خلافت

حکومت شیعی در اصول کافی (۲)

nikfar — Tue, 30 Aug 2011 20:43:35 +0000

صالح نظری

صالح نظری − گفته شد، این مقاله در صدد یافتن پاسخ به پرسش‌های زیر است:

۱. آیا امامان شیعه، حکومت را حق خود می‌دانستند، هر چند برای آن تلاش نکردند؟

۲. آیا امامان شیعه، برای تشکیل حکومت تلاش می‌کردند؟

۳. اگر امامان شیعه، خود برای تشکیل حکومت تلاش نمی‌کردند، آیا از مبارزان ضد حکومت‌های ظالم حمایت می‌کردند؟

۴. موضع امامان شیعه درباره حکومت اسلامی - شیعی - چیست؟

در این مقاله موضع امامان شیعه درباره حکومت اسلامی - شیعی - براساس احادیث کتاب اصول کافی شیخ کلینی - بدون قضاوت درباره درستی یا نادرستی احادیث - مورد بررسی قرار می‌گیرد. در هر مورد جملاتی از اصول کافی نقل شده و سپس نکته یا نکاتی درباره آن مطرح می‌گردد.

***

یحیى بن عبداللّه بن حسن به موسى بن جعفر علیهما السلام نوشت : اما بعد من خودم را بتقواى خدا سفارش می‌کنم، و ترا هم به آن سفارش مى کنم زیرا تقوى سفارش خداست نسبت به پیشینیان و پسینیان، یکى از یاوران دین خدا و ناشرین اطاعتش بر من وارد شد و خبر داد که بر من ترحم کرده‌ای و ما را کمک نخواهى کرد؟ من دعوت بسوى آن کس از آل محمد صلى اللّه علیه و آله را که مردم بپسندند مشورت کردم و تو حاضر نشدى و پیش از تو هم پدرت حاضر نشد، شما از زمان قدیم چیزى را ادعا مى کنید که در خورتان نیست و آرزوى خود را بجائى کشانیده اید که خدا بشما عطا نکرده است، پس هواپرست شدید و گمراه گردید، و من ترا برحذر می‌دارم از آنچه خدا ترا نسبت بخود برحذر داشته است.

حضرت ابوالحسن موسى بن جعفر علیه السلام به او نوشت: از جانب موسى پسر عبداللّه جعفر و هم پسر على (بن ابی‌طالب ) که هر دو در بندگى و اطاعت خدا شریکند بسوى یحیى بن عبداللّه بن حسن. اما بعد همانا من ترا و خودم را از خدا بیم مى دهم و تو را از عذاب دردناک و عقاب سخت و کیفر کاملش آگاه مى سازم و تو و خودم را به تقواى خدا سفارش می‌کنم، زیرا تقوى موجب زینت سخن و پابرجائى نعمتهاست، نامه ات بمن رسید، در آنجا نوشته بودى که من و پدرم از زمان پیش مدعى بوده ایم، در صورتی که تو چنین ادعائى از من نشنیده‌ای و خدای تعالى در سوره زخرف فرماید: گواهى آنها نوشته شود و مورد بازخواست قرار گیرندحرصی که اهل دنیا بدنیا و خواستنیهاى آن دارند، تمام خواسته هاى آخرت آنها را هم در دنیا تباه کرده است و نوشته بودى که من بواسطه آرزو داشتن آنچه نزد توست مردم را از تو می‌رانم. در صورتی که اگر راهى را که تو پیش گرفته اى مایل باشم، ناتوانى از دانستن روش و کم بصیرتى بدلیل جلوگیر من نباشد اما خداى تبارک و تعالى مردم را معجونى مرکب آفریده و قوائى شگفت آور غرائزى گوناگون باو عطا کرده است، من دو کلمه درباره انسان از تو مى پرسم. عترف در بدن تو چیست؟ و صهلج در انسان کدامست ؟ جوابش را بمن بنویس، من بتو سفارش می‌کنم و از نافرمانى خلیفه بر حذرت می‌دارم، و بفرمانبردارى و اطاعتش تشویقت می‌کنم و دستور می‌دهم که براى خود امانى بگیرى پیش از آنکه در چنگال افتى و از هر طرف گلوگیر شوى و از هر سو بخواهى نفس کشى، راهى نیابى، تا خدا باحسان و فضل خود و دلسوزى خلیفه اءبقاه الله بر تو منت نهد و خلیفه امانت دهد و بر تو مهربانى کند و خویشان پیغمبر صلى الله علیه و آله را نسبت بتو حفظ کند، درود بر کسی که از هدایت پیروى کند بما وحى رسیده که عذاب براى کسى است که تکذیب کند و رو بگرداند (۴۷ سوره ۲۰).

