وجه اجازه‌ ملاقات با بازداشت‌شدگان به آنها داده نمی‌شود. همانطور که می‌دانید، این حق وکیل و موکل است که بتوانند برای پیگیری پرونده‌ باهم ملاقات داشته‌ باشند. این وکلا به طور مرتب به اداره اطلاعات تبریز و دادگاه انقلاب مراجعه کرده‌اند، اما در نهایت تلاش‌های آنان بی نتیجه مانده است و اجازه‌ هیچ ملاقاتی با هیچکدام از دستگیرشدگان به آنها داده نشده است.

در اینجا، در آذربایجان، شرایط بسیار سختی حاکم است؛ به ویژه خانواده‌های زندانیان، تحت فشارهای سنگینی قرار دارند. وضعیت طوری شده است که حتی اکثر خانواده‌هایی که می‌خواستند از دادگاه انقلاب، پیگیر کار عزیزان‌شان باشند، تهدید به بازداشت شده‌اند. برای مثال، برای اعمال فشار بر آقای محمد اسکندرزاده به منزل برادر ایشان که اصلاً هیچ فعالیت مدنی یا سیاسی ندارد یورش برده‌اند و کامپیوتر و برخی مدارک‌شان را ضبط کرده‌اند.

فشارهای جدید حکومت ایران به روزنامه‌نگاران

behnam — Mon, 06 Feb 2012 16:38:57 +0000

گفت‌وگو با هادی قائمی، هماهنگ‌کننده کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران‌""

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - صادق صبا، مدیر بی‌بی‌سی فارسی، روز پنجشنبه دوم فوریه اعلام کرد که در روزهای اخیر بار دیگر فشار نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی بر خانواده‌های کارمندان و روزنامه‌نگاران این شبکه‌ اطلاع‌رسانی شدت گرفته است.

تارنمای "ندای سبز آزادی" نیز پیش از این اظهارات خبر داده بود که مأموران اطلاعات سپاه پاسداران ایران با گروگان گرفتن اعضای خانواده‌ یکی از کارمندان تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی، به مدت ۴۰ دقیقه با استفاده از چت تصویری از خبرنگار بی‌بی‌سی بازجویی کرده است.

بی‌بی‌سی نوشته است: "شواهد حاکی از آن است که حکومت ایران در هفته‌های اخیر عده‌ای را در این کشور بازداشت کرده و از آنها تحت فشار اعتراف تلویزیونی گرفته که همکار بی‌بی‌‌سی بوده‌اند.»

این موضوع را در گفت‌وگویی با هادی قائمی، هماهنگ‌‌کننده‌ کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران بررسی کرده‌ایم.

هادی قائمی: این یک گروگان‌گیری و کار بسیار شنیعی است که خانواده‌های افراد را که افرادی بالغ و مستقل‌ هستند، اینگونه تحت فشار قرار می‌دهند. دقیقاً مسئله این است که چطور حکومتی می‌تواند به عناصر و عوامل خودش اجازه دهد که تا این حد بر مردم کشور فشار آورند. این نشان می‌دهد که نیروهای امنیتی‌ـ اطلاعاتی، چه وزارت اطلاعات، چه سپاه پاسداران و نیروهای اطلاعاتی‌اش، کاملاً لجام گسیخته‌اند و به آنها اجازه داده می‌شود تا هر کاری را که می‌خواهند انجام دهند.

متأسفانه در کشورهای دیگری که اینگونه رفتارها شده، خشونت و قتل‌عام‌های گسترده شده است و در نهایت هم اینگونه نیروهای امنیتی را به جان مردم انداخته اند. این باعث می‌شود خود افراد حکومتی هم در آخر قربانی این‌گونه سیاست‌ها شوند. در نتیجه ما بسیار نگرانیم از این که حاکمان ایران می‌گذارند نیروهای اطلاعاتی‌ـ امنیتی اینگونه به‌طور وحشیانه افراد بی‌گناه را به گروگان بگیرند و تحت فشار قرار دهند. این به‌هیچ وجه فرایند خوبی به دنبال نخواهد داشت.

شما می‌توانید مورد دیگری مثل این را به یاد آورید که در ایران اتفاق افتاده باشد؟

بله. شبیه این در مورد خانواده‌های افراد بسیار اتفاق افتاده است. همین حدود دو سال گذشته بود که همسر خانم شیرین عبادی را بازداشت کردند و او را تحت فشار قرار دادند و با برنامه‌ بسیار مسخره‌ای که در تلویزیون نشان دادند، ادعا کردند که ایشان علیه همسرش اعتراف کرده است. در حالی که به‌هیچ‌وجه اینطور نبود.

همچنین خواهر خانم عبادی را که یک دندانپزشک است و هیچگونه فعالیت سیاسی‌ نمی‌کند، مدتی بازداشت کردند. در زمینه‌های دیگر نیز داشتیم که برای اعتراف‌گیری از افراد، به‌عنوان مثال مرحوم آرش رحمانی‌پور که با اتهامات واهی اعدام شد، خواهر ایشان را که یک زن باردار بوده، بازداشت می‌کنند و به آنجا می‌آورند و به این بهانه که خواهرش را آزاد نخواهند کرد، او را مجبور به اعترافات دروغین می‌کنند؛ اعترافاتی که بعد به‌عنوان سند در دادگاه منجر به صدور احکامی علیه وی می‌شود.

روی هم‌رفته "سازمان گزارشگران بدون مرز"، طی شش سال گذشته ۵۰ نمونه از فشار روی خانواده‌های روزنامه‌نگاران تبعیدی را مستند کرده است، اما این نحوه‌ اخیر که گروگان‌گیری کامل بوده و حتی بازجو به خودش اجازه داده است که روزنامه‌نگار تبعیدی را از طریق عضو خانواده‌ای که بازداشت کرده بودند، در خارج بازجویی کند، همه نشانه روند بسیار خطرناک بازداشت‌ها و بدعت‌های جدید در شیوه‌های اعمال فشار بر روزنامه‌نگاران ا‌ست. هدف قرار دادن خانواده‌ها متأسفانه در سیاست‌های نیروهای اطلاعاتی بوده است، ولی نحوه رفتارشان با این خانواده‌ها روز به روز دارد شدیدتر می‌شود.

صادق صبا، مدیر بخش فارسی بی‌بی‌سی گفته است که در حال مشاوره با وکلا، حقوقدانان و سازمان‌های حقوق بشری بین‌المللی هستند. به نظر شما این سازمان‌ها چه کمکی می‌توانند به بی‌بی‌سی کنند تا برای خانواده‌های همکاران‌شان تا حدی امنیت به‌وجود بیاورند؟

باید از همه نهادها و ابزارهای بین‌المللی استفاده کرد. متأسفانه اینگونه رفتارهای جمهوری اسلامی در صحنه‌ جهانی قابل مقایسه نیست. در نتیجه روندهای قانونی نداشتیم که بتوان در این زمینه پی‌گیری کرد، ولی وکلا و حقوقدانان بین‌المللی هم‌اکنون باید در دادگاه‌های بین‌المللی پی‌گیر این باشند که چگونه این حکومت را مسئول نگهدارند و روی هم‌ رفته توجه به این مسئله از سوی همه‌ نهادها ضرورت دارد. امیدواریم باعث شود که حکومت بداند تا چه حد فراتر از قانون و عرف بین‌المللی و حتی عرف داخلی عمل می‌کند، تا چه حد جنایتکارانه عمل می‌کند. امیدوارم این پی‌گیری‌ها موجب شود که نیروهای امنیتی را عقب کشند تا اینگونه لجام گسیخته هرکاری که می‌خواهند انجام ندهند.

به نظر شما چه می‌شود کرد؟ وقتی دولتی که خود تا این حد تحت تحریم و فشار جامعه بین‌المللی و همینطور کشور آمریکاست، همچنان به چنین فشارها و برخوردهایی ادامه می‌دهد، عملکرد آن را چطور می‌شود ارزیابی کرد؟

این دقیقاً سئوالی است که باید از حکومت کرد. چون روز به روز کشور را ایزوله‌تر می‌کند و تحت فشارهای سنگین می‌گذارد. در حقیقت کل کشور و جمعیت کشور را در سطح بین‌المللی در لبه‌ پرتگاه قرار داده است. ولیکن ما امیدواریم در اینگونه زمینه‌ها که به آسانی می‌توانند نیروهای امنیتی و اطلاعاتی‌شان را کنترل کنند، فشارهای بین‌المللی موجب شود که مشروعیت‌شان زیر سئوال رود.

به‌هرحال این حکومت در سطح بین‌المللی و مخصوصاً منطقه‌ای ادعاهای زیادی دارد. وقتی حکومت اسلامی ایران به‌عنوان یک حکومت جنایتکار گروگان می‌گیرد و افراد بی‌گناه را زندانی می‌کند و روی مردم عادی که هیچگونه فعالیتی ندارند، فقط به‌ دلیل نسبت خانوادگی، اینگونه اعمال فشار می‌کند، اگر در سطح منطقه و سطح بین‌المللی مردم جهان آگاهی لازم را داشته باشند و به آن فشار بیاورند، حتماً مجبور به عقبگرد می‌شود. وگرنه به‌عنوان یک حکومت مافیایی‌ـ جنایی کامل شناخته خواهد شد و هیچ یک از ادعاهایش، مخصوصاً برای کشورهایی که در حال تحولات بسیاری هستند، هیچگونه مشروعیتی نخواهد داشت و کل وضعیت خارجی این حکومت را زیر سئوال خواهد برد.

شما اشاره کردید به این که پی‌گیری قانونی نداشتن در واقع این گونه رفتار، وقتی دولتی به خودش اجازه می‌دهد که شهروند کشوری دیگر را در کشور خودش بازپرسی کند یا بازجویی کند از طریق آن طور که شما گفتید گروگان گرفتن عضو خانواده‌اش، از لحاظ قوانین بین‌المللی آیا این طور کیس‌هایی وجود داشتند و موردهایی بوده که بشود پیگیری قانونی کرد؟

به‌طور دقیق نداشتیم. این حرکت جمهوری اسلامی در سطح بین‌المللی و بدینگونه جنایتکارانه عمل کردن، جداً یک پدیده‌ بسیار جدید است، ولی به‌هرحال به نظر من می‌توان در دادگاه‌های مختلف اقامه‌ دعوا کرد. در حقیقت باید کشورها را زیر فشار گذاشت که در مقابله با این حکومت از سفر مقامات و نمایندگانش و حضورشان در کشورها جلوگیری شود. این حداقل هزینه‌ای است که این حکومت باید پرداخت کند، اگر اینگونه روش‌ها ادامه پیدا کند.

