نیلوفر بیضایی

زنان نویسنده و تجربه تبعید و مهاجرت

Wed, 20 Jun 2012 07:40:56 +0000

جُنگی از خاطرات تنی چند از زنان نویسنده مهاجر ایرانی در روز جهانی پناهنده

صبا واصفی

صبا واصفی - نویسندگان زن بسیاری را می‌شناسم که طی سال‌های اخیر جلای وطن کرده با تنهائی و مشکلات نوشتن در تبعید و مهاجرت دست و پنجه نرم می‌کنند. بیستم ژوئن از سوی سازمان ملل متحد، روز جهانی پناهنده معرفی شده، پس این روز را بهانه‌ی خوبی یافتم برای تهیه‌ی جُنگی از خاطرات تنی چند از زنان نویسنده مهاجر ایرانی که موفق به درنوردیدن فراز و فرودهای مهاجرت شده‌اند.

خواستم این‌گونه آیینه‌ای بگردانم پیش روی نویسندگان زنی که تازه آمده‌اند و فردا نمایی تار در چشم‌هاشان به اکران گذاشته است.

نسرین الماسی: نویسنده و روزنامه‌نگار

به دور دست که نگاه می‌کنم، زندگی‌ام هم‌چون فیلمی از برابر چشمانم رد می‌شود. فیلمی هزار تکه و پاره پاره. هر تکه‌اش ساز خود را می‌زند و رنگ و بوی خود را دارد.‌گاه این ساز‌ها و رنگ‌ها چنان ناهمگون و متفاوتند که باورم نمی‌شود همه‌ی آن‌ها تکه‌های جان من‌اند.

نسرین الماسی: با تبعید جان دادم...

شروع زندگی‌ام در تبعید اما چیز دیگری‌ست. در واقع با تبعید جان دادم و دوباره‌زاده شدم. آوارگی، بی‌پناهی، بی‌پولی و فقر خوره‌ای هر روزه بود که جان و تنم را می‌فرسود، اما باید می‌ماندم تا از دو دخترمان که در آن روز‌ها هیچ پناهی به جز آغوش نحیف من نداشتند نگه‌داری کنم. روز‌هایم بیش از آن‌چه که تصور بشود سخت و طاقت‌فرسا بود. برای اینکه زیر بار زندگی روزمره و کار گلی که روزنامه‌فروشی سر چهارراه‌ها بود له نشوم ـ و این تازه روزهای خوش ما در سال‌های اول تبعید بود ـ کمی که جان گرفتم و پایم روی زمین محکم شد، اندک انرژی و توانم را در طبق اخلاص گذاشتم برای آن‌هایی که از جنس خودم بودند؛ پناهنده، بی‌پول، بی‌سرپناه و نیازمندِ اطمینان خاطری که این روز‌ها گذرا هستند و زندگی پیش روست. اینکه قرار نیست در تبعید زیر بار غربت و ناآشنایی خود را فنا شده و محکوم بپنداریم. اینکه رنج‌ها و درد‌ها و دلتنگی‌ها و ترس‌هایمان جای خود را به امید خواهند داد اگر خود بخواهیم و همت کنیم.

تبعید برای من دنیایی بود که با رنج و درد شروع شد و بعد شگفتی‌ها و زیبایی‌های بسیاری را در برابرم قرار داد. جنس دیگری از زندگی را در تبعید شناختم. زندگی در دنیای آزاد به من این امکان را داد که بیشتر و بهتر نارسایی‌های زندگی در فرهنگ دیکتاتوری را بشناسم. در تبعید بود که مؤلفه‌های فرهنگ استبدادی را که در رگ و پی و جان ما ریشه دوانده، شناختم و فهمیدم چه موذیانه این فرهنگ به هستی ما چنگ انداخته و چون خوره دارد جان و روح ما را می‌خورد. راستش تغییر همیشه سخت و نفس‌بر است، اما تغییر فرهنگی و زدودن عادت‌ها و سنت‌ها و در افتادن با فرهنگ مردسالار حتی از سنگ جریمه سیزیف هم که هر روز تا نزدیکی قله کوه می‌رفت و باز به پائین فرومی‌افتاد سخت‌تر است. برای به وجود آمدن تغییر اساسی باید متر و معیار ارزشگذاری‌ها تغییر کند و خود به خود با تغییر مکانی الزاماً این تغییر فرهنگی رخ نمی‌دهد. تا زمانی که سیستم ارزشگذاری در خدمت فرهنگ مردمحور است همیشه سهم زنان از اجحاف بیشتر است. چه زن خانه‌دار، چه نویسنده و روزنامه‌نگار، چه کوشنده سیاسی و اجتماعی. فرهنگ زن‌ستیزی از آن مقولاتی است که اهرم‌های قدرت (که شامل مذاهب، سرمایه و حکومت‌ها می‌شود، چه در جوامع مدرن و دمکراتیک و چه در جوامع پیرامونی و دیکتاتوری و غیر مدرن) روی آن اتفاق نظر دارند. البته میزان و درجات این زن‌ستیزی در جوامع مختلف آن‌چنان متفاوت است که واقعاً بی‌انصافی خواهد بود، اگر آن‌ها را در یک ترازو بگذاریم و با یک میزان اندازه‌گیری کنیم.

در جوامع مدرن به یمن مبارزات و جنبش‌های آزادیخواهانه، زنان به حقوق بسیاری دست پیدا کرده‌اند و در پناه جوامع دمکراتیکشان همواره و پیوسته این فرهنگ زن‌ستیز را که ریشه در مذاهب دارد به چالش کشیده‌اند و سنت‌ها و عرف‌های غلط را در پناه قوانین اجتماعی مدرن محکوم به انزوا کرده‌اند. کاری که در جوامع دیکتاتوری مذهب‌زده‌ی سنتی اگر هم صورت بگیرد بسیار سخت و پر خطر هست؛ چرا که قوانین و عرف و سنت دست در دست؛ هم همچون دژخیمی مانع‌اند و رادع. برای همین هم هست که کوشندگان جنبش‌های زنان در چنین جوامعی بیشترین آسیب و خطر متوجه‌شان می‌شود.

اگر لایه‌های فرهنگ زن‌ستیزی در درون ما ایرانیان ـ چه زن و چه مرد با درجات متفاوت ـ نهادینه نشده بود، امکان نداشت در قرن بیست و یکم حکومتی چون جمهوری اسلامی بتواند این‌گونه حاکم بر ما شود و قوانین و نگاه قرون وسطایی‌اش را به جامعه ما تحمیل کند. به همین دلیل معتقدم که به صرف ترک فیزیکی جامعه‌ای با فرهنگ و قوانین سنتی، و روی آوردن به دنیای آزاد، الزاماً فرهنگ ما تغییر نمی‌کند، حتی اگر قوانین آن جوامع دمکراتیک اهرم بازدارنده‌ی به جا آوردن آن سنت‌ها و باورهای غلط باشند. پس طبیعی‌ست که ما زنان ایرانی در تبعید هم از حضور این فرهنگ موذی و جان‌سخت زن‌ستیزی در عذاب باشیم، به‌خصوص آن گروه از مایی که در درون جامعه خودمان به دلیل شغل و کار و کسب و علایقمان زندگی می‌کنیم و بیشترین داد و ستد اجتماعی، فرهنگی و سیاسیمان با جامعه خودمان (ایرانی) است. برای مبارزه با فرهنگ زن‌ستیزی، عرق‌ریزان جان و روان لازم است که به این سادگی از میان ما رخت برنمی‌بندد. نمی‌شود برای حقوق دیگری رگ‌های گردن را تیز کرد، اما برای خود به عنوان یک زن حق و حقوقی قائل نبود. معتقدم جوامع ما ایرانیان تبعیدی/ مهاجر از نظر فرهنگی تغییر نمی‌کنند و رنگ و بوی دمکراتیک به خود نمی‌گیرند، مگر آنکه فرهنگ برابری را از دورن روابط خصوصی و فردی و خانواده‌ها شروع کنیم. در غیر این صورت در حد شعارهای زیبا و دهان پرکن باقی می‌مانیم؛ کاری که آخوندهای حاکم بر سرزمین مادری ما در آن استادند.

نیلوفر بیضایی: نمایشنامه نویس و کارگردان تئا‌تر

من در سال ۱۹۸۵، در سن هجده‌سالگی، در اوج دستگیری‌ها و بگیر و ببند‌ها و در حالی‌ که سابقه‌ی دو بار دستگیری داشتم، شدیداً تحت کنترل بودم و هیچ امکانی برای ادامه‌ی حیات اجتماعی نداشتم، ناچار به ترک ایران شدم. با توجه به این‌که سرکشی و شور جوانی در من بود، امکان زندگی در آلمان را با همه‌ی سختی‌هایش به فال نیک گرفتم. در یکی دو سال اول شدیداً درگیر مسائل مربوط به اقامت، یادگیری زبان و سپس ورود به دانشگاه بودم. در عین حال از این‌که از جهنم شرایط بسیار امنیتی ایران جان سالم به‌در برده‌ام، بسیار شاد بودم.

نیلوفر بیضایی: در شرایط سخت و پراکندگی و بی‌امکانی، حفظ تداوم فعالیت هنری‌ام برایم بزرگ‌ترین چالش بوده است.

از سال سوم، بحران‌های روحی آغاز شد. بحران ناشی از دلتنگی شدید برای خانواده و سرزمین، خلاء عاطفی و عذاب وجدان. یکی از مهم‌ترین ابزاری که برای خودم، برای تسکین بخشیدن به این التهاب-های عاطفی یافتم، حفظ ارتباط با زبان فارسی بود. نوشتن به فارسی برای من مانند زیستن در سرزمین مادری بود. زیستنی توأم با آزادی اندیشیدن، آزادی بیان اندیشه و آزادی نگاه منتقدانه نسبت به جامعه‌ای که از آن آمده‌ام.

مدتی بعد یک گروه تئا‌تر پایه‌ریزی کردم و به عنوان نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر فعالیت‌هایم را شروع کردم که تا امروز نیز ادامه دارد. در شرایط سخت و پراکندگی و بی‌امکانی، حفظ تداوم فعالیت هنری‌ام برایم بزرگ‌ترین چالش بوده است. چالشی که هنوز نیز پس از گذشت نزدیک به دو دهه از حضور هنری‌ام و نزدیک به سه دهه دوری از سرزمینم با آن درگیرم. داستان کار هنری در این دو دهه در شرایطی که من کار کرده‌ام، خود یک رمان خواهد شد که شاید روزی آن را برای آیندگان بنویسم. در این دو دهه علاوه بر کار هنری و کار معلمی که برای گذران زندگی انجام داده‌ام، دخترم آناهیتا را که امروز بیست و یک ساله است نیز بزرگ کرده‌ام و به دلیل زندگی بسیار شلوغ کاری‌ام، شاید نتوانسته-ام همیشه در کنارش باشم، اما در مهم‌ترین لحظات زندگی‌اش بوده‌ام، حتی از راه دور.

آناهیتای من که تقریباً می‌توان گفت پشت صحنه‌ی تئا‌تر بزرگ شده است، امروز خود دانشجوی تئا‌تر و سینماست، هر چند که باید صادقانه اعتراف کنم، آرزو می‌کردم به دنبال شغلی مطمئن‌تر و نان‌درآور‌تر می‌رفت. پس شاید در کنار من، مادری با این همه مشغله به او زیاد هم بد نگذشته باشد.

شهرنوش پارسی‌پور: داستان‌نویس

دوست ندارم از واژه‌ی تبعید استفاده کنم. من با پای خودم از کشور خارج شدم و به نقطه‌ی بد آب و هوایی هم نرفتم، اما واقعیت این است که برای سال‌ها بیمار بودم و البته از لطف و قانونمندی‌های کشور میزبان هم استفاده کردم.

شهرنوش پارسی‌پور: دوست ندارم از واژه‌ی تبعید استفاده کنم.

من در آمریکا زندگی می‌کنم که کشور مردمان در تبعید است و از مزیت‌های ویژه‌ی این کشور استفاده‌ی سرشاری می‌کنم، ولی ناگهان از نویسنده‌ی بزرگ یک کشور تبدیل شدم به یک مهاجر کوچک، اما ناراحت نبودم؛ چون در کشور خودم دلم بسیار گرفته بود؛ یک به یک عزیزان من از دنیا رفتند بی‌آن‌که بتوانم برای آخرین بار ببینمشان. نخستین روزهای تبعید همیشه در این رؤیا بودم که آن‌ها را پیش خودم خواهم آورد.

در امریکا هیچ‌کس، هیچ‌گاه مزاحم من نبود، اما همیشه دچار این احساس هستم که تحت کنترلم. به نظرم بزرگ‌ترین مصیبتی که می‌تواند گریبانگیر زن نویسنده در مهاجرت شود گمنامی‌ست. من اما نویسنده‌ی خوشبختی هستم و آثارم به زبان‌های مختلف ترجمه شده است. اخیراً نامه‌ای از مکزیک داشتم که یک گروه تئاتری می‌خواهند، زنان بدون مردان را اجرا کنند. این بسیار اسباب شادی‌ست.

روحی شفیعی: جامعه‌شناس

تبعید واژه‌ای‌ست که در کنار سایر واژه‌ها در بعد از انقلاب به فرهنگ لغت ایرانیان وارد شد و جایگاه همیشگی، مستحکم و در عین حال سیالی را به خود اختصاص داد. پائولو فرری معتقد است که «یکی از مشکلات اصلی که تبعیدیان با آن مواجه‌اند ریشه‌کن شدن و در نتیجه احساس قربانی بودن است و ریشه گرفتن در سرزمین جدید که محدودیت‌های خود را دارد. اگر در سرزمین جدید ریشه‌ها عمیق شوند تبعیدی با این خطر مواجه است که ریشه‌های اصلی را انکار کند. اگر در سرزمین جدید، ریشه ندوانی با این خطر روبرو هستی که در نوستالژی گذشته غرق شده بمانی و نتوانی خود را از آن‌‌ رها کنی» نگارنده در تحقیقی که برای تز خود در دانشگاه لندن در سال‌های اولیه دهه ۹۰ انجام داد «بررسی وضعیت زنان تبعیدی در بریتانیا بین سال‌های ۱۹۸۲-۱۹۹۲» به نتایجی دست یافت که خلاصه آن به شرح زیر است: بین متقاضیان کشورهای گوناگون در ان سال‌ها ایرانیان با %۳۹ در صدر جدول قرار داشتند که بالا‌ترین رقم مربوط به سال اوج جنگ ایران و عرق است در ۱۹۸۶ است. بر طبق آمار در آن تحقیق ایرانیان مهاجر به سه گروه تقسیم می‌شدند: آنان که از خانواده‌های ثروتمند بودند که خود یا فرزندانشان از قبل از انقلاب در بریتانیا ساکن بودند و مشکلی نداشتند.

آنان که بلافاصله بعد از انقلاب ایران را ترک کردند که بازهم از طبقه متوسط و مرفه و حرفه‌ای بودند.
آنان که طی سال‌های بعد بدلیل اختناق و سرکوب شدید از ایران خارج شدند که بزرگ‌ترین گروه را تشکیل می‌دادند و‌گاه حتی فاقد مدرک شناسائی نیز بودند.