جعفرى مى گوید: به من خبر رسید که نامه موسى بن جعفر علیه السلام بدست هارون افتاد، چون آنرا قرائت کرد گفت: مردم مرا بر موسى بن جعفر مى آغالند، در صورتیکه او از آنچه متهمش می‌کنند منزه است.

− امام کاظم به نواده امام حسن می‌نویسد"من بتو سفارش می‌کنم و از نافرمانى خلیفه بر حذرت می‌دارم، و به فرمانبردارى و اطاعتش تشویقت می‌کنم و دستور می‌دهم که براى خود امانى بگیرى پیش از آنکه در چنگال افتى و از هر طرف گلوگیر شوى و از هر سو بخواهى نفس کشى، راهى نیابى، تا خدا به احسان و فضل خود و دلسوزى خلیفه ابقاه الله بر تو منت نهد و خلیفه امانت دهد و بر تو مهربانى کند" یعنی ختم مبارزه و مخالفت با خلیفه حاکم.

آنکه امامش را شناسد تقدم و تأخر این امر زیانش نرساند

۱. فضیل بن یسار گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قول خدای تعالى (روزی که هر دسته از مردم را بامامشان مى خوانیم ۷۱ سوره ۱۷ )پرسیدم. فرمود: اى فضیل! تو امامت را بشناس، زیرا هرگاه امامت را شناختى تقدم یا تأخر این امر زیانت ندهد، کسی که امامش را بشناسد و پیش از قیام صاحب الامر بمیرد، مانند کسى است که در لشکر آن حضرت بوده است، نه بلکه مانند کسیک ه زیر پرچم آن حضرت نشسته باشد. در اینجا یکى از اصحابش گفت: مانند کسى است که در رکاب رسول خدا صلى اللّه علیه وآله شهید شده باشد.

۲. اسماعیل بن محمد خزاعى گوید: من شنیدم که ابوبصیر از امام صادق علیه السلام مى پرسید: شما عقیده دارید که من حضرت قائم علیه السلام را درک مى کنم ؟ فرمود: اى ابابصیر! مگر نه این است که امامت را مى شناسى عرض کرد: چرا بخدا، شمائید امام من و دست حضرت را گرفت حضرت فرمود: اى ابابصیر! بخدا از اینکه در سایه خیمه قائم صلوات الله علیه بشمشیرت تکیه نکرده ئى باک نداشته باش.

۳. امام باقر علیه السلام فرمود: براى کسیکه در انتظار امر ما مرده است زیانى نیست که در میان خیمه حضرت مهدى و در میان قشون او نمرده باشد.

− امید دینی انتظار ظهور منجی است و همین امید سبب گشایش در کارهاست، چه در زمان ظهور باشد، چه نباشد.

− اما آیه مورد اشاره مربوط به قیامت است که هر گروهی از مردم با پیشوایان و رهبرانشان محشور می‌شوند، چه این پیشوا به حق باشد چه به باطل، چه این پیشوا رهبر دینی باشد چه رهبر حاکمی.

− قیام و تدارک لشکر و در نتیجه تشکیل حکومت، پیش از قیام صاحب الامر از دیدگاه امام صادق محکوم است و تنها وظیفه شیعیان شناخت امام و انتظار ظهور منجی است، در این صورت مانند کسانی هستند که زیر پرچم آنحضرت نشسته باشند و پاداش شهادت در رکاب پیامبر را دارند و باکی از اینکه در رکاب منجی نخواهند بود نداشته باشند.

− خلاصه این که ایده تلاش در تشکیل حکومت در امامان شیعه وجود نداشته است.

باب "حقوق واجب امام بر رعیت و رعیت بر امام علیه السلام"

۱. ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم : حق امام مردم چیست ! فرمود: حق او بر آنها اینستکه : سخنش را بشنوند وفرمانش برند. عرض کردم : حق مردم بر امام چیست ؟ فرمود: اینکه (بیت المال را) میان آنها برابر تقسیم کند و با رعیت به عدالت رفتار کند، و چون این دو اصل در میان مردم عملى گشت. امام باک ندارد از آنکه کسى این سو و آن سو زند.

۲. امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: با والیان خود خیانت نورزید و با رهبران خود دغلى نکنید و پیشوایان خود را نادان نخوانید و از رشته پیوند خود پراکنده مشوید که سست شوید و شوکت و دولت شما برود. پایه کارهاى شما باید روى این مبنا باشد، و ملازم این روش باشید.

