سپهر مساکنی

ما را سیاسی ببینید

arezoo — Fri, 16 Nov 2012 09:48:03 +0000

همجنسگراستیزی و جنبش اجتماعی دگرباشان جنسی

حبیب روستا

حبیب روستا - در رابطه‌ جنبش‌های اجتماعی با یکدیگر و ضرورت مقابله با همجنسگراستیزی و ترنس‌ ستیزی، اولویت‌ها چگونه تعیین می‌شوند؟

چندسالی می‌گذرد از زمانی که همجنسگرایان با حضور در صحنه‌های عمومی این تلاش را آغاز کردند تا تجربه‌های زندگی روزمره‌ خود را اجتماعی کنند و بگویند که افرادی اجتماعی هستند. تا پیش از این، یعنی وقتی همجنسگرایان و دگرباشان جنسی ناپیدا و نادیدنی بودند، جامعه و همچنین فعالان اجتماعی درک درستی از چیستی همجنسگرایی و رابطه‌ آن با حقوق بشر و حقوق مدنی نداشتند. جنبش‌های اجتماعی همجنسگرایان در سال‌های اخیر، این را وظیفه‌ خود می‌دانند که با تنیده‌ شدن در بدنه‌ فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی، خواسته‌های خود را به سنجه‌ عمل بگذارند.

شگفت‌آور نخواهد بود که برخورد فعالان سیاسی و اجتماعی در این چند سال فرقی با گذشته نداشته باشد و حتی به خاطر همین حضور اجتماعی همجنسگرایان نیز شاهد رفتارهای همجنسگراستیز عریان‌تر و نهادی‌تری باشیم. برخی از این فعالان اما سعی کرده‌اند تا ذهنیت خود را با توجه به این چهره‌های جدید و خواسته‌های مدنی تنظیم کنند.

فعالان سیاسی با مشارکت جامعه‌ همجنسگرایان روبه‌رو هستند و از همین رو باید در این زمینه تفکر کنند و پاسخی برای اقدامات خویش بیابند. این پاسخ هر چه باشد، محکی دیگر برای ارزیابی مجدد فعالیت‌ها و کارنامه‌ آن‌هاست.

بنابراین همجنسگراستیزی سیاسی، پدیده‌ای تازه است؛ زیرا در برخورد با حضور اجتماعی و سیاسی همجنسگرایان ایجاد شده است و نیاز به نقد و بررسی آن احساس می‌شود. ما در ابتدای این بحث هستیم و بی‌شک با حضور مسئولانه‌ جامعه‌ دگرباش ایرانی در عرصه‌های عمومی، این بحث در آینده یکی از بحث‌های اصلی جامعه اقلیت‌های جنسی ایرانی خواهد شد.

نقد فضای سیاسی و شمول خواسته‌های همجنسگرایان فقط کار و رسالت همجنسگرایان نیست؛ در واقع خود فعال سیاسی موظف است تا با در نظر آوردن اخلاق در کار خویش، عاملیت خودش در امر سیاسی را هر چه اخلاقی‌تر کند. روزی بود که خواسته‌های زنان را در درجه‌ دوم اهمیت و دستیابی به حقوق زنان را به نوعی تابعی از ایده‌ کلان «اصلاح اجتماعی و اقتصادی» می‌دیدند. امروزه اما کسی را پیدا نمی‌کنید که بگوید مسئله‌ زنان را باید بعد از انقلاب، اصلاحات ساختار سیاسی و یا کنش سیاسی‌ای که مربوط به چهارچوب های کلان سیاسی-اجتماعی است، در نظر گرفت و در مورد آن اندیشید. همین مسئله در مورد حقوق مهاجران افغان و بهایی‌ها و کودکان کار و دیگر گروه‌های ستمدیده و به حاشیه رانده شده نیز صادق است.

فعالان سیاسی با مشارکت جامعه‌ همجنسگرایان روبه‌رو هستند و از همین رو باید در این زمینه تفکر کنند و پاسخی برای اقدامات خویش بیابند. این پاسخ هر چه باشد، محکی دیگر برای ارزیابی مجدد فعالیت‌ها و کارنامه‌ آن‌هاست.

ماجرا از کجا شروع شد؟

در ۱۳ اکتبر در تظاهراتی برای مخالفت با مسئله‌ پناهندگی در آلمان، دو تن از همجنسگرایان به چادر پناهندگان رفتند تا در آن کارزار سیاسی مشارکت داشته باشد. از آنجا که شمار پناهندگان همجنسگرا همواره رو به افزایش است، حضور فعالان حقوق همجنسگرایی در این فضاها ضروری به نظر می‌رسد.

پویا ارسطو: بر اثر سه دهه سانسور در زمینه‌ مسائل جنسی در ایران، همجنسگرایان در شمار حذف‌شدگان و سانسورشدگان میدان‌های اجتماعی و سیاسی هستند. تبعات این سانسور به گونه‌ای بوده است که ما هنوز هیچ آمار دقیقی از کشته‌شدگان و آوارگان و قربانیان این سیستم همجنسگراستیز نداریم. بر اثر همین سیستم همجنسگراستیز است که همجنسگرایان مجبور به مهاجرت و پناهندگی می‌شوند.

سه نفر از گردانندگان و سازمان‌دهندگان این چادر اما آن دو فعال همجنسگرا را مورد آزار لفظی قرار دادند و حضور آن‌ها در چادر پناهندگان را برنتابیدند. وقتی همجنسگرایان به این عمل همجنسگراستیز و حذف‌کننده‌ اعتراض کردند، به آن‌ها گفته شد که چادر را ترک کنند. همین مسئله سبب نشستی شد که گلرخ جهانگیری، پویا ارسطو، سپهر مساکنی و شادی امین در آن به سخنرانی پرداختند و سپس جلسه‌ پرسش و پاسخ برگزار شد.

این نشست نگاه شخصی و منطقه‌ای به موضوعِ پیش‌آمده نداشت و کوشید تا این مسئله را به موضوع کلان‌تر جایگاه افراد همجنسگرا در عرصه‌ فعالیت سیاسی و اجتماعی پیوند بزند و همچنین نقش تاریخ مردسالار در حذف‌کردن و نادیده‌گرفتن حضور افراد همجنسگرا از صحنه‌ سیاست و اجتماع را مطرح کند.

پویا ارسطو، وبلاگ‌نویس، فعال حقوق دگرباشان، رقصنده و هنرپیشه‌ تئاتر است. سپهر مساکنی، فعال جنبش دانشجویی و شادی امین، فعال حقوق زنان و همجنسگرایان است. گلرخ جهانگیری نیز مدیریت نشست را بر عهده داشت. این نشست در تاریخ چهارم نوامبر ۲۰۱۲ در سالن کانون پناهندگان سیاسی برلین برگزار شد.

سانسور سیستماتیک و همجنسگراستیزی و ترنس ‌ستیزی

پویا ارسطو معتقد است همجنسگرایی هنوز در ایران جرم و دگرجنسگرایی اجباری غالب است. او در کانون پناهندگان سیاسی برلین،با تاکید بر سانسور سیستماتیک و همجنسگراستیزی و ترنس‌ستیزی، گفت: «بر اثر سه دهه سانسور در زمینه‌ مسائل جنسی در ایران، همجنسگرایان در شمار حذف‌شدگان و سانسورشدگان میدان‌های اجتماعی و سیاسی هستند. تبعات این سانسور به گونه‌ای بوده است که ما هنوز هیچ آمار دقیقی از کشته‌شدگان و آوارگان و قربانیان این سیستم همجنسگراستیز نداریم. بر اثر همین سیستم همجنسگراستیز است که همجنسگرایان مجبور به مهاجرت و پناهندگی می‌شوند.»