کشتن قذافی و مسئولیت دولت‌های خارجی

behnam — Fri, 28 Oct 2011 07:48:52 +0000

در گفت‌وگو با محمد مصطفایی

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده - کشتن اسیر جنگی، مطابق تمامی نرم‌ها و موازین حقوق بشری، "جرم و جنایت جنگی" محسوب می‌شود؛ به همین جهت، قتل معمر قذافی رهبر پیشین لیبی، در حالی که زنده به دست مخالفانش افتاده بود، موجب اعتراض گسترده نهادهای حقوق بشری و حتی برخی از دولت‌ها شد. گرچه این نخسیتن مرتبه هم نیست که "شورای انتقالی لیبی" به واسطه برخوردهای خصمانه نیروهای وفادار به خود، مورد اعتراض مجامع مستقل حقوق بشری قرار می‌گیرد.

این رویدادها نشان چیست و مسئولیت دولت‌های خارجی که با دستاویز تحقق صلح، دموکراسی و آزادی و... برای مردم لیبی در این کشور مداخله نظامی کردند کدام است؟ این پرسش‌ها را با محمد مصطفایی حقوقدان و آشنا به مسائل حقوق بشر در نروژ در میان گذاشته‌ایم.

شما کشتن معمر قذافی رهبر پیشین لیبی، در حالی که زنده دستگیر شده بود را چگونه ارزیابی می‌کنید و فکر می‌کنید چنین برخوردی از سوی نیروهای شورشی نشانه چه می‌تواند باشد؟

محمد مصطفایی: کشتن معمر قذافی هیچ تفاوتی با سایر موارد مشابه ندارد. قوانین حمایتی از اسرای جنگی برای همه افراد یکسان در نظر گرفته شده است و در این بین هیچ تفاوتی وجود ندارد. اصل بر این است که سلامتی و جان یک اسیر جنگی باید حفظ شود. اگر هم قرار است حکم اعدامی اجرا شود، این حکم ‌باید پس از برگزاری یک جلسه دادگاه با رعایت تمامی موازین یک دادرسی عادلانه به اجرا درآید.

در لیبی اما وضعیت به گونه‌ای پیش رفت که این امر محقق نشد. در لیبی سرهنگ قذافی در راس حکومتی قرار داشت که یک دیکتاتوری کامل بود. از سویی دیگر معمر قذافی در طول سال‌‌های طولانی حکومت خود توانسته بود طرفدارانی هم به گرد خود جمع آورد.

زمانی که مردم لیبی به سیاست‌های حکومتی او اعتراض کردند، او با حمایت همین طرفداران خود، اقدام به سرکوب مخالفان کرد. یعنی مردمی که نه سلاح داشتند و نه حتی از پشتیبانی خاصی برخوردار بودند. در نهایت ‌هم برخی از کشورهای غربی مانند آمریکا، فرانسه، نروژ و... برای حمایت از مردم لیبی وارد جنگ شدند.

در آن شرایط معمر قذافی می‌توانست با اتخاذ تصمیمی سنجیده، دستور آتش‌بس بدهد و شرایط را به نوعی آرام کند، اما نه تنها این کار را نکرد، بلکه با استفاده از ادوات جنگی و سلاح‌های سنگین، به سرکوب گسترده مردم معترض پرداخت.

در چنین شرایطی بود که مردم لیبی کینه‌ای عمیق از قذافی و حامیان او گرفتند. بنابراین قابل پیش‌بینی بود که مردم نیز در دفاع از خود دست به هر اقدامی بزنند که حتی می‌تواند مجرمانه باشد.

شما مسئولیت دولت‌های غربی و آن دولت‌هایی که تحت پوشش قطعنامه "شورای امنیت سازمان ملل" در این کشور دخالت نظامی کردند را چگونه تحلیل می‌کنید؟

دولت‌های مداخله‌کننده هم در چهارچوب قوانین بین‌المللی مسئولیت دارند. این دولت‌ها موظفند تا حد امکان و تا آنجایی که امکانش وجود دارد از به کارگیری خشونت خودداری ورزند. این دولت‌ها مکلفند که وضعیت بحرانی ناشی از جنگ را هرچه زودتر به وضعیت عادی بازگردانند.

واقعیت این است که مردم لیبی آشنایی خاصی با موازین وعرف‌های حقوق بشری ندارند. نبود "آموزش حقوق بشر" در کشورهایی مانند لیبی را نباید نادیده بگیریم. هر آن‌چه در خارج از لیبی، در چهارچوب سازمان‌ها و نهادهای حقوق بشری، تصویب و وضع می‌شود در جای خود حتماً مهم است و باید هم اجرا شود اما باید این ملاحظات را نیز در نظر داشت.

مسئولیت دیگر این دولت‌ها، حفظ سلامت و جان شهروندان کشورهای بحران‌زده است، اما این نکته را نیز باید در نظر داشت که این خود مردم لیبی بودند که با آن نفرت و کینه‌ای که از رژیم فذافی و شخص وی داشتند دست به خشونت زدند و پس از دستگیری قذافی و پسرش آنها را کشتند.

شما در تصاویری که از لحظات پیش از مرگ قذافی منتشر شده است، این امر را به خوبی می‌توانید می‌بینید. در این صحنه‌ها فقط مبارزان لیبیایی حضور دارند و هیچ نیروی خارجی یا سرباز ناتو دیده نمی‌شود. به‌هر صورت این یک قتل بود و مقامات نیز در برابر آن مسئولند. در شرایط فعلی، دولت‌های غربی مسئولیت سنگین‌تری دارند و همانطور که پیشتر اشاره کردم موظفند هرچه زودتر وضعیت را با بهره‌گیری از ابزار‌های مشروع به حالت عادی برگردانند.

پس از کشتن معمر قذافی واکنش‌های مختلفی از سوی سازمان‌های حقوق بشری یا حتی مقامات دولتی در محکومیت این اقدام صورت گرفت. آیا به نظر شما این واکنش‌ها در مجموع مناسب و به موقع بودند؟

به‌نظر من در کل واکنش‌ها مناسب و خوب بود، اما این واکنش‌ها را باید با در نظر داشتن شرایط عینی جامعه لیبی تحلیل کرد. مردم لیبی سال‌ها گرفتار رژیمی استبدادی و دیکتاتوری بودند که به‌طور گسترده دست به خشونت و سرکوب می‌زد.

واقعیت این است که مردم لیبی آشنایی خاصی با موازین و عرف‌های حقوق بشری ندارند. نبود "آموزش حقوق بشر" در کشورهایی مانند لیبی را نباید نادیده بگیریم. هر آن‌چه در خارج از لیبی، در چهارچوب سازمان‌ها و نهادهای حقوق بشری یا دولت‌های به اصطلاح توسعه‌یافته، تصویب و وضع می‌شود در جای خود حتماً مهم است و باید هم اجرا شود اما باید این ملاحظات را نیز در نظر داشت.

به هر روی، من گمان می‌کنم با این خشونتی که در متن جامعه لیبی وجود دارد، ‌باید از طریق کمک‌ها و حمایت‌های مختلف ازجمله دولت‌های خارجی مبارزه کرد. آنچه در تونس در حال وقوع است، به نظرم الگوی مناسبی است. در تونس هم‌اکنون سعی می‌شود قانون اساسی آینده تا جای ممکن در بردارنده موازین حقوق بشری باشد و تمهیدات لازم را نیز برای دوری از خشونت و برخورد با مخالفان در نظر بگیرد.

در همین زمینه:

خانوادە قذافی از ناتو شکایت می‌کند

لیبی بدون سرهنگ قذافی

آیا لیبی واقعاً "آزاد"شد؟

نگاهی به شکنجه در ایران

behnam — Thu, 29 Sep 2011 07:05:43 +0000

ویدا بالیخانی

ویدا بالیخانی - در دوران حکومت صفویان عده‌ای جلاد آدمخوار وجود داشتند که به فرمان شاه مقصران (مته‌مان) را زنده زنده می‌خوردند. این دسته از آدمخواران که در دربار شاه عباس نگهداری می‌شدند "چیک" نامیده می‌شدند.

این لشکر ۴۰ نفری آدمخوار در همه‌جا همراه شاه بودند. کریم نجفی برزگر، استاد تاریخ صفوی می‌گوید: "به‌طور کلی صفویان تمایل داشتند که گسترش فرمانروایی خود را تحت عنوان اسلام و شیعه مشروعیت ببخشند و بسیاری از این آدمخواری‌ها بدین‌گونه توجیه می‌شدند."

پس از انقلاب اسلامی قوانین جزا به گونه‌ای تنظیم شدند که هرچند به‌ظاهر مترقی و نوین بود، اما همانند زمان صفویان برای خشنود کردن خدا و رعایت شریعت، قربانیان زیادی را که شماری از آنان گاهی حتی به طور مطلق بی‌گناه هم بودند به مسلخ می‌فرستد.

در چهارچوب نظام کیفری ایران، دو روش کلی به منظور اثبات جرم متهمان وجود دارد: "شهادت شهود" و "اقرار" (اعتراف). بر همین اساس، اصولی از قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز تنظیم شده است.

در اصل ۳۸ قانون اساسی می‌خوانیم: "هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است. اجبار شخص به شهادت اقرار یا سوگند مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود."

در اصل ۳۹ هم آمده است: "هتک حرمت و حیثیت کسی که به حکم قانون دستگیر، بازداشت، زندانی یا تبعید شده به هر صورت که باشد ممنوع و موجب مجازات است."

این صراحت قانونی در حالی است که به موجب شواهد و مدارک گوناگون این اصول به‌هیچ‌وجه از طرف دستگاه‌های مرتبط نظیر نیروی انتظامی، قوه قضائیه، سازمان‌های موازی رسمی و غیر رسمی امنیتی و... رعایت نمی‌شود.