۳. سدیر صیرفى گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: به پیغمبر صلى اللّه علیه وآله خبر وفاتش داده شد، در صورتى که تن درست بود و دردى نداشت این خبر را جبرئیل آورد حضرت براى نماز همگانى جار زد و مهاجر و انصار را دستور داد تا سلاح برگیرند، مردم جمع شدند و پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بر منبر بر آمد و خبر وفات خود را به آنها داد و سپس فرمود:

خدا را به والى بعد از خود بیاد مى آورم، از اینکه مبادا بر جماعت مسلمین رحم نکند، باید بزرگشان را احترام کند و به ضعیفشان رحم کند و عالمشان را بزرگ شمرد و به آنها زیان نرساند تا خوارشان کند و نیازمندشان نسازد تا از دینشان به در برود و در خانه خود را به روى آنها نبندد تا تواناى آنها ناتوانشان را بخورد و در لشگرکشى آنها سختى روا ندارد تا نسل امتم را قطع نکند، سپس فرمود: شاهد باشید که من ابلاغ کردم و خیر خواهى نمودم. امام صادق علیه السلام فرمود: این آخرین سخنى بود که پیغمبر صلى اللّه علیه وآله بالاى منبرش فرمود.

۴. حبیب بن ابى ثابت گوید: از همدان و حلوان براى امیرالمؤ منین علیه السلام عسل و انجیر آوردم، حضرت به نقیبان و رؤ ساء اصحابش دستور داد تا یتیمان را حاضر کنند، سپس سرمشکهاى عسل را در اختیار آنها گذاشت تا بلیسند و خود عسلها را قدح، قدح، به مردم تسلیم مى کرد به حضرت عرض شد: اى امیرمؤ منان ؟ چرا باید یتیمان سر مشکها را بلیسند؟ فرمود: زیرا امام پدر یتیمان است و من به حساب پدرها لیسیدن آنها را به ایشان وا گذاشتم.

۵. رسول خدا صلى اللّه علیه وآله فرمود: هر مؤمن و یا مسلمانى که بمیرد و بدهى داشته باشد که از بابت فساد و اسراف نباشد، بر امامست که آن را بپردازد و اگر نپردازد، گناهش بگردن اوست...

۶. رسول خدا صلى اللّه علیه وآله فرمود. امامت شایسته، جز براى مردیکه داراى سه خصلت باشد: ۱ - تقوى و ورعی که او را از نافرمانى خدا باز دارد، ۲ - خویشتن دارى که خشمش را آن کنترل کند. ۳ - نیکو حکومت کردن بر افراد زیر فرمانش، تا آنجا که نسبت به ایشان مانند پدرى مهربان باشد. و در روایت دیگر چنین است: تا آنجا که نسبت برعیت مانند پدرى مهربان باشد.

۷. سهل بن زیاد از معاویة بن حکیم نقل کند، و او از محمد بن اسلم، و او از مردى طبرستانى بنام محمد معاویه گوید: سپس خودم هم محمد طبرى را دیدم و او بمن خبر داد که شنیدم على بن موسى الرضا علیه السلام مى فرمود: هرگاه بدهکارى براى راه حقى قرض کرده باشد، تا یکسال مهلتش دهند، اگر برایش گشایشى شد، خودش می‌پردازد و گرنه باید امام از جانب او از بیت المال بپردازد.

− موارد مذکور در احادیث فوق همه درباره حاکم و امام مسلمین است که بسط ید دارد نه درباره امامان شیعه که بعد از شهادت امام علی حکومت نداشتند و دستشان از بیت المال کوتاه بود.

باب "روش امام درباره خود و وضع خوراک و پوشاکش در زمان حکومتش"

۱. امیرالمؤ منین علیه السلام فرمود: خدا مرا پیشواى خلقش قرار داد، و بر من واجب ساخت که درباره خود و خوراک و نوشابه و پوشاکم، مانند مردم ضعیف و مستمند، بر خود تنگ گیرم، تا فقیر از فقیر من پیروى کند و ثروتمند بوسیله ثروتش سرکشى و طغیان ننماید.

۲. معلى بن خنیس گوید: روزى به امام صادق علیه السلام عرض کردم : آل فلان (بنى عباس ) و نعمتهائى را که دارند به یاد آوردم و با خود گفتم : اگر این نعمت براى شما مى‌بود، ما هم با شما در عیش و خوشى بودیم، فرمود: هیهات، اى معلى! اگر چنین مى بود براى ما جز نگهبانى شبانه و تلاش روزانه و پوشاک زبر و درشت و خوراک سخت و بى خورش، چیزى نبود، از این رو آن امر از ما برکنار شد. آیا تو دیده ئى که هرگز خدایتعالى بردن حقى را جز این نعمت قرار دهد؟