شادی امین: وقتی همجنسگرایان وارد فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی می‌شوند، متاسفانه هویت جنسی آن‌ها به‌عنوان تنها هویت انسانی آن‌ها ملاک قرار می‌گیرد.. یکی از ابزار سرکوب جامعه همین است، همین تک‌هویتی نگاه کردن به همجنسگرایان. یعنی به این فکر نمی‌کنند که یک همجنسگرا می‌تواند شاعر باشد، ورزشکار باشد، وکیل باشد، نویسنده باشد، رفتگر باشد و حتی یک فعال سیاسی باشد. مهم این است که هویت‌های چندگانه‌ ما همجنسگرایان به رسمیت شناخته نمی‌شود.

ارسطو درباره دیگر تبعات سانسور یادشده گفت: «هنوز هم مسئله‌ دادخواهی همجنسگرایان و دگرباشان جنسی از جنایات حاکمیت ایران از سوی اپوزیسیون جدی گرفته نشده است. به رغم سی سال تجربه‌ سیاسی اپوزیسیون، هنوز هم همجنسگرایان در خارج از این تجربه‌ سیاسی نگهداشته می‌شوند. سکوت در برابر این جنایت‌ها بی‌شک همراهی با آن جنایت‌هاست.»

به عقیده وی، سانسور اجتماعی همجنسگرایان نه‌تنها در بدنه‌ حاکمیت جمهوری اسلامی ایران که در جبهه‌ مخالف و منتقد حاکمیت نیز موجود است: «به عبارت دیگر، ما فقط با همجنسگراستیزی حکومتی روبه‌رو نیستیم، بلکه جنبش‌های اجتماعی و حرکت‌های اجتماعی زنان و دانشجویان و کارگران هنوز هم در را رو به زنان همجنسگرا و دانشجویان همجنسگرا و کارگران همجنسگرا بسته‌اند. حتی در خارج از کشور نیز اعتراضی به چنین سانسوری نشده است».

پویا ارسطو به مسئله‌ عدم مشارکت سیاسی همجنسگرایان در گذشته اشاره کرد و گفت: «چرا در بین افراد جنبش‌های اجتماعی مختلف، همجنسگرایان حضور ندارند؟ بارها به ما جواب داده‌اند که "خب! خودشان نمی‌آیند". اما افراد همجنسگرا به چه دلایلی نمی‌آیند؟ مگر نه به خاطر اهمیت اسطوره‌ مردانگی، اقتدار مردانه، بازی قدرت و قضاوت و ارزش‌ها و هنجارهای دگرجنسگرامحورانه است؟ وقتی من همجنسگرا از سوی افراد جنبش‌های اجتماعی و سیاسی مورد قضاوت شخصی و بدنی و جنسی قرار می‌گیرم، باید پس اول ده برابر یک مرد دگرجنسگرا زحمت بکشم تا ثابت کنم که طبیعی و "نرمال" هستم و حق زیست دارم. مسلم است بیشتر افراد همجنسگرا پشت این قضاوت‌ها به حاشیه رانده می‌شوند.»

وی ادامه داد: «سال‌هاست که همجنسگرایان آشکار نیز از کمترین شانس فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی برخوردار هستند چرا که اظهار شده که حضور این همجنسگرایان باعث عدم استقبال همگانی می‌شود. این "همگان" که نتوانسته با حق انسان بر بدن‌اش و نوع رابطه‌ی جنسی و پوشش کنار بیاید حامل چه ارزش‌هایی است، جز تمامیت‌ خواهی؟ جز همسان‌کردن انسان‌ها؟ جز تحقق خواست‌های فرادستان با عنوان اولویت‌بندی؟ کاش به جای روخوانی و از بَر کردن یک سری کلمه‌های تئوریک و جدا از محیط، از دستاوردهای محیط عملی و زیسته‌مان نیز چیزی یاد می‌گرفتیم.»

فرودستان چگونه می‌توانند صحبت کنند؟

سپهر مساکنی، فعالیت‌ها و تلاش‌های نسل قبلی فعالان همجنسگرای ایرانی در خارج از کشور را که سعی کرده‌اند با همجنسگراستیزی‌ مبارزه کنند و محیط را برای نسل جدید فعالان همجنسگرا باز کنند، قابل قدردانی می‌داند.

سپهر مساکنی: چرا ما در میان شاعران، یک شاعر همجنسگرا نداریم؟ به این دلیل که همجنسگرایان نمی‌توانند شعر بگویند؟! نه! به این دلیل است که بازار ادبیات اجازه‌ چنین حضوری را به همجنسگرایان نمی‌دهد. هیچکس از خودش نمی‌پرسد همجنسگرایان چطور از صحنه‌ سیاست عقب کشیده شدند و به حاشیه رانده شدند.

این فعال جنبش دانشجویی، سخنان خود را از «بی‌واسطه‌گی و بی‌میانجی‌گر بودن افراد همجنسگرا» در جنبش‌های سیاسی و اجتماعی آغاز کرد و با اشاره به گایاتری اسپیواک (فیلسوف و نظریه‌پرداز هندی که تنها استاد زن رنگین‌‌پوست دانشگاه کلمبیاست) و مقاله وی تحت عنوان «آیا فرودستان و حاشیه‌نشینان می‌توانند صحبت کنند؟»، گفت: «زیردستان چه کسانی هستند؟ اسپیواک از سلسه‌مراتب جنسیتی و نژادی می‌گوید؛ سلسله‌مراتب جنسیتی و نژادی به این معناست که در میدان سیاسی یک مرد دگرجنسگرای ایرانی از چه امتیازهایی برخوردار است تا سوژه‌ سخنگو و فاعل باشد و در مقابل او، یک زن همجنسگرای افغان با چه موانعی روبه‌روست تا بتواند سوژه‌ سخنگو، فاعل و عامل باشد. اما چرا اسپیواک از امتیازات حرف می‌زند؟

اسپیواک می‌گوید: "امتیازات ویژه‌ یک موقعیت حرفه‌ای در داخل یک هژمونی (برتری) سیاسی است." حالا فعالان سیاسی ایرانی نیز این امتیازات بدیهی و مفروض را نادیده می‌گیرند و ساده ‌باورانه می‌گویند چاره‌ کار این است که خود همجنسگرایان نمی‌خواهند در کارزارهای سیاسی مشارکت کنند. با توجه به این امتیازهای مردانه و نژادی، انسان‌ها از جایگاه‌های برابری برخوردار نیستند.

پس باید اول این امتیازها را نشان داد و افشا کرد تا بتوان پرده از روند طبیعی‌شدن این امتیازها برداشت. اگر زنان عقب افتاده‌اند، به این دلیل نیست که زنان از نظر بدنی و ذاتاً مادر هستند و بچه‌داری وظیفه‌ آن‌هاست و مردها به همان دلیل مسئول سازماندهی امور اجتماعی هستند.»

سپهر مساکنی سپس به مسئله‌ تاریخی سرکوب همجنسگرایان پرداخت و گفت: «مسئله اینجاست که مردها چطور در این روند‌ تاریخی از امتیازات استفاده کردند و صدادار شدند و چه کسانی در این میان سرکوب شدند. برگردیم به مسئله‌ اصلی: چرا ما در میان شاعران، یک شاعر همجنسگرا نداریم؟ به این دلیل که همجنسگرایان نمی‌توانند شعر بگویند؟! نه! به این دلیل است که بازار ادبیات اجازه‌ چنین حضوری را به همجنسگرایان نمی‌دهد. هیچکس از خودش نمی‌پرسد همجنسگرایان چطور از صحنه‌ سیاست عقب کشیده شدند و به حاشیه رانده شدند.»