روحی شفیعی: زنان [مهاجر و تبعیدی] با تلاش برای «جاافتادن» بیش از مردان موفق بوده‌اند.

در بین آنان که به دلایل گوناگون طی سال‌های پس ار انقلاب ترک وطن کردند وضعیت زنان به ویژه در موج مهاجرت پس از سرکوب‌های دهه اول برجستگی خاصی پیدا می‌کند. زنان این موج یا زنان وابسته به گروه‌های سیاسی بودند که در پی سرکوب‌های دهه ۶۰ به ناچار از کوه و بیابان خود را به کشورهای غربی رساندند و یا زنان که دارای تحصیلات عالی و مشاغل مناسب در دوران پهلوی که دیگر جائی برای آن‌ها در ایران نبود، به ویژه با مسئله حجاب اجباری و رانده شدن از کار و مشاغل حرفه‌ای. زنان سیاسی تا سال‌ها به همراه مردان دنبال راه و روشی رفتند که در ایران دنبال می‌کردند و کمتر دغدغه تشکیل زندگی مناسب با وضعیت جدید و یادگرفتن زبان و یافتن شغل و جاافتادن را به خود راه دادند؛ زیرا که سرنگونی ج. ا. و بازگشت به وطن را امری که به زودی اتفاق خواهد افتاد می‌دیدند. زنان گروه شاغل در ایران اما با پشتکار به دنبال ادامه تحصیلات و یا مشاغل مناسب رفتند و در این میان تعدادی نیز که به دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی غربی راه یافته بودند به نوشتن و تحلیل اوضاع ایران به ویژه زنان پرداختند؛ به طوری‌که ادبیات دهه اول پس از انقلاب در خارج از کشور از بلوغ خاصی برخوردار شد. نشریه نیمه دیگر به همت برخی از این زنان تا سال‌ها به حیات خود ادامه داد و کتاب‌های ارزشمندی در نقد و بررسی وضعیت زنان در طی هم این سال‌ها انتشار یافتند.

تفاوت بین زنان و مردان در تبعید اما از‌‌ همان سال‌های اولیه از مشخصه‌های اصلی زندگی در خارج از کشور شد که مورد بررسی بسیار قرار گرفته است و محققان به ویژه مهرداد درویش‌پور در این زمینه نوشته‌های زیادی انتشار داده‌اند. مشکلاتی که تبعیدیان به ویژه زنان با آن مواجه بودند در تحقیق نگارنده به تفصیل آمده است که از آن جمله مسئله ندانستن زبان کشور محل اقامت و در نتیجه مسئله اشتغال و مسکن و از همه مهم‌تر مسئله سن برای ورود به بازار کار مطرح بوده است. عدم اشتغال با خود ایزوله شدن را به دنبال داشته است، اما در برخی موارد تجربیات قبلی در ایران در یافتن شغل تا حدی به زنان یاری رسانده است. یکی از مشکلات عمده زنانی که با خانواده‌های خود مهاجرت کرده بودند عدم تجانس درک وضعیت جدید از سوی مردان بوده است که در ‌‌نهایت به پدیده جدائی در خانواده‌های بسیاری انجامیده است. زنان با تلاش برای «جاافتادن» بیش از مردان موفق بوده‌اند و در حالی‌که فرزندان با یاری مادران توانسته‌اند با یادگیری زبان و پایان مدرسه و دانشگاه راه خود را بیابند، مردان در سردرگمی از موقعیت جدید و از دست دادن ریاست خانواده در برزخ سال‌ها شناور بوده‌اند و هم این مسئله جدائی‌های بسیار را به دنبال داشته است که در نوشته‌های مربوط به «فروپاشی خانواده‌های ایرانی در خارج» مورد بررسی قرار گرفته است.

اکنون پس از سی و اندی سال که میلیون‌ها ایرانی در خارج از ایران به سر می‌برند تعداد زنان مجرد میانه سال و یا بالای ۶۰ که فرزندانشان ساکنان موفق سرزمین‌های غربی‌اند بسیار بالاست. با یک مشاهده عینی می‌توان دریافت که این گروه‌ها در کیفیت از گروه‌های اولیه متفاوتند. اینان بیشتر جوانان بین سننین ۲۰-۴۰ با تحصیلات عالی و اگاهی بیشتر از جهان پیرامون می‌توانند ایرانیان موفق‌تری از گروه‌های اولیه ایرانیان باشند.

شهلا شفیق:نویسنده و پژوهشگر

وقتی به روزهای اول تبعید فکر می‌کنم تصویر اتاقی زیر شیروانی در ذهنم شکل می‌گیرد وآب‌های تیره رودخانه سن با تکانه‌های بی‌موج پشت پنجره اتاق کوچک. آن روز‌ها ناآرام بودم و هر لحظه در انتظار بازگشت. در ابتدای دهه ۱۹۸۰، شانس دسترسی به اینترنت را نداشتیم و تلفن و نامه تنها راه ارتباط بود. در تلفن نمی‌توانستیم درست و حسابی حرفمان را بزنیم و با اشاره و استعاره پیغام‌ها را به هم می‌رساندیم. در برگشت به اتاقم حرف‌ها را در ذهنم بالا و پائین می‌کردم تا دلیلی برای امیدواری بیابم. بیشتر وقت‌ها هیچ دلیل شادی‌بخشی در کار نبود. پشت پنجره می‌نشستم و در کلنجار با خودم به آب‌های تیره چشم می‌دوختم که آرام آرام ذهن سرگردانم را به‌درون می‌کشیدند. مثل خوابی سنگین بود در بیداری.

شهلا شفیق: بیشتر وقت‌ها هیچ دلیل شادی‌بخشی در کار نبود.

نوشتن در کشوری که زبانش زبان مادری نویسنده نیست، تجربه‌ای بحران‌زاست که فراز و نشیب‌‌هایش فقط بازدارنده و منفی نیست. نفس کشیدن در فضای یک زبان دیگر می‌تواند رابطه با زبان مادری را دچار شکنندگی کند، اما می‌تواند به آن قوت دهد. اگر زبان کشور میزبان را یاد بگیریم، گفت‌وگویمان با پیرامون برقرار شود و به درون جامعه برویم، تجربه‌های تازه در فضای نوشتاری ما وارد می‌شوند. در صورتی که به زبان کشور میزبان بنویسیم یا نوشته‌هایمان به این زبان ترجمه شوند مخاطبان جدیدی خواهیم یافت. اگر چنین نشود، انگار در ایران مانده‌ایم بی‌آنکه در آن‌جا باشیم، فضای زندگی‌مان بیش از بیش مجازی می‌شود. زیستن در این فضا لزوماً با نوشتن ناسازگار نیست، اما نوع خاصی از زندگی است که گرایش به افسردگی را که تبعید با خود و در خود دارد دامن می‌زند.

جوان‌ها و زن‌ها، مثل مرد‌ها و کمتر جوان‌ها با همین مسائل روبرو هستند. با این تفاوت که برای یادگیری زبان تازه و جذب محیط پیرامون کم‌سن و سالی یک جور امتیاز است. بعضی وقت‌ها، آدم‌ها در سن و سال بالا‌تر برای خود خانه و زندگی ساخته‌اند و عاداتی کسب کرده‌اند که کندن از آن‌ها کمتر راحت است. در همان حال، در سن و سال بالا‌تر، تجربه رودرویی با مسائل بیشتر است و افراد معمولاً همراه با یار و خانواده هستند و جوان‌ها تنها‌تر.

در هر دو حالت امکانات رابطه با کشور میزبان بسیار مهم‌اند و‌گاه این امکانات به واسطه رابطه با ایرانی‌هائی که در این کشور‌ها هستند فراهم می‌شود. رابطه نویسنده مهاجر و تبعیدی با دیگر ایرانی‌‌ها هم رابطه‌ای پیچیده است که بسته به کیفیت و عمقش می‌تواند غنابخش باشد یا بازدارنده، درست مثل رابطه با خانواده، اگر بتوانیم در متن مناسبات عاطفی و فکری و تعلقات، استقلال فکر و اختیار بر خویش را حفظ کنیم، به دام رفتار قبیله‌ای نمی‌افتیم. این رفتار با آزادی که برای نوشتن مثل هوا ضروری است، سازگار نیست. در مناسبات قبیله‌ای، سلسله مراتب جنسیتی به کار قوام نظم می‌آید و آزادی زن‌ها به دلیل جایگاه‌شان در حفظ سنت‌ها، بیشتر از مرد‌ها محدود و سرکوب می‌شود؛ اگرچه در خارج از کشور از سانسور حکومتی رهائی داریم، اما خودسانسوری هم‌چنان با ماست و فضای قبیله‌ای به آن دامن می‌زند.

فرای این در خارج از کشور، درست مثل داخل، جنسیت برای زن‌ها بسیار بیشتر از مرد‌ها می‌تواند بدل به دامی فریبنده شود. آن‌جا که زیبائی و جاذبه جنسی امتیازی می‌شود برای جلب حمایت مردان مقتدر و صاحب امکان، چه در میان ایرانیان و چه در اهالی جامعه میزبان.

دام فریبنده دیگر اما برای زنان و مردان نویسنده تسلیم شدن به تقاضای بازار است و قلم را در جهتی چرخاندن که این تقاضا تعیین می‌کند. این موضوع برای همه نویسنده‌ها البته مطرح است، اما در مورد ما که از کشورهای دیگر می‌آییم سلیقه بازار می‌تواند محدودیت‌های بیشتری به بار بیاورد آن‌گاه که خواهان بازتولید کلیشه‌های رایج از ایران و ایرانی‌ها باشد. بی‌گمان ایرانی بودن ما در اندیشه و قلم‌مان جای خود را دارد و‌گاه جایی تعیین‌کننده، اما تعیین اینجا می‌باید به اختیار خود نویسنده باشد و نه غیر آن. در مورد زن بودن و در باره زنان نوشتن نیز همین‌طور. جنسیت ما طبعاً به واسطه تجربه‌های ذهنی و عاطفی‌مان در نوشتن ما نقش دارد اما آزادی خلاقانه در نوشتن جز با درنوردیدن مرزهای جنسیتی میسر نمی‌شود.

راه‌حل‌های یکسانی برای مقابله با این مشکلات و دام‌ها وجود ندارد. بر پایه تجربه شخصی‌ام تنها می‌توانم بگویم که برای غرق نشدن در رنج‌ها و مشکلات ناگزیر تبعید، برای تسلیم نشدن به ناامیدی، مهم است به کشف دنیای تازه‌ای که به اجبار واردش شده‌ایم برویم. منتظر نمانیم. راه بیافتیم و فراموش نکنیم که برای نوشتن، داشتن فضایی از آن خویش ضروری است، فضایی که فقط به مکان ختم نمی‌شود؛ بل ذهنیتی مستقل را هم در بر می‌گیرد که ساختنش در گرو خوب نگاه کردن، آموختن و آگاهی به خویش و پیرامون است.

زیبا شیرازی:خواننده و ترانه‌سرا

یادم است در زمان چاپ اولین آلبوم‌ام، «سیب سرخ»، در استودیو بودیم و به همراه تنطیم‌کننده داشتیم کار‌ها را گوش می‌کردیم؛ «سفر» داشت پخش می‌شد: نکنه خبر نکنی منو، بری و بغل نکنی منو، نکنه بری و نیمه، راه دوباره نیگا نکنی منو.

یکی از ترانه‌سرایان به‌نام سر رسید. ایستاد به گوش دادن. بعد «خاک» پخش شد: ایهاالناس خاک غربت خانه نیست، مرغ آزادی دگر در لانه نیست، من دلم در حسرت یک آشناست.

ترانه‌سرای به‌نام تا آخر گوش کرد و گفت: جالب است. ولی شما همون بغل و اینارو بخون، نمی‌خواد در مورد ایران و سیاسی بخونی.

زیبا شیرازی: از جامعه‌ هنری لوس‌آنجلس بسیار دورم.

اولین آلبوم را که پیش یکی از شرکت‌های پخش بردم گفت: صدات سوپرانو است مردم حال نمی‌کنن. داستان بسیــــــــــــــــــــــــار است. همیشه گفتم و باز هم می‌گویم این‌که من موفق شدم به کارم ادامه بدهم؛ به خاطر این بود که خارج از ایران بودم و توانستم با غیر ایرانی‌ها کار کنم. متأسفانه بیش از آن‌چه فکر کنید در دنیای هنری لس آنجلس مردسالاری حکم فرماست. سالیان سال هر مرد هنرمندی به من رسید به من پیشنهاد می‌کرد که این سبک واسه دلت خوبه، ولی باید یه چیزایی بخونی که مردم‌پسند باشه (کدام مردم نمی‌دانم!) سه آلبوم آخرم را فقط و فقط با غیر ایرانی کار کردم و از این بابت بسیار خوشحالم. با موزیسین‌هایی که کار می‌کنم همگی پروفشنال [حرفه‌ای] هستند و درس موزیک خوانده‌اند، ولی همیشه در مورد آهنگ‌هایم با من مشورت می‌کنند که مطمئن شوند چیزی است که من دوست دارم. خدا را شکر! اینترنت و فیس‌بوک تماس من را با طرفداران راحت‌تر کرد و دیگر مجبور به رفتن تلویزیون نیستم و کلاً از جامعه‌ی هنری لوس‌آنجلس بسیـــــــــــــار دورم. راستش خیلی زحمت کشیدم و خدا رو شکر می‌کنم که به این‌جا رسیدم، ولی اگر امروز به من بگویند دوباره شروع کن، خواهم گفت که در توان من نیست.

پرتو نوری علا: شاعر

در هجده سالگی، ازدواج کردم و صاحب دو فرزند شدم. ضمن تحصیل در دانشگاه تهران، فعالیت ادبی و هنری‌ام را ادامه دادم. در چند تئا‌تر و در فیلم سینمایی «آرامش در حضور دیگران» بازی کردم. اولین کتاب شعرم «سهمی از سال‌ها» به زیر چاپ رفت. چند داستان و نقد ادبی نوشتم. اما همه کارهای من در رژیم گذشته توقیف شد. پس از اخذ لیسانس فلسفه و روان‌شناسی، به عنوان کار‌شناس برنامه‌ریزی در وزارت فرهنگ و هنر، شروع به کار کردم. پس از سه سال، دوره فوق لیسانس مدیریت در رشته خدمات اجتماعی را ادامه دادم و دوره کارآموزی مددکاری را در مرکز روان‌درمانی دانشگاه تهران و مرکز رفاه جوادیه گذراندم. پس از اتمام تحصیل، یک سال قبل از انقلاب ۱۳۵۷، در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران، به عنوان مدرس نیمه‌وقت، فلسفه درس دادم.

با سرکوب فرهنگی و بسته شدن دانشگاه‌ها، از کار برکنار شدم و بعد از آن در رژیم اسلامی هرگز امکان گرفتن شغلی پیدا نکردم. سپس به پیشنهاد خانم دکتر سیما کوبان و همکاری خانم منیر رامین‌فر (بیضایی)، به عنوان اولین زنان ناشر ایرانی، مرکز انتشارات و کتابفروشی دماوند را در خیابان بزرگمهر، دائر کردیم. این انتشارات نیز پس از سه سال از طرف سپاه پاسداران بسته شد.