۳. زمانى که عاصم بن زیاد عبا پوشید و جامه نرم را بیرون کرد و برادرش ربیع بن زیاد شکایت او را خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام آورد که او همسرش را غمگین نموده و فرزندانش را اندوهناک ساخته، حضرت فرمود: عاصم را نزد من آورید، او را خدمتش آوردند، چون حضرت او را دید، چهره درهم کشید و فرمود: از همسرت خجالت نکشیدى ؟ به فرزندانت رحم نکردى؟ گمان می‌کنى که خدا چیزهاى خوب و پاکیزه را براى تو حلال کرده و نمى خواهد از آنها استفاده کنى، تو نزد خدا پست‌تر از آنى، مگر خدا نمى فرماید: "خدا زمین را براى استفاده مردم نهاد که در آن میوه و نخل غلافدار است" (سوره ۱۱ آیه ۵۵ )مگر خدا نمى فرماید: دو دریا را گذاشت که بهم برسند، میانشان حائلى است که بهم تجاوز نکنند، تا آنجا که فرماید: از آنها لؤ لؤ و مرجان بیرون می‌شود( سوره ۲۲ آیه ۵۵)بخدا سوگند که بکار بردن نعمت هاى خدا را با عمل، نزد او محبوبتر است از بکار بردن آنها را با گفتار در صورتیکه خداى عزوجل مى فرماید: و اما نعمت پروردگارت را بازگو (سوره ۱۱ آیه ۹۳).

عاصم گفت : یاامیرالمؤ منین ! پس چرا خود شما بخوراک سخت و پوشاک درشت، اکتفا نموده‌ای ؟ فرمود: واى بر تو! همانا خداى عزوجل بر پیشوایان عدالت واجب ساخته که خود را در ردیف مردم ضعیف و ناتوان گیرند، تا فقر و تنگدستى، فقیر را از جا بدر نبرد. عاصم بن زیاد عبا را کنار گذاشت و جامه نرم در بر کرد.

۴. حماد بن عثمان گوید: در محضر امام صادق علیه السلام بودم که مردى به آن حضرت عرضکرد اصلحک الله، شما فرمودى که على بن ابیطالب علیه السلام لباس زبر و خشن در بر می‌کرد و پیراهن چهار درهمى می‌پوشید و مانند اینها، در صورتى که بر تن شما لباس نو مى بینیم، حضرت به او فرمود: همانا على ابن ابیطالب علیه السلام آن لباسها را در زمانى مى پوشید که بد نما نبود، و اگر آن لباس را این زمان مى پوشید به بدى انگشت نما مى شد، پس بهترین لباس هر زمان، لباس مردم آن زمانست، ولى قائم ما اهلبیت علیهم السلام زمانیکه قیام کند، همان جامه على علیه السلام را پوشیده و به روش على علیه السلام رفتار کند.

− آنچه درباره امام علی گفته شده واقعیت تاریخی دارد، ولی این دلیل نمی‌شود چون من حاکم نیستم، زندگی مرفه داشته باشم در حالی که از نظر اعتقادی خود را امام مردم می‌دانم.

− امام صادق عدم حکومت کردن امامان تا زمان امام قائم را منتفی دانسته و این را یکی از نعمت‌های خدا بر آنان می‌داند زیرا برای آنان حکومت کردن "جز نگهبانى شبانه و تلاش روزانه و پوشاک زبر و درشت و خوراک سخت و بى خورش، چیزى نبود".

− و معتقد است "قائم ما اهلبیت علیهم السلام زمانیکه قیام کند، همان جامه على علیه السلام را پوشیده و به روش على علیه السلام رفتار کند" یعنی حکومت دینی اسلامی تا قیام مهدی تعطیل.

باب "زندگى حسین بن على علیهماالسلام"

امام صادق علیه السلام فرمود: چون کار حسین چنان شد که شد فرشتگان به سوى خدا شیون و گریه برداشتند و گفتند: با حسین برگزیده و پسر پیغمبرت چنین رفتار کنند؟ پس خدا شبح و سایه حضرت قائم علیه السلام را به آنها نمود و فرمود: با این انتقام او را مى گیرم.

− برای انتقام –اگر عمل درستی باشد – نیاز به لشکر و سپاه است و چون انتقام به زمان ظهور قائم موکول شده بنابراین امامان شیعه دست به تشکیل لشکر و سپاه نمی‌زدند چه برسد تشکیل حکومت.

− منجی، زمان ظهور از که انتقام می‌گیرد، از استخوان پوسیده – اگر مانده باشد - قاتلان امام حسین یا بنا به ضرب المثل مشهور گردن مسگر شوشتری را به گناه آهنگر بلخی خواهد زد.