صدای ستم‌های چندگانه شنیده شود

شادی امین با بیان این‌که همه‌ گروه‌ها و جنبش‌های سیاسی و اجتماعی باید هر روز رابطه‌ خودشان را با گروه‌ها و جنبش‌های دیگر مورد بازبینی قرار دهند و پاسخ جدیدی پیدا کنند، بحث را با نقد به جنبش‌های مطالبه‌محور شروع کرد.

این فعال حقوق زنان و همجنسگرایان گفت: «جنبش‌ها مطالبات خاص خودشان را مطرح می‌کنند و از مشکلات و مسائل اجتماعی و سیاسی دیگر و مربوط به جنبش‌های دیگر شانه خالی می‌کنند. در سال ۱۳۵۷ بحث‌هایی بین گروه‌های سیاسی در مورد دفاع یا عدم دفاع از تظاهرات زنان ایجاد شد. برای من دفاع‌نکردن نیروهای چپ از تظاهرات و مسائل زنان فقط و فقط ریشه در گفتمان مسلط مردسالار داشت که هیچ تلنگری به آن نخورده بود.»

وی با اشاره به تاریخ کنونی فعالیت‌های سیاسی اذعان کرد: «حالا امروزه نیز تلاش ما باید این باشد که گفتمان‌های مسلطی که وجود دارند در تمام جنبش‌های اجتماعی باید پس زده شوند و به صداهایی که تحت ستم‌های چندگانه هستند گوش دهند. ما احتیاج به خون تازه داریم. به دلیل همین نداشتن خون تازه است که جنبش‌ها نمی‌توانند از پوسته‌ خود خارج شوند.»

شادی امین مسئله‌ حذف و سانسور همجنسگرایان از صحنه‌ سیاسی را تاحدودی برآمده از نگاه تک‌هویتی به همجنسگرایان می‌داند: «وقتی همجنسگرایان وارد کارزارهای سیاسی و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی می‌شوند، متاسفانه هویت جنسی آن‌ها به‌عنوان تنها هویت انسانی آن‌ها ملاک قرار می‌گیرد. در واقع انگار همجنسگرایان نمی‌توانند به‌غیر از مسئله‌ همجنسگرایی (جنسی) به چیز دیگری فکر کنند. یکی از ابزار سرکوب جامعه همین است، همین تک‌هویتی نگاه کردن به همجنسگرایان. یعنی به این فکر نمی‌کنند که یک همجنسگرا می‌تواند شاعر باشد، ورزشکار باشد، وکیل باشد، نویسنده باشد، رفتگر باشد و حتی یک فعال سیاسی باشد. مهم این است که هویت‌های چندگانه‌ ما همجنسگرایان به رسمیت شناخته نمی‌شود.»

ویدئوهای این نشست را در این‌جا می‌توانید ببینید:

ویدئوی قسمت اول نشست

ویدئوی قسمت دوم نشست

ویدئوی قسمت سوم نشست

ویدئوی قسمت چهارم نشست

ویدئوی قسمت پنجم نشست

ویدئوی قسمت ششم نشست

پانوشتی بر اسطوره مردانگی

Wed, 18 Jul 2012 16:43:42 +0000

سپهر مساکنی

سپهر مساکنی - وقتی از اسطوره و امتیازهای مردانگی در جامعه مردسالار صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه اولویت‌ها و امتیازهایی صحبت می‌کنیم؟ در این متن از نقش مردانگی و امتیازهای آن، در معماری زندگی روزمره شروع می‌کنیم تا مقدمه‌ای باشد برای فهم ما از ساختار شکل‌گیری حقیقت پیرامون این مسئله.

نگارنده برای محک زدن عمق اسطوره مردانگی، علاقه نشان می‌دهد که با شالوده شکنی سراغ فضا- زمان‌های سیاسی مدعی مبارزه برای حقوق زنان و اقلیت‌کشاندگان جنسیتی برویم. با این پرسش که چگونه می‌توان در هژمونی گفتمان برتری‌جویانه مردانه، در بطن خود این فضاهای‌های مترقی سیاسی، از مبارزه برای حقوق به حاشیه‌راندگان صحبت کنیم؟

یکم

در معنای اجتماعی «مرد بودن» گویا امری بدیهی، ذاتی و طبیعی به شمار می‌آید. به همین معنا گویا قابل تامل و به چالش کشیدن نیست. برای برخی معنای گزاره «او مرد است» چیزی شبیه این دو گزاره است: «آسمان آبی است» یا «زمین گرد است».

نامگذاری فرد به عنوان «مرد» در این گزاره، شامل کسانی می‌شود که همخوانی با هنجارهای کلیشه‌ای مرد سالارانه، هتروسکسوالیته اجباری (دگرجنسگرایی اجباری) داشته باشند. به بیان دیگر در دایره معنایی اسطوره‌ برساخته‌ مردانگی محیط زیسته خود قرار می‌گیرد.

برخلاف تصور عموم اما گزاره‌ «او مرد است» گزاره‌ای خنثی نیست. این برچسب، در کنار و آمیخته به مفاهیم برساخته‌ دیگری، چون‌نژاد، طبقه، یکی از آچار فرانسه‌های مورد نیاز دم و دستگاه سیستم نظم موجود است که دربرگیرنده‌ بسیاری از امتیاز‌ها و نابرابری‌هاست. به همین منظور باید این گزاره را به عنوان یکی از برساخته‌های اجتماعی و از نشانه‌های ستم، کالبدشکافی و افشا کرد.

این گزاره خبری که برای بسیاری طبیعی و بدیهی می‌نماید، دست کم در بافت ایرانی آن، به کسانی اطلاق می‌شود که به معنای مردسالارانه و کلیشه‌ای «کننده» باشند. به کسانی که از امتیازهایی که جامعه مردسالار برای آن‌ها تعبیه کرده است، به نحواحسن استفاده کنند و این نابرابری‌ها را برای حفظ قدرت و سالاری خود در جامعه نابرابر، بازتولید کنند. به اصطلاح در این قالب از پیش تعیین شده به خوبی جای بگیرند و آچار فرانسه خوبی برای این دستگاه باشند. در اینجا لزوماً هر جنس مذکری (به معنای بیولوژیک آن) مرد به حساب نمی‌آید (مردانه).

اسطوره مردانگی در طبقات و میدان‌های اجتماعی و فرهنگی مختلف، شکل و فرم متفاوتی به خود می‌گیرد؛ به عنوان مثال بسیاری از فمینیست‌های ایرانی در اولین برخورد خود، با مردان غربی آن‌ها را در مقایسه با مردان ایرانی قرار می‌دهند و نتیجه می‌گیرند در دموکراسی‌های غربی، اسطوره مردانگی بسیار کمرنگ است. آن هم با این جمله کلیشه‌ای عامیانه که مردان غربی مردسالار نیستند.(طرح از آناهیتا وثوقی، برگرفته از سایت ایرانیان)

از آنجا که نشانه‌های مردانگی در طبقات اجتماعی مختلف، شکل و فرم متمایزی به خود می‌گیرد، ما نیز با نشانگان اجتماعی ثابتی برای رمزگشایی این مفهوم مواجه نیستیم. به این معنا که اسطوره مردانگی در طبقات و میدان‌های اجتماعی و فرهنگی مختلف، شکل و فرم متفاوتی به خود می‌گیرد؛ به عنوان مثال بسیاری از فمینیست‌های ایرانی در اولین برخورد خود، با مردان غربی آن‌ها را در مقایسه با مردان ایرانی قرار می‌دهند و نتیجه می‌گیرند در دموکراسی‌های غربی، اسطوره مردانگی بسیار کمرنگ است. آن هم با این جمله کلیشه‌ای عامیانه که مردان غربی مردسالار نیستند. مشکل این نوع نگاه دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که به شکل‌ها و فرم‌های مختلف اسطوره مردانگی در مناسبات تولیدی، اقتصادی، تاریخی و فضاهای بومی متفاوت دقت نمی‌کنند.