پرتو نوری علا: دنیای عجیبی است خانه زبان.

زندگی زناشویی خوبی نداشتم و تمام سال‌های بدش را با تلاش بسیار و به امید ساختن آینده‌ای از آنِ خودم تحمل کرده بودم. با انقلاب، تمام سخت‌کوشی‌ها و دستاورد‌ها و امید‌هایم نیز بر باد رفت. همه در‌ها به رویم بسته بود. سرانجام پس از ۲۰ سال زندگی زناشویی از همسرم جدا شدم.

سی و هشت ساله بودم که با دو فرزند هیجده ساله و دوازده ساله زندگی در خارج از ایران را آغاز کردم. تبعیدی نبودم چون قانونی ایران را ترک گفتم، پناهنده هم نبودم؛ چون حق اقامت در کشور آمریکا را داشتم. انتظار نداشتم که در آمریکا شغلی هم‌طراز مشاغل ایرانم به‌دست آورم؛ گرچه مدارک تحصیلی‌ام برابر با مدارج کالیفرنیا شناخته شد، اما سال‌های کارآموزی‌ام به حساب نیامد. پس از نو شروع کردم. دوره یک ساله کامپیو‌تر را در کلاس‌های بزرگسالان در شش ماه گذراندم و با گرفتن مدرک، کاری که مدرسه برایم پیدا کرده بود را با حداقل دستمزد، پذیرفتم. شش ماه بعد کار بالاتری در‌‌ همان زمینه کامپیو‌تر پیدا کردم تا سرانجام به استخدام رسمی در دادگاه عالی منطقه لس‌آنجلس (بخش انتخاب هیأت ژوری) درآمدم. جدیت‌ام در خواندن و نوشتن و ادامه فعالیت‌های ادبی‌ام در دوران مهاجرت، و خوشحالی‌ام از نداشتن سانسورچی دولتی و خانوادگی، کار اداری یا دوری محل کار یا حتی بعضی از برخوردهای ناملایم آمریکائیان (سفید، سیاه، چینی، فلیپینی...) را راحت‌تر می‌کرد. در دوران اقامتم در لس‌آنجلس کوشیدم با ایرانیان هنرمند و هنردوست و نشریات فارسی‌زبان آشنا شوم. در مصاحبه‌های رادیو و تلویزیونی، کنفرانس‌ها و میزگردهای ادبی و سیاسی و برنامه‌های مختلف مربوط به زنان، شرکت داشتم.

جز یک‌بار (که آن هم بخاطر عدم آشنائی‌ام با فرهنگ آمریکائیان بود و منجر به داستانی دردناک برای خودم و خنده‌آور برای بچه‌ها و فامیل و دوستانم شد)، هرگز به بازگشت به ایران، فکر نکردم؛ چون این فکر، هر بار با تصور زندگی در رژیم اسلامی و زندگی خانوادگی‌ام، همراه می‌شد. من شانس تجربه زندگی دیگر و بهتری در ایران را نداشتم. به همین دلیل، از تمام داشته‌هایم در ایران صرف نظر کردم و عامدانه تمام پل‌های پشت سرم را از‌‌ همان آغاز مهاجرت خراب کردم؛ آنچه دلِ تنگم خواست، گفتم و نوشتم و عمل کردم. زندگی در مهاجرت برای من صد‌ها برابر از زندگی در ایران بهتر بود. به ویژه به عنوان یک زن مستقل و بدون آقا بالاسر. از ممیزی، سرکوفت، مفت‌گویی و سوء استفاده‌های همه‌جانبه جامعه و خانه مردسالار،‌‌ رها شده بودم و همین باعث شده بود که قابلیت‌ها و توانایی‌های خودم را بهتر و بیشتر بشناسم. می‌خواستم بمانم و بسازم. هم برای خودم و هم برای فرزندانم، اما همیشه دلهره‌ای هم با من بود. در ایران، در محیط و فرهنگ و زبان خودم، انگار پایم روی زمین محکم بود و من این استحکام را در مهاجرت نداشتم. به ویژه در رابطه با زبان. تجربه عدم تسلط به زبان انگلیسی برای منی که به هرحال نسبت به زبان فارسی، از تسلط برخوردار بودم،‌گاه مرا می‌ترساند. بدون زبان خودم، خلع سلاح بودم.‌گاه عدم تسلطم به زبان انگلیسی، از من دختربچه هول‌خورده و محافظه‌کاری می‌ساخت. دنیای عجیبی است خانه زبان.

به عنوان زنی که به مرز چهل سالگی رسیده بود، در جامعه آمریکایی، به‌ویژه از نظر کاری مشکلی نداشتم. به هر اندازه که همت و عقل و هوش به خرج می‌دادم، پاداش و رتبه و جایزه می‌گرفتم. در رابطه‌های دیگر هم اگر اهلش بودی، طرف‌ات می‌آمدند، نبودی هم مزاحم نمی‌شدند. با جامعه ایرانی هم چون خوشبختانه به لحاظ مالی و کار، رابطه‌ای نداشتم و به لحاظ مواضع سیاسی و کارهای ادبی‌ام شناخته‌شده بودم، از احترام و مهربانی و لطف بسیار برخوردار بودم.

نیلوفر بیضایی: «پیش از ۲۲ خرداد هم فضا باز نبود»

Sun, 10 Jun 2012 23:30:54 +0000

گفت‌و‌گوی سارا روشن از رادیو زمانه با نویسندگان و هنرمندان ایران در سومین سالگرد ۲۲ خرداد

سارا روشن

سارا روشن در گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی- ۲۲ خرداد و رویدادهای پس از آن، نه تنها فضای سیاسی کشور را دگرگون کرد، بلکه از نظر فرهنگی هم پیامدهای بسیاری داشت.تا پیش از این تاریخ، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و ناشران در کشور، زیر سقف سانسور و در چهارچوب قانون فعالیت می‌کردند. نهادهای ادبی مستقل، هرچند از امکانات کافی برخوردار نبودند، اما می‌توانستند از میان آثار شاخص ادبی، اثری را انتخاب کنند و به نویسنده‌ آن جایزه بدهند.

برخی از این جوایز مانند «جایزه‌ ادبی مهرگان»، «روزی روزگاری» و هم‌چنین «جایزه‌ی گلشیری» از اعتبار برخوردار بودند و این اعتبار را به نویسندگان جوان می‌بخشیدند و خواننده‌ها هم به‌‌ همان اعتبار، متوجه آثار تازه در زمینه‌ شعر و داستان می‌شدند. بعد از ۲۲ خرداد اما سانسور به شکل هوشمندانه‌تر و شدیدتری اعمال شد و کیفیت و کمیت آثار ادبی کاهش پیدا کرد.

آیا ۲۲ خرداد باعث یک مکث و یا حتی یک توقف فرهنگی در کشور ما شد؟ آیا ما می‌توانیم اکنون که مدت کوتاهی از این رویداد سیاسی می‌گذرد، به آسیب‌شناسی پیامدهای فرهنگی آن بپردازیم؟ آیا ممکن است که ما بیش از حد بدبین باشیم و در واقع ادبیات و فرهنگ و هنر ایرانی در این سال‌ها به آن حد از رشد رسیده که دیگر حتی سانسور هم نتواند رشد آن را متوقف کند؟

در سومین سالگرد ۲۲ خرداد این پرسش‌ها را با گروهی از نویسندگان و کار‌شناسان فرهنگی در میان گذاشتیم.

نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر و نمایشنامه‌نویس

در این زمینه گفت‌وگویی داشتیم با نیلوفر بیضایی، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر ساکن آلمان.

خانم بیضایی، با توجه به شدت گرفتن سانسور در ایران، آیا ۲۲ خرداد به معنای یک مکث و یا حتی یک توقف فرهنگی در تاریخ ماست؟

نیلوفر بیضایی - جریان فرهنگ، کار فرهنگی و در حقیقت فعالیت در این جهت، جریانی نیست که بتواند متوقف بشود - در هیچ شرایطی و در هیچ زمانی. اتفاقات ۲۲ خرداد و بعد از آن و در حقیقت به خیابان آمدن میلیون‌ها نفر در اعتراض به بسته بودن کلیه‌ فضاهای موجود در ایران، به نظر من، خود نشانه‌ای از تأثیری است که فعالیت فرهنگی و اجتماعی در تمام این سالیان بر جامعه‌ ایران گذاشته و با وجود فضای سرکوبی که بسیار شدید است و‌‌ همان موقع هم بود، نوعی اعتراض همگانی را باعث شده.

البته بعد از ۲۲ خرداد و بعد از آن سرکوب‌ها امکان فعالیت برای بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر در ایران محدود‌تر شده است. ولی فضایی که پیش از آن هم بود، فضای چندان بازی نبود. ما مقایسه‌ خیلی عجیبی نمی‌کنیم، ما داریم در چهارچوب یک نظام توتالیتر صحبت می‌کنیم که در همه‌ زمان‌های خودش، این انحصار‌طلبی و محدود کردن فضای فرهنگی را به ما تحمیل کرده است.

فکر می‌کنم طرح این سئوال با توجه به نظامی که داریم درباره آن صحبت می‌کنیم، مقداری مشکل‌زا است. چون این سوء‌تفاهم را ایجاد می‌کند که گویا پیش از ۲۲ خرداد فضا باز بوده است.

ولی با این مسئله مواجه هستیم که بعد از ۲۲ خرداد توقیف روزنامه‌ها، بازداشت روزنامه‌نگاران و مهاجرت عظیم روزنامه‌نگاران و فعالان فرهنگی، از نویسندگان گرفته تا کارگردانان تئا‌تر و کارگردان سینما و بازیگران، یک رکود فرهنگی را در ایران به وجود آورده است.

بله از این نظر حرف شما درست است و پرسشتان هم درست است. این اتفاق افتاده و متأسفانه نسل جدیدی از تبعیدیان مجبور شده‌اند ایران را ترک کنند، تعداد زیادی هنوز در زندان هستند و کل این فضا و حرکت در این فضا سخت‌تر شده است.

اما باید این را هم در نظر بگیریم که چنین فضایی نمی‌تواند تا ابد باقی بماند. در ایران ما این تجربه را داشته‌ایم که در دهه‌های گوناگون، حتی سیاه‌ترین دوران‌ها، دوران‌هایی گذرا بوده‌اند. برای اینکه جامعه‌ ایران جامعه‌ی ایستایی نیست. به اهالی فرهنگ و هنر در ایران، از این دوره به بعد بسیار سخت گذشته است، بسیاری مجبور شده‌اند سکوت کنند و بسیاری در این سال‌ها نتوانسته‌اند کار کنند، اما تمام این‌ها دلیل بر آن نیست که فعالیت آن‌ها متوقف شده باشد. آن‌ها حتماً در حال آفرینش هنری خودشان بوده‌اند و آن را در زمان مناسبی حتماٌ به جامعه ارائه می‌کنند.

مسئله در این است که جامعه‌ ایران، جامعه‌ ایستایی نبوده و نخواهد بود. در نتیجه‌ فرهنگ و هنر ایران که بخشی از اینجامعه است هم به عنوان بخش بسیار مهم این جامعه نمی‌تواند این سکوت و سکون را بپذیرد، بلکه سعی می‌کند راه‌های تازه‌ای برای بیان خودش پیدا کند. کما اینکه می‌بینیم بسیاری از کسانی که مجبور شده‌اند از ایران خارج شوند، فعالیت مطبوعاتیشان متوقف نشده است، یا آن‌هایی هم که در ایران بوده‌اند، اگر در دوره‌هایی سکوت کرده‌اند، تلاش خودشان را برای ادامه‌ کار در عرصه‌ی عمومی متوقف نکرده‌اند.

در همین زمینه:

::دوسیه ۲۲ خرداد در رادیو زمانه::
::سارا روشن در رادیو زمانه::
::نیلوفر بیضایی در رادیو زمانه::

نیلوفر بیضایی: "جوانان مرگ‌اندیشی را نمی‌پذیرند و برای تغییر گام برمی‌دارند"

Wed, 01 Feb 2012 23:37:02 +0000

گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، تورم در آثار هنری، اعتراض و چشم‌اندازهای فراروی، در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی - نیلوفر بیضایی از سال ۱۹۸۵ در تبعید آلمان به‌سر می‌برد. او در رشته‌های ادبیات آلمانی، تئاتر- سینما و تلویزیون و تعلیم و تربیت از دانشگاه فرانکفورت تحصیل کرد و در سال ۱۹۹۴ گروه تئا‌تر دریچه را بنیان گذاشت و به نمایش‌نامه‌نویسی و کارگردانی تئا‌تر پرداخت.

چندی پیش خانم بیضایی نمایش "چهره به چهره در آستانه فصلی سرد" را درباره‌ زندگی عاطفی و فکری طاهره قره‌العین و فروغ فرخزاد، دو شاعر آزاده ایرانی روی صحنه برد."سرزمین هیچکس" و "بوف کور" و همچنین "یک پرونده، دو قتل" درباره‌ی قتل فروهرها از دیگر آثار نیلوفر بیضایی‌ست. در سایه انتخابات مجلس به عنوان نخستین انتخابات پس از کودتا و همچنین با توجه به بحران فراگیر در سیاست، اقتصاد و جامعه ایران با خانم بیضایی گفت‌و‌گویی انجام داده‌ایم که اکنون می‌توانید بخوانید:

پس از کودتای ۲۲ خرداد نخستین انتخابات در شرایطی برگزار می‌شود که سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ته‌مانده مشروعیت سیاسی‌اش به عنوان یک مرجع مذهبی و سیاسی را از دست داده است. پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان‌نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه‌اند و گفتمان‌های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان‌های فرهنگی اثرگذار نیست؟

نیلوفر بیضایی - مرجعیت مذهبی و سیاسی خامنه‌ای امری انتخابی نبوده است و به‌قدرت رسیدن ایشان در نتیجه‌ی فعل و انفعالات درونی قدرت سیاسی و امری انتصابی بوده است. گمان نمی‌کنم مرجعیت سیاسی و مرجعیت فرهنگی را بتوان با هم در یک ظرف ریخت. شاملو وگلشیری و... در نتیجه‌ی سال‌ها تلاش و کار مداوم ادبی و فرهنگی تبدیل به شخصیت‌هایی تأثیرگذار در این عرصه‌ها شدند و البته اقتضای زمان را نیز باید به این دلایل افزود.

نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر و نمایشنامه‌نویس

آیا اقتضای زمان چنین است که اصولاً مرجعیت از هر نوعش بحران‌زاست؟

من فکر می‌کنم که اصولاً امری به‌نام مرجعیت امروز در کلیت خود و در تمامی عرصه‌ها دچار بحران است و این پدیده را اصلاً بد نمی‌دانم. ما از زمان انقلاب اسلامی تا به امروز شاهد بحران‌های متعدد و بی‌ثباتی در همه‌ی زمینه‌ها هستیم. به‌قدرت رسیدن حکومت ایدئولوژیک دینی و سایه انداختن آن بر تمامی عرصه‌ها از جمله عرصه‌ فرهنگ و هنر بسیاری از ارزش‌ها را تبدیل به ضد ارزش کرد. تلاش حکومت برای سلب چهره از شخصیت‌های جریان روشنفکری ایران و محدود کردن عرصه‌ فعالیت آن‌ها، برای بی‌اعتبار کردن آنان و به انزوا کشاندنشان کاملاً ناموفق نبوده است. همزمان با تحت فشار قرار دادن روشنفکران و فرهنگ‌سازان با سابقه عرصه‌ فرهنگ و هنر ایران و در یک خلاء فرهنگی تعداد زیادی جوان جویای نام وارد این عرصه شدند که از طیف‌های گوناگونی از حزب‌اللهی گرفته تا پست مدرن و دیگر جریان‌ها برخاسته بودند. البته از میان این جوانان جویای نام که افکارشان حتماً در گذر زمان دچار تحول شده و خواهد شد، تعداد اندکی در یاد‌ها باقی خواهند ماند و تأثیرگذار خواهند بود.