− اگر این حدیث صحیح باشد، باید وعده ظهور همان وعده قیامت باشد که انسانها دوباره زنده می‌شوند و منجی در آن حکومت می‌کند و آن وقت انتقام معنا دارد.

باب "زندگانى ابوالحسن الرضا علیه السلام"

۱. یاسر خادم وریان بن صلت گویند: چون... مأمون... عرضه داشت که امر خلافت را به عهده گیرد، ولى امام رضا علیه السلام خوددارى فرمود: مأمون گفت : پس باید ولایت عهدى را بپذیرد، امام فرمود: مى پذیرم با شروطى که از تو مى خواهم، مأمون گفت : هر چه خواهى بخواه، امام رضا علیه السلام نوشت :من در امر ولایت عهدى وارد مى شوم، به شرط آنکه امر و نهى نکنم و فتوى حکم ندهم و نصب و عزل ننمایم و هیچ امرى را که پا برخاست دگرگونش نسازم و از همه این امور مرا معاف دارى مأمون همه آن شروط را پذیرفت...

۲. شاء از مسافر نقل کند که چون هارون بن مسیب خواست با محمد بن جعفر بجنگد، امام رضا علیه السلام به من فرمود: نزد او برو و بگو؛ فردا بیرون نرو، که اگر بروى شکست مى خورى و یارانت کشته مى شوند، و اگر پرسید: تو از کجا مى دانى ؟ بگو من در خواب دیده ام.

مسافر گوید: من نزد او رفتم و گفتم : قربانت، فردا بیرون نرو که اگر بیرون بروى، شکست مى خورى و یارانت کشته مى شوند، به من گفت. تو از کجا این را دانستى ؟ گفتم : در خواب دیده ام، جواب داد: آن بنده باکون نشسته خوابیده (که چنین خوابى دیده است )، سپس بیرون رفت و شکست خورد و یارانش کشته شدند...

− معلوم می‌شود امام انگیزه‌ای برای پذیرش ولایت عهدی و در نتیجه خلافت نداشته که علیرغم اصرار مامون به شرط عدم دخالت در امور کشورداری ولایت عهدی را می‌پذیرد.

− در اینجا نیز عدم حمایت امام از مبارزان شیعه را مشاهده می‌فرمایید، آنقدر که امام را از قاعدین (در برابر مجاهدین که خدا در قرآن اجر عظیم برای آنان ذکر کرده) می‌دانستند.

باب "زندگانى حضرت ابوالحسن على بن محمد (امام دهم)"

۱. ابراهیم بن محمد طاهرى گوید: متوکل عباسى در اثر دملی که در آورد بیمار شد و نزدیک به مرگ رسید، کسى هم جرأت نداشت آهنى به بدن او رساند مادرش نذر کرد: اگر او بهبودى یافت از دارائى خود پول بسیارى خدمت حضرت ابوالحسن على بن محمد (امام هادى علیه السلام)فرستد. فتح بن خاقان (ترک، وزیر و نویسنده متوکل ) به متوکل گفت: اى کاش نزد این مرد (امام هادى علیه السلام ) مى فرستادى، زیرا حتما او راه معالجه اى که سبب گشایش تو شود مى داند. متوکل شخصى را نزد حضرت فرستاد و او مرضش را به حضرت توضیح داد پیغام آورنده برگشت و گفت: دستور داد، درده روغن را گرفته، با گلاب خمیر کنند و روى زخم گذارند، چون این معالجه را به آنها خبر دادند، همگى مسخره کردند.

فتح گفت : بخدا که او نسبت به آنچه فرموده داناتر است، درده روغن را حاضر کردند و چنانکه فرموده بود عمل کردند و روى دمل گذاردند، متوکل را خواب ربود و آرام گرفت، سپس سرباز کرد و هر چه داشت (از چرک و خون)بیرون آمد. مژده بهبودى او را بمادرش دادند، او ده هزار دینار نزد حضرت فرستاد و مهر خود را بر آن (کیسه پول) بزد، متوکل چون از بستر مرض برخاست بطحائى علوى، نزد او سخن چینى کرد که براى امام هادى پول و اسلحه مى‌فرستند، متوکل به سعید دربان گفت : شبانه بر او حمله کن، و هر چه پول و اسلحه نزدش بود، بردار و نزد من بیاور.

... در اتاق خود حضرت، کیسه پولى با مهر مادر متوکل بود و کیسه سر بمهر دیگرى، به من فرمود: جانماز را هم بازرسى کن. چون آن را بلند کردم، شمشیرى ساده و در غلاف، در زیر آن بود، آنها را برداشتم و نزد متوکل رفتم، چون نگاهش بمهر مادرش افتاد که روى کیسه پول بود، دنبالش فرستاد، او نزد متوکل آمد.