اگر در برخی میدان‌های اجتماعی، معنای مردانگی گره خورده است با قدرت جسمانی، فیزیک عضلانی، غیرت و به اصطلاح ناموس‌پرستی، در فضا - زمان‌های دیگر مردانگی با مفاهیمی چون نان‌آوری، موفقیت و قدرت اقتصادی- تجاری معنا می‌یابد (قشر نوکیسه). در میدان‌های اجتماعی دیگر نیز مردانگی با قدرت تفکر، سیاست‌ورزی، کاریزما و اتوریته و حتی فلسفه ورزیدن معنا می‌یابد (رجوع به فضاهای سیاسی و روشنفکری با این کلیشه موجود که مردان فلسفه می‌ورزند و فلسفه ورزیدن کاری سراسر مردانه است، یا تشکل یابندگی سیاسی در معنای کلان آن همیشه به نیروهای مردانه استوار است).

به این مفهوم آنچه با تکثر نام‌ها و فرم‌هایش، معنایی واحد می‌دهد، تلاش برای سالاری و داشتن صندلی قدرت بر‌تر، کنترل میدان اجتماعی و تعریف خود با نقش پدر بودن است. این امر لزوماً شامل جنس مذکر (به معنای بیولوژیک آن) نمی‌شود.

قدرت بدنی، اقتصادی، قدرت ساخت و پاخت، چانه‌زنی، استفاده از اتوریته و تفکر سلسله مراتبی می‌تواند از همه، حتی آن‌ها که به لحاظ بیولوژیک جنس مذکر نیستند، مردان خوبی بسازد. یا دست کم دیگری‌هایی در دسته‌ همانند‌ها، «مثل مردان» با حفظ سلسله مراتب بسازد.

بار‌ها این عبارت را شنیده‌ایم: «او مثل یک مرد است». زمانی که تنی بیولوژیک این امکان را نمی‌یابد تا در گزاره «او مرد است» بگنجد، در ساخت و پاخت‌ها و امتیازات و بازتولید نابرابری دست کمی از یک مرد بیولوژیک (آلت تناسلی مردانه) ندارد و یا در دایره عرصه‌های اجتماعی از نشانگان مردانگی به نحو عالی استفاده می‌کند. حتی با ادعای مبارزه با مردسالاری، خود ناخواسته در قلمرو اسطوره مردانگی قرار می‌گیرد؛ چراکه می‌خواهد از ابزارهای اسطوره‌های مردانه علیه خود این اسطوره استفاده کند. او این بار دقیقاً به دلیل استفاده از همین ابزار‌ها، تحسین دیگری سراپا عجین شده به این اسطوره را بر می‌انگیزد و به مقام پدر شدن، ناخنکی می‌زند. به همین معنا، چشم خیره دیگری بازهم از او «شبه مرد» می‌سازد (همانند، مثل).

آخرین باری که این اصطلاح را شنیدم، از سوی دوستی در برلن بود. در توضیح روحیه‌ مبارزاتی و فعالیت‌های یکی از زنان لزبین و در توصیف حساب بردن مردان سیاسی از او در ازای مقاومت‌های این زن. دقیقاً دوست من از این عبارت استفاده کرد: «او خودش مردی واسه خودش است». احتمالاً دوست من به معنای روانکاوی قضیه لغزش زبانی کرد که در پس این لغزش زبانی بسیاری چیز‌ها را برای ما فاش کرد؛ اینکه زمانی می‌توانی در میدان مین‌گذاری شده‌ به اسطوره مردانگی، صدادار شوی، یا با آن مبارزه کنی و صدایت شنیده شود که تو را مرد یا مثل مردان بپندارند؛ یا زنی باشی که مکمل این مرد است (دوگانه زنانه - مردانه در هنجارهای برساخته از دگرجنس گرایی اجباری).

پله‌ها، مار‌ها، نیش مار‌ها و جفت شش‌های تعبیه شده در دم و دستگاه سیستم روی خود را به ما نشان می‌دهد. وقتی در این مرز مردانه و زنانه زاییده هتروسکسوالیته اجباری می‌ایستیم و نشانگان جنسیتی برخاسته در محیط زیستمان را آشفته می‌کنیم. آن مین‌های تعبیه شده‌ای که تا دیروز نامرئی بودند، چهره خود را به ما نشان می‌دهد.

چرا نباید از عبارت «او یک مرد است» یا نسخه‌ای شبیه آن، «او مثل مردان قوی است»، به راحتی گذشت؟ درست در ردیف عبارت‌هایی مثل «آسمان آبی است» یا «او مثل آسمان آبی است». این عبارت کد و نشانه افشای بسیاری از امتیاز‌هاست. منشاء بسیاری از نردبان‌هایی که برای رسیدن به خانه مقصود در جامعه مارپله‌ای می‌توان از آن بالا رفت. این برچسب اجتماعی در جامعه سلسله مراتبی مردسالار، درست مثل یک «جفت شش» در بازی مارپله عمل می‌کند.

مانند عبارت «او یک آمریکایی است» یا «آلمانی» که وقتی این برچسب به شخص اطلاق شود، برای بسیاری از سفرهای هوایی نیازی به هفت‌خوان رستم ندارد. خود این هویت اروپایی و آمریکایی، عبور از بسیاری مرز‌ها را تنها با یک بلیت و کارت شناسایی به آسانی آب خوردن می‌کند.‌‌ همان مرزهایی که دقیقاً در‌‌ همان زمان، «جنوبی‌های» بسیاری در راه عبور از آن‌ها جان خود را می‌دادند. تنها برچسب اروپایی و آمریکایی است که فهم دیگری از این مرزهای جغرافیایی دارد؛ فهمی که به سبب فرادستی‌اش، به آن کلیت و سامانه می‌بخشد و تبدیل به حقیقت می‌شود.

انگار همه چیز سر همین برچسب‌ها است. همین عبارت ساده که «او آمریکایی است» و دیگری «افعانستانی»؛ آنچه مجوز پرش یا سقوط در بازی مارپله سیستم نظم موجود محسوب می‌شود. چرا اما این قیاس، این گشودن ماجرا و نشان دادن بازی مارپله، برای ما اهمیت دارد؟

چندبار به این موضوع فکر کردید که در جامعه مارپله‌ای ما (که گویا اتفاقاً خانه مقصودی وجود ندارد) از چه «جفت شش‌ها» و «نردبان»‌هایی بالا رفته‌اید؟ چه برچسب‌هایی و عبارت‌هایی را به عنوان جفت شش، از آن‌ها بهره برده‌اید، بی‌آنکه به آن توجه کنید؟

امتیاز اطلاق شدن «او یک مرد است» یا «او مانند مردان است» (در بافت فضاهای ایرانی ما، مرد به معنای مرد هتروسکسوال) تنها حق طلاق، دیه دو برابر و حق حضانت بچه را شامل نمی‌شود. مقصود من دقیقاً روزمره‌ترین و به اصطلاح بدیهی‌ترین موقعیت‌هایی است که در دنیای بحث‌های حقوقی و کارگزاران سیاسی وارد نمی‌شود و در عین حال مهم و راهگشا به نظر نمی‌آید. عنوان‌ها، برچسب‌ها و اطلاق‌های جامعه به شما، حتی روی پیاده‌رویی که آن را برای رفت و آمد روزمره انتخاب می‌کنید، نقش به سزایی دارد؛ روی ارتباط شما با فضاهای شهری.