به نظر شما، پیامد خلایی که به درستی به آن اشاره می‌کنید چیست؟

متأسفانه در دوره‌هایی این طغیان نسل جوان ادبی و فرهنگی بر علیه "پدران" فکری‌اش همزمان شد با سرکوب شدید آن‌ها توسط حکومت دینی و در نتیجه لطمه‌هایی جدی بر بدن رنجور فرهنگ و هنر ایران وارد شد که شاید در وجوهی غیر قابل جبران باشد. با این‌همه فکر می‌کنم آنچه در هر دو عرصه (سیاست و فرهنگ) مشترک است اینکه ستایش بی‌چون و چرا از "مراجع" دارد به سنت‌های در حال اضمحلال بدل می‌شود. ما در حال حاضر در یک دوران "کائوس" (اغتشاش) و درهم‌ریختگی در تمامی عرصه‌ها به‌سر می‌بریم. امید من این است که از دورن این کائوس نظمی به‌وجود بیاید که و بار هم شده با فاصله گرفتن از افراط و تفریط بتوانیم به یک تعادل برسیم. تنها شرایط متعادل است که به ما فرصت اندیشیدن و برقرار کردن دیالوگ با یکدیگر خواهد داد.

در بین صحبت‌هاتان به تورم نام‌های زودگذر و آثارشان در یک جامعه سردرگم و متورم اشاره کردید. آیا کتاب‌سازی و نام‌سازی از سیاست‌های خاص دولت نهم و دهم است یا پیش از آن هم زمینه‌هایش وجود داشته؟

فکر نمی‌کنم که فقط در دولت نهم است که با آثار کم‌مایه مواجهیم. فکر می‌کنم در دروه‌های پیش از دولت نهم و تقریباً در تمام دوره‌های برقراری حکومت اسلامی این آثار کم‌مایه به‌صورت نجومی رشد کرده‌اند.

دلیلش چیست؟

دلیلش‌ همان "کائوس" و شرایط پساانقلابی‌ست که پیش از این بدان اشاره کردم.

اما الان در دولت دهم تورم در عرصه‌های فرهنگی همپای تورم فزاینده اقتصادی رشد کرده و به‌نظر می‌رسد بحران عمیق‌تر شده...

نیلوفر بیضایی: سهم ما را باید در جای جای حضور و واکنش‌های اعتراضی نسل امروز و نسل‌های آینده به بی‌عدالتی دید و در تلاش بی‌دریغ هر آن کس که سکون و مرگ اندیشی را نمی‌پذیرد و برای تحول و تغییر گام برمی‌دارد.

شاید در دوره‌هایی مثل همین دوره این پدیده رشد بیشتری پیدا کرده باشد. تورم اقتصادی حاصل سیاست‌های بسیار زیانبار اقتصادی دولت کنونی، مسئله‌ تحریم‌ها و غیره است. افزایش چاپ آثار کم ارزش از نظر ادبی و هنری نتیجه‌ پایین آمدن عمومی سطح فرهنگی و معیارهای فرهنگی جامعه‌ ماست. االبته این بدان معنا نیست که تمام آثاری که در ایران امروز چاپ می‌شوند بی‌ارزش‌اند، کما اینکه آثار مهمی نیز در این دوران تولید شده‌اند، اما شاید همگی بخت انتشار نیافته‌اند و حالا حالا‌ها هم منتشر نشوند. آن تعدادی که منتشر شده‌اند نیز در مقایسه با فرآورده‌های انبوه کم‌مایه شاید اندک به‌نظر برسند. اما به هر حال فرهنگ و هنر در هیچ شرایطی به‌کلی متوقف نمی‌شود اما می‌تواند دچار وقفه شود.

آیا شما اعتقاد دارید که هنر می‌تواند از یک سویه اعتراضی برخوردار باشد؟

صد در صد. یکی از مسایل مهم هنر انسان و محیط پیرامون اوست. در نتیجه هنر نمی‌تواند بازتاب‌دهنده‌ این محیط باشد بدون اینکه به تأثیرات مثبت و منفی آن بر زندگی انسان توجهی نشان دهد.

پس از کودتا "اعتراض" به عنوان یک مضمون در هنر نمودش چگونه بوده است؟ آیا اصلاً نمودی داشته؟

بله داشته. در عرصه‌های گوناگون هنری به‌خصوص در موسیقی این تأثیر را دیده‌ایم. اما در عرصه‌ فیلم، عکاسی، هنرهای تجسمی، شعر و ادبیات نیز این تأثیر را بخصوص در خارج از کشور که آزادی بیان وجود دارد دیده‌ایم. در این دوره توجه به آثار کسانی چون خود من هم که در عرصه‌ تئا‌تر همیشه این نگاه اعتراضی در آثارم بوده است به‌یکباره بسیار بیشتر شد.

کانون این اعتراض در کجاست؟ خارج یا داخل ایران؟ یا در هر دو جا؟

اگر منظورتان کانون اعتراض در هنر است، فکر می‌کنم به‌دلیل وجود آزادی بیان در خارج از کشور تلاش‌هایی که شده بیشتر دیده شده است. در داخل با وجود سختی کار و فشار زیاد باز هم این بازتاب را دیده‌ایم. در شعرهای اعتراضی شاعران جوان، در متون ادبی و در هر عرصه‌ای که امکان رساندن آن به مخاطب از طریقی بوده است.

نیلوفر بیضایی: امیدهایی که بسیار سریع جای خود را به ناامیدی داده‌اند بار‌ها در این چند دهه تکرار شده‌اند

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. اخیراً دولت خانه سینما را هم منحل کرده است. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق و هنر معاصر ایران خواهد گذاشت؟

اصولاً در سایه‌ حکومت‌های توتالیتری مانند حکومت ایران وجود و دوام نهادهای مستقل بیشتر به یک آرزو می‌ماند تا امری واقعی. البته این به این معنا نیست که نباید در این جهت تلاش کرد. اما کیفیت آثار هنری در ایران امروز را نه نهاد‌ها بلکه تلاش‌های افراد و هنرمندان دلسوز تعیین می‌کند که علیرغم تمام سختی‌ها و فشار‌ها کار خلاقه‌ خود را ادامه می‌دهند و یا به‌دنبال راه‌های جدیدی برای ارائه‌ آثار خود می‌گردند.

اما به هر حال هنرمندان در دنیای آزاد و متمدن به نهادهاشان پشتگرم هستند..

بله. قطعاً منحل شدن نهادهای صنفی در ایران باعث سلب پشتگرمی از هنرمندان می‌شود. اما منحل کنندگان نهادهای صنفی باید بدانند که کار خلاقه‌ هنری را نمی‌توانند متوقف کنند.

معمولاً در کشورهایی که اختناق و سرکوب بوده، هنر و ادبیات رشد کرده. به نظر شما به چه دلیل در ده سال گذشته ما به یک فترت عظیم مبتلا شده‌ایم؟

من با پرسش شما را به شکلی که مطرح کردید کمی مشکل دارم. چون اگر آن معادله را بپذیریم باید قبول کنیم که پس در کشورهایی که آزادی و دمکراسی بوده، هنر و ادبیات رشد نکرده است و می‌دانیم که چنین حکم‌هایی واقعیت ندارند.

در زمینه‌هایی مثل سینما و هنرهای تجسمی قطعاً در غرب هنر رشد کرده. اما در ادبیات نه الزاماً. تولستوی دوران ما کیست؟ در ایران هم البته از گلستان و گلشیری زمان خبری نیست. هدایت که جای خود دارد. اما بحث ما ایران است در شرایط کنونی...

می‌توان گفت در کشورهایی که اختناق و سرکوب بوده، هنرمندان به‌دنبال راه‌های جدیدی برای بیان حرف‌ها و ایده‌های خود گشته‌اند تا در‌‌ همان شرایط اختناق نیز بتوانند آثارشان را به مخاطب ارائه کنند. در این‌صورت باید گفت که در ده سال گذشته یک سرخوردگی جدی و عمیق در جامعه‌ ما به‌طور کل و در هنرمندان ما به‌طور خاص به‌وجود آمد که با جنبش اعتراضی سه سال پیش داشت به امید جدیدی به تحول بدل می‌گشت و پس از آن سرکوب‌های وحشیانه این‌بار شاید بتوان گفت فضای هنری ما را دچار نوعی افسردگی کرده است. این امیدهایی که بسیار سریع جای خود را به ناامیدی داده‌اند بار‌ها در این چند دهه تکرار شده‌اند، اما شوک این بار آخر فکر می‌کنم هنوز پابرجاست، به‌خصوص که سرکوب و سانسور نیز از آن زمان باز شدید‌تر شده است.

آیا شما برای خودتان به عنوان یک هنرمند یک مسئولیت تاریخی و اجتماعی قائل هستید؟

این مسئولیت تاریخی و اجتماعی چه بخواهیم و چه نخواهیم در این دوران سخت و تاریک تاریخ کشورمان بر دوش ما هست. ما در یکی از سهمگین‌ترین دوران تاریخ معاصرمان زندگی می‌کنیم و شاهد فجایعی بوده‌ایم و هستیم که مسئولیت ما حکم می‌کند تا با انعکاس دادن آن در آثارمان آیندگان را با این دوران آشنا کنیم و مهم‌تر از آن در جلوگیری از امکان تکرار چنین فجایعی در آینده نقشی بر عهده گیریم.

چگونه می‌توان با بازبینی در تاریخ سی سال گذشته، سهم خودمان را پیدا کنیم؟

سهم ما را باید در جای جای حضور و واکنش‌های اعتراضی نسل امروز و نسل‌های آینده به بی‌عدالتی دید و در تلاش بی‌دریغ هر آن کس که سکون و مرگ اندیشی را نمی‌پذیرد و برای تحول و تغییر گام برمی‌دارد. هر آن‌کس که علی‌رغم تمام فشار‌ها و نا‌امیدی‌ها همچنان به تغییر امیدوار است و هنوز معتقد است که ایران می‌تواند مکانی باشد برای زندگی مسالمت‌آمیز همگان با هر اندیشه و مرام، در کوشش‌های خستگی‌ناپذیر تمام آن‌ها که برای روزهای بهتر تلاش می‌کنند و در نگهداری و حفاظت فرهنگ و هنر ایران و انتقال آن به نسل‌های بعدی می‌کوشند و همچنین در تلاش‌های کسانی که بخش‌های منفی و ایستای این فرهنگ را به پرسش می‌کشند و در جهت حفظ و گسترش بخش خلاقه و پذیرنده و روادار آن می‌کوشند.

خانم بیضایی از شما سپاسگزاریم که به ما وقت دادید.

در همین زمینه:
::دوسیه " بحران و تحریم" در رادیو زمانه::

::نیلوفر بیضایی در رادیو زمانه::

ویدئو: برای آشنایی بیشتر با نیلوفر بیضایی می‌توانید ویدیوی زیر را تماشا کنید.

دو زن بی‌همتا در تاریخ ایران و آرزوهاشان

Sun, 16 Oct 2011 06:17:06 +0000

گفت و گو با نیلوفر بیضایی درباره نمایش "چهره به چهره در آستانه فصلی سرد"

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - دهمین جشنواره‌ بین‌المللی سینمای تبعید، "دنیا خانه‌ من است" از شامگاه ۶ اکتبر در شهر گوتنبرگ یا یوتبری در جنوب سوئد آغاز شد که تا ۱۳ اکتبر ۲۰۱۱ ادامه داشت.

در طول ۹ روز در شش سینما و مرکز فرهنگی یوتبری بیش از ۸۰ فیلم کوتاه و بلند و چند برنامه‌ ویژه گنجانده شده بود؛ از جمله تازه‌ترین نمایش نیلوفر بیضایی، نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر ساکن آلمان. نمایش "چهره به چهره، در آستانه‌ فصلی سرد" در دو پرده که نگاهی تازه دارد به دو زن کم‌نظیر تاریخ ایران "طاهره قرة‌العین" و "فروغ فرخ‌زاد". هر دو شاعر، هر دو سنت‌شکن، هر دو هم آرزوی یگانه‌ای داشتند: آزادی زنان ایران و تساوی حقوق آن‌ها با مردان.

نیلوفر بیضایی در یک خانواده‌ هنری رشد کرده و فرزند بهرام بیضایی کارگردان، نمایشنامه‌نویس تئا‌تر و سینماست. از ۲۶ سال پیش در آلمان، در تبعید به‌سرمی‌برد و تاکنون بیش از ۱۵۰ اجرای نمایش‌های گوناگون در اروپا و کانادا داشته است.

در گفت‌وگو با زمانه نیلوفر بیضایی ابتدا از نام نمایش تازه‌اش می‌گوید:

نیلوفر بیضایی - نام نمایش تلفیقی‌ست از بخش‌هایی از آثار هر کدام از این دو شاعر. می‌دانید که "چهره به چهره" در حقیقت برگرفته شده از شعری‌ست از طاهره قرةالعین، "گر به تو افتدم نظر چهره به چهره روبه‌رو"، و "در آستانه‌ فصلی سرد" هم تیتر یکی از شناخته‌شده‌ترین اشعار فروغ فرخ‌زاد است. به دلیل اینکه هر دو این بخش‌ها و هر دو این تیتر‌ها ربط دارند به محتوای نمایش و گویا و آشنا هستند و نام این دو نفر را تداعی می‌کنند، من ترکیب این دو نام و دو بخش را عنوان تیتر نمایش انتخاب کردم.

مثل بیشتر کارهای نمایشی و پژوهشی شما که مسئله‌ زنان در کانون آن‌ها قرار دارند، این بار نیز دو زن نمونه را موضوع کار نمایش‌تان قرار داده‌اید. چرا این دو را انتخاب کردید؟

نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر

آرزوهای آن‌ها در میان بسیاری از زنان مشترک است. ولی سیر و نحوه‌ زندگی آن‌ها و شهامتی که هر کدام در عرصه‌ زندگی خودشان داشتند، در جامعه‌ای سنتی که در آن زندگی می‌کردند، کم‌‌نظیر است. هر دو هم خیلی زود مردند، یکی در ۳۲ سالگی و دیگری در ۳۵ سالگی. شباهت‌هایی هم بین زندگی این‌ها وجود دارد که در کار ما می‌آید و به آن اشاره می‌شود. این دو در طول این زندگی کوتاه‌ خودشان چنان اثرگذار بودند که هنوز سال‌ها پس از مرگ‌ آن‌ها، تأثیر افکار و زندگیشان بر نسل‌های بعدی دیده می‌شود.