یکى از خدمتگزاران مخصوص به من خبر داد که مادر متوکل به او گفت : هنگامى که بیمار بودى و از بهبودیت ناامید گشتم، نذر کردم، اگر خوب شدى از مال خود ده هزار دینار خدمت او فرستم، چون بهبودى یافتى، پولها را نزدش فرستادم و این هم مهر من است بر روى کیسه.متوکل کیسه دیگر را گشود، در آن هم چهار صد دینار بود، سپس کیسه پول دیگرى بآنها اضافه کرد و به من دستور داد که همه را خدمت حضرت برم، من کیسه‌ها را با شمشیر خدمتش بردم و عرض کردم : آقاى من! این مأموریت بر من ناگوار آمد، فرمود: ستمگران بزودى خواهند دانست که چه سرانجامى دارند (آخر سوره ۲۶).

۲. یکى از اصحاب ما (شیعیان ) گوید. رونوشت نامه متوکل را به امام هادى علیه السلام، در سال ۲۴۳ از یحیى بن هرثمه گرفتم.

این است متن آن نامه:

بسم الله الرحمن الرحیم، اما بعد، همانا امیرالمؤ منین قدر تو را مى شناسد و خویشاوندى تو را رعایت مى کند و حق تو را لازم مى داند و براى اصلاح حال تو و خاندانت و عزت و خوشبختى و آسودگى تو و ایشان هرچه لازم باشد، فراهم مى کند و از این رفتار خشنودى پروردگار و انجام دادن حقى که از تو و ایشان بر او واجب است، طلب مى کند.

امیرالمؤ منین عقیده دارد عبدالله بن محمد را از تولیت جنگ و نماز در مدینه پیغمبر صلى الله علیه وآله عزل کند، زیرا چنانکه تذکر داده بودى، حق شما را نشناخته و ارزشت را سبک گرفته و مشاء را به کارى متهم ساخته و نسبت داده که امیرالمؤ منین بر کنارى و درستى نیت شما را در عدم اراده و آماده نبودن ترا براى آن کار مى داند و امیرالمؤ منین منصب و ماءموریت عبدالله را به محمد بن فضل داد و او را با احترام و تعظیم و شنوائى از شما و اینکه با این رفتار تقرب به خدا و امیرالمؤ منین جوید دستور داد.

امیرالمؤمنین مشتاق دیدار و تجدید عهد با شماست. شما هم اگر دیدار و اقامت نزد او را تا هر مدتى که خواهى، حرکت کن و هر کسى را که دوست دارى از خانواده و غلامان و اطرافیانت همراه بیاور، و مسافرتت با مهلت و آرامش باشد، هر زمان خواهى کوچ کن و هر زمان خواهى بارانداز و هر گونه خواهى راه پیما. و اگر دوست دارى یحیى بن هرثمه پیشکار امیرالمؤ منین و سربازانى که همراه او است، پشت سرت بیایند و در کوچ کردن و راه پیمودن دنبال شما باشند، به اختیار و دستور شماست، هر گونه خواهى حرکت کنید تا نزد امیرالمؤ منین برسید. که هیچ یک از برادران و فرزندان و اهل بیت و ویژگیانش منزلتى پر مهر و وحسب و شرافتى پسندیده تر از تو ندارند و امیرالمؤ منین نسبت به ایشان دلسوزتر و مهربانتر و خوش رفتارتر و خاطر جمع تر نیست انشاء الله تعالى و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

نویسنده ابراهیم بن عباس و صلى الله علیه وآله و سلم.

− این دو حدیث نشان می‌دهد حداقل دشمنی میان امام جواد و متوکل نبوده و امام برای درمان متوکل عباسی اقدام کرده و متوکل هم به درخواست‌های امام پاسخ مثبت داده، عده‌ای هم برای برهم زدن این رابطه موش‌دوانی کردند.

باب "زندگانى حضرت ابى محمد حسن بن على امام یازدهم علیهماالسلام"

احمد بن حارث قزوینى گوید: من با پدرم در سامره بودم، و پدرم دامپزشک اصطبل امام حسن عسکرى علیه السلام بود. مستعین باللّه (خلیفه عباسى ) استرى داشت که در زیبائى و بزرگى مانند نداشت، ولى از سوارى دادن و لجام و زین گرفتن سرپیچى مى کرد، رام کنندگان ستور بر سرش ریخته بودند و چاره ئى براى سوارى او نیافته بودند، یکى از همدمان خلیفه گفت : یا امیرالمؤ منین ! چرا دنبال حسن بن رضا نمى فرستى تا بیاید، یا این استر را سوار شود و یا او را بکشد تا راحت شوى.