روایت قربانیان شکنجه

بنیامین رسولی، نوجوانی که با رضایت اولیای دم از مرگ نجات یافت، در مصاحبه‌ای که با صبا واصفی فعال حقوق کودکان داشته، شکنجه‌ خودش را اینگونه توصیف کرده است: "در آگاهی سه بار جوجه‌ام کردند، یک‌بار هم آویزانم کردند. دست‌بند به دست می‌زنند، زانو‌ها را از وسط دو دست بیرون می‌آورند، یک می‌له از وسط پا‌ها رد می‌شود، روی دوتا صندلی می‌گذارند در حالی که تاب می‌خوری، کتک می‌زنند! در آن شرایط فقط می‌توانی داد بزنی. آنجا با شلنگی که توش ساچمه بود، حسابی کتکم زدند تا جای چاقو را اعتراف کنم..."او در ادامه می‌گوید: "یک ماه و ۲۸ روز در سوئیت بودم. در تمام این مدت، هم دست‌بند داشتم، هم پابند؛ به طوری که موهای پا‌هایم کاملاً ریخته است."

بنیامین که شاهد شکنجه زندانیان دیگر نیز بوده است می‌گوید: "در زندان دو نفر بودند که به جرم خرید و فروش مواد مخدر دستگیر شده بودند. آنها را وقتی برای کتک زدن می‌بردند کتفشان را در می‌آوردند، می‌زدند و دوباره جا می‌انداختند."

بهنود شجاعی، نوجوانی که در ‌‌نهایت هم اعدام شد، پیش از اعدامش در مورد شکنجه‌هایی که دیده بود گفته بود: "بار اول که پای چوبه دار رفتیم پنج نفر بودیم. چهار نفر را جلو چشمانم بالا کشیدند. بار دوم ۱۱ نفر بودیم. هشت نفر را جلو چشمانم بالا کشیدند. بار آخر هفت نفر بودیم، دو نفر را بالا کشیدند."

۲۶ زندانی که طی حوادث پس از انتخابات دستگیر شده‌اند در نامه‌ای سرگشاده از آنچه در طول مراحل بازجویی بر آنان گذشته بود پرده برداشتند. البته پیش از آنها نیز برخی دیگر از زندانیان بار‌ها طی نامه‌هایی متعدد به رهبری، در خصوص این شکنجه‌ها و وضعیت حاکم بر زندان‌ها دست به افشاگری‌ زده بودند.

آخرین مورد از شکنجه زندانیان که به مرگ زندانی منجر شد. شکنجه هدی صابر، زندانی سیاسی بود که در حین انتقال به بهداری زندان از طرف چند مامور با روپوش سفید در حالی که در وضعیت اعتصاب غذا بود مورد ضرب و شتم قرار گرفت که در ‌‌نهایت هم به مرگ وی انجامید.

زندانیان دیگری نیز مانند عبد‌الله مومنی و محمد نوریزاد شکایت‌هایی را خطاب به رهبری نوشتند، اما نه تنها به این شکایت‌ها رسیدگی نشد بلکه در اغلب موارد خود شکایت، منجر به سخت‌گیری‌های بیشتر و شکنجه‌های شدید‌تر شد.

انواع شکنجه

برخی از شکنجه‌هایی که توسط زندانیان سیاسی از آنها یاد شده است عبارتند از:

بهنود شجاعی، نوجوانی که در ‌‌نهایت هم اعدام شد، پیش از اعدامش در مورد شکنجه‌هایی که دیده بود گفته بود: "بار اول که پای چوبه دار رفتیم پنج نفر بودیم. چهار نفر را جلو چشمانم بالا کشیدند. بار دوم ۱۱ نفر بودیم. هشت نفر را جلو چشمانم بالا کشیدند. بار آخر هفت نفر بودیم، دو نفر را بالا کشیدند."

شلاق، فرو کردن سر زندانی در کاسه توالت تا حدی که احساس خفگی پیدا کند (محمد نوری‌زاد، عبدلله مومنی و...)، پاشیدن آب بر بدن لخت زندانی در حیاط زندان در هوای سرد زمستان (مهدی محمودیان، انور حسین پناهی)، تهدید یا اقدام به تجاوز با وسایل مختلفی چون قوطی‌های چسب آکواریوم، باتوم و شیشه نوشابه، تجاوز گروهی و فردی به دختران و در برخی موارد پسران زندانی، قرار دادن زندانی در بند زندانیان خطرناک، خورانیدن برگه بازجویی به متهم، ضرب و شتم، خورانیدن داروهای ناشناخته به زندانی به‌طوری که برای مدتی اختیار کلامی خود را از دست می‌دهند و مطیع خواسته‌های بازجومی‌شوند (ابطحی)، حبس در سلول‌های انفرادی برای ماه‌ها و حتی در برخی موارد یک‌سال که موجب بیماری‌های غیر قابل علاج پوستی و ریوی برای زندانیان می‌شود، اعدام مصنوعی در چند نوبت (هنگامه شهیدی)، فحاشی و ضرب و شتم افراد خانواده در حضور زندانی، ایجاد خفگی مصنوعی، جلوگیری از مداوای بیماران زندانی و...

این موارد در حالی است که به موجب طرح قانون منع شکنجه در مجلس ششم (اردیبهشت ۱۳۸۱) تمامی موارد زیر نوعی شکنجه محسوب می‌شود:

۱- هرگونه اذیت و آزار بدنی برای گرفتن اقرار و نظایر آن
۲- نگهداری زندانی به صورت انفرادی یا نگهداری بیش از یک نفر در سلول انفرادی
۳- چشم‌بند زدن به زندانی در محیط زندان یا بازداشتگاه
۴- بازجویی در شب
۵- بی‌خوابی دادن به زندانی
۶- انجام اقداماتی که عرفاً اعمال فشار روانی بر زندانی تلقی می‌شود.
۷- فحاشی، به‌کار بردن کلمات رکیک، توهین و تحقیر زندانی هنگام بازجویی یا غیر آن
۸- استفاده از داروهای روان‌گردان و کم و زیاد کردن داروهای زندانیان بیمار
۹- محروم کردن بیماران زندانی از خدمات ضروری
۱۰- نگهداری زندانی در محل‌هایی با سر و صدای آزاردهنده
۱۱- نگهداری زندانی در حالت تشنگی و گرسنگی، رعایت نکردن استانداردهای بهداشتی و محروم کردن زندانی از امکانات مناسب بهداشتی
۱۲- طبقه‌بندی نشدن زندانیان و نگهداری جوانان و زندانیان عادی در کنار زندانیان خطرناک
۱۳- جلوگیری از هواخوری عادی زندانی
۱۴- ممانعت از دسترسی به نشریات و کتاب‌های مجاز کشور
۱۵- ممانعت از ملاقات هفتگی یا تماس زندانی با خانواده‌اش
۱۶- فشار روانی به زندانی از طریق اعمال فشار به اعضای خانواده وی
۱۷- ممانعت از ملاقات متهم با وکیل وی
۱۸- ممانعت از انجام فرایض مذهبی

شکنجه سفید

شکنجه سفید از نظر روان‌شناختی به معنای قرار دادن فرد در محرومیت حسی و ایزوله‌سازی او است. شکنجه سفید موجب تخریب روانی قربانی و تضعیف نیروی تفکر و تحلیلی او می‌شود.
پیش از این، "شکنجه سفید" به شکنجه‌ای گفته می‌شد که در آن از "رنگ سفید" استفاده می‌شد. بدین‌ترتیب که از غذای سفید، سرویس بهداشتی، لباس‌های سفید، در و دیوارهای سفید و... استفاده می‌کردند.

متاسفانه می‌توان گفت برخی اقرار‌ها و احکام صادر شده در دادگاه‌های ایران به دنبال شکنجه‌های شدید فیزیکی یا شکنجه سفید بوده است. از جانبی دیگر قانون نیز دست قاضی را برای صدور حکم بر مبنای «علم قاضی" باز گذاشته است.

در نوعی از "شکنجه سفید" که هم‌اکنون در زندان‌های کشور به کار گرفته می‌شود ‌بازجو به شخص اطلاعات غلط می‌دهد؛ برای نمونه از وضعیت بد جسمی اعضای خانواده او می‌گوید. مثلاً می‌گوید که مادرت سکته کرده یا پدرت سرطان گرفته است. یا به او می‌گویند یکی از اطرافیان یا دوستانش بازداشت شده‌اند، یا علیه او اعترافاتی کرده‌اند.

مکان نگهداری متهم در این نوع شکنجه سلول انفرادی است. در خلایی که زندانی در آن قرار می‌گیرد، به مدت چندین ماه، بدون دسترسی به وکیل، تلفن، روزنامه، کتاب و سایر زندانیان، از خانواده و اطرافیان خود دور می‌شود و تنها با بازجو یا تیم بازجویی ارتباط پیدا می‌کند.تمامی این موارد، در زمره شکنجه سفید یا شکنجه روحی و روانی است که در ایران به آن "شکنجه نرم" نیز می‌گویند.

مواضع شرعی

از آیت‌الله بیات زنجانی در خصوص "شکنجه در اسلام" سئوال کردم و خواستم مواردی را که شکنجه در اسلام جایز است ذکر کند و اگر چنین نیست بگوید در اسلام چه حکمی برای شکنجه‌گر در نظر گرفته شده است؟ او در پاسخ گفت: "... به هر نوع تعذیب و آزار رساندن اعم از جسمی یا روحی و حتی مالی که مجوز شرعی و قانونی نداشته باشد، شکنجه گفته می‌شود. به همین دلیل، زندان در لسان فق‌ها به عنوان عذاب یا‌‌‌ همان شکنجه نامیده شده است. منظور از شکنجه‌ای که مبنای شرعی یا قانونی داشته باشد، موارد قصاص و مقابله به مثل است. ولی در همین جا هم اسلام هر نوع مقابله به مثلی را مجاز ندانسته است و حتی در باب قصاص، توصیه به عفو و گذشت می‌کند. بنابراین می‌توان گفت هر نوع شکنجه که از مصادیق قصاص و یا مقابله به مثل- در حد مجاز آن- نباشد، نامشروع و غیر قانونی است."

از پاسخ ایشان، جواب سئوال آخر نیز به دست می‌آید. به این ترتیب اگر فردی دستور به شکنجه داده یا خودش شکنجه کرده باشد، در فقه اسلامی به عنوان آمر یا مباشر با وی برخورد و مستوجب دیه، تعزیر و مجازات شدیدتری می‌شود.