دقیقا شامل نشدن از عنوان «او یک مرد است» و یا «او مثل مردان است»، در هژمونی مردانگی، شما را در چه وضعیتی قرار می‌دهد؟ شما را به کدام حاشیه‌های شهری، اجتماعی و سیاسی پرت می‌کند؟ یک روز صبح که از خواب بلند می‌شوید، سعی کنید این گزاره را زیر سئوال ببرید: آزمایش «او یک مرد است» یا «او مثل مردان» است. منظور این نیست که با زیر سئوال بردن مفهوم او یک مرد است، به آن روی دیگر که زائده‌‌‌ همان اقتصاد است، زنانگی برساخته از اقتصاد هنجارهای هتروسکسوالیته اجباری بپرید. به این معنا که صبح را با ایستادن در یک مرز آغاز کنیم؛ در شکاف این دوگانه، موقعیت مرز، موقعیت فراروی از این دوگانه‌ها؛ در مرحله آشفته کردن نشانگان جنسیتی که بدیهی و طبیعی به ما تحمیل می‌شود (به معنای غربی آن در یک موقعیت ترانسجندریسم).

صبح را با این موقعیت در جامعه مارپله‌ای (بر ساخته طبقه، جنسیت،‌ نژاد) آغاز کنیم به روزمره‌ترین شکل موجود، با زیر سئوال بردن همه هنجارهای طبیعی که جامعه از ما انتظار پیروی از آن را دارد. اینجاست که تمام چیزهایی که هر روز به آسانی و بدیهی و طبیعی از کنار آن‌ها می‌گذریم، معنای تازه به خود می‌گیرد، دقیقاً در تجربه عینی.

وقتی با کفش‌های ترانسجندریسم و آشفتگی جنسیتی راه می‌رویم، یالااقل از هترو سکسوالیته اجباری بیرون می‌زنیم. در تجربه استفاده از دستشویی‌های عمومی، قدم زدن در خیابان‌ها، نگاه کردن به بیلبوردهای شهری، نحوه سلام و علیک، روبوسی دوستان و آشنایان، قفسه‌ها و رنگ‌بندی‌ها و سایزهای طبقه بندی شده خرید لباس در فروشگاه و پاساژ‌ها، امکان شغل‌یابی و فضا زمان‌های کاری، جایگاه شما در فضاهای فکری و سیاسی و هنری همه این موقعیت‌ها، فرادستی اسطوره مردانگی کاملاً مشهود می‌شود.

پله‌ها، مار‌ها، نیش مار‌ها و جفت شش‌های تعبیه شده در دم و دستگاه سیستم روی خود را به ما نشان می‌دهد. وقتی در این مرز مردانه و زنانه زاییده هتروسکسوالیته اجباری می‌ایستیم و نشانگان جنسیتی برخاسته در محیط زیستمان را آشفته می‌کنیم. آن مین‌های تعبیه شده‌ای که تا دیروز نامرئی بودند، چهره خود را به ما نشان می‌دهد.

درست در مقام «جنوبی‌ای» هستیم که می‌خواهد از مرزهای مین‌گذاری شده، بگذرد و همه چیز از زبان تا رنگ پوست و فیزیک و اندامش معنای سیاسی شان را به او نشان می‌دهد. به این ترتیب فهم «جنوبی‌ای» از تجربه زیسته و اشکال ستم پیدا می‌کنیم؛ فهمی که در گفتمان‌های فرادستان و عقل مذکر نظریه‌های منتهی به این گفتمان‌ها در حاشیه‌ای ناچیز و بی‌مصرف شمرده می‌شود.

صبح که تلاش کنیم که از عبارت «او یک مرد است» و یا «او مثل مردان باشد»، یا آن روی دیگر آن زن بودن و نقش‌هایش گسسته شویم، خیلی از پدیده‌ها و موقعیت‌های شهری، معنای سیاسیشان را به ما نشان می‌دهند. به معنایی دیگر، ما از «کوری فرادستی»مان بیرون می‌زنیم. همه چیز شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد. وقتی با کفش‌های ترانسجندریسم و آشفتگی جنسیتی راه می‌رویم، یالااقل از هترو سکسوالیته اجباری بیرون می‌زنیم. در تجربه استفاده از دستشویی‌های عمومی، قدم زدن در خیابان‌ها، نگاه کردن به بیلبوردهای شهری، نحوه سلام و علیک، روبوسی دوستان و آشنایان، قفسه‌ها و رنگ‌بندی‌ها و سایزهای طبقه بندی شده خرید لباس در فروشگاه و پاساژ‌ها، امکان شغل‌یابی و فضا زمان‌های کاری، جایگاه شما در فضاهای فکری و سیاسی و هنری همه این موقعیت‌ها، فرادستی اسطوره مردانگی کاملاً مشهود می‌شود.

همه چیز آن روی دیگر خود را نشان می‌دهد. مخصوصاً اگر به عنوان مثال در زمینه‌ ایرانی آن، از طبقه اقتصادی فرودست و خرده فرهنگ‌های به حاشیه کشیده شده غیر تهرانی، کرد، بلوچ، افغانی و... هم باشید، جایگاه و امتیاز‌هایتان در نظام آموزشی، خانواده و... از این رو به آن رو می‌شود. جامعه‌ای چهره خود را به شما نشان می‌دهد، درست مانند آغاز فیلم «مخمل» آبی لینچ که دوربین چشم‌های شما از آسمان آبی و خانه‌های مجلل و چمن‌های سبز به زیرزمین‌های کرم و سوسک تغییر زاویه می‌دهد. کدهای بسیاری باز می‌شود، تن صدا، حرکت و زبان بدن، اسم‌ها و استفاده از رنگ‌ها، دوگانه مردانه و زنانه حتی در تولید لباس‌هایی که می‌پوشید، ایدوئولوژی پشت شان را آشکار می‌کنند.

در فضاهای اجتماعی، حتی در خیابان‌ها و پیاده‌روهایی که تا دیروز از آن‌ها عبور می‌کردید، دیگر به راحتی نمی‌توانید عبور کنید. خود به خود، خیابان‌ها برایتان نشانه‌گذاری می‌شود. تازه از خوابی برخاستیم درست درون سوسک‌ها و کرم‌های فیلم مخمل آبی لینچ هستیم. درست وسط مارهایی هستیم که ما را نیش می‌زنند و به موقعیت فرودستی پایین این هرم کاستی پرت می‌کنند. جایی که آنقدر با چیزهای به اصطلاح روزمره و عادی سروکله باید بزنید که دیگر توانی برای حرف زدن در مقیاس کلان‌تر باقی نمی‌ماند.

دوم

در اینجا اما توضیح یک تذکر که اغلب در تحلیل‌ها به هم می‌آمیزد، بدون در نظر گرفتن موقعیت‌های محلی و انضمامی ضروری می‌نماید. اگر از کانتکس «جنوبی» این موضوع بیرون بیاییم، یعنی در دل دموکراسی‌های غربی، این دیوار‌ها و مرز‌ها متناقض‌تر و پیچیده‌تر عمل می‌کند. مارهای نیش زن بازی مارپله، چهره‌ای خندان و سراسر دموکراتی به خود می‌گیرند و مدام به شما این پیام را می‌دهند که نیش‌شان کشیده شده است.