خلیفه نزد ابو محمد (امام عسکرى علیه السلام ) فرستاد، پدرم نیز همراه او بود، پدرم گوید: چون حضرت وارد خانه شد، من با او بودم، نگاهى به استر کرد که در صحن منزل ایستاده بود، بجانب او رفت و دست بر کپلش گذاشت، استر را دیدم که عرق از او سرازیر است، سپس نزد مستعین رفت و سلام کرد مستعین او را خوش آمد گفت و نزدیک خود نشانید، و گفت : اى ابا محمد! این استر را لجام گذار. حضرت بپدرم گفت : غلام لجامش گذارد، مستعین گفت : خود شما لجامش گذارید، حضرت رولباسیش را کنار گذاشت و برخاست و او را زین گذاشت و برگشت. مستعین گفت : میل دارید سوارش شوید؟ فرمود: آرى بر او سوار شد، بدون اینکه سرکشى کند و در میان منزل او را براند، راندنى تند و آرام و بهترین راندنى که ممکن است، سپس برگشت و فرود آمد.

مستعین گفت : اى ابا محمد! آنرا چگونه دیدى ؟ فرمود: اى امیرالمؤ منین ! در زیبائى و مهارت رفتار مانندش ندیده ام. و چنین استرى جز امیرالمؤ منین را شایسته نیست. خلیفه گفت : اى ابا محمد! امیرالمؤ منین هم شما را بر آن نشانید (و بشما بخشید) حضرت بپدرم فرمود: غلام آن را بگیر، پدرم آن را گرفت و افسار کشید.

− این هم نمونه دیگری از رابطه خوب امام حسن عسکری با خلیفه وقت.

همه امامان علیهم السلام به امر خداى تعالى قائم و بسویش رهبرند

۱. حکم بن ابى نعیم گوید:... (به) امام باقر علیه السلام... عرض کردم : شما مهدى هستى؟ فرمود: همه ما به سوى خدا هدایت مى کنیم.عرض کردم: شما صاحب شمشیرى؟ فرمود همه ما صاحب شمشر و وارث شمشیریم.عرض کردم: شما هستى آنکه دشمنان خدا را مى کشى و دوستان خدا به وسیله شما عزیز مى شوند و دین خدا آشکار مى گردد؟ فرمود: اى حکم ! چگونه من او باشم، در صورتى که به ۴۵ سالگى رسیده ام؟ و حال آنکه صاحب این امر از من به دوران شیر خوارگى نزدیکتر و هنگام سوارى چالاک تر است.

۲. ابو خدیجه از امام صادق علیه السلام راجع به امام قائم علیه السلام پرسید، حضرت محمد: همه ما قائم به امر خدائیم: یکى پس از دیگرى تا زمانى که صاحب شمشیر بیاید، چون صاحب شمشیر آمد، امر و دستورى غیر از آنچه بوده مى آورد.

− پس امامان شیعه، خود را مسئول کشتن دشمنان خدا، عزت دوستان خدا و آشکار کننده دین خدا نمی‌دانستند و در یک کلام خود را موظف به مبارزه برای تشکیل حکومت نمی‌دانستند والا داشتن ۴۵ سال سن و عدم چالاکی در اسب یا شتر سواری بهانه‌ای بیش نیست.

− امامان شیعه امر و دستورى (عدم تشکیل حکومت) داشتند ولی منجی امر و دستورى غیر از آنچه بوده (تشکیل حکومت) دارد.

نتیجه

نتیجه‌ای که از احادیث اصول کافی – درست یا نادرست – به دست می‌آید، چنین است:

امامان شیعه، حتی اگر حکومت را حق خود می‌دانستند (که محل تردید است)، برای آن تلاش نکردند و حتی تلاشگران شیعه را از مبارزه – به علت اینکه وقتش نیست – باز می‌داشتند.

از دیدگام امامان شیعه این برپایی حکومت اسلامی شیعی، وظیفه منجی (مهدی موعود ) است.

بنابراین ادعای تشکیل چنین حکومتی تا قبل از ظهور موعود، ادعایی گزاف است.

پایان

بخش اول:

حکومت شیعی در اصول کافی (۱)

nikfar — Wed, 24 Aug 2011 08:41:22 +0000

صالح نظری

صالح نظری − در این مقاله موضع امامان شیعه درباره حکومت اسلامی - شیعی - براساس احادیث کتاب اصول کافی شیخ کلینی - بدون قضاوت درباره درستی یا نادرستی احادیث - مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این مقاله، که در دو قسمت عرضه می‌شود، در صدد یافتن پاسخ به پرسش‌های زیر است:

۱. آیا امامان شیعه، حکومت را حق خود می‌دانستند، هر چند برای آن تلاش نکردند؟

۲. آیا امامان شیعه، برای تشکیل حکومت تلاش می‌کردند؟

۳. اگر امامان شیعه، خود برای تشکیل حکومت تلاش نمی‌کردند، آیا از مبارزان ضد حکومت‌های ظالم حمایت می‌کردند؟

۴. موضع امامان شیعه درباره حکومت اسلامی - شیعی - چیست؟

در این نوشته، در هر مورد قطعه‌ای از اصول کافی نقل شده و سپس نکته یا نکاتی درباره آن مطرح می‌گردد.

باب "در اینکه ائمه علیه السلام خلفاء خدایند در زمین و درهاى توجه به اویند"

ابن سنان گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم تفسیر قول خداى جل جلاله را (سوره ۵۵، آیه ۲۴: خدا از میان شما کسانى را که ایمان آورده و کار شایسته کرده‏اند وعده فرموده است که در زمین به خلافت گمارد چنانکه پیشینیان ایشان را بخلافت گماشت)فرمود: ایشان ائمه هستند.

− پیشینیان چگونه به خلافت گماشته شدند؟ جز این است که با به کارگیری تعلیمات نبی خود یک زندگی شرافتمندانه داشتند؟ حال و آینده نیز بر همین روال است، این خلافت ارتباطی به حکومت کردن ندارد، در هر زمانی بالاخره یک نفر حاکم (خلیفه) است در حالیکه وعده خلافت به تمام کسانی که ایمان آورده و کار شایسته کرده‏اند داده شده است و این همان جانشینی خدا در زمین می‌باشد.

− اگر مراد فقط ائمه شیعه باشند یعنی به جز ائمه شیعه، کسی مؤمن نیکوکار نیست، این اهانت به مؤنین نیکوکار است.

− اگر خلافت حق مؤمن نیکوکار است و منحصر به ائمه شیعه نیست، این خلافت به معنای حاکم حکومت نمی‌تواند باشد.

باب "ائمه علیهم السلام والیان امر و حسد برده شدگانى هستند که خداى عزوجل در قرآن فرموده"

۱. حمران بن اعین گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم قول خداى عزوجل را – "همانا آل ابراهیم کتاب دادیم" −فرمود: مقصود نبوت است، گفتم: حکمت چیست؟ فرمود: فهمیدن و قضاوت است گفتم: "و به آنها ملک بزرگ دادیم"؟ فرمود: اطاعت است.

۲. برید اجلى گوید: امام باقر علیه السلام درباره قول خداى عزوجل تبارک و تعالى (ما به آل ابراهیم کتاب و حکمت و ملک بزرگ دادیم)فرمود: خدا پیغمبران و رسولان و امامان را از آل ابراهیم قرار داد، پس چگونه این مردم نسبت به آل ابراهیم علیه السلام این مقام را مختلفند ولى درباره آل محمد صلى الله علیه و آله وسلم انکار مى‏کنند. عرض کردم "و به ایشان ملک بزرگى دادیم"چیست؟ فرمود: ملک بزرگ این است که امامان را در آن خانواده قرار داد، هر که اطاعت آنها کند اطاعت خدا کرده و هر که نافرمانى آنها کند نافرمانى خدا کرده است، این است ملک بزرگ.

− کتاب نبوت است، حکمت فهمیدن و قضاوت است، ملک بزرگ سرزمین وسیع است اما این موضوع آل ابراهیم چه ارتباطی به اطاعت از امام دارد، از این آیه اطاعت از امام به دست نمی‌آید.

− از موضوع اطاعت هم حکومت به دست نمی‌آید.

باب "بیان صحیفه، جفر، جامعه و مصحف فاطمه علیها السلام‏"

۱. عبدالملک بن اعین به امام صادق علیه السلام فرمود: طایفه زیدیه و معتزله گرد محمد بن عبدالله (بن حسن معروف به نفس زکیه) را گرفته‏اند آیا براى او سلطنتى هست؟ فرمود: بخدا که نزد من دو کتابست که نام تمام انبیا و سلاطینى که در زمین فرمانروائى می‌کنند، در آنها ثبت است، بخدا که در هیچیک از آنها نام محمدبن عبدالله نیست.

۲. فضیل بن سکرة گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم، فرمود اى فضیل مى‏دانى اندکى پیش چه مطالعه می‌کردم؟، عرض کردم : نه، فرمود: کتاب فاطمه علیهاالسلام را مطالعه می‌کردم، تمام سلاطینى که در زمین فرمانروائى مى‏کنند، بنام خود و نام پدرانشان در آن نوشته است و من براى فرزندان حسن چیزى در آن ندیدم.

− احادیث فوق نشان می‌