متاسفانه می‌توان گفت برخی اقرار‌ها و احکام صادر شده در دادگاه‌های ایران بر شکنجه‌های شدید فیزیکی یا شکنجه سفید بوده است. از جانبی دیگر قانون نیز دست قاضی را برای صدور حکم بر مبنای "علم قاضی" * باز گذاشته است. بنابراین موارد بسیاری از اتهام‌های غیر قابل اثبات موجب صدور احکام ناعادلانه برای متهم شده است. از مواد قانونی که نادیده گرفته می‌شوند می‌توان به مواد ۵۷۸ و ماده ۵۷۹ قانون مجازات اسلامی اشاره کرد:

ماده ۵۷۸ - هر یک از مستخدمین ومامورین قضایی یا غیر قضایی دولتی برای آنکه متهمی را مجبور به اقرار کند او را اذیت وآزار بدنی نماید علاوه بر قصاص یا پرداخت دیه حسب مورد به حبس از شش‌ماه تا سه‌سال محکوم می‌گردد و چنانچه کسی دراین خصوص دستورداده باشد فقط دستوردهنده به مجازات حبس مذکور محکوم خواهد شد و اگر متهم به‌واسطه اذیت و آزار فوت کند مباشر مجازات قاتل و آمر مجازات قتل را خواهد داشت.

ماده ۵۷۹ – چنانچه هریک از مامورین دولتی محکومی را سخت‌تر از مجازاتی که مورد حکم است مجازات کند یا مجازاتی کند که مورد حکم نبوده است، به حبس از شش‌ماه تا سه‌سال محکوم خواهد شد و چنانچه این عمل به دستور فرد دیگری انجام شود فقط آمر به مجازات مذکور محکوم می‌شود و چنانچه این عمل موجب قصاص یا دیه باشد مباشر به مجازات آن نیز محکوم می‌گردد و اگر اقدام مزبور متضمن جرم دیگری نیز باشد مجازات‌‌‌ همان جرم، حسب مورد نسبت به مباشر یا آمر اجرا خواهد شد.

پانویس:

*قاعده‌ای که به موجب آن در صورت نبودن هیچ دلیل و مستند عینی، قضات دادگا‌های اسلامی می‌توانند تنها بر پایه دریافت‌ها و نظرات شخصی خود مته‌مان را محکوم کنند.

در همین زمینه:

ببخشید که نمی‌بخشم! نامه سرگشاده به پسر لاجوردی

در زندان‌های جمهوری اسلامی شکنجه معنا و مفهوم ندارد

بهایی‌ستیزی از حجتیه می‌آید

behnam — Fri, 27 May 2011 12:41:23 +0000

در گفت‌وگو با «مهناز پراکند» وکیل دادگستری

آسیه امینی

آسیه امینی- دوستی داشتم از یکی از اقلیت‌های مذهبی. سال‌ها پیش، در یک روز بارانی با هم در خیابان‌های تهران قدم می‌زدیم. چتر او بالای سر هردوی‌مان بود. ساکت بود و حرف نمی‌زد.
پرسیدم: ساکتی؟! گفت: باران را دوست ندارم. باران همیشه برای من یادآور تحقیر و نفرت است؛ وقتی به دبستان می‌رفتم. روزهای بارانی، معلم نیمکتِ مرا از بقیه بچه‌ها جدا می‌کرد. نگران بود که وقتی بدن من خیس است بچه‌ها نجس شوند.

این خاطره، واقعیت اقلیت‌های مذهبی در کشور ما است.
در سال‌های اخیر، بار‌ها و بار‌ها خبرهای دستگیری، بازداشت، ویران کردن خانه‌ها و حتی گورستان‌ها، اخراج بهاییان از خانه و کاشانه‌شان، در لابه‌لای خبرهای دیگر نقض حقوق انسانی، از کشورمان مخابره شده است. آخرین خبر از دستگیری کسانی حکایت کرد که به دنبال جلوگیری از ادامه تحصیل بهاییان، به فراگیری علم در خانه و از راه دور می‌پرداختند.

تلاش داشته‌ام تا در گفت‌وگو با «مهناز پراکند» که وکالت هفت تن از سران بهایی در ایران را به عهده داشته، از وضعیت آنها در کشور و نیز از حقوق بهاییان در قانون، به عنوان یک انسان و یک ایرانی بپرسم.

شما وکیل پرونده سران بهایی بوده‌اید؛ لطفاً درباره آخرین وضعیت این پرونده برای ما بگویید.

مهناز پراکند: من به همراه سه ‌تن از همکارانم یعنی خانم شیرین عبادی و آقایان عبدالفتاح سلطانی و هادی اسماعیل‌زاده وکالت پرونده هفت‌تن از سران بهایی (موسوم به گروه یاران ایران) را به عهده داشتیم.

آخرین اطلاعاتی که از پرونده‌شان داریم این است که حکم ۱۰ سال زندانی که از دادگاه تجدید نظر صادر شده بود، به سبب اعاده دادرسی توسط دادستان کل کشور به دادگاه «هم‌عرض» تجدید نظر ارسال و تبدیل شده به‌‌ همان حکم ۲۰ سال زندان دادگاه بدوی.

اما با توجه به اینکه این حکم هیچگاه به ما ابلاغ نشد و امکان مطالعه پرونده را پیدا نکردیم، از دلایل دادستان کل کشور و استنادات ایشان برای «اعاده دادرسی» و همچنین از استدلال قضات دادگاه تجدیدنظر اطلاعی نداریم که به چه دلیل حکم ۱۰ سال زندانی که قبلاً صادر شده بود، تبدیل شده به ۲۰ سال زندان. ظاهراً چنین به ‌نظر می‌رسد که آقای دادستان به کمیت حکم و میزان محکومیت اعتراض داشته است، نه به کیفیت آن و این امر خلاف کلیه موازین قانونی و مقررات ناظر به اعاده دادرسی است.

آیا از نظر قانونی این امر امکانپذیر است که دادگاه تجدید نظر میزان حکم را افزایش دهد؟

با توجه به صراحت ماده ۲۵۸ قانون آئین دادرسی کیفری، دادگاه تجدید نظر نمی‌تواند مجازات تعزیری مقرر در حکم بدوی را تشدید کند. مگر در مواردی که مجازات مقرر در حکم بدوی کمتر از حداقل میزانی باشد که قانون مقرر داشته است و این امر مورد اعتراض شاکیِ تجدید نظرخواه قرار گیرد.

در مورد پرونده گروه «یاران ایران»، این مسئله نمی‌توانست مصداق داشته باشد؛ چرا که اولاً مجازات مقرر در حکم بدوی برای آنان به میزان حداکثر مجازات مقرر در قانون بوده است. ثانیاً این گروه، در پرونده موضوع بحث، شاکی خصوصی نداشتند که به‌فرض انطباق با ماده ۲۵۸ حق اعتراض داشته باشند.

شما از گروهی به اسم «یاران ایران» نام بردید. ممکن است درباره این گروه بیشتر توضیح دهید؟

«یاران ایران» درواقع شامل هفت‌نفر می‌شد که عضو محفل ملی بهاییان در ایران بودند. این‌ها به طور موقت از طرف «بیت‌العدل بهاییان» تعیین شده بودند تا به رتق و فتق امور بهاییان در ایران رسیدگی کنند؛ اموری مثل احوال شخصیه، مسائل تحصیلی، ازدواج و طلاق و...

تاجایی که می‌دانم بهاییان ایران از حقوق اجتماعی و سیاسی برخوردار نیستند. این محفل چگونه می‌تواند در شرایطی که از نظر قانونی مشروعیت ندارد، به فعالیتش ادامه دهد؟ به‌طور مثال وقتی در مورد حق ازدواج و طلاق حرف می‌زنیم، این روابط حتی اگر در یک جامعه کوچک‌تر مثل جامعه بهاییان به آنها داده شود، در آن جامعه بزرگ‌تر یعنی جامعه ایرانی چگونه قانونی می‌شود؟ چون افراد در جزیره که زندگی نمی‌کنند. آنها نیازمند تایید شدن از طرف اداره‌ها و مراکز رسمی هستند.

طبق قانون اساسی و نیز قوانین عادی، از جمله میثاقین بین‌المللی که سال‌ها است جزو قوانین عادی ایران محسوب می‌شوند، اقلیت‌های مذهبی و دینی در «احوال شخصیه» تابع قوانین خودشان هستند. هموطنان مسلمان سنی و همینطور هموطنان مسیحی، یهودی، زرتشتی و بهایی و همه کسانی که دینی جز اسلام و مذهبی جز شیعه دارند، تابع مقررات خودشان هستند. محفل ملی بهاییان در ایران، درست است که در کل، تابع قوانین ایران است، ولی در احوال شخصیه مثل تقسیم ارث، جاری کردن صیغه ازدواج و طلاق، قواعد خودشان را دارند و آن را اجرا می‌کنند.

ولی در قانون از اقلیت‌های دینی و مذهبی قانونی نام برده شده که در آن نامی از بهاییان نیست؛ یعنی درواقع قانون، این اقلیت را به طور رسمی نپذیرفته است.

در قانون اساسی از سه اقلیت دینی مسیحی، یهودی و زرتشتی به عنوان ادیان رسمی نام برده شده، ولی هیچگاه در هیچ قانونی نیامده که افراد ادیان دیگر مثل بهایی حق زندگی و اجرای مقررات شرعی خودشان را ندارند.

ولی از حقوق اجتماعی محرومند؟

بله، درعمل محروم شده‌اند، اما همانطور که قبلاً نیز اشاره کردم طبق قانون اساسی و بر اساس اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقین بین‌المللی، همه افراد کشور از حقوق مساوی برخورداند.

اتهام سران بهایی چیست؟

پنج اتهام به آنها وارد شد؛ در مرحله اول «تبلیغ علیه نظام» از طریق تبلیغ بهاییت مطرح شد؛ ولی بعد، ارتباط با بیگانگان را نیز به آنها نسبت دادند. در واقع اتهامی که به آنها منتسب شد «جاسوسی» بود. همچنین تشکیل گروه و اداره آن، با هدف اقدام علیه امنیت ملی انجام شد؛ اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی و محاربه و افساد فی‌الارض.