ما چنین مثال‌ها و چنین نمونه‌هایی را به‌خصوص در میان زنان، زنانی که این‌گونه حضور اجتماعی و تأثیر اجتماعی داشته باشند، با توجه به شرایط تاریخی‌مان به‌ندرت داشته‌ایم و این‌ها جزو اندک مثال‌های فراموش‌نشدنی هستند. از میان این دو می‌دانید که فروغ فرخ‌زاد به‌هرحال نام بسیار آشناتری است و بیشتر در مورد او صحبت شده، نوشته شده و بیشتر هم به آثارش رجوع شده است.

در مورد قرة‌العین این اتفاق کمتر افتاده است. البته می‌دانیم که به دلایل مختلف از جمله دلیل اصلی مسئله‌ بابی بودن قرةالعین است که به‌هرحال آن هم برمی‌گردد به بخشی از تاریخ ما که به اشکال مختلف به‌خصوص در این ۳۰ سال گذشته یا حذف شده و یا تحریف شده و قرةالعین هم همراه این بخش حذف‌شده‌ تاریخ ما عملاً امکان شناخت از شخصیت و زندگی‌اش کمتر پیدا شده است.

نام قرة‌العین را بسیاری شنیده‌اند، ولی درباره‌ زندگی او، چگونگی حضور و اهمیتش شاید کمتر کسانی به تفصیل می‌دانند. باید گفت که قرة‌العین دارد به شکلی معرفی می‌شود، علی‌رغم نام آشنایش. دیگری، فروغ، با وجود اینکه نامی شناخته‌شده است و هر کس شعری از او را شنیده یا اگر بشنود، یادش می‌آید که آن شعر از فروغ است، یا دست‌کم در طول زندگی‌اش به هر حال، بیش و کم چیزهایی از او شنیده و خوانده، ولی، با این‌همه کمتر به نکاتی پرداخته شده مانند حس‌های درونی اشخاصی مثل فروغ و قرة‌العین که جرأت می‌کنند در یک جامعه‌ سنتی از مرزهایی و از تضادهای درونی‌یی که در جامعه وجود دارد فراتر روند. زندگی هیچکدام از این دو زن ساده‌ نبوده. در جامعه‌ای که هرگاه کسی بخواهد از مرزهای تعیین‌شده فراتر رود، زندگی‌های سخت مانند زندگی قرة‌العین و فروغ که با وجود همه دشواری‌ها پس از مرگ‌شان در نسل‌های بعدی تأثیر گذاشته‌اند، همیشه برای من موضوع بسیار جالبی بوده و به‌خصوص در تاریخ خودمان، همیشه دوست داشته‌ام درباره‌ هر دو آن‌‌ها کار کنم و سرانجام هم به این نتیجه رسیدم که بهتر است در مورد هر دو در یک کار صحبت شود یا به ‌آن‌ها نگاه شود.

چطور افکار و آرزوهای این دو زن را در این نمایش باهم آمیزش داد‌ه‌اید؟

این نمایش در دو تابلو اجراء می‌شود. این دو تابلو در ظاهر دو تابلوی جداگانه‌اند؛ دو زندگی‌اند که به دو شکل مختلف نمایشی به آن‌ها پرداخته‌ام. ولی در خط قرمزی که در خود نمایش از ابتدا تا انتهای نمایش هست، ارتباط این دو باهم مشخص می‌شود، بدون آنکه به طور مشخص این دو تابلو باهم آمیخته شده باشد. تفاوت این دو نفر در این است که اگر قرةالعین را جزو نسلی از زنان بدانیم که به‌عنوان پیشتاز و پیشگام وارد اجتماع می‌شوند، در جامعه‌ای که زنان در اندرونی‌ها هستند، و این جرأت و شهامت را دارند که بیایند و حتی سخن بگویند با مردم، زنانی که جرأت یاد گرفتن را پیدا می‌کنند، جرأت بحث کردن و اظهار نظر را پیدا می‌کنند و در عین حال نوعی آرمان‌گرایی دارند، قرةالعین شاید جزو آن بخش از زنان است که آرمان‌هایی دارد. مثلاً می‌خواهد در جامعه انسان‌ها برابر زندگی کنند، ظلم را نپذیرند، اینکه زنان از اندرونی‌ها بیرون بیایند و بسیاری از مسائل دیگر، و برای این اهداف و برای این خواسته‌ها در حقیقت از بسیاری لذت‌های لحظه‌ای زندگی می‌گذرد. فروغ اما مربوط به دوره‌ دیگری از تاریخ ماست. فروغ در حقیقت به گمان من قهرمان دوران شکست آرمان‌گرایی است و قهرمان دوران رفتن به درون خود و بازگشت به خود و جست‌وجوی هویت فردی خود. از این نظر این‌ دو با هم تفاوت دارند. ولی مکمل یکدیگرند و در حقیقت فروغ ادامه‌ راه قرةالعین است. نمایش هم به همین ترتیب با قرةالعین آغاز می‌شود و با فروغ پایان می‌یابد. پایانی که هنوز هم بسته نیست. چون نسل‌های دیگری پس از فروغ آمدند و بعد از ما خواهند آمد. هر کدام از این نسل‌ها اگر در اثر حذف و نبود امکان درست بیان کردن و واقع‌گرایی درون آن به دلیل وجود سانسور در هر دوره، در جایی از تاریخ ما گسست پیدا کرده باشند، ولی با این‌همه این روند به گونه‌ای ادامه پیدا کرده و کامل شده.

البته باید بگویم که متأسفانه امروز ما به دوره‌ای رسیده‌ایم که از بسیاری جهات از نظر بیرونی یا از نظر شکل ساختار قدرت یا شکل حاکمیت فکر وضع‌مان شبیه دوران قرةالعین است، ولی زنانش زنان دوران فروغ هستند و همه این تضاد‌ها و تناقضات را ما امروز در درون خودمان داریم. به همین دلیل فروغ و قرةالعین بدون اینکه هیچ کدام در امروز زندگی کرده باشند، بسیار بازگوکننده و بازسازی‌کننده امروز ما هستند. این مسأله مهم است و اگر از این زاویه و با این ببینیمشان و سعی کنیم به آن‌ها نزدیک شویم، از ورای شخصیت و افکار آن‌ها در حقیقت باز بازگشتی به خودمان داریم.

اما شما کارهای آلمانی هم دارید. نمایش‌های آلمانی نوشته‌اید و اجراء هم کرده‌اید. اما بیشتر نمایش‌ها و نوشته‌های شما به زبان فارسی است.

من در سن ۱۸سالگی به ناچار از ایران خارج شدم. نمی‌خواستم ایران را ترک کنم.‌‌ همان طور که گفتید نزدیک به ۲۶ سال است که در خارج از ایران زندگی می‌کنم و در تمام این سال‌ها پیوند من با ایران نه تنها کمتر نشده، بلکه خیلی تنگاتنگ‌تر شده است. و یا شاید آن سرزمین یا آن موطنی که در حقیقت به اجبار از من گرفته شد، سعی کردم با چنگ و دندان در این تبعید خودم نگه دارم و مهم‌ترین ابزار من برای نگه داشتن این وطن زبان بوده. ابزار زبان است. یک، برای اینکه زبان را فراموش نکنم. دو، برای اینکه کمک کنم به اینکه این زبان فراموش نشود در جامعه‌ مهاجر. و بعدهم برای اینکه بخش زیادی از ارتباط فرهنگی ما از طریق همین زبان مشترک می‌تواند صورت گیرد. این تبادل فرهنگی با ایرانیانی که پراکنده هستند. ولی همیشه سعی می‌کنم که با وجود اینکه زبان فارسی زبان نوشتاری کار‌هایم بوده، این امکان را ایجاد کنم که با غیرایرانی‌ها هم بتوانیم ارتباط برقرار کنیم. مثلاً یکی از کارهایی که در سال‌های اخیر انجام داده‌ام، استفاده از سیستمی‌ست که ما به آن «بالانویس» می‌گوییم. در فیلم از زیرنویس استفاده می‌کنند، ما در تئا‌تر از بالانویس. تلاش کرده‌ام همیشه حداقل یک اجرا داشته باشم با بالانویس تا غیر ایرانی‌ها هم بتوانند کار را ببینند.

چه کسانی در نمایش "چهره به چهره، در آستانه فصلی سرد" بازی می‌کنند؟

خانم بهرخ بابایی، خانم نیلوفر بیژن‌زاده و خانم یگانه طاهری. خانم یگانه طاهری سال‌ها پیش در یکی دو کار من بازی کرده بود و سال‌ها بود که باهم همکاری نداشتیم. نیلوفر بیژن‌زاده یک بازیگر جوان بسیار بااستعدادی است که تازه کشفش کردم و همکاری ما تازه آغاز شده. تجربه‌ تئا‌تر دارد، جوان‌تر است، ولی خیلی استعداد دارد. خانم بهرخ بابایی هم که سال‌هاست به‌عنوان بازیگر در خارج از کشور و در گذشته هم در داخل کشور بازیگر و خواننده‌ شناخته‌شده‌ای هستند.

پایان‌بخش این گفت‌وگو با شما شعری خواهد بود، یا تکه‌ای از‌‌ همان گفته‌هایی خواهد بود که گفتید خیلی روی آن‌ها کار کرده‌اید. با این شعر شما گفت‌وگو را به پایان می‌بریم.

شعری از قرةالعین را می‌خوانم که در متن از آن استفاده کردیم و به صورت آواز خوانده می‌شود. من آن را خیلی دوست دارم و فکر می‌کنم چکیده‌ افکار قرةالعین را در این شعر می‌شود به خوبی پیدا کرد.

هان صبح هدا فرمود آغاز تنفس
روشن همه عالم شد ز آفاق و ز انفس
دیگر ننشیند شیخ بر مسند تزویر
دیگر نشود مسجد دکان تقدس
ببریده شود رشته‌ تحت‌الحنک از دم
نه شیخ به جا ماند و نه زرق و تدلس
آزاد شود دهر ز اوهام و خرافات
آسوده شود خلق ز تخلییل و توسوس
محکوم شود ظلم به بازوی مساوات
معدوم شود جهل ز نیروی تفرس
گسترده شود در همه جا فرش عدالت
افشانده شود در همه جا تخم تونس
مرفوع شود حکم خلاف از همه آفاق
تبدیل شود اصل تباین به تجانس

عکس‌ها: ح. زکاوت. نماهایی از نمایش چهره به چهره در آستانه فصلی سرد. منبع عکس

در همین زمینه:

::رویارویی با دو چهره در آستانه فصلی سرد، گفت و گو با نیلوفر بیضایی، رادیو زمانه::

::طاهره قره العین و فروغ فرخزاد در دو تابلو، رادیو زمانه::

::نیلوفر بیضایی در رادیو زمانه::

چهره به چهره در آستانه فصلی سرد از نیلوفر بیضایی، بازیگران: بهرخ بابایی، نیلوفر بیژن‌زاده، یگانه طاهری

رویارویی با دو چهره در آستانه‌ی فصلی سرد

Thu, 11 Aug 2011 04:48:52 +0000

گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی به مناسبت نمایش «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» درباره‌ی طاهره قرة‌العین و فروغ فرخزاد

حسین نوش‌آذر

نمایش تازه‌ای از نیلوفر بیضایی درباره‌ی زندگی عاطفی و فکری طاهره قره‌العین و فروغ فرخزاد، دو شاعر آزاده ایرانی به‌زودی روی صحنه می‌آید. مرحله‌ نخست تمرین‌های نمایش تازه‌ی نیلوفر بیضایی به‌تازگی به پایان رسیده است و در پاییز ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ خورشیدی) این نمایش با عنوان «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» توسط گروه تئا‌تر «دریچه» و با بازی بهرخ بابایی، نیلوفر بیژن‌زاده و یگانه طاهری روی صحنه خواهد آمد. در حال حاضر سه اجرا برای نمایش «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» در نظر گرفته شده است. این نمایش ششم اکتبر برای نخستین بار در یوتبوری در کشور سوئد در چارچوب جشنواره سینمای تبعید روی صحنه می‌رود و سپس در ۲۹، ۳۰ و چهار دسامبر در فرانکفورت و سرانجام در ۱۲ نوامبر در شهر کلن و در چارچوب جشنواره تآتر ایرانی در این شهر اجراهایی خواهد داشت. به این مناسبت با نیلوفر بیضایی درباره‌ی طاهره قرة‌العین و فروغ فرخزاد و همچنین ‌زمینه‌های تاریخی نهضت بابیان به عنوان زمینه‌ساز نهضت آزادیخواهان ایرانی از مشروطه به این‌سو گفت‌و‌گویی انجام داده‌ایم که اکنون از نظر خوانندگان رادیو زمانه می‌گذرد:

حسین نوش‌آذر - خانم بیضایی، نمایش تازه‌ی شما که قرار است در پاییز برای نخستین بار روی صحنه بیاید، «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» نام دارد. این نمایش در دو پرده یا در دو تابلو به فرازهایی از زندگی طاهره قرة‌العین و فروغ فرخزاد می‌پردازد. چرا این دو زن؟ چه وجه اشتراکی این دو تابلو دارند به گمان شما و چه چیزی در این دو زن، در این دو شخصیت تاریخی وجود دارد که می‌تواند چفت و بست عاطفی و دراماتیک نمایش شما به شمار آید؟

نیلوفر بیضایی - طاهره و فروغ هر دو در نوجوانی و جوانی دست به نوعی طغیان زدند. طغیان علیه قراردادهای نوشته و نا‌نوشته‌ی اجتماعی که زن بودن را در چارچوبی محدود و ابتدایی تعریف می‌کرد. هر دو به‌دنبال اهداف و خواسته‌هایشان رفتند و علیرغم تمام فشار‌ها و سختی‌ها و تعصباتی که در اجتماع اطرافشان ریشه داشت، از دبنال کردن خواسته‌شان دست بر نداشتند. هر دو در مسیری که برگزیدند، بهای بزرگی پرداختند و حتی حق بودن در کنار فرزندانشان از آن‌ها سلب شد. هر دو جوان مردند. یکی در ۳۵ سالگی و دیگری در ۳۲ سالگی. هر دو مرگ خود را پیش‌بینی کرده بودند. فراموش نکنیم که هر دو از ساختارهای خانوادگی، در فضایی پدرسالارانه و در جامعه‌ای که بر همین ساختار‌ها بنا شده، برآمدند .

نیلوفر بیضایی، نمایش‌نامه‌نویس

ما این مصاحبه را در واقع پیش از نخستین اجرای نمایش شما و به شکل کتبی انجام می‌دهیم. برای همین ناگزیریم متأسفانه به متن نمایشنامه اکتفا کنیم و هم‌ازین‌روی سویه‌ی تاریخی نمایش شما بسیار برجسته جلوه می‌کند. با توجه به بحث‌ مهدویت که چند سالی‌ست در صحنه‌ی سیاست ایران به‌شدت مطرح است، آیا نمایش شما که در تابلوی نخست به بهانه‌ی برنمایاندن فرازهایی از زندگی طاهره قرة‌العین به نهضت بابیان هم می‌پردازد، معاصر زمان ماست؟

من سال‌ها در مورد طاهره، زندگی، آثار و افکار او تحقیق کرده‌ام و فکر نوشتن نمایشی در مورد او از حدود هفت سال پیش به این سو با من بوده است. هر چه پیش‌تر رفتم، بیشتر متوجه شدم که پرداختن به زندگی او بدون پرداختن به افکارش غیر ممکن است و من نخواستم در این مورد مرعوب سانسور و خودسانسوری شوم. طاهره یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین شخصیت‌های جنبش بابی است. من از طریق شناختن شخصیت طاهره توانستم با بسیاری از زوایای تفکری آشنا شوم که یکی از مهم‌ترین جنبش‌ها در جهت اصلاحات دینی، فرهنگی و اجتماعی در کشور ما و در جهان اسلام بوده است. جنبشی که بسیار سریع در ایران توانست پا بگیرد و هواداران زیادی پیدا کند. جنبشی که تحت فشار روحانیون قشری و تحریکات آن‌ها به شدت سرکوب شد. نوشتن و تحقیق در مورد این جنبش در ایران امروز ممنوع است. من نمی‌توانستم به شخصیتی مثل طاهره بپردازم و افکار و اهداف او را سانسور کنم.

فکر برابری انسان‌ها، حقوق برابر زن و مرد، تأکید بر اهمیت گسترش آموزش و پرورش و پیشرفت جامعه، محدود کردن قدرت روحانیون و نفی نیابت امام معصوم از سوی آنان، غیر مجاز دانستن فتوای قتل، برابر دانستن پیروان تمام ادیان، منع شرکت در تجارت و کسب ثروت برای مقامات دینی و بسیاری موارد دیگر چکیده‌ی آن تفکری‌ست که طاهره را به خود جذب کرد و او را به یکی از مهم‌ترین مبلغین این فکر بدل کرد. نقشی که قرة‌العین در بیداری ایرانیان و احقاق حقوق زنان ایفا کرده غیر قابل انکار است. طاهره در دورانی از حق آزادی سخن گفتن و مشارکت در زندگی اجتماعی برای زنان دفاع کرد که حتی زنان دربار در پشت دیوارهای بلند در حرمسرا‌ها محبوس بودند. تمام مواردی که بدان‌ها اشاره کردم، دقیقاً‌‌ همان مواردی بود که از سوی روحانیت شیعه به شدت با آن‌ها مخالفت می‌شد.

روحانیون دراین دوران مردم را به صبر و بردباری تا ظهور مهدی دعوت می‌کردند و هرگونه اقدامی در راه تغییر دادن وضع موجود را ناصواب و خلاف شرع می‌دانستند. «باب»، این تفکر را نادرست می‌دانست و مردم را به کار و کوشش و پیدا کردن راه حل فراخواند. او گوشه‌گیری و انزوا و مطیع تقدیر بودن را خلاف عقل می‌دانست وتنها راه برون‌رفت از این بن‌بست از نظر او نسخ شریعت بود، چرا که اصلاح شریعت از راه تأویل و تفسیر را نا‌ممکن می‌دانست. سید باب با اقدام خود یکی از دوپایه‌ محکم استبداد یعنی استبداد مذهبی را متزلزل کرد و راه را برای اظهار عقائد ترقی‌خواهانه بازنمود. از این زاویه جنبش بابی از حد یک جنبش صرفاً مذهبی فرا‌تر می‌رود و به یک جنبش فکری ترقی‌خواهانه‌ی اجتماعی و فرهنگی بدل می‌شود که راه را بر شکل‌گیری انقلاب مشروطه هموار می‌کند.

این شاید یکی از زیبا‌ترین اتفاقات تاریخی‌ست که اعلان نسخ آیین قدیم توسط زنی (طاهره قرة‌العین) صورت گرفته است. زنی که برای اولین بار در تاریخ ما نقاب از چهره برداشت و چادر و روبنده و حبس زنان در خانه را مردود اعلام کرد. فروکاستن حرکتی اینچنین مهم در تاریخ ما به بحث مهدویت، به‌نوعی درک نکردن ابعاد یک حرکت بزرگ روشنگرانه‌ی اجتماعی در تاریخ ماست. با این‌همه من در این نمایش به زندگی قرة‌العین پرداخته‌ام. قصد من پرداختن به جنبش بابی به‌طور اخص نبوده است، اما پرداختن به شخصیت و زندگی این زن منحصر بفرد بدون پرداختن به نقش اجتماعی او غیر ممکن بود و به همین دلیل تعلق او به این جنبش را نمی‌توان از آن حذف کرد.

درباره‌ی فروغ فرخزاد بسیار سخن گفته‌اند و منابع نسبتاً خوبی برای شناخت او در دست داریم. اما از طاهره ‌قرة‌العین جز چند غزل چیزی باقی نمانده و تاریخ زندگی او با تاریخ نهضت بابیان در دوران امیر کبیر درآمیخته و جز منابع مختصری از بهائیت مانند کتاب «نقطه‌الکاف» یا روایت‌هایی از تاریخ رسمی چیز زیادی نه از محمد علی شیرازی می‌دانیم و نه از یکی از مشهور‌ترین پیروان او طاهره قرة‌العین. منبع شما در تدوین تابلوی نخست چه بوده؟

همانطور که اشاره کردم، من در طول سالیان توانسته‌ام منابع زیادی در مورد قرة‌العین بیابم. اما بیشتر این منابع کلی است و اکثراً سیر رندگی او را توضیح داده‌اند. سخنان قرة‌العین و ادبیات مرجع در مورد او کماکان محدود است. من از ورای شرح حال زندگانی او، در ذهن خود زبان قرة‌العین را ساخته‌ام و محتوای سخنان او را از طریق این زبان بازسازی کرده‌ام.

از جمله منابعی که استفاده کرده‌ام می‌توانم از کتاب طاهره قرة‌العین، شاعر بزرگ و مبارز عصر قاجار (دکتر بقاءالله وثوق)، چهار رساله تاریخی درباره طاهره قرة‌العین (ابواقاسم افنان)، قرة‌العین، شاعره آزادیخواه و ملی ایران (معین‌الدین محرابی)، نوشته‌هایی از محقق شرق‌شناس ادوارد گرنویل براون درباره‌ی جنبش بابی و هچنین گزارش‌های سفر او به ایران از ۱۸۸۷ تا ۱۸۸۸، کتابی از دکتر عباس امانت درباره جنبش بابی، «رگ تاک» از دلارام مشهوری وهمچنین یکی از مهم‌ترین منابعم کتابی به‌زبان انگلیسی است بنامTahirih the pur از خانم مارتا روت، زنی که ۶۰ سال پس از مرگ طاهره به‌دنبال رد پای او به ایران سفر کرد و این کتاب حاصل تحقیقات اوست. منابع دیگری نیز استفاده کرده‌ام که اشاره به همه‌ی آن‌ها در اینجا ممکن نیست. باید بگویم که حتی به سایت‌های ضدبابی و ضد بهایی اسلامیون نیز رجوع کرده‌ام و جالب اینکه آن‌ها نیز با روایت‌هایی مشابه به تمام بخش‌های مثبت شخصیت طاهره اشاره کرده‌اند اما آن‌ها را منفی ارزشگذاری کرده‌اند.

نیلوفر بیضایی: طاهره قره‌العین برای اولین بار در تاریخ ما نقاب از چهره برداشت و چادر و روبنده و حبس زنان در خانه را مردود اعلام کرد. فروکاستن حرکتی اینچنین مهم در تاریخ ما به بحث مهدویت، به‌نوعی درک نکردن ابعاد یک حرکت بزرگ روشنگرانه‌ی اجتماعی در تاریخ ماست.

اینکه «ما» چیز زیادی نمی‌دانیم دلیلش نبودن منابع نیست، بلکه عدم پیگیری و جست‌وجوی منابع است. دلیلش‌‌ همان دیواری‌ست که شیعیان متعصب به دور افکار خود و ما کشیده‌اند تا حتی از دنبال کردن واقعیت‌ها نیز بهراسیم. مسلم است که در بین انتشارات ایران امروز نمی‌توان به‌دنبال روایت‌های منصفانه‌ای از طاهره گشت. در مورد فروغ همانطور که اشاره کردید، منبع بسیار زیاد است، اما من در این نمایش بیشتر از نامه‌های فروغ و مصاحبه‌هایش استفاده کرده‌ام و در عین حال در حدی نیز اشعارش، تا روال زندگی، احساسات و افکار او را بازتاب بدهم.

شما فرزند بهرام بیضایی هستید و با این حال در دو دهه‌ی گذشته همواره به راه خود رفته‌اید. فرزند یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نمایشنامه‌نویسان و کارگردان سینمای ایران آیا بیشتر یک مانع بوده است برای شما یا به شما کمک کرده؟

سؤال پیچیده‌ای‌ست که پاسخ آن در یک جمله ممکن نیست. من مراحل مختلفی را در زندگی هنری‌ام طی کرده‌ام تا توانسته‌ام با این مسأله کنار بیایم. سایه‌ی بسیار بزرگی بر سر من بوده است. من در سال‌های اول کارم با تردیدهای بسیاری روبرو بودم و تا سال‌ها به‌نوعی خودم را از ورود جدی به عرصه‌ی کار هنری منع می‌کردم چون همواره از این سایه‌ی بزرگ هراس داشتم.

من کار جدی تئا‌تر را در ۲۵ سالگی آغاز کردم، در حالیکه از سال‌ها قبل عشق به این حرفه را در خودم کشف کرده بودم. زمانی که تصمیم به آغاز کار گرفتم، با نوعی یکدندگی خاص خواستم که آنچه را فکر می‌کنم درست است باید انجام بدهم، حتی اگر در این راه اشتباه کنم. خواستم که در آزمون تجربه‌ی خودم و با خطاهای خودم کار کنم. برای همین به ندرت پیش آمده که در مورد کاری پیش از نوشتن و به صحنه بردنش با پدرم صحبت کنم. با وجود اینکه به دانش و تجربه‌ی گسترده‌ی او اعتقاد دارم، اما هرگز نخواستم از این کلاه برای خود نمدی بسازم و از دانش او برای ساختن کارم بهره ببرم. خواستم در حد دانش و توانایی‌های خودم کار کنم اما بتوانم به خودم با غرور بگویم که این کار من بوده است. در عین حال او نیز بسیار زود متوجه این حساسیت‌های من شد و همواره مرزی را هر دو رعایت کرده‌ایم بدون اینکه لازم باشد از حدودش سخنی بگوییم.

او برای آنچه امروز هویت حرفه‌ای‌اش را تشکیل می‌دهد، بسیار زحمت کشیده است. من هم می‌خواهم برای آنچه هستم خودم تلاش کنم و در این زمینه با خودم‌ گاه بسیار بی‌رحمانه رفتار می‌کنم. از‌‌ همان کودکی بر استقلال خودم پافشاری داشتم و البته در خانواده به این استقلال احترام گذاشته شده است. همین میل شدید به مستقل بودن در کار هنری من نیز بسیار شدید بوده است. فکر می‌کنم در طول سالیان توانسته‌ام با احترام تمام به این سایه‌ی بزرگ با این دانش گسترده، راه خودم را بجویم و طی کنم با تمام نقاط قوت و کاستی‌هایش.

یکی از مهم‌ترین موضوعات شما در کنار مسأله‌ی هویت‌یابی و از خودبیگانگی انسان ایرانی، در دو – سه سال گذشته پیامدهای سرکوب و خشونت است. آیا می‌توانیم بگوییم یکی از موضوعات «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» نوعی خشونت پنهان خانگی‌ست که به شکل عرف یا مناسبات اخلاقی و شرعی زن را از هویت تهی می‌کند؟

نیلوفر بیضایی: مهم‌ترین دستاورد فروغ فرخزاد خود بودن، خود را جستن و یافتن و‌‌ رها کردن از بند قیدهای نوشته و نا‌نوشته‌ای بود که او را از پیشرفت باز داشته‌اند. در عین حال پذیرفتن مسئولیت در قبال خویش و بیرون آمدن از نقش قربانی و مفعول و تبدیل شدن به فاعل.

به نکته‌ی مهمی اشاره کردید. اگر طاهره قرة‌العین با جامعه‌ای خشن و جاهل روبرو بوده است و در عین حال از سوی خانواده نیز تحت فشار قرار می‌گرفته. فراموش نکنیم که علیرغم اینکه طاهره در خانواده این اجازه را یافت که خواندن و نوشتن بیاموزد، از یک خانواده‌ی روحانی متعصب شیعه می‌آید. فروغ تجربه‌ی این خشونت را از خانواده آغاز کرده است. خانواده‌ای نه چندان مذهبی، اما با ساختارهای سنتی پدرسالارانه. برای همین نامه‌ی فروغ به پدرش در این نمایش یکی از نقاط مرکزی‌ست.

طاهره زنی بوده است که به‌دنبال یک آرمان، به‌دنبال یک هدف، برای رهایی جامعه‌اش از جهل و نابرابری تلاش کرده است و فروغ این مبارزه را از خودش شروع کرده است. فروغ به‌دنبال فردیت گم‌شده‌ی خویش زندگی‌اش را برای هنرش خواسته و طاهره برای تغییر اجتماعی. هر یک فرزندان دوران خویش بوده‌اند. من بر خلاف بسیاری اهمیت فروغ را نه در اشعار اجتماعی‌اش (که آن‌ها نیز در جای خود مهمند) بلکه در مبارزه‌ی بیرحمانه‌اش با خود برای رسیدن به رهایی درونی، به فردیت می‌دانم و تأثیرگذاری او را در این عرصه بسیار مهم‌تر می‌دانم. بزرگ‌ترین هنر فروغ و طاهره زندگی آن‌ها بود و هنری که بازتاب این زندگی بود.

باید به نکته‌ای اعتراف کنم. در طول تمرین کار بار‌ها و بار‌ها سخنان و تردیدهای فروغ و حتی‌ گاه نوع جمله‌بندی‌هایش مرا به یاد صادق هدایت انداخت. اگر هدایت به نوعی به دنبال کشف و بازیابی و مورد پرسش قرار دادن هویت مردانه‌ی خود ورای تعاریف و چارچوب‌های دینی و اجتماعی بود، فروغ برای من نماد جست‌وجوی هویت و تفرد زنانه است. طاهره و فروغ هر دو علیه این خشونت تحمیلی و سنت‌های عقب نگاه‌دارنده و بازدارنده‌ی انسان از درک مفهوم آزادی طغیان کردند.

فکر می‌کنید اگر نهضت بابیان با صدارت امیر کبیر مصادف نبود، آیا امکان داشت نهضت بابیان به راه دیگری بیفتد؟

امیرکبیر افکار ترقی خواهانه‌ای داشت و در این راه با روحانیون سنتی نیز درگیر شد. بزرگ‌ترین اشتباه او این بود که با فرمان قتل عام بابیان بزرگ‌ترین هم‌پیوندان خود را را راه ترقی ایران به دست خود از میان برداشت و ناخواسته به قدرت دستگاه روحانیت شیعه که با هر نوع فکر آزادیخواهی مخالف بود و حاضر به گذشتن از امتیازات خود نبود، یاری رساند. این هم نمونه‌ای از تراژدیهای بی‌پایان تاریخ سرزمین ماست.

نقش و اهمیت طاهره قرة‌العین در نهضت بابیان چه بود؟

طاهره در ابتدا از هواداران مکتب شیخییه بود که در مقابل مکتب شیعه‌ی اصولی که اسلامیون ارتدکس بدان وابسته بودند، قد علم کرده بود و شیخ احمد احسایی بنیانگذار آن بود. بعد از مرگ شیخ احمد احسایی، طاهره در سال ۱۸۴۴ به هواداران باب پیوست که بنا بر اعتقاد بسیاری از هواداران شیخیه، ظهور او را شیخ احمد احسایی پیش‌بینی کرده بود.

نیلوفر بیضایی: امیرکبیر افکار ترقی‌خواهانه‌ای داشت و در این راه با روحانیون سنتی نیز درگیر شد. بزرگ‌ترین اشتباه او این بود که با فرمان قتل عام بابیان بزرگ‌ترین هم‌پیوندان خود در راه ترقی ایران را به دست خود از میان برداشت و ناخواسته به قدرت دستگاه روحانیت شیعه که با هر نوع فکر آزادیخواهی مخالف بود و حاضر به گذشتن از امتیازات خود نبود، یاری رساند.

او پیش از هر چیز مجذوب ایده‌ی برابری زن و مرد شد که در تفکر بابی بسیار برجسته بود. او پس از فرستادن نامه‌ای به باب که بسیار بر او تأثیر گذاشته بود، از سوی باب به عنوان یکی از حروف حی (۱۸ تن از علمای شیخیه که بابی شدند و جزو اولین سری بابیون بودند) موسوم شد. از آن پس طاهره به عنوان مروج آیین باب شهر به شهر سفر می‌کرد و با مردم سخن می‌گفت و توانست تعداد زیادی را با خود همراه کند. او چند بار تبعید و زندانی شد و بار آخر همراه با ۲۷ بابی دیگر در سال ۱۸۵۲ به دلیل عقایدش کشته شد. طاهره‌‌ همان کسی است که آیین باب را برای اولین بار به عنوان آیین نوین بعد از اسلام (و نه به عنوان شاخه‌ای از اسلام) اعلام کرد.

ما در سالگرد انقلاب مشروطه این گفت‌و‌گو را انجام می‌دهیم. نمایشنامه‌ی شما هم در تابلوی نخستش یک متن کاملاً تاریخی‌ست. بابی‌ها در انقلاب مشروطه چه نقشی داشتند؟

بابی‌ها و در دوران انقلاب مشروطه و بهایی‌ها در جریان انقلاب مشروطه و به‌خصوص در اوج خشونت‌های همراه آن حضور پررنگی نداشتند. چرا که اولاً با مبارزه خشونت‌آمیز مخالف بودند و مهم‌تر از آن خودشان در قتل عام گسترده‌ی آن‌ها در سال‌های قبل از مشروطه همچنان در مظان خشونت قرار داشتند. اما بابیون همانطور که اشاره کردم هموارکنندگان راه نفوذ فکر آزادیخواهی مشروطه بودند.

آن‌ها بر این باور بودند که حضور آن‌ها در این حرکت باعث سرکوب خونین دوباره‌ی آن‌ها و شکست مشروطیت خواهد شد. می‌بینیم که در‌‌ همان دوران روحانیون اصولی چون شیخ فضل الله نوری و بسیاری دیگر از زمانی که فکر آزادی در انقلاب مشروطه مطرح شد، به مخالفت با آن برخاستند و به مشروطه خواهان نسبت بابی می‌دادند. چون همین افکار آزادیخواهانه در سال‌های گذشته از سوی بابیون مطرح شده بود. هراس آن‌ها بیش از هر چیز از محدود شدن قدرت و نفوذ خودشان بود. هدف اولیه‌ی بسیاری از روحانیون از شرکت اولیه‌شان در انقلاب مشروطه محدود کردن قدرت دربار به نفع گسترش قدرت و نفوذ خودشان بود.

در نوشتن و البته اجرای این دو تابلو، شما به عنوان نویسنده و کارگردان این نمایش با کدام شخصیت راحت‌تر بودید؟ راحت‌تر در این معنا که آیا با فروغ احساس نزدیکی بیشتری داشتید یا با طاهره قرة‌العین؟

تابلوی مربوط به قرة‌العین را پس از سال‌ها درگیری فکری با این شخصیت نوشتم. سال‌ها بود که می‌خواستم نمایشی درباره او بنویسم و نتوانسته بودم. چیزی در درون من مرا بازمی‌داشت و نمی‌دانستم چگونه شروع کنم و به کجا برسم. طرح اولیه من متأثر از کتاب خانم مارتا روت این بود که برخوردی را که بین او و طاهره هرگز رخ نداده (چون او سال‌ها بعد از مرگ طاهره با شخصیت او آشنا شده است) به صحنه ببرم. آشنایی زنی از اروپا با زنی کم نظیر از جهان اسلام که در اوج تسلط تعصبات مذهبی در کشوری مانند ایران زندگی می کند و از برابری حقوق زنان علناً دفاع می کند. اما هنگام نوشتن این نمایش که در حقیقت اول قرار بود متن دیگری با محتوای دیگری باشد، ناگهان متن طاهره از قلمم جاری شد، آمد و به‌سرعت آن را نوشتم.

مشکل بزرگ‌تر را با قسمت مربوط به فروغ داشتم، هر چند که از بسیاری جهات شخصیت او برایم ملموس‌تر است. اما چون در مورد او زیاد نوشته و کار شده، می‌خواستم زوایای دیگری از زندگی و هنر فروغ را برجسته کنم که بتوانم علت اثرگذاری او را بر نسل‌های بعد از خودش روشن‌تر کنم. فروغ به نوعی نماد زنان امروزی ماست، همانطور که طاهره به نوعی دیگر هست. من متأسفم که تلاش طاهره برای لغو چندهمسری و حجاب اجباری و آزادی و برابری همچنان دغدغه‌ی زنان ماست در حالی‌که بین زمان او و دوران ما نزدیک به ۱۷۰ سال فاصله است. متأسفم که دغدغه‌های فروغ به‌عنوان یک زن، به‌عنوان یک فرد که می‌خواهد خودش باشد و به‌عنوان یک انسان امروز در زنان و مردان جوان ما چند برابر شده است. از این نظر نگاه من به هر دو شخصیت به‌نوعی تلاش برای جست‌وجو و نشان دادن تداوم رد پای آن‌ها در زندگی امروز ماست.

یک جا شما از اجتماع بدشت و کشف حجاب طاهره صحبت می‌کنید. در بدشت چه اتفاقی افتاد؟

در سال ۱۸۴۸ پس از دستگیری سید علی محمد باب و تبعید او به قلعه‌ای در ماکو جمعی از رهبران جنبش بابی که تعداد آن‌ها ۸۱ نفر بود در بدشت گرد هم آمدند. گفته می‌شود که یکی از قرار‌ها در این اجلاس مذاکره بر سر چگونگی آزاد کردن باب از حبس و تبعید بوده. تا این زمان جنبش بابی هنوز شکل یک آیین مجزا از اسلام را نداشت. در این جمع طاهره در یک سخنرانی نقاب از چهره برداشت و با کشف حجاب خود نسخ شریعت اسلام، وضع آیین باب را به‌عنوان آیین پس از اسلام اعلام کرد و این آیین را با رهایی و برابری زنان پیوند زد. کشف حجاب طاهره برای برخی از بابیان نیز غیر منتظره بود و در روایت‌ها آمده که چنان غیرت برخی به جوش آمد که چشمانشان را گرفتند تا او را نبینند و حتی یک نفر بر گردن خود تیغ کشید. اما برخی نیز سخنان او را پذیرفتند. زمان کوتاهی بعد از این سخنرانی اسلامیون که از این اجلاس با خبر شدند به آن حمله کردند و با پرتاب سنگ و تاراج اموال جمع را پراکندند.

به نظر شما به عنوان یک زن هنرمند، مهم‌ترین دستاورد فروغ فرخزاد برای زن ایرانی چیست؟

خود بودن، خود را جستن و یافتن و‌‌ رها کردن از بند قیدهای نوشته و نا‌نوشته که او را از پیشرفت باز داشته‌اند. در عین حال پذیرفتن مسئولیت در قبال خویش و بیرون آمدن از نقش قربانی و مفعول و تبدیل شدن به فاعل.

و مهم‌ترین دستاورد طاهره قرة‌العین؟

شهامت مبارزه، جرأت یافتن، ایستادن در برابر ایستایی، تلاش برای رهایی و برابری، آموختن، جرأت فکر کردن، جرأت مستقل بودن، به جلو رفتن و به عقب بازنگشتن.

خانم بیضایی، بسیار سپاسگزارم که وقتتان را در اختیار رادیو زمانه قرار دادید.

عکس: بهرخ بابایی (نشسته) و یگانه طاهری (ایستاده)، دو تن از بازیگران نمایش «چهره به چهره در آستانه‌ی فصلی سرد» به کارگردانی نیلوفر بیضایی

طاهره قره‌العین و فروغ فرخزاد در دو تابلو

Thu, 28 Jul 2011 07:15:33 +0000

نمایش تازه‌ای از نیلوفر بیضایی در باره زندگی عاطفی و فکری طاهره قره‌العین و فروغ فرخزاد، دو شاعر آزاده ایرانی به‌زودی روی صحنه می‌آید.

به گزارش بخش فرهنگ رادیو زمانه، مرحله‌ نخست تمرین‌های نمایش تازه نیلوفر بیضایی، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان تئاتر ایران در تبعید، به‌تازگی به پایان رسیده است و در پاییز ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ خورشیدی) این نمایش با عنوان «چهره به چهره در آستانه فصلی سرد» توسط گروه تئاتر «دريچه» و با بازی بهرخ بابایی، نیلوفر بیژن‌زاده و یگانه طاهری روی صحنه خواهد آمد.

در حال حاضر سه اجرا برای نمايش «چهره به چهره در آستانه فصلی سرد» در نظر گرفته شده است.

اين نمايش ششم اکتبر برای نخستين بار در يوتبوری در کشور سوئد در چارچوب جشنواره سینمای تبعید روی صحنه می‌رود و سپس در ۲۹، ۳۰ و چهار دسامبر در فرانکفورت و سرانجام در ۱۲ نوامبر در شهر کلن آلمان در چارچوب جشنواره تآتر ایرانی اجراهايی خواهد داشت.

نیلوفر بیضایی، کارگردان تئاتر درباره چگونگی نوشتن «چهره به چهره در آستانه فصلی سرد» به بخش فرهنگ رادیو زمانه گفت: «وقتی شروع به نوشتن متن نمایش کردم، به‌طور غیر منتظره‌ای متن طاهره قره‌العین به‌سراغ‌ام آمد؛ متنی که سال‌ها برای نوشتن‌اش اطلاعات جمع کرده بودم ولی نمی‌توانستم آن را بنویسم. این بار اما متن به خودی خود آمد و شد تابلوی اول نمایش‌ام و تابلوی دوم هم شد فروغ فرخزاد و نام نمایش شد: چهره به چهره در آستانه‌ فصلی سرد.»

«چهره به چهره در آستانه فصلی سرد» از دو تابلو تشکیل شده است. تابلوی نخست به «طاهره قره‌العین» اختصاص دارد و تابلو دوم به «فروغ فرخزاد».

نیلوفر بیضایی: وقتی شروع به نوشتن متن نمایش کردم، به‌طور غیر منتظره‌ای متن طاهره قره‌العین به‌سراغم آمد؛ متنی که سال‌ها برای نوشتن‌اش اطلاعات جمع کرده بودم ولی نمی‌توانستم آن را بنویسم. این بار اما متن به خودی خود آمد و شد تابلوی اول نمایش‌ام

تابلوی اول به کلی توسط نیلوفر بیضایی نوشته شده و متن تابلوی دوم از مصاحبه‌ها، نامه‌ها و بخش‌هایی از اشعار فروغ فرخزاد برگرفته شده است.

در هر دو تابلو سه بازیگر زن حضور دارند. در حالی‌که در تابلوی نخست، بازیگر نقش طاهره ثابت می‌ماند، در تابلوی دوم، جنبه‌های گوناگون شخصیت فروغ میان سه بازیگر تقسیم شده است.

زرین‌تاج برغانی ملقب به طاهره قره‌العین، نخستین زنی بود که در ایران از برابری زن و مرد سخن گفت. وی همچنین نخستین زن در تاریخ ایران بود که در اجتماع بابی‌ها در منطقه‌ بدشت کشف حجاب کرد و می‌گویند غوغایی برانگیخت.

قره‌العین که در حلقه‌ نزدیکان محمدعلی شیرازی معروف به باب قرار داشت و عروس محمدتقی برغانی معروف به شهید ثالث از علمای شیعه بود، پس از ترور ناصرالدین‌شاه قاجار دستگیر شد و در ماجرای بابی‌کشی، او را مخفیانه به باغی بردند و پای درخت نسترن او را خفه کردند.

بخش عمده‌ای از اشعار طاهره قره‌العین از بین رفته است، اما چند شعر از او به جای‌مانده که از شوریدگی طبع او، آزادگی و همچنین تسلطش بر شعر و ادب فارسی نشان دارد.

در نخستین تابلو از نمایش «چهره به چهره در آستانه فصلی سرد» در حلقه‌ای از نزدیکان طاهره قره‌العین با اندیشه‌های آزادی‌خواهانه او و شرایطی که در نهایت باعث شد قره‌العین خانه و کاشانه را ترک کند و به قیام بابیان بپیوندد آشنا می‌شویم.

در تابلوی دوم، نیلوفر بیضایی بر اساس نامه‌ها، اسناد و روایاتی که از فروغ فرخزاد، شاعر نامدار ایرانی در سال‌های دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی به جای‌مانده، تصویری از روحیه، اندیشه‌ها و منش اجتماعی و خانوادگی فروغ، و همچنین خواسته‌ها و انتظارات او از زندگی به‌دست می‌دهد.

نیلوفر بیضایی از سال ۱۹۸۵ در تبعید آلمان به‌سر می‌برد. او در رشته‌های ادبیات آلمانی، تئاتر- سینما و تلویزیون و تعلیم و تربیت از دانشگاه فرانکفورت تحصیل نمود و در سال ۱۹۹۴ گروه تئا‌تر دریچه را پایه‌گذاری کرد و به نمایش‌نامه‌نویسی و کارگردانی تئا‌تر پرداخت.

از مهم‌ترین مضامین آثار نمایشی او هویت‌جویی و بیگانگی انسان ایرانی، مشکلات اجتماعی و خانوادگی زنان در پیش‌زمینه تبعیض جنسیتی و نیز حقوق اقلیت‌های مذهبی و جنسی است.

اجرای آخرين نمايش وی، «یک پرونده، دو قتل»، در اکتبر ۲۰۰۹ آغاز شد و تا تابستان ۲۰۱۰ ادامه یافت.

نیلوفر بیضایی از اعضای هیأت دبیران خانه آزادی بیان است.

فضایی بدون تعصب و پیش‌داوری زیر سقف خانه‌ی آزادی بیان

Fri, 27 May 2011 09:16:19 +0000

گفت‌و‌گو بخش فرهنگ رادیو زمانه با نیلوفر بیضایی، نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان تئاتر درباره‌ی «خانه‌ی آزادی بیان« و مشکلات تئاتر ایران

فرهنگ زمانه در گفت و گو با نیلوفر بیضایی - چندی پیش پیش‌نویس منشور «خانه آزادی بیان» منتشر شد و سپس در انتخاباتی که برگزار شد، اعضای خانه‌ی آزادی بیان عده‌ای از نویسندگان و هنرمندان را به‌عنوان هیأت دبیران این نهاد فرهنگی برگزیدند.

اکنون هیأت دبیران خانه‌ی آزادی بیان منشور آن را به بحث گذاشته‌اند و پس از تدقیق منشور، متن نهایی آن منتشر خواهد شد. خانه آزادی بیان نهادی است از آن همه‌ی هنرمندان و نویسندگان ایران و اعتقاد دارد که آزادیِ بیانِ اندیشه و تخیل، به هر شکل و به هر شیوه، بی‌هیچ حصر و استثناء، حق همگان است و هر شخص حقیقی و هر نهاد حقوقی در بیان حاصل اندیشه، تخیل و احساس خویش در همه‌ عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی، و در هر یک از شکل‌ها و شیوه‌های آفرینش فکری و هنری (گفتار، نوشتار، طراحی، نقاشی، کاریکاتور، گرافیک، مجسمه، معماری، نمایش، فیلم، رقص، موسیقی) آزاد است.

نیلوفر بیضایی:اگر کسانی که به‌عنوان هنرمند و خالق هنری از امر سانسور دفاع کنند، در حقیقت به‌جای کمک به پیشرفت و گشودن افق‌های دید، مبلغ افکاری می‌شوند که نتایجش را در این سی و چند ساله دیده‌ایم.

در منشور «خانه‌ی آزادی بیان» آمده که هر گونه سانسور و سدی در راه انتشار و گسترش آزادی بیان، به هر بهانه‌ای و در هر وضعیتی، مخالف اصل آزادی بیان است و «خانه‌ی‌ آزادی بیان» وظیفه‌‌ی خود می‌داند در برابر همه‌ شیوه‌های سانسور بایستد و در راه امحای آن‌ها بکوشد. «خانه‌ آزادی بیان»، همچنین دفاع از همه‌‌ی کسانی را که به اتهام یا به جرم بیان اندیشه‌ و تخیلشان بازداشت یا محکوم شده‌اند، یا با فشارهای گوناگونی چون حذف فرهنگی، محرومیت از کار فرهنگی و برخوردهای خشونت‌آمیز رو‌به‌رو گشته‌اند، وظیفه‌ی‌ خود می‌داند و در راه آزادی آن‌ها و بیان اندیشه‌ و تخیل و انتشار اثر‌هایشان با روش‌های صلح‌آمیز می‌کوشد. اکنون بیش از یک صد تن از نویسندگان و هنرمندان به عضویت خانه‌ی آزادی بیان درآمده‌اند. نیلوفر بیضایی در بیست و دوم ماه می به مناسبت پنجاهمین سالگرد سازمان عفو بین‌الملل یک روخوانی نمایشی در تئاتر شهر فرانکفورت روی صحنه برد. این نمایش «از میان کابوس‌ها یا چگونه انقلاب نوه‌هایش را نیز می‌بلعد» نام داشت. کار بعدی او «تک‌گویی‌هایی برای زنان یا مردان» نام دارد و موضوع آن تجربه‌ی برخی زنان و مردان ایرانی درباره‌ی جنسیت‌شان است. توجه شما را به گفت‌و‌گو با نیلوفر بیضایی جلب می‌کنیم:

بخش فرهنگ زمانه- شما به‌عنوان هنرمندی که سال‌هاست در تبعید زندگی می‌کند، با چه انگیزه‌ای به عضویت خانه‌ی آزادی بیان درآمدید؟

نیلوفر بیضایی - در این سال‌های تبعید بار‌ها شاهد فضاسازی‌هایی بوده‌ام که عرصه را بر بیان نظر و اندیشه و خلاقیت هنری تنگ کرده‌اند. من همواره از مشارکت در فضاهایی که در آن کس یا کسانی احساس عدم امنیت کنند و ناچار به سکوت و یا گوشه‌نشینی بشوند گریزان بوده‌ام و خودم هم بار‌ها به‌نوعی قربانی چنین فضاهایی بوده‌ام. البته سکوت نکرده‌ام اما به‌نوعی الویت‌هایم را تغییر داده‌ام و سعی کرده‌ام از خودم و سلامت خودم در برابر چنین فضاسازی‌هایی حفاظت کنم. کانون‌ها و انجمن‌های دیگری که در این سال‌های تبعید تأسیس شده‌اند، برایم جذابیتی نداشته‌اند، چرا که اولاً تفاوت نسلی و دوماً تفاوت نوع نگرش به یک تشکل صنفی، من را از آن‌ها دور می‌کرد. در مورد «خانه‌ی آزادی بیان» باید بگویم که منشور پیشنهادی‌اش را درست در زمانی منتشر کرد که نیاز به یک تشکل صنفی برای هنرمندان را بیش از هر زمان حس می‌کردم. فکر می‌کنم گشاده‌رویی و شفافیت در انتشار فکر اولیه‌ی منشور و شکل دمکراتیک ارائه‌ی آن که بنا بر حس من بدون یارگیری‌ها و قبیله‌بازی‌های رایج انجام شد، این امید را در من زنده کرد که با یک تلاش نوین و جدی در ایجاد یک تشکل صنفی هنرمندان که دفاع از آزادی بیان و اندیشه و تخیل در هنر را در دستور کار خود قرار داده است، روبرو هستم. همین انگیزه‌ای شد برای عضویت در این خانه که خانه‌ی تمام هنرمندان ایرانی می‌تواند باشد. یکی از امیدهای من این است که نسل جوان هنرمندان ایرانی که به تبعید آمده‌اند یا حتی در ایران زندگی می‌کنند، هر چه فعال‌تر در این تشکل حضور پیدا کنند و مهر خود را با انتقال فضایی بدون تعصب و پیش‌داوری بر سقف این خانه بنشانند.

فکر می‌کنید خانه‌ی آزادی بیان بتواند در عرصه‌ی تأ‌تر مستقل و معترض ایران در تبعید، منشأ تحولاتی باشد؟

امیدوارم که چنین شود. نه تنها در عرصه‌ی تئا‌تر بلکه در هنرهای دیگر نیز امیدوارم این تشکل مانند یک شبکه‌ی ارتباطی بتواند امکان همکاری میان شاخه‌های گوناگون هنری را ایجاد کند و روح تازه‌ای در کالبد هنر پراکنده و منزوی اما پویای ایرانی بدمد.

مشکلات تأ‌تر ایران در تبعید چیست؟

پراکندگی مخاطب، پراکندگی عوامل کار، امکانات محدود، دسته‌بندی‌های کمابیش سیاسی میان گروه‌هایی که به‌عنوان انجمن‌های فرهنگی و هنری می‌توانند بسترساز ارائه‌ی آثار تئاتری در تبعید شوند، مشکلات فرهنگی و بسیاری مشکلات دیگر که شاید روزی درباره‌ی آن‌ها به‌تفضیل بنویسم.

عده‌ای از هنرمندان در ایران هستند که با سانسور مقابله می‌کنند و فکر می‌کنند سانسور به‌دلیل محدودیت‌هایی که برای هنرمند ایجاد می‌کند، می‌تواند به تعالی هنری کمک کند. شما چی فکر می‌کنید؟

در سؤال شما تناقضی هست که من آن را در جامعه‌ی هنری خودمان هم می‌بینم و شاید بتوان گفت سؤال شما به‌نوعی بازتاب دهنده‌ی همین تناقضات باشد. برای من این نکته قابل درک است: هنرمندانی که در ایران زندگی می‌کنند به‌دلیل فشار سانسور و شرایط امنیتی حاکم بر فضای هنری ناچارند برای بیان خود راه‌هایی را جست‌وجو کنند و بیابند که تداوم کار را علیرغم این شرایط برایشان ممکن شود و در عین حال بتوانند لااقل بخشی از حرف خود را بزنند و حتی این را هم می‌پذیرم که برخی آثار خوب هم در چنین چارچوبی خلق شده‌اند. اما تعمیم موضوع و بیان اینکه سانسور بتواند به تعالی هنر کمک کند از نظر من ادعایی‌ست که (تحت هر شرایطی عنوان شده باشد) تنها می‌تواند به جوهر هنر و چرایی و چیستی آن لطماتی جبران‌ناپذیر بزند.

نیلوفر بیضایی: یکی از امیدهای من این است که نسل جوان هنرمندان ایرانی که به تبعید آمده‌اند یا حتی در ایران زندگی می‌کنند، هر چه فعال‌تر در این تشکل حضور پیدا کنند و مهر خود را با انتقال فضایی بدون تعصب و پیش‌داوری بر سقف این خانه بنشانند.

من چنین ادعایی را نه تنها توهینی به خود هنر بلکه توهین به خرد و تلاش تمام کسانی می‌دانم که از قرون وسطی تا امروز برای تغییر فضا به‌نفع آزادی و برای گشایش امکان تخیل، اندیشه و بیان هنری کوشش کرده‌اند و تمام عالم هنر امروز از دستاوردهای تلاش آن‌ها بهره می‌برد. بگذارید کمی فرا‌تر بروم و بگویم من چنین ادعایی را بسیار خطرناک می‌دانم. چرا که اگر کسانی که به‌عنوان هنرمند و خالق هنری از امر سانسور دفاع کنند، در حقیقت به‌جای کمک به پیشرفت و گشودن افق‌های دید، مبلغ افکاری می‌شوند که نتایجش را در این سی و چند ساله دیده‌ایم. کسانی هستند که چنان در این ادعا (با توجیهات پست‌مدرنیستی) پیش رفته‌اند که هنر را به ابزاری برای بیان هیچ چیز و یا حتی توجیه وضع موجود بدل کرده‌اند. محصولی بی‌روح و بی‌ارتباط با اطراف، محصولی تجریدی که کسان دیگری هم با لباس روشنفکری ولی کاملاً بی‌اعتنا به الزامات آن (منظور روشنفکری‌ست، البته به‌جز حفظ ظاهر و اداهای آنکه به‌خوبی و به‌سرعت فرامی‌گیرند) از این محصولات تعریف‌های آن‌چنانی می‌کنند و آن‌ها را شاهکارهای قرن می‌نمایانند. من در اینجا فرد یا افراد مشخصی را در نظر ندارم، بلکه دارم از یک مجموعه حرف می‌زنم که این هم به‌نوعی محصول این نظم موجود است.

وضع تئا‌تر ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ سانسور چه آسیب‌هایی به تئاتر ما وارد کرده؟

بگذارید در اینجا بخشی از بیانیه‌ی انجمن منتقدان ونویسندگان تئا‌تر را که در سال ۱۳۸۶ منتشر شده در اینجا بیاورم که بازگوکننده‌ی شرایط تئا‌تر در ایران امروز است:

«انجمن منتقدان و نویسندگان تئا‌تر ایران وظیفه‌ی خود می‌داند تا ناملایمات کنونی تئا‌تر کشور را به اطلاع عموم برساند. واقعیت این است که سیاست‌های حاکم بر جامعه‌ی تئا‌تر پیوسته سختگیرانه‌تر و امکان فعالیت در این زمینه دشوار‌تر می‌شود. کمتر نمایشی توان جذب مخاطب در حد یک سالن پیدا می‌کند، چرا که سانسور در حین تصویب متن و سپس پیش از اجرا و‌گاه در حین اجرا چنان ضربه‌ای به آفرینش هنری وارد آورده که دیگر انتظار مشاهده‌ی اثری درخشان به رؤیایی دست‌نیافتنی تبدیل شده است. برخی فعالان حرفه‌ای این رشته به دلایلی واهی از صحنه دورمانده‌اند، متن‌های بی‌محتوا واجراهایی ضعیف، علاقمندان تئا‌تر را خانه‌نشین کرده است. تشویق، بسترسازی و راه‌گشایی هم که تاکنون در دستور کار مدیران نبوده، می‌رود که تاروپود این مادر همه‌ی هنر‌ها را از هم بگسلد. (...) یادآور می‌شویم که تئاتر کشور آینه‌ی تمام‌نمای فعالیت‌های هنری است. هرچه فضای تنفسی تئا‌تر محدود‌تر شود، آسیب‌های اجتماعی هم فزاینده‌تر می‌شود و محدودیت هنری بر مسمومیت جامعه می‌افزاید...»

با این تفاصیل آیا به‌نظر شما جبران‌پذیر هستند این آسیب‌ها؟

نمی‌دانم این آسیب‌ها جبران‌پذیر هستند یا نه، اما می‌دانم که زدودن آثار چنین فضایی یک روزه و یا در کوتاه‌مدت ممکن نخواهد بود.

در منشور خانه‌ی آزادی بیان همچون منشور کانون نویسندگان ایران از آزادی بی‌حد و حصر بیان سخن به میان آمده است. آیا آزادی می‌تواند بدون حد و حصر باشد؟ یعنی مثلاً اگر الان کسی بخواهد از یک شکنجه‌گر روی صحنه‌ی تآ‌تر یک قهرمان بسازد یا مانند لرس فن تریر در نشست رسانه‌ای کن از هیتلر دفاع کند، خانه آزادی بیان به او یاری می‌رساند؟

فکر می‌کنم این چند جمله‌ی آغازین منشور بتواند پاسخی به سؤال شما باشد. آنجا که آمده است:
«خانه‌ی آزادی بیان، نهادی است آزاد و مستقل و غیرانتفاعی که با باور به «بیانیه‌ی جهانی حقوق بشر»(دی ۱۳۲۷)، «متن ۱۳۴ نویسنده» (مهر ۱۳۷۳) و «منشور کانون نویسندگان ایران» (شهریور ۱۳۷۵) آغاز به فعالیت می‌کند. این نکته‌ای بسیار مهم است. آزادی بی‌حصر و استثناء (و نه بی‌حد و حصر) با توجه به چارچوب‌هایی که منشأ باور ما را تشکیل می‌دهند که اعلامیه جهانی حقوق بشر مهم‌ترین پایه‌ی آن است. و البته این منشور قرار است تدقیق بشود و شاید در آنجا لازم باشد در ارائه‌ی تعریفی شفاف از آزادی بیان اندیشه و تخیل، امکان ایجاد سوء تفاهم‌هایی از این دست به حداقل برسد.
خانم بیضایی، بسیار سپاسگزاریم که با وجود آن‌که در سفر هستید، وقت‌تان را در اختیار ما قرار دادید.

در همین زمینه:
::تلاشی دیگر برای مبارزه با سانسور، گفت و گو سارا روشن با منصور کوشان::

:: نامزدهای هيأت دبيران خانه آزادی بيان مشخص شدند::
::اعضای هیأت دبیران خانه‌ آزادی بیان انتخاب شدند::
::صفحه‌ی «خانه‌ی آزادی بیان» در بخش خبر رادیو زمانه::
::یک پرونده دو قتل، به روایت نیلوفر بیضایی::

::آثار نیلوفر بیضایی::