کیم کی دوک

کیم کی دوک و شیر طلای ونیز

hosseinn — Sun, 09 Sep 2012 00:13:54 +0000

جشنواره فیلم ونیز به پایان رسید

گروه فرهنگ، رادیو زمانه

گروه فرهنگ - ۱۵ سال است که کیم کی دوک، کارگردان نام‌آور کره‌ای در جشنواره‌های سینمایی شرکت می‌کند و فیلم‌هایش هم مورد تقدیر قرار می‌گیرند، اما تا امروز جایزه مهمی را به دست نیاورده بود. در شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز این طلسم شکسته شد و شیر طلای ونیز به خاطر فیلم «پی‌یتا» به او تعلق گرفت.

«پی‌یتا» که در قالب داستانی مبتنی بر خشونت روایت می‌شود، از ساز و کار نظام سرمایه‌داری انتقاد می‌کند.

مایکل مان، کارگردان سر‌شناس آمریکایی که ریاست هیأت داوران شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز را به عهده داشت، درباره نحوه ارزش‌گذاری بر فیلم‌ها گفته بود: «فیلمی برنده شیر طلایی شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز می‌شود که هم درخشان باشد و هم اینکه نوآوری‌هایی داشته باشد.»

«پی‌یتا» اما از یک نظر دیگر هم اهمیت دارد: کیم کی دوک که از افسردگی رنج می‌برد، به یک کلبه جنگی پناه برده بود و سال‌ها گوشه‌نشین شده بود. او در این سال‌ها فقط یک فیلم مستند به نام «آریرانگ» درباره این دوران بحرانی ساخته بود که چندان هم مورد توجه قرار نگرفت. اکنون با «پی‌یتا» یکی از کارگردانان مهم به آغوش سینما بازگشته است.

«آر‌یرانگ» از کهن‌ترین و محبوب‌ترین ترانه‌های محلی کره‌ای‌هاست و از آغاز پیدایش این ملت تاکنون سینه به سینه نقل شده و چگونگی خواندن و اجرای آن نمایانگر روحیه خواننده‌اش است.

واژه «پی‌یتا» اما برخلاف آریرانگ نه در فرهنگ کره‌ای که در فرهنگ مسیحی ریشه دارد. «پی‌یتا» به تندیس‌هایی می‌گویند که حضرت مریم را در کنار جنازه مسیح نشان می‌دهد. مریم جنازه مسیح را از روی صلیب پایین کشیده و او را با پهلوی دریده روی زانوانش خوابانده است. در فرهنگ مسیحی بیینده می‌بایست با دیدن این صحنه از احساس ترحم سرشار شود و به خداوند ایمان بیاورد.

کیم کی دوک در «پی‌یتا» یک مرد جوان و سادیست را در مرکز توجه قرار می‌دهد.

در نخستین صحنه‌های پی‌یتا اما هیچگونه نشانی از ترحم و بخشش و ایمان نیست. در صحنه‌هایی بسیار خشن بازرگانان و تجاری که از عهده پرداخت وامشان به صراف‌های سوداگر برنیامده‌اند و فقیر شده‌اند، به دست یک فرد سادیست از کارافتاده می‌شوند با این امید که دست‌کم از بیمه کارافتادگی‌شان بتوانند بهره‌مند شوند.

در سال ۲۰۰۰ وقتی که فیلم «جزیره» از کیم کی دوک در جشنواره فیلم ونیز به نمایش درآمد، عده‌ای از تماشاگران که تاب دیدن صحنه‌های خشن را نداشتند، از حال رفتند. این فیلم در‌‌ همان سال کاندید شیر طلایی ونیز شد، اما نتوانست این جایزه را از آن خود کند.

کیم کی دوک در «پی‌یتا» یک مرد جوان، و سادیست را در مرکز توجه قرار می‌دهد. وقتی زنی وارد زندگی او می‌شود و ادعا می‌کند که مادرش است، ناگهان زندگی مرد هم دگرگون می‌شود. به این ترتیب کیم کی دوک موفق می‌شود روایتی متفاوت از اخلاق و عشق، پول و نیاز انسان به محبت به دست دهد. رویارویی یک فرد آزارکام با مادرش به فیلم حال و هوایی روان‌شناختی هم می‌دهد. کیم کی دوک تلاش می‌کند در قالب چنین داستانی پاره‌ای از مشکلات اجتماعی و اقتصادی در این سال‌های بحرانی را هم آشکار کند.