البته در مورد اتهام آخر، یکی از دادیاران دادگاه انقلاب به نام آقای حیدری‌فر، بعد از صدور قرار مجرمیت، وقتی پرونده برای اظهار نظر می‌رود زیر دست‌شان، استفتایی از آیت‌الله مکارم شیرازی می‌کند مبنی براین‌که که اگر بهاییان برای دین‌شان تبلیغ کنند، حکم آنها چیست؟ آیت‌الله مکارم هم پاسخ داده‌اند که چنانچه تلاش مستمر داشته باشند و خلاف اسلام باشد، در حکم محارب و مفسد فی‌الارض هستند.بر اساس این استفتا بود که اتهام جدید «محاربه» و «فساد فی‌الارض» هم به اتهام‌های قبلی اضافه شد.

براساس گفته‌های بهاییان، دین آنها مخالف با اسلام نیست. آیا مدرکی در این خصوص، یعنی محاربه در میان است؟

اتفاقاً این موضوع را موکلان من هم در دادگاه مطرح کردند که بر اساس اعتقادات دیانت بهایی، آنها کلیه ادیان قبل از اسلام و اسلام را قبول دارند و حضرت محمد را به عنوان پیامبر خدا و قرآن را به عنوان کتاب مقدس قبول دارند و هیچگونه مخالفتی با اسلام ندارند. متاسفانه استدلالی که در کیفرخواست و قرار مجرمیت عنوان شده خلاف این ادعا بود.

به گفته شما یکی دیگر از اتهام‌های وارده در این پرونده، ارتباط با بیگانگان و به تعبیری «جاسوسی» است. این اتهام بر چه اساسی وارد شده و بهاییان طبق این اتهام از چه چیزی و برای چه کسانی جاسوسی می‌کرده‌اند؟

آن‌چه مبنای انتساب این اتهام به موکلان من بود، مربوط به دیدار آنها با نمایندگان سازمان ملل یا چند تن از سفرای کشورهای اروپایی یا استرالیا و کانادا می‌شد. این دیدار‌ها صرفاً در جهت احقاق حقوق و رفع مشکلات بهاییان بود؛ از جمله این مشکلات، مسئله عدم صدور گذرنامه و نیز محرومیت از تحصیل فرزندان بهایی بود. عنوان شدن این مسائل در پرونده سران بهایی، به عنوان «جاسوسی» تلقی شده است.

آیا اطلاع دارید چه تعداد بهایی در ایران زندگی می‌کنند و برخوردهای این چنینی با بهاییان ایران یا بهایی‌ستیزی از چه هنگام شروع شد؟

من به شخصه آمار دقیقی از تعداد بهابیان ایران ندارم. به این دلیل که من فقط به لحاظ حقوقی وکالت آنها را در دادگاه به عهده داشته‌ام. اطلاعاتی که من در این موارد دارم به اطلاعاتی برمی‌گردد که در خلال دفاع حقوقی از آنها از خودشان کسب کرده‌ام یا برای دفاع، ناچار به بررسی و تحقیق بیشتر شده‌ام. بر اساس گفته‌های خود بهاییان، ۳۰۰ هزار بهایی در ایران زندگی می‌کنند.

برخورد با بهاییان فقط به بعد از انقلاب برنمی‌گردد. قبل از انقلاب هم گاهی با آنها برخورد‌های خصومت‌باری شده است، اما بعد از انقلاب برخورد با بهاییان خیلی شدید‌تر و خشن‌تر شد. به نحوی که بعد از انقلاب سه گروه از اعضای محفل بهاییان را دستگیر و اعدام کردند.

در چه سالی؟

در سال‌های دهه ۱۳۶۰ حدود ۲۰۰ بهایی اعدام شدند. در سال‌های اخیر نیز برخورد با بهاییان شدت پیدا کرده است؛ ازجمله این‌که دانشجویان بهایی را از دانشگاه اخراج می‌کنند یا اجازه ادامه تحصیل به آنها نمی‌دهند. حتی از ادامه تحصیل دانش‌آموزان بهایی در مدارس جلوگیری می‌شود.

جالب است که بگویم بهاییان برای جلوگیری از سرخوردگی بچه‌های خود و کسب دانش و علوم دانشگاهی، در ایران دست به ابتکار جالبی زده‌اند و به هزینه خود در خانه‌های‌شان به تدریس دروس دانشگاهی برای جوانان محروم از تحصیل خود می‌پردازند که متاسفانه یکی از مواردی که در کیفرخواست به عنوان عمل مجرمانه به آن اشاره شده بود همین مسئله ساده است که هیچ منع قانونی هم ندارد. دستگیری، بازداشت و صدور احکام سنگین را هم که درباره‌اش پیشتر حرف زدیم.

از آنجا که شنیده می‌شود بهاییت یک دین غیر سیاسی است و خود بهایی‌ها هم مدعی‌اند که فعالیت سیاسی ندارند. علت این برخوردها‌ چیست؟ آیا در گفتار و رفتار بهاییان تناقضی وجود دارد؟ یا قرار گرفتن «بیت‌العدل» بهاییان در اسراییل این توهم را ایجاد کرده که آنها از سوی این کشور حمایت می‌شوند؟ یا دلیل دیگری وجود دارد؟

به نظر من، این خصومت بیشتر یک توهم است و حتی فقط توهم هم نیست؛ برخورد با بهاییان از پیش از انقلاب هم بوده. بهاییان دو مسئله را در اعتقادات‌شان مطرح می‌کنند و به آن پایبندند. یکی این که تابع قواعد حکومت‌هایی هستند که تحت قوانین آنها زندگی می‌کنند. دوم این‌که فعالیت سیاسی ندارند.

این‌که بهاییان در مسائل سیاسی دخالت نمی‌کنند یعنی چه؟ مثلاً رای نمی‌دهند؟

خیر، بلکه به این معنی است که کار و فعالیت حزبی و فعالیت‌های سیاسی نمی‌کنند و بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی جامعه دخالتی ندارند.

آیا به نظر شما بهایی‌ستیزی یک مسئله حکومتی در ایران است یا اینکه یک مسئله اعتقادی است و مردم هم به نوعی بهایی‌ستیزهستند؟

تاجایی که من می‌دانم بهایی‌ستیزی در مردم وجود ندارد. این بهایی‌ستیزی در نحوه برخورد حکومت دیده می‌شود. برخورد مردم - اگر برخوردی هم باشد- بیشتر پرهیز از رابطه به خاطر ترس است. شاید از این جهت که می‌ترسند خودشان هم مورد اتهام قرار گیرند. یا درواقع هراسی است که به دلیل تبلیغات حکومت ایجاد شده. البته در سال‌های اخیر برخوردهای شدید حکومت اتفاقاً نتیجه عکس داده و من بسیار دیده و شنیده‌ام که مردم با بهاییان احساس همدلی و همراهی و همدردی بیشتری کرده‌اند.

درواقع بهایی‌ستیزی در دیدگاهی وجود دارد که از دل «انجمن حجتیه» بروز کرد. این انجمن از پیش از انقلاب هم در همین راستا فعالیت می‌کرد، اما برخی از پیروان این دیدگاه در حال حاضر در راس امور و در حکومت حضور دارند و برای همین است که مقابله با بهاییان شدت گرفته. بنابراین من می‌توانم نتیجه بگیرم که بهایی‌ستیزی در مردم وجود ندارد، بلکه این امر ناشی از یک دیدگاه افراطی است که به قدرت و سیاست نیز ربط پیدا کرده است.

بهایی‌ستیزی حکومت، آیا فقط شامل سران بهاییان و اعضای محفل ملی است یا همه افراد این دین را به نوعی تهدید می‌کند؟

من قبل از پاسخ، توضیح بدهم که بعد از دستگیری سران بهایی در ایران، دادستان کشور در اطلاعیه‌ای، «محفل ملی بهاییان ایران» را غیر قانونی اعلام کردند. هر چند که دادستان کل کشور در مقامی نیست که مطابق قانون، حق داشته باشد گروه یا تشکیلاتی را قانونی یا غیر قانونی اعلام کند، اما از آنجایی که بهاییان تابع قوانین حکومت‌های‌شان هستند، برای اثبات صداقت خود و بر اساس همین اعلام دادستان کل، اعضای محفل ملی در زندان اعلام انحلال کردند. یعنی در واقع الان در ایران «محفل ملی» وجود ندارد.

اما در مورد سئوال شما: برخورد حکومت با بهاییان، شامل همه آنها اعم از روستاییان، دانشجویان و افرادی در سنین و مشاغل مختلف می‌شود؛ به دانشگاه‌های‌شان حمله می‌شود، خانه‌ها و گورستان‌های‌شان تخریب می‌شود. در چندسال اخیر تعداد زیادی از جوان‌های بهایی دستگیر شدند و تعداد زیادی از بهاییان ناچار به ترک وطن شده‌اند. احکام سنگینی مثل ۱۲ سال زندان برای کسانی مثل آقای نوید خانجانی صادر شده است. حداقل حکمی که برای بهاییان صادر شده بر اساس اتهام «تبلیغ علیه نظام» یک سال زندان بوده است. بنابراین دامنه این برخورد‌ها، همه آنها را در برمی‌گیرد.

با توجه به این‌که به گفته شما اعضای محفل ملی بهاییان اعلام انحلال کرده‌اند، در حال حاضر امور شخصی مردم این دین چگونه انجام می‌شود؟ اموری مثل‌‌ همان ازدواج و ارث و...

در عمل دینداران بهایی، مدیرانی را که بتوانند این امور را برای آنها انجام دهند و به نوعی مسائل‌شان را تدبیر کنند در دسترس خود ندارند و در واقع خودشان مسائل‌شان را رفع می‌کنند.

آیا نهادهای بین‌المللی، مثل سازمان ملل توانسته‌اند برای حل معضل حقوق بهاییان به نتیجه‌ای برسند؟
به نظر من خیر. ارتباطات با دولت ایران در این مورد خاص باید بیشتر بشود تا از شدت این فشار‌ها کاسته شود.