عنوان و گزاره «او یک مرد است» آن روی دیگرش را برای بقایش می‌سازد: «اویک زن است»، «او یک همجنس‌گرا است»، «او یک ترانسسکسوال است». اسم‌هایی که درست بازهم از زیر مجموعه «او یک مرد است» زاییده می‌شود. کلان روایت، ابرهویت نظم موجود است. به این ترتیب خیابان‌ها را، کافه‌ها را، مرکز خرید‌ها را و حتی مستراح‌ها را کدگذاری می‌کنند.

در موقعیت کلان شهر غربی، تمام تلاش سیستم با پزشکینه کردن سرکوب، این است که شما را از این مرزهای فراجنسیتی به شکل دیگری بیرون کند. و هم‌چنان که بیرون می‌کند، نهادینه و کالاواره هم بکند تا سود سرمایه را در شهر پساسیاسی به بهترین شکل ممکن در جریان بیاندازد.

عنوان و گزاره «او یک مرد است» آن روی دیگرش را برای بقایش می‌سازد: «اویک زن است»، «او یک همجنس‌گرا است»، «او یک ترانسسکسوال است». اسم‌هایی که درست بازهم از زیر مجموعه «او یک مرد است» زاییده می‌شود. کلان روایت، ابرهویت نظم موجود است. به این ترتیب خیابان‌ها را، کافه‌ها را، مرکز خرید‌ها را و حتی مستراح‌ها را کدگزاری می‌کنند. انگار ما را در قفس تعبیه شده‌ای قرار می‌دهد و قلمروی را که در آن اجازه زیستن و درامان ماندن داریم، می‌سازد. جایی شبیه یک تیمارستان یا یک محوطه باز. این شکل از سرکوب ما را تبدیل به کالای مبادله برای رونق این مارپله می‌کند. به همین معنا ما را به دموکراتیک‌ترین و نامرئی‌ترین شکل ممکن سرکوب و اهلی می‌نماید؛ دقیقا در حین ایزوله کردنمان. چرا اما صبح خود را در موقعیت مرزنشین فراروی این دوگانه‌ها آغاز می‌کنیم؟ دلایل این شالوده‌شکنی چیست؟ چرا باید دست به این شالوده شکنی زد؟

منظور از شالوده شکنی در اینجا چیست؟ شالوده‌شکنی برملاسازی خطا نیست؛ بلکه پیوسته، پیگیرانه و به دقت بررسی به وجود آمدن حقیقت است. درواقع از چشم انداز یک حاشیه‌نشین، امتیازهای ویژه یک موقعیت حرفه‌ای درون یک هژمونی (برتری سیاسی) را مورد اشاره قرار می‌دهد. یعنی از راه شالوده شکنی، بیرون ریختن درون روایت‌های برتری جویانه مورد نظر ما است.

سوم

برمی‌گردم به بافت ایرانی جایگاه اسطوره مردانگی. این بار به جای رفتن به خیابان‌ها به سراغ میدان‌های سیاسی، اجتماعی ایرانیان خارج از ایران می‌روم تا گزاره‌های «او یک مرد است» یا «او مثل مردان است» و هژمونی مردانگی، زنانگی، دگرجنسگرایی اجباری را به مثابه ساز و کار مارپله‌ای که دیگری‌ها (آن‌ها که در اقتصاد ناشی از اسطوره مردانگی قرار نمی‌گیرند) را اسمگذاری و به حاشیه پرتاب می‌کند، نظری بیانداریم. اما چرا این موقعیت؟

این موقعیت مهاجر، پناهنده، خود ایستادن روی یک شکاف است. از سویی دغدغه تغییر ساختاری را دارد که از آن رانده شده است و از سوی دیگر در معرض هژمونی گفتمان برتری جویانه اروپا مرکزبینی قرار دارد که بسیاری از باور‌ها و برداشت‌هایش را دچار بحران کرده است. در نتیجه نگاه او به مفاهیمی چون مردانگی،‌ نژاد، طبقه و سرکوب در این متن زیسته، شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد.

این موقعیت مهاجر، پناهنده، خود ایستادن روی یک شکاف است. از سویی دغدغه تغییر ساختاری را دارد که از آن رانده شده است و از سوی دیگر در معرض هژمونی گفتمان برتری جویانه اروپا مرکزبینی قرار دارد که بسیاری از باور‌ها و برداشت‌هایش را دچار بحران کرده است. در نتیجه نگاه او به مفاهیمی چون مردانگی،‌ نژاد، طبقه و سرکوب در این متن زیسته، شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد.

هژمونی اسطوره مردانگی مست‌تر در گفتمان‌های به اصطلاح مترقی در بسیاری موارد دغدغه پس زدن و مبارزه برای حقوق به حاشیه رانده‌شدگان در موقعیت تاریخی و اجتماعی ایران دارد (درخوش بینانه‌ترین شکل تصور) که بسیاری را وادار به سخن راندن در زمینه حقوق «دیگری» مورد تبعیض می‌کند.

شاید از دلایل دیگر مسئله‌دار شدن این ماجرا، چراغ سبزی باشد که گفتمان‌های حقوق بشری با اختصاص بودجه و وعده‌های بسیار در راه تبلیغ دموکراسی غربی اختصاص داده‌اند. یا از دلایل دیگر می‌توان به بحث هویت یابی، در چشم‌های خیره غربی اشاره کرد. بنا بر تبلیغات رسانه‌های غربی درباره ایران و اسلام، بسیاری سعی می‌کنند به واسطه این مبحث، دست خود را از قرار گرفتن در کلیت تبلیغاتی و کلیشه‌ای غرب، بیرون بکشند و ژست دموکراتیک و فرهیخته و روشنفکر به خود گیرند. البته از سوی دیگر نمی‌توان تلاش‌های حاشیه راندگان جنسی و جنسیتی را برای به صدا در آوردن خود نادیده گرفت که سعی کرده‌اند مسئله حاشیه راندگان را گفتمان سازی کنند.

چرا اما باید به پرداخت‌های گروه‌های سیاسی و حقوق بشری تحت عنوان دفاع از حقوق اقلیت‌ها مشکوک بود؟ یا به معنای دیگر موقعیت انتقادی خود را در برابر آن‌ها حفظ کرد؟ زمانی که تریبون‌ها روشن می‌شوند تا از ستم به دیگری بگویند هم‌زمان در ساختار درونی خود سعی می‌کنند این دیگری را همچنان در بیرون خود نگهدارند، یعنی در موقعیت «قربانی».

فرودستان و بی‌صدایانی که به نام همبستگی با ایشان به جای آن‌ها صحبت می‌شود. یا در شکلی دیگر از آن‌ها می‌خواهند که از موقعیت «قربانی» در داخل مرزهای تعبیه شده برایشان، از ستم به خود «بت واره‌ای برای مبادله و سود‌سالاری محیط‌های سیاسی سرتاسر در هژمونی مردانه بسازند». این ساختار مردانه، برای صدا‌دار کردن حاشیه کشیده تحت ستم، مدام از او می‌خواهد که خشم فرودستی و درد نیش مارهای این مارپله را به سوی دیگری به نام جمهوری اسلامی روانه کند. بدون در نظر گرفتن این نکته که ستم روزمره در خود این گفتمان‌های به اصطلاح مترقی بعضاً خود را با امتیازهای مردانگی، طبقه و‌ نژاد از دیگر مهاجران و پناهندگان تمایز می‌دهند و تشخص می‌گیرند.

چرا نمی‌توانیم از این همبستگی هیجان زده و ذوق زده شویم؟ یعنی از کسانی که به نحوه احسن از امتیازهای مردانگی و زنانگیِ هنجارهای طبیعی دگر جنسگراییِ اجباری پاسداری می‌کنند و در عین حال از حقوق آنچه که اقلیت‌ها و دگرباشان می‌خوانند، صحبت می‌کنند. شاید به این دلیل که آن‌ها اساسا از امتیازهایی که خود نگهبان آن در جامعه مردسالار هستند در این بازی مارپله سخنی به میان نمی‌رانند و این «اکثریت» برساخته را که در جایگاه احقاق حقوق اقلیت جعلی و برساخته است زیر سئوال نمی‌برند، دست ما را نمی‌گیرند و شالوده شکنی نمی‌کنند. اساساً قدم اول را با مشاهده جامعه مارپله‌ای و نیش‌ها و پله‌ها برنمی‌دارند، یعنی همچنان از نردبان‌ها و تریبون‌هایی استفاده می‌کنند که برای «دیگری» بیرون از گفتمان برتری جویانه چیزی جز نیش مار، در بازی مارپله همراه ندارد. به این معنا ابزارهایی که به عنوان ابزارهای مبارزه با مردسالاری استفاده می‌کنند، خود ابزارهای بازتولید مردسالاری است.

امتیاز مردانگی و در معنای وسیع‌تر آن هنجارهای دگرجنس گرایی اجباری، به ما می‌گوید که نگهبانان این گفتار برتری جویانه در وصف ستم به بی‌صدایان (که اتفاقاً ناشی از نگاهبانی خود آن‌ها از امتیازاتشان است) غارت صدا می‌کنند و سخن می‌رانند در محوطه‌ای بیرون از شمولیت خود. آنان زمانی می‌توانند حسن نیت خود را ثابت کنند یا به زبان خودشان همبستگی خود را نشان دهند که به جای سخن گفتن برای احقاق حقوق به اقلیت کشیده شدگان، موقعیت اکثریتی خود را به زیر سئوال ببرند.(طرح از نازنین پوینده)

در یک جلسه سیاسی از چه فرم پوششی استفاده می‌کنید که جدی گرفته شوید؟ تصور کنید که روزی بخواهید شالوده شکنی کنید؛ چقدر چشم‌های مخاطبان شما زیبایی‌شناسی، هنجار‌ها و حقانیت دگرجنسگرایی اجباری را برای گوش سپردن به حرف‌هایتان لحاظ می‌کنند؟ تصور کنید روزی برای دفاع از حقوق آن‌ها که از حیطه مردانگی بیرون هستند، به جای تمایز گذاردن خود با آن‌ها، از هنجارهای این جامعه مارپله‌ای می‌زنید بیرون، درست در ردیف آن‌ها قرار می‌گیرید، نردبان‌هایی که تا دیروز به شما اقتدار، اعتماد به نفس و امنیت می‌داد، حالا شما را جلوی نیش مارهای افعی قرار می‌دهد. آن وقت حرف‌هایتان چقدر جدی تلقی می‌شود؟ آیا هنوز شانس گرفتن جوایز بشردوستانه و امتیازهای مادی و نمادین و سیاسی برایتان باقی می‌ماند؟

شالوده شکنی در این فضا‌ها، به ما نشان خواهد داد برای این‌که از کرم‌ها و سوسک‌های زیرزمین مخمل آبی لینچ خلاص گردیم، یا باید سربنهیم به عبارت «او یک مرد است» یا «او مثل مردان است». در غیر این صورت هژمونی گفتمان برتری جویانه، ما را منزوی و به گتوهای اقلیت در اقلیت پرتاب می‌کند. چرا که فضاهای روزمره، پیشفرض‌ها و پیش فهم‌های میسر کننده این تریبون‌ها، خود تا زمانی که برساخته بودن و امتیازهای نامرئی‌اش را با برچسب‌هایی مربوط به طبقه، جنسیت و‌نژاد به منظور کشف روند ساخته شدن حقیقت رویت نکند، هویت اقلیت را قربانی می‌سازند. به بیان دیگر تا زمانی که این تریبون‌ها ساختارشان را داخل گفتار اقتصاد سرمایه داری تشریح و افشا نکنند، همچنان در پیشرفت‌ترین شکلِ تامین کننده سود سرمایه، به جای زیردست حرف می‌زنند و وکالتش را برعهده می‌گیرند.

امتیاز مردانگی و در معنای وسیع‌تر آن هنجارهای دگرجنس گرایی اجباری، به ما می‌گوید که نگهبانان این گفتار برتری جویانه در وصف ستم به بی‌صدایان (که اتفاقاً ناشی از نگاهبانی خود آن‌ها از امتیازاتشان است) غارتِ صدا می‌کنند و سخن می‌رانند در محوطه‌ای بیرون از شمولیت خود. آنان زمانی می‌توانند حسن نیت خود را ثابت کنند یا به زبان خودشان همبستگی خود را نشان دهند که به جای سخن گفتن برای احقاق حقوق به اقلیت کشیده شدگان، موقعیت اکثریتی خود را به زیر سئوال ببرند.

گویا تنها راه باقی مانده آن است که مالکان این تریبون‌ها بازی مارپله زندگی روزمره خود را در جامعه مردسالار افشا کنند و از امتیازهایی که به طور روزمره، عینی و طبیعی استفاده می‌کنند و سبب سالاری و برتری آن‌ها می‌شود، طبیعی زدایی کنند. آنچه باید از این مدافعان مدرن «بی‌صدایان» خواست، این است که به جای پرداختن به «دیگری» در اقلیت و قربانی برساخته و غارت صدای آن‌ها (بعضاً درخدمت منافع سیاسی و تبلیغاتی و تجاری خود)، به کنار زدن این تصویر اولیه از هوای سالم دموکراسی از مخمل آبی زمانه خود بپردازند و درست به زیر زمینی که سوسک‌ها و کرم‌ها در کار جویدن بقایای انسانی هستند، سرکی بکشند.‌‌ همان زیر زمینی که از اتاق خواب تا مدرسه، خیابان، محل کار و حتی نحوه پوشش و آداب سلام و احوالپرسی و کنترل حرکات بدن ادامه دارد.

ضرورت بازنمایی هویت جنسی

behnam — Mon, 23 May 2011 17:39:14 +0000

در گفت‌وگو با سپهر مساکنی

بهنام دارایی‌زاده

بهنام دارایی‌زاده: همجنسگرایان ایرانی و دیگر به اقلیت رانده‌شدگان جنسی چرا باید به‌ طور مستقل در پی تعریف و بازنمایی هویت جنسی خود باشند؟
آیا پیگیری حقوق انسانی و اجتماعی این اقلیت‌ها، تنها از طریق شناسایی مستقل هویت جنسی آنان میسر است؟
آیا اساساً خواست و تمایل جنسی افراد، می‌تواند ملاک مناسبی برای هویت‌های اجتماعی آنان باشد؟

این‌ها پرسش‌هایی است که به مناسبت روز جهانی مبارزه با هوموفوبیا یا همجنس‌گراهراسی با سپهر مساکنی، دانش‌آموخته جامعه‌شناسی و آشنا با مسائل جنسیت در برلین در میان گذاشته‌ام.

سپهر مساکنی- ما در بحث از «سیاست هویت»، نخست باید ببینیم در چه کانتکستی (گفتمانی) داریم صحبت می‌کنیم و کجای تاریخ هستیم. می‌باید بحث‌هایی که امروز درباره «فراروی از هویت‌ها» در جهان غرب صورت می‌گیرد را به نوعی تبارشناسی کنیم و ببینیم چه ارتباطی با شرایط فعلی در ایران و سایر کشورهای خاورمیانه‌ای دارد و از چه سنت‌های مبارزاتی اجتماعی و سیاسی بیرون آمده‌ است؟

بر این اساس، من فکر می‌کنم باید اندکی به متنِ اجتماعی که در آن زندگی ‌می‌کنیم؛ به فرهنگ اجتماعی-سیاسی حاکم، به قوانین و تابوهای اجتماعی برساخته موجود توجه کنیم. در این بین، قوانین نقش خیلی مهمی دارند. بعد باید از خود بپرسیم که در کجای این گفتمان ایستاده‌ایم؟

به این معنا، کمی مغرضانه، شتابزده و یا بهتر است بگویم کمی «نادانسته» خواهد بود اگر بدون تبارشناسی و ریشه‌یابی این مباحث، به سراغ متن‌های روز برویم. به نظر من چنین رویکردی، نشان از نشناختن متن اجتماعی موجود دارد.

آیا می‌باید اشاره کنیم و بگوییم که هموسکسوال، ترنس یا کوئیر هستیم؟ آیا نیازی به این کار هست؟ آیا این امر باعث نمی‌شود که نوعی فرقه‌گرایی جنسی و یا هویتی شکل گیرد؟

واقعیت این است که مباحثی از این دست را من قبول ندارم! من خواست هویت‌یابی را «واکنش» به جامعه‌ای می‌بینم که سالیان سال است که همه قالب‌ریزی‌اش از قوانین حقوقی- فقهی تا قوانین اجتماعی و سیستم خانواده و... همه و همه بر اساس یک هویت مشخص شکل گرفته است. تنها ما با یک هویت سر و کار داریم و آن هویت هتروسکسشوال(hetrosexual) است؛ هویتی که به تعبیری می‌توان آن را نهاد «دگرجنس‌گرایی اجباری» نامید.

این که «من هموسکسوال هستم»،«من ترنس هستم»،«من کوئیر» هستم؛ دقیقاً واکنش به جامعه‌ای است که این‌ها را «حذف» کرده است. من این واکنش‌ها را واکنشی مثبت می‌دانم و آن را به عنوان قدمی رو به جلو- اگر نخواهم بگویم «راه‌حل»- می‌شناسم.

در کنار بحث‌هایی که امروزه در دنیای غرب با عنوان «فراجنسیتی» و «نه! به سیاست جنسیتی» مطرح است، وقتی به تاریخ مبارزاتی آن نگاه کنید، شما با این مسئله مواجه می‌شوید که اول اینها در سطح جامعه موجودیت پیدا می‌کنند؛ یعنی در سطح جامعه «مسئله» می‌شوند و بعد، بحث از «فراروی از هویت» پیش می‌آید. از سویی دیگر، پرداختن به این مسائل، برای کل جنبش اجتماعی، جنبش فمینیستی و کل جنبش جوانان ایران، گامی به جلو به حساب می‌آید.

این مسئله آشکارا خط قرمزهای ایدئولوژیک حاکمیت را زیر سئوال می‌برد. باید به خاطر داشته باشیم ما درباره‌ جامعه‌ای داریم صحبت می‌کنیم که در ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین معیار، طبق قانون برای هموسکسوالیته (homosexlité) «مجازات مرگ» در نظر گرفته است. این واقعیت جامعه‌ای است که در هیچ یک از گفتمان‌های سیاسی‌اش (از چپ تا راست) و در هیچ یک از گفتمان‌های اجتماعی‌اش، جایی برای این افراد نبوده است.

بر این اساس، صحبت کردن از این افراد، یک واکنش به نهاد دگرجنس‌گرایی اجباری مردسالارانه است. من فکر می‌کنم اگر هم نقد می‌کنیم، نقدمان ‌باید هوشیارانه باشد و باز تکرار می‌کنم: همواره باید به این مسئله توجه داشته باشیم که از چه جامعه‌ای داریم صحبت می‌کنیم؟ کجای جهان ایستاده‌ایم؟ در نهایت فکر می‌کنم گفتمان‌های ما، باید از آن «اخلاق مراقبتی» از «انسان انضمامی»، از این انسان اجتماعی موجود جدا نشود.

با توجه به شرایط سیاسی-اجتماعی موجود، رویکرد اصلی و محوری آن دست از فعالان اجتماعی که به مسئله جنسیت در ایران می‌پردازند چه باید باشد؟

از نگاه من، در سیستم و ساختار جمهوری اسلامی، اساساً جایی برای الغای مجازات اعدام هموسکسوال‌ها نیست. جایی برای حقوق شهروندی آنان وجود ندارد و با توجه به ساختار آن نمی‌تواند وجود داشته باشد. البته از یک معنا، هیچ فاصله و شکاف بزرگی نیز بین ساختارهای حقوقی- فقهی یا هوموفوبیایِ ایدئولوژیک موجود با ساخت و بافت اجتماعی وجود ندارد. من گمان می‌کنم این مسائل در یک رابطه دیالکتیکیِ رفت و برگشتی باهم قرار دارند. نمی‌توان گفت ما باید در ابتدا «ساختارهای سیاسی» را عوض کنیم تا به «خانواده» و خرده نظام‌ها برسیم و یا از آن به این یکی برسیم.

به طور مشخص چه راهکاری پیشنهاد می‌کنید؟

در وهله اول می‌بایست این مسئله را «مسئله» کنیم. به این معنا که گوش‌های خانواده‌ها، افراد عادی جامعه را با چنین مسائلی آشنا کنیم و به آنها نشان دهیم این افراد وجود دارند. در جامعه به این افراد ظلم‌ها و ستم‌ها شده است. درباره «ستم‌ها» صحبت کنیم. روایت کنیم. مسئله‌سازی کنیم. «گفتمان» به وجود آوریم. این گفتمان قاعدتاً در داخل و در بطن جنبش‌های اجتماعی، جنبش زنان، جنبش جوانان و... می‌رود.

نباید فراموش کنیم ما با یک بدنه بزرگ اجتماعیِ ناراضی از این سیستم طرف هستیم؛ در کنار و هم‌زنجیره سایر جنبش‌های اجتماعی- مثل زنان و فمینیست‌ها- در پی تغییر به سمت سکسوالیته آزاد، تغییر ساختارهای خانواده، تغییر ساختارهای اجتماعی و در نهایت تغییر ساختارهای حکومتی. این که ما بپردازیم به سیستم فعلی خانوده و بگوییم این مسائل در آن چهارچوب جای نمی‌گیرد، به نظر نمی‌تواند تحلیل و برداشت درستی باشد. باید از منظر‌های این چنینی این سیستم را به چالش بکشیم.

همانطور که اشاره کردم، من فکر می‌کنم باید این مباحث و موضوعات را «مسئله» کنیم. وقتی آن را بردیم در داخل گفتمان‌های اجتماعیِ مترقی، جنبش‌های اجتماعی و... آنجاست که اتفاق می‌افتد؛ آنجا خودش «بدیل‌ها»ی ممکن را خواهد ساخت.

تکثر ستم‌ها را فراموش نکنیم؛ ما مسائل مختلفی داریم؛ هیچکدام از اینها نباید باعث شود که امری اهم از دیگری تلقی شود. به «تکثر گفتمان‌ها» احترام بگذاریم؛ یکی مسئله‌اش «زنان» است. یکی مسئله‌اش «کردها» و یکی مسئله‌اش هموسکسوال‌هاست. به باور من اینها در کنار هم است که نتیجه می‌دهد. البته به شرط فدا نکردن یکی در پای دیگری!