دوران نوجوانی کیم کی دوک که پدرش با او بدرفتاری می‌کرد به سختی سپری شد. در نه‌سالگی همراه خانواده‌اش به سئول رفت، مدرسه را‌‌ رها کرد و به ارتش پیوست. در بیست‌سالگی در حلقه کشیشان مسیحی به کودکان نابینا کمک می‌کرد. در این زمان بود که به نقاشی روی آورد، و برای تحصیل در رشته نقاشی به پاریس رفت. اما در سال ۱۹۹۲ شروع به فیلمنامه‌نویسی کرد.

کیم کی دوک از ۱۹۹۶ تاکنون مجموعاً ۱۴ فیلم ساخته است. فیلم‌های او در یک فضای افسرده و با شخصیت‌هایی که توانایی ارتباط با هم را ندارند شکل می‌گیرد. رویکرد به خشونت یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلم‌های اوست. در کره جنوبی کیم کی دوک را به زن‌ستیزی متهم می‌کنند، اما او این اتهام را نمی‌پذیرد و آن را یک نوع کژتابی می‌خواند.

دو فیلم دیگر که در شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز مورد توجه و تقدیر قرار گرفتند هم همچنون «پی‌یتا» از مضمونی ضد مذهبی برخوردارند:

جایزه شیر نقره‌ای بهترین کارگردان جشنواره ونیز به پل تامس اندرسن برای فیلم آمریکایی «مرشد» اعطاء شد. فیلیپ سیمور هافمن و واکین فینیکس بازیگران این فیلم نیز به طور مشترک جایزه بهترین بازیگر مرد را دریافت کردند.

فیلیپ سیمور هافمن در این فیلم نقش بنیانگذار یک «سکت» مذهبی را ایفا می‌کند. هوفمن پیش از نمایش این فیلم اعلام کرده که این «سکت» مذهبی ربطی به سانتولوژی ندارد و داستان فیلم فقط از این گروه مذهبی الهام گرفته شده است.

تومامس اندرسن که پنج بار نامزد اسکار بوده، «شب‌های بوگی»، «ماگنولیا» و «خون به پا می‌شود» را ساخته است.

اولریش سیدل کارگردان اتریشی برای فیلم «بهشت: ایمان» تولید مشترک اتریش، فرانسه و آلمان جایزه ویژه هیئت داوران را برد. سیدل در این فیلم اعتقاد به بهشت را به چالش می‌کشد. موضوع این فیلم زناشویی یک زن متعصب کاتولیک با یک مرد مسلمان و دعوای هر روزه‌روز آنان بر سر اعتقادات مذهبی‌شان است. پیش از برگزاری جشنواره فیلم ونیز یک گروه کاتولیک ایتالیایی به نام « NO ۱۹۴ » با شکایت از کارگردان این فیلم حاشیه‌‌ساز شد.

جایزه بهترین بازیگر زن به هاداس یارون برای بازی در فیلم اسرائیلی «خلاء را پر کن» به کارگردانی راما برشتین و ییگال برشتین اعطاء شد. جایزه بهترین فیلمنامه نیز به «چیزی در هوا» ساخته اولیویه آسایاس فیلمساز فرانسوی رسید.

فیلم «به هر قیمت» ساخته رامین بحرانی، سینماگر ایرانی مقیم آمریکا نیز در بخش مسابقه جشنواره فیلم ونیز شرکت داشت.

امیر نادری، سینماگر ایرانی ساکن نیویورک، داور بخش افق‌های شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز بود. در این بخش فیلم «خانه پدری» از کیانوش عیاری نیز شرکت داده شده بود. مهدی هاشمی، شهاب حسینی و نازنین فراهانی و مهران رجبی از بازیگران این فیلم هستند و موضوع فیلم هم مشکلات زنان در هفتاد سال گذشته در جامعه ایران است. این فیلم که در سال ۱۳۸۹ ساخته شده، هنوز در ایران به نمایش در نیامده و وزارت ارشاد هم با شرکت آن در جشنواره فیلم ونیز مخالفت کرده بود.

امسال هم مانند سالیان گذشته عده‌ای از ستارگان سینما با حضورشان به جشنواره فیلم ونیز رونق دادند: ژان مورو، کلودیا کاردیناله، بن افلک، ژراد دپاردیو، خاویر باردم و همچنین رابرت ردفورد از ستارگانی بودند که در شصت و نهمین جشنواره فیلم ونیز شرکت کردند.