آیا نکته‌ای مانده که بخواهید اضافه کنید؟

امیدوارم که مسئولان قوه قضاییه توجه بیشتری به این امر داشته باشند که یکی از حقوق اولیه هر متهم و محکومی، آگاهی از دلایل اتهام یا محکومیت خودش است و این امر محقق نمی‌شود مگر این‌که این دلایل به صورت کتبی و با تسلیم یک نسخه از رای دادگاه، به آنها ابلاغ شود. متاسفانه تاکنون، دست کم در مورد متهمان و محکومان دادگاه‌های انقلاب اینگونه عمل نشده است. تقاضایم این است که یک نسخه از «دادنامه» صادره علیه موکلان من در اختیارشان قرار بگیرد تا آنها هم بتوانند هرگونه اقدام قانونی که لازم است را انجام دهند. به امید آزادی همه زندانیان سیاسی.

در همین زمینه:

نمی‌توانم درس نخوانم!

جوانان بهایی از حق تحصیل محرومند

روزهای تنهایی من

behnam — Thu, 26 May 2011 12:09:56 +0000

کاوه کرمانشاهی

کاوه کرمانشاهی ـ با صدای زنگ‌های ممتد از خواب می‌پرم. در را به روی‌شان می‌گشایم. با همان چشمان خواب‌آلود کلت را بر کمر مرد می‌بینم. جا می‌خورم! اما بر خود مسلط می‌شوم. آنها را هم به آرامش دعوت می‌کنم تا بیماری پدرم را در نظر بگیرند. به سمت اتاق می‌روم تا حاضر شوم. به دنبالم می‌آیند. یکی پس از دیگری، هفت نفر. خانه را تفتیش می‌کنند. بیشتر از همه اتاق خودم را. حالا پدرم هم از خواب بیدار شده. یکی از مامورها با او حرف می‌زند تا آرام شود. می‌گوید چیزی نیست فقط چند سئوال ساده است.

سوراخ‌سنبه‌ها را می‌گردند؛ حتی داخل بالشتکی که ابرش خرد شده و امکان جاسازی چیزی در آن وجود دارد. به دیوار اتاقم تکیه داده‌ام و فقط نگاه‌شان می‌کنم. صدای یکی از مامورها از اتاق دیگر می‌آید. از پدرم می‌پرسد اسلحه دارید؟! با ترس و دلهره به سمت صدا می‌روم. به دستانش نگاه می‌کنم. مبادا در دستش سلاحی باشد که قرار است از خانه‌ ما پیدا شود! کارشان تمام می‌شود. اسباب و وسایل را در صندوق عقب دو اتومبیل جا می‌دهند. از پدرم خداحافظی می‌کنم. دنبال‌مان می‌دود و التماس‌شان می‌کند: کتکش نزنید. اعدامش نکنید.

راننده به سرعت می‌رود و از ماشین‌های دیگر سبقت می‌گیرد. انگار که مسافر اورژانسی داشته باشد. پلیس راهنمایی- رانندگی فرمان «ایست» می‌دهد، اما ما بدون تفاوت به مسیرمان ادامه می‌دهیم! به محل بازداشتگاه اداره اطلاعات کرمانشاه واقع در میدان نفت نزدیک می‌شویم. به دستور مامور بغل دستم، چشمبند می‌زنم و سرم را پایین می‌برم. داخل حیاط پیاده می‌شویم. دستم را در دست نگهبان می‌گذارند. از راهروهای پرپیچ و خم عبورم می‌دهد. در سلول را باز می‌کند و پشت سرم می‌بندد. صدای بسته شدن قفل را که می‌شنوم چشمبند را بر می‌دارم. این‌جا چقدر کوچک است و تاریک.

در و دیوار را می‌کاوم. به دنبال یک اسم آشنا. شاید فرزاد، اما نمی‌یابم. احساس تنهایی می‌کنم. روی دانه ‌دانه کاشی‌ها اسم می‌گذارم. فرزاد، زینب، عدنان، یاسر، کوهیار، شیوا، آرش، کامیار، روناک، عباس، شیرین، فرهاد، عبدالله، سعید، پریسا، علی، حبیب، شیرکو، بهمن، بهاره و... کاشی‌ها تمام می‌شوند، اما اسامی ادامه دارند. نه، من تنها نیستم.

همان شب اول کوتاه از همه چیز می‌پرسند و کوتاه پاسخ می‌دهم. اخبار، گزارش‌ها، مصاحبه‌ها، مقاله‌ها؛ انجمن ژیار، سازمان حقوق بشر کردستان، کمپین یک میلیون امضا، ادوار تحکیم وحدت، اتحادیه دانشجویان کرد؛ جنبش سبز، احزاب کردی؛ کیانوش آسا، احسان فتاحیان؛ سفر کردستان عراق، سفر آفریقای جنوبی؛ چرایی دفاعم از زندانیان سیاسی و دلیل مخالفتم با حکم اعدام و... همین‌ها را جمع و جور می‌کنند و روز بعد که به دادگاه منتقل می‌شوم، قاضی در حضور معاون دادستان اتهام «تبلیغ علیه نظام» را تفهیم می‌‌کند و قرار بازداشتم برای یک‌ماه تایید می‌شود.

اعتراض می‌کنم. مکتوب می‌نویسم. قاضی بحث می‌کند. از جریان‌های انتخابات می‌گوید و مفهوم واقعی حقوق بشر اسلامی! از حقوق کردها و زنان. حداقل در دو مورد با هم به توافق می‌رسیم. این‌که قانون خانواده نیاز به اصلاح دارد و تلویزیون استانی باید بیشتر برنامه‌هایش به زبان محلی باشد. رئیس کل دادگستری استان از جلوی در اتاق رد می‌شود. توقف می‌کند و قاضی نزدش می‌رود. می‌گوید حاجی این را بچه‌های اداره آورده‌اند. نیم‌نگاهی می‌اندازد و بی‌تفاوت می‌گذرد. طبیعتاً نمی‌شناسد. بین آن همه دانشجو که هر ترم دارد، نمی‌شود چهره و نام همه را به خاطر داشت. حتی اگر این دانشجو پرسشگرترین دانشجوی کلاس «آیین دادرسی کیفری» باشد. پرسیدم و پاسخ داد. تکرار کردم و تاکید کرد. ماموران اداره اطلاعات، «ضابط قضایی» نیستند، اما حالا بودند!

میهمانی شب دوم! با چشمبند رو به جمعی پنج، شش نفره می‌نشینم. براقی واکس کفش‌ها و خط اتوی شلوارهای‌شان را می‌توانم از زیر چشمبند ‌ببینم. عطر تند ادکلن‌های‌شان درهم آمیخته‌اند و صداها نیز درهم می‌آمیزند. هرکس چیزی می‌گوید. پنج سال است تحت نظری! پنج کیلو پرونده داری! می‌دانی چرا اینجایی؟ ما همه‌چیز را می‌دانیم. بهتر است حرف بزنی. به ما اعتماد کن. با ما همکاری کن. به نفع خودت است. یکی وعده تشویق می‌دهد و دیگری تنبیه. یکی ترغیب می‌کند و دیگری تهدید.

همان شب اجازه می‌دهند با مادرم تماس بگیرم. تماسی که تا هفته‌ آخر بازداشت دیگر تکرار نمی‌شود. خانه‌مان شلوغ است. مادرم اما آرام. می‌گوید تو قوی باش و نگران ما نباش. قوی می‌شوم با این کلام مادرم اما نمی‌توانم نگران نباشم. نگران‌تر می‌شوم وقتی دیگر اجازه تماس نمی‌دهند و در عوض هرازگاهی خبر می‌آورند که مادرت مریض شده و پدرت دارد می‌میرد. نباید باور کنم اما شنیدنش هم سخت است. یک‌بار که شانه بالا می‌اندازم، بازپرس دودستی توی سرم می‌کوبد و می‌گوید: ای بی‌عاطفه! حتماً توقع داشتند آن‌جا و در مقابل آنها گریه کنم، اما نه، تنهایی سلول جای مناسب‌تری است برای دلتنگی و گریستن.

همان شب موقع بازگشت به سلول، فهرستی از اسامی موجود در گوشی تلفن همراهم را با تعداد زیادی برگ «تکنویسی» زیر بغلم می‌دهند و می‌خواهند وقتی به سلولم برمی‌گردم در مورد هریک از این افراد هر آن‌چه می‌دانم بنویسم. متعجب از چنین درخواستی می‌گویم حداقل نیمی از این فهرست چند صد نفره مربوط به اعضای خانواده یا کسانی است که هیچ نوع ارتباطی با فعالیت‌های اجتماعی من ندارند. در ضمن تک‌نویسی کار قانونی و اخلاقی نیست و شما اگر سازمانی امنیتی هستید خودتان باید هرکدام از این‌ها را بهتر از من بشناسید. در جر و بحث درخواست آنها و توضیحات من، در نهایت از افراد فامیل و غیرمرتبط‌ها می‌گذرند.

اسامی را مرور می‌کنم و نگاهی به برگ‌ها می‌اندازم. می‌خواهم بنویسم. بنویسم چقدر دوستانم را دوست دارم. چقدر دلتنگ‌شان هستم. چقدر نگران‌شان هستم. بنویسم دوستانم انسان‌دوست‌ترین، دوست داشتنی‌ترین و صمیمی‌ترین کسانی هستند که می‌شناسم. می‌خواهم بنویسم از آغاز آشنایی‌های‌مان. بنویسم من دوستانم را از لابه‌لای دردهای مشترکی یافته‌ام که تسکین‌شان حضور همین دوستان بود؛ حتی از فاصله‌هایی بسیار دور. بنویسم من دوستانم را در جست‌وجوی ندانسته‌هایم یافتم و از هرکدام‌شان چیزی آموختم. می‌خواهم بنویسم از لحظه ‌لحظه با هم بودن‌های‌‌مان؛ از تقسیم شادی‌‌ها و غم‌های‌مان؛ از باهم خندیدن‌‌ها و گریستن‌های‌مان؛ از همفکری‌ها تا هم‌‌صدایی‌های‌مان؛ از هم‌اندیشی‌ها تا همکاری‌های‌مان؛ از سکوت‌ها تا فریادهای‌مان.