جشنواره فیلم ونیز از قدیمی‌ترین جشنواره‌های سینمایی جهان است و امسال هشتادمین سالگرد خود را جشن گرفت. این جشنواره همراه با جشنواره فیلم برلین و جشنواره کن از مهم‌ترین جشنواره‌های سینمایی جهان به‌شمار می‌آید.

منبع: دی تسایت، دی ولت، اشپیگل، فوکوس

در همین زمینه:
مرثیه‌ای برای کیم کی دوک، محمد عبدی، زمانه
کیم کی دوک و چوب گلف، محمد عبدی، زمانه

ویدئو: پیش‌پرده پی‌یتا، ساخته کیم کی دوک

کیم کی دوک و چوب گلف

Sat, 24 Dec 2011 13:15:05 +0000

سینمای جهان در صد فریم: چوب گلف ساخته کیم کی دوک

محمد عبدی

محمد عبدی - "سینمای جهان در صد فریم" عنوان بخش تازه‌ای است که در آن هر هفته به نقد و تحلیل یک فیلم کلاسیک و برجسته تاریخ سینما می‌پردازیم تا برسیم به رقم طلایی صد فیلم؛ هر فیلم شاهکاری از تاریخ سینما (چه فیلم‌های دهه‌ها قبل و یا فیلم‌های همین سال‌ها) در این مجموعه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

اگر فکر می‌کنید برای شروع چنین مجموعه‌ای باید همشهری کین را انتخاب می‌کردم، پیش‌بینی‌تان درست نیست؛ چوب گلف (۳- Iron) شاهکاری از کیم کی دوک را برگزیده‌ام برای گریز از شیوه‌های مرسوم و گوشزد این نکته که این انتخاب‌ها بر اساس یا به ترتیب فیلم‌های غالباً برگزیده تاریخ سینما نخواهد بود.

چوب گلف (۳- Iron)، چه داستانی دارد؟

کارگردان و نویسنده فیلمنامه: کیم کی دوک- بازیگران: جائه هی، لی سونگ یئون- محصول ۲۰۰۴، کره جنوبی- ۸۸ دقیقه.

تائه سوک جوان تنهایی است که با چسباندن آگهی بر روی در خانه‌ها و دست نخورده ماندن آن‌ها می‌فهمد که چه خانه‌ای خالی است، داخل می‌شود و شب را آنجا می‌گذراند، اما نه تنها دزدی نمی‌کند بلکه حتی لباس‌های صاحبخانه را هم می‌شوید. یک بار در یکی از خانه‌ها که به نظر می‌رسید خالی است با زنی برخورد می‌کند که شوهرش او را کتک می‌زند. سوک شوهر را مورد هدف توپ‌های گلف قرار می‌دهد و زن با او خانه را ترک می‌کند. آن‌ها به‌‌ همان شیوه در خانه‌های مختلفی سر می‌کنند و بدون آنکه با هم حرفی بزنند، عشقی میان آن‌ها شکل می‌گیرد...

عنوان فیلم چه معنایی دارد؟

۳- Iron نام نوعی چوب گلف است که در فیلم مورد استفاده قرار می‌گیرد. ترجمه عنوان اصلی فیلم به زبان کره‌ای، «خانه خالی» است.

کیم کی دوک کیست؟

کیم کی دوک

متولد ۱۹۶۰ در کره جنوبی. تحصیل هنرهای زیبا در پاریس از سال ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۳. بازگشت به کره و موفقیت در فیلمنامه‌نویسی. اولین فیلم به عنوان کارگردان: کروکودیل (۱۹۹۶). شهرت جهانی با «بهار، تابستان، پائیز، زمستان و باز بهار» (۲۰۰۳). پناه بردن به یک کوهستان دورافتاده پس از حادثه‌ای که برای بازیگر فیلم‌اش (رؤیا‌ها) در سال ۲۰۰۸ اتفاق افتاد و گوشه‌گیری تا سال ۲۰۱۱ و بازگشت به سینما با فیلم "آریرانگ" در جشنواره کن؛ نوعی خوددرمانی در برابر دوربین.
استاد حرف زدن با تصویر. شخصیت‌های اصلی غالب فیلم‌های او در طول فیلم هیچ‌گاه حرف نمی‌زنند.

چرا این فیلم اهمیت دارد؟

کیم کی دوک، همچون شاهکار ستایش برانگیز پیشین‌اش – «بهار، تابستان، پاییز، زمستان و باز بهار» - در "چوب گلف"، جهانی را ترسیم می‌کند که به شدت درگیرکننده، زیبا و سحرانگیز به نظر می‌رسد و در عین بازتاباندن جهان‌بینی شرقی - در نوع نگاه به دنیا، طبیعت، ایمان و عشق- نوعی نگاه شخصی فیلمساز را هم با خود به همراه دارد که اثر را با خطوط نامرئی- اما در عمق، و قابل ستایش و تحسین- به یکدیگر مرتبط می‌کند و نوید فیلمسازی را می‌دهد - که اگر بی‌جهت احتیاط کنیم و بهترین نخوانیمش- لااقل یکی از بهترین‌های دهه اول قرن بیست و یکم است.

«چوب گلف» با ساختاری مینیاتوری، از تداخل کامل فرم و محتوا حرف می‌زند؛ از اینکه چطور می‌توان جهان غیر مادی را به شکل مادی تصویر کرد. فیلم به شدت متکی بر تصویر است. همه چیز تا ‌‌نهایت ممکن حساب شده و دقیق، در تک تک تصاویر به خدمت معانی نهفته در اثر می‌شتابند. تقریباً هیچ نمای زائدی وجود ندارد. هر کنش و هر جزئی از صحنه دقیقاً - و در نهایت- کارکرد خاص خود را دارد و در تکمیل یک جهان‌بینی قابل ستایش است. ریتم کند فیلم، به هیچ‌وجه خسته‌کننده نیست و بر عکس می‌تواند بهترین شیوه برای ترسیم جهانی باشد که قرار است رفته رفته از جهان مادی ما فاصله بگیرد تا به جهان زیبای نهایی نزدیک شود. سیر این روند به بهترین شکل به زبان تصویر در می‌آید؛ با کمترین دیالوگ ممکن و تأکید بر فضاسازی و اجزای صحنه.

در ابتدا با کندی و کسالت زندگی شخصیت اصلی روبرو هستیم. بی‌آنکه دیالوگی بشنویم با زندگی روزمره کسی آشنا می‌شویم که تا به آخر فیلم حرفی نمی‌زند. کمی بعد‌تر با شخصیت زن فیلم آشنا می‌شویم؛ او هم حرف نمی‌زند. تنها چیزی که این زن در تمام فیلم بر زبان می‌آورد یک جمله است: "دوستت دارم" (آن هم تنها در لحظه‌ای که عاشق از وجود مادی‌اش خارج شده.) لب بستن هر دو شخصیت اصلی، نوعی اعتراض به جهانی است که دوستش ندارند. در عوض رفته رفته می‌توانند با جدا شدن از جسم مادیشان خود جهانی بنا کنند که برایشان دوست‌داشتنی‌تر است.

در صحنه نهایی، وقتی هر دو عاشقانه روی یک وزنه قرار گرفته‌اند (وزنه‌ای که پیش‌تر چند بار آن را دیده بودیم و کارکردش را نمی‌دانستیم) وزن هر دو به صفر می‌رسد؛ ساختن جهانی نو که در آن رنج‌ها رنگ می‌بازند و فقط عشق - به شکل خالص و بدون حشو و زوائدش- باقی می‌ماند.

سیر این روند به قدری حساب شده است که فیلم را به حد یک شاهکار می‌رساند؛ شخصیت‌پردازی دقیق با کمک تصویر - یک تجربه نادر در سینما- به شکلی که به رغم حرف نزدن شخصیت‌های اصلی، هیچ نکته مبهمی درباره آن‌ها باقی نمی‌ماند.

عشق و رهایی از دور باطل خشونت

بازی‌ها به شدت عالی‌اند،‌گاه حکایت از چهره‌های سردی دارند که مأمن آرامی می‌جویند و ‌گاه حکایت از چشم‌های عاشقی که همه جهان را در معشوق خلاصه می‌کنند (بازی زن حیرت‌انگیز است، با چهره‌ای سرد و خاموش اما پر از حس؛ ابتدا پر از غم و تنهایی و رنج، و بعد مملو از انتظار، دلشوره و دلواپسی و در ‌‌نهایت سرشار از محبت، سرخوشی و عشق.)

همه نشانه‌ها در فیلم به‌درستی به کار گرفته شده‌اند. هر برخوردی به کاری می‌آید. نگاه اول مرد از داخل اتومبیلش به پسر، بعد‌ها معنای خود را می‌یابد. خوابیدن شخصیت اصلی در خانه دیگران، معنای گسترده‌تری، نه در جهت نمایش فقر او، بلکه در جهت ترسیم "بی‌خانمان" بودن و "متفاوت" بودن‌اش در جهانی سرد و تیره- می‌یابد و از سویی حکایت دارد از تجربه کردن زندگی به اشکال گوناگون و قرار گرفتن در جای آدم‌های مختلف که او را به بلوغ روحی‌اش نزدیک می‌کند. سیر انتخاب خانه‌ها و رسیدن از خانه‌های افراد ثروتمند به خانه‌های فقیرانه، باز نه در راستای پرداختن به غنا و فقر (که می‌تواند فریب‌دهنده باشد)، بلکه در جهت نوعی تکامل روحی است برای رفته رفته و پله پله تهی شدن از نیاز به زندگی مادی.

در این میان استفاده از توپ گلف حیرت‌انگیز است؛ فیلم با نمای ضربه زدن به توپ گلف شروع می‌شود. اولین ارتباط پسر با زن از طریق فرستادن توپ گلف برای یکدیگر است (بی‌آنکه همدیگر را ببینند) و همین ارتباط با حضور شخصیت مرد و برداشتن توپ گلف گسسته می‌شود.

پسر با‌‌ همان توپ از رفتار نفرت‌انگیز مرد انتقام می‌گیرد، و این ضربه خوردن شخصیت‌ها از توپ گلف چند بار تکرار می‌شود و به خود پسر هم برمی‌گردد. توپ اشاره‌ای دارد به گردی زمین و ضربه‌ای که این کره - زمین، طبیعت- به انسان‌ها باز می‌گرداند و این ما را رهنمون می‌سازد به تم اصلی فیلم - به مانند فیلم قبلی- درباره پاسخ دادن طبیعت به اعمال ما.

در جهان‌بینی حاکم بر فیلم- که ریشه‌ای اسطوره‌ای، تاریخی و مذهبی دارد- طبیعت به اعمال خوب و بد انسان‌ها پاسخ می‌دهد و هر کنشی از سوی انسان به او باز می‌گردد. در نتیجه در فیلم با زنجیره پیچیده‌ای از بازگشت اعمال روبرو هستیم؛ مرد، زن را کتک می‌زند، کمی بعد با توپ گلف از پسر کتک می‌خورد. اما پسر بعد‌تر دقیقاً همین بلا را تجربه می‌کند. پلیسی که امکان ضربه خوردن او را فراهم کرده، کمی بعد‌تر خودش دچار چنین موقعیتی می‌شود. نگهبانی که پسر را کتک می‌زند، کمی بعد کتک می‌خورد و....

این زنجیره تنها زمانی گسسته می‌شود که کس یا کسانی از این حلقه خشونت و نفرت بیرون می‌آیند. برای برون‌رفت از این دور باطل، عشق تنها راه به نظر می‌رسد؛ زن به پسر کمک می‌کند که به پالایش روحی برسد. وقتی پسر در حال ضربه زدن به توپ گلف است، زن جلوی توپ می‌ایستد و منع‌اش می‌کند. با یک بار تجربه کنار رفتن او، فاجعه‌ای رخ می‌دهد، فاجعه‌ای که به گریه پسر و جدی شدن پالایش روحی‌اش می‌انجامد.

و سرسبزی و طراوت طبیعت - کمرنگ‌تر از فیلم قبلی، اما به زیبایی و جدیت تمام - در گوشه و کنار حضورش را یادآوری می‌کند؛ خانه زن و شوهری که دائم در حال رسیدگی به گیاهان داخل حیاط هستند، بهترین مکان برای شکل‌گیری این رابطه عاشقانه است. زن بعد‌ها به آنجا بازمی‌گردد و مرد و زن صاحبخانه، بی‌آنکه او را بشناسند به او اجازه می‌دهند بر روی‌‌ همان کاناپه دراز بکشد و آرام - شاید در خواب- با معشوق معاشقه کند.

بعد‌تر باز در حالی که صاحبخانه درحال آب دادن به گیاهان است، روح پسر به آنجا برمی‌گردد تا روی‌‌ همان کاناپه به‌‌ همان شکل دراز بکشد (در حالی که او را نمی‌بینیم و فقط حس می‌کنیم) و یکی از زیبا‌ترین صحنه‌های عشقبازی در تاریخ سینما رقم بخورد.