می‌‌خواهم همه این‌ها را بنویسم، اما هیچکدام را نمی‌نویسم. چون نه این‌ها آن چیزی‌ است که از من می‌خواهند و نه من تجربه‌ ‌این‌گونه نوشتن‌ برای مخاطبان خاص را دارم. مقابل هر اسم کلمه‌ای می‌نویسم. روزنامه‌‌نگار، فعال مدنی، فعال اجتماعی یا هر چیز دیگری که حرفه یا حوزه فعالیت او است. روز بعد که مشق شب‌هایم را تحویل می‌دهم، آقای بازجو با ورق زدن برگ‌ها نچ‌نچی می‌کند و می‌گوید نه، این آن چیزی نیست که ما از تو می‌خواهیم.

باید کامل‌تر بنویسم. حداقل در مورد کسانی که به من نزدیک‌ترند و در موردشان بیشتر می‌دانم. به یادم می‌آورد؛ تو هر روز از این شهر به آن شهر می‌رفتی و با این همه آدم ارتباط داشتی. حتی با بعضی‌شان رفت و آمد خانوادگی داری.

باز به سلولم برمی‌گردم. با برگ‌هایی که حالا تعدادشان کمتر شده است، اما باید بیشتر بنویسم. نوشتنم نمی‌آید. دوست دارم حرف بزنم. با صاحبان این اسم‌هایی که روی برگه‌ها نوشته شده است. در عدم حضورشان اما به همین خطوط راست و منحنی و نقطه‌های زیر و روی‌شان بسنده می‌کنم. از حال ‌آنها می‌پرسم و از حال خویش می‌گویم.

اکنونِ آنها را برای خودم تصور می‌کنم و اکنونِ خویش را برای آن‌ها توصیف می‌کنم. از این توهمات خنده‌ام می‌گیرد و در میان خندیدن می‌زنم زیر گریه و باز به این گریستن می‌خندم. رد گریه‌ها بر روی برگ‌های سفید باقی می‌ماند، اما رد خنده‌ها خیلی زود از روی لبانم پاک می‌شود. نباید رد هیچکدام را ببینند. هر یک به چیز ناچیزی تعبیر می‌شوند. صبح فردا که برای دستشویی می‌برندم، ریزه‌کاغذها را در چاه توالت خالی می‌کنم. جلسه‌ بعد هم که باقی برگ‌ها را تحویل بازجو می‌دهم، می‌گوید این‌ برگ‌ها که نوشتی به درد چاه مستراح می‌خورند.

اتفاقاً یک بار هم قرار شد سر خودم را داخل چاه مستراح بکنند. حتی قرار شد دو قهرمان کشتی‌گیر همشهری را که از نظر آنها به خاطر رد پیشنهاد پناهندگی به یک کشور اروپایی وطن‌پرست بودند بیاورند تا بشاشند روی هیکل من وطن‌فروش! همچنین قرار شد یا همان‌جا خودم را بکشم و زحمت آن‌ها را کم کنم یا وقتی حکم اعدامم آمد ببرند و از سر ستون‌های تخت جمشید دارم بزنند، چون من تجزیه‌طلب بودم. می‌گویم خیلی جالب است وقتی پنج سال پیش همراه دوستانم از ان‌جی‌‌اوهای سراسر کشور برای اعتراض به آبگیری سد سیوند به پاسارگاد رفته بودیم، ما را از تخت جمشید مستقیم به پاسگاه منتقل کردید. آن وقت می‌گفتید شماها سلطنت‌طلبید. حالا من شدم تجزیه‌طلب و می‌خواهید از همان سر ستون‌های سلطنتی مرا دار بزنید؟!

در مقابل یک بازجو ترجیح می‌دهم سکوت کنم، خشم و حرصم را از حرف‌ها و توهین‌هایش فرو می‌خورم، اما با دیگری بحث می‌کنم و حتی تذکر می‌دهم که در ادبیاتش از واژه‌های جنسیتی و ضدزن استفاده نکند، یا به همجنس‌گرا نگوید: «همجنس‌باز»!

همان ماه اول، کسی از تهران می‌آید. تعجب می‌کنم وقتی می‌گوید می‌توانی چشمبندت را برداری. چند روز می‌ماند و هر روز کلی سئوال و جواب. می‌خواهد تا مصاحبه ویدیویی انجام دهم. قبول نمی‌کنم. اصرار می‌کند و فرصت می‌دهد تا در موردش فکر کنم. قول می‌دهد اگر این کار را انجام بدهم کمکم ‌کند. می‌گویم حرفی برای زدن ندارم. می‌گوید ما می‌گوییم که چه بگویی! به سلولم فرستاده می‌شوم تا دوباره فکر کنم و هر وقت راضی شدم خبرشان کنم. دوهفته می‌گذرد. هیچکس سراغم نمی‌آید. من هم سراغ کسی را نمی‌گیرم. بعد از آن دیگر اصرار و اجباری برای مصاحبه نمی‌کنند.

روزهای اول که هنوز به راه رفتن با چشمبند در راهروهای پر پیچ و خم بازداشتگاه عادت نکرده بودم، برای رفتن به دستشویی و هواخوری یا اتاق بازجویی، نگهبان دستم را محکم می‌گرفت و دنبال خودش می‌کشید و می‌گفت راه بیافت لعنتی، مردنی! هیچ نمی‌گفتم، سکوت می‌کردم. نمی‌دانم بعد از چندروز اما زیاد طول نکشید که رفتار نگهبانان تغییر کرد. تا آن‌جا که روز آخر وقتی می‌خواستم آزاد شوم یکی از آن‌ها سرم را بوسید و آرام گفت: حلال کن! تو با همه‌ فرق داشتی، دلم برایت تنگ می‌شود.

روزهای تکراری در تنهایی سلول می‌گذرد. از بی‌کاری و بی‌کتابی قرآن و شاهنامه را که برای تقویت اسلامیت و ایرانیت در اختیارم گذاشته‌اند!! چندباره و چندین‌باره می‌خوانم. با سنگریز‌ه‌هایی که از هواخوری آورده‌ام به جای آدم‌هایی که دوست‌شان دارم درد و دل می‌کنم. یک روز هم با سوسکی که از درزی داخل سلول آمده بود و هیچ راه فرار نداشت هم‌کلام و هم‌بازی می‌شوم.

روزی سه وعده غذا و توالت، هفته‌ای یک بار هواخوری و حمام. بازجویی‌ها اما روز و وعده ندارند. در تاریکی ِ زیر چشمبند می‌آیند و می‌روند. یک نفر، دو نفر، سه نفر... فکر می‌کنم در طول این مدت پنج بازجو داشتم. از تفاوت صداها و رفتارهای‌شان‌می‌شد تشخیص داد. یکی نقش «بازجوی خوب» را بازی می‌کند و آن دیگری «بازجوی بد». یکی عصبانی است و آن دیگری می‌خواهد مهربان باشد. گاهی سه روز پشت سر هم صبح و عصر می‌آیند. گاهی سه هفته می‌گذرد و هیچ خبری از بازجو نیست. پس از مدتی همه چیز تکراری می‌شود. صدای بازجوها، جلسات بازجویی، سئوال‌های آنها، پاسخ‌های من، اما باز ادامه دارد...

روزهای پایانی سال است؛ بازداشتگاه خلوت و خلوت‌تر می‌شود. تا آن‌جا که تنها سه نفر باقی می‌مانیم. صدای توپِ لحظه سال تحویل که می‌آید، هر سه نفرمان با هم بلند بلند گریه می‌کنیم. من در هق‌هق‌هایم، مادرم را صدا می‌زنم. نمی‌دانم که او هم همان وقت با خانواده و دوستانم کنار سفره هفت‌سین‌ روبه‌روی در بازداشتگاه نشسته‌اند.

بعد از چند دقیقه با تذکر آرام نگهبان آرام‌تر می‌شویم. نگهبان که می‌رود با هم پچ‌پچ می‌کنیم. هرکدام از خود می‌گوییم. تازه می‌فهمم کسی که در سلول کناری‌ام است و در طول روز چندبار برای هم مشت به دیوار می‌کوبیم. جوانی کم سن و سال است که به اتهام عضویت در پژاک بازداشت شده است. می‌پرسم وکیل داری؟ می‌گوید حتی خانواده‌ام هم نمی‌دانند که این‌جا هستم! اسم روستای‌شان را می‌پرسم و قول می‌دهم که اگر زودتر آزاد شدم هم به خانواده‌اش خبر ‌دهم و هم برایش وکیل بگیرم، اما او زودتر از من آزاد می‌شود. بعد ردش را تا روستای‌شان گرفتم تا مطمئن شوم.

تقویم دیواری سلولم که عبارت است از تکه نخی لغزان روی کاشی‌های دیوار که به ازای هر یک روز دانهای به جلو حرکت میکند، دومین ماه بازداشتم را نشان میدهد. تعطیلات طولانی نوروز تمام شده است. نزدیک ظهر با صدای چرخیدن کلید داخلِ قفل سلولم، چرت تنهایی‌ام پاره می‌شود. نگهبان با چشمان بسته روی صندلی می‌نشاندم و می‌گوید منتظر باش تا بازپرس بیاید. از شنیدن نام بازپرس و دیدن کتاب‌های قانونی که روی میز گذاشته شده خوشحال می‌شوم. احساس می‌کنم می‌توانم در مقابل کتاب قانون و مقامی قضایی دادخواهی کنم. این‌که چرا بازداشتم این قدر طولانی شده؟ چرا در سلول انفرادی نگهداری می‌شوم؟ چرا اجازه تماس و ملاقات با خانواده‌‌ام را ندارم؟

با اولین سیلی که بر صورتم نواخته می‌شود، تمامی این سئوال‌ها از ذهنم می‌پرد. دست‌های پهن و مشت کرده‌اش را از چپ و راست بر سر و سینه‌ام فرود می‌آورد. قبل از این‌که اعتراض کنم، خودم را محکم می‌گیرم تا نقش بر زمین نشوم. با رکیک‌ترین و سخیف‌ترین واژه‌ها دشنامم می‌دهد و تحقیرم می‌کند. کرد بودنم را، فمینیست بودنم را و همه اعتقادات و فعالیت‌هایم را به سخره می‌گیرد. می‌گوید کردها همه آشوبگر و آدم‌کشند. می‌گوید فمینیست‌های زن همه عقده‌ای و مردان‌شان هم [...]لیسند.

می‌گوید من چند سال است وبلاگت را می‌خوانم. فقط بلدی خوب با واژه‌ها بازی ‌کنی، اگر نه افکارت شیطانی است و فعالیت‌هایت هم خطرناک! همه‌ این‌ها را که می‌گوید اضافه می‌کند: هیچ نیستی، خیلی بچه‌ای!

این حرف‌ها را که می‌زند. دو انگشتش را از بالای چشمبند روی چشمانم فشار می‌دهد. خودکار را لای انگشتانم می‌گذارد و فشار می‌دهد. این کارها را که می‌کند می‌خندد و می‌گوید دردت آمد؟ می‌گوید من سه، چهار سال از تو بزرگ‌ترم، اما من فوق لیسانسم و تو هنوز لیسانست را نگرفته‌ای. من شاغل هستم و تو...، من ازدواج کرده‌ام و تو...، من خانه و ماشین دارم و تو... تو چه هستی و چه داری؟!

می‌گویم این‌ها که شما دارید همه خیلی خوب است، ولی من هم چیزهایی دارم که شما ندارید. مهم این است که هر کدام‌مان از چیزی که هستیم و داریم خوشحالیم و احساس خوشبختی می‌کنیم. نمی‌گذارد حرفم را تمام کند. می‌گوید نیامده‌ام این‌جا تا چرت و پرت‌های تو را بشنوم. برگی را مقابلم می‌گذارد و می‌گوید اتهامت جاسوسی است. چشمبندم را کمی بالا می‌کشد و می‌‌خواهد تا بنویسم. می‌گویم نه اتهام را قبول دارم و نه چیزی می‌نویسم. می‌گوید درست است که بازپرسم و در حد من نیست که دستم را با زدن به بدن کسی مثل تو کثیف کنم، اما اگر پایش بیافتد از پهلوان‌های شهرتان لات‌ترم! چند سیلی و مشت دیگر...

کوفتگی بدنم بعد از چند روز در آغوش مادر و پدر و دخترخاله‌ام علاج می‌شود. ملاقاتی چند دقیقه‌ای در حضور بازجو. نه از ترس بازجو، فقط به خاطر روحیه‌ مادرم که بسیار قوی به نظر می‌آید. از سلول انفرادی و شکنجه‌های روحی و فیزیکی هیچ حرفی نمی‌زنم. موقع خداحافظی اما درگوشی به مادرم می‌گویم: به وکیلم بگو برای اعتراف به جاسوسی تحت فشارم.

بعد از ۸۰ روز به سلولی سه نفره منتقل می‌شوم. آن دو نفر دیگر یکی اتهامش همکاری با سازمان «القاعده» است و دیگری راهزنی! نفر سوم را هفته‌ای یک‌بار عوض می‌کنند. راهزن می‌رود، قاچاقچی اسلحه و عتیقه می‌آید، اما من و القاعده‌ای ثابتیم. انگار قرار است با افکار متضاد و بحث‌های بی‌پایان‌مان سوهان روح هم باشیم، ولی تصمیم می‌گیریم یکدیگر را تحمل کنیم. هر چه باشد از تنهایی بهتر است. او از احکام و دستورات اسلامی برای من می‌گوید و من هم از اصول و قواعد حقوق بشری، اما هیچ کدام‌مان اصلاح نمی‌شویم!

ماه سوم می‌آید. چند روز هم می‌گذرد. تقریباً امیدم را به آزادی موقت از دست داده‌ام. احتمال می‌دهم که بخواهند یک راست با حکم روانه زندانم کنند. هجدهم اردیبهشت ماه به دادگاه منتقل می‌شوم. به محض این‌که از ماشین اداره اطلاعات پیاده‌ام می‌کنند، در حیاط دادگاه چشمم به مادر و خانواده و دوستانم می‌افتد. بیست، سی نفری می‌شوند. مات و مبهوتم از دیدن یکباره‌شان. از هر طرف سر و صورتم را می‌بوسند و من با دستان زنجیر کرده‌ام دستان‌شان را لمس می‌کنم. در این میان مادرم اولین کسی است که به سویم می‌دود و استوار در مقابل دیدگانم ظاهر می‌شود.

به نظر می‌رسد آخرین جلسه بازپرسی باشد. اتهام «تبلیغ علیه نظام» پابرجاست، اما «جاسوسی» را حذف و به جایش «اقدام علیه امنیت ملی» را تفهیم می‌کنند. بازپرس به مامور اطلاعات می‌گوید امروز آخرین بازجویی‌ها را هم انجام دهید و فردا بیاوریدش برای تعیین وثیقه. برمی‌گردم به بازداشتگاه. طولانی‌ترین شب بازداشتم را به شوق آزادی فردا در بیداری می‌گذرانم. فردا می‌آید اما هیچ خبری نمی‌شود. به نگهبان می‌گویم قرار بود من امروز به دادگاه بروم و آزاد شوم. می‌گوید من از هیچ چیز خبر ندارم.

اعتصاب غذا می‌‌کنم. در اعتراض به بلاتکلیفی و ادامه بازداشت غیر قانونی‌ام. چندبار نگهبان می‌آید و می‌خواهد چیزی بخورم، اما تا یک هفته خبری از بازجو نیست. با ظرفی غذا می‌آید و می‌گوید تازه به من خبر داده‌اند که اعتصاب غذا کرده‌ای اگر نه زودتر می‌آمدم! می‌گویم دیگر برایم هیچ چیز مهم نیست. می‌خواهد تا اعتصاب غذایم را بشکنم و قول می‌دهد تا هفته آینده تکلیفم روشن شود. با تمسخر می‌گوید شما سیاسی‌ها باید قوی‌تر از این حرف‌ها باشید که با سه، چهار ماه بازداشت درمانده شوید. با جدیت می‌گویم همه سیاسی‌ها مثل هم نیستند. من فرزاد کمانگر نیستم تا بتوانم آن همه بلایی که سرش آوردید را تحمل کنم. اعتصاب غذا هم در حال حاضر تنها راه اعتراض و خودکشی است که قبلاً از من خواستید.

آها! راستی کاک فرزادت هم اعدام شد! البته ما موافق اعدامش در این شرایط نبودیم، اما... می‌خواهم بلند بلند بخندم، اما به لبخندی اکتفا می‌کنم. می‌گویم فرزاد؟! اگر کس دیگری را می‌گفتید شاید باور می‌کردم. اسم فرهاد و علی و مهدی و شیرین را هم می‌آورد. می‌گویم شیرین؟! او که هنوز حکمش تایید نشده بود. دیگر در موردش حرف نمی‌زند. من هم باور نمی‌کنم. به نظرم می‌خواهد روحیه‌ مرا تضعیف کند. اما تصورش هم برای یک لحظه اشک به چشمانم می‌آ‌ورد. می‌گوید دیدی هنوز آدم نشدی. این مدت هم که همکاری نکردی. تو پنج، شش سال باید بروی زندان تا بفهمی دنیا دست کی است.

نتیجه‌ یک هفته اعتصاب غذا می‌شود اجازه یک تماس کوتاه تلفنی با خانواده‌ام. می‌گویم: مادر و پدرم را در دادگاه دیده‌ام اما خاله‌ام نیامده بود، می‌خواهم با او حرف بزنم. شماره خانه‌شان را می‌گیرد و گوشی را دستم می‌دهم. می‌گویم بی‌بی منم کاوه! هنوز قربان صدقه رفتنش تمام نشده که پسر کوچولوی دخترخاله‌ام گوشی را از دست مادربزرگش می‌قاپد و می‌گوید کاوه دستبندهات رو باز کردند که بیای و به من کردی حرف زدن یاد بدی؟ با شنیدن این یک جمله‌اش انگار تمام سختی این مدت یکجا فراموش می‌شود. با انگیزه به سلولم برمی‌گردم و روزی چندبار با خودم تکرار می‌کنم: نه، فرزاد و شیرین و هیچکس دیگر اعدام نشده‌‌اند.

هفته‌ بعد همان روز به دادگاه می‌روم. وثیقه‌ ۵۰ میلیونی با نظر نماینده اطلاعات می‌شود ۱۰۰میلیون و تا تأمین وثیقه به زندان منتقل می‌شوم. در حالی که از پله‌های دادگاه پایینم می‌برند از یکی از دوستانم می‌پرسم. از فرزاد و بقیه چه خبر؟ سرش را به نشانه تأسف تکان می‌دهد. پس راست بود...
۲۴ ساعتی را که در زندان «دیزل‌آباد» هستم نه چیزی می‌خورم و نه می‌خوابم. از کثیفی محیط و ترس از تجاوز! هر چند آدم‌هایی که آن‌جا می‌بینم درمانده‌تر از آنی هستند که برای کسی خطری داشته باشند، اما آن تهدید بازپرس که با تمسخر گفت: می‌فرستمت دیزل‌آباد که همان شب اول ترتیبت را بدهند، تا بفهمی حقوق بشر چیست و از حقوق چه کسانی دفاع می‌کنی، مرتب در ذهنم تکرار می‌شود.

عصر فردا می‌آید. اسمِ آزادی‌ها را می‌خوانند، اما اسم من نیست. ساعتی می‌گذرد و سربازی به دنبالم می‌آید. می‌گوید نگران نباش آزادی، ولی چون خانواده و دوستانت در زندان تجمع کرده‌اند می‌خواهند ببرند جای دیگری آزادت کنند. در آمبولانسی می‌نشینم و چند دقیقه بعد در خیابان کمربندی پیاده‌ام می‌کنند. همه‌ آن‌هایی که آمده‌اند در زندان را در خانه می‌بینم و مادرم سرگردان بین زندان دیزل‌آباد و بازداشتگاه اطلاعات آخرین نفری است که می‌رسد و در آغوشش می‌کشم.

آن‌چه در این نوشتار آمد صرفاً روایتی گزارش گونه بود از تکه‌‌پاره‌هایی از ایام بازداشت و مطمئناً همه‌ آن چیزی نبود که آن روزها در فضای بازداشتگاه و دادگاه اتفاق افتاد و در ذهن و دل من گذشت. بهانه‌ روایتم از این ایام کوتاه چهارماهه‌، یادآوری تلخی دوران زندان بود و شیرینی لحظه آزادی که این هفته سالگردش است. نوشتم تا یادم بماند: تلخی‌های روزهای بازداشت من، در مقابل سختی‌‌های دیگر زندانیانی که به ناحق دربند شده‌اند، هیچِ هیچ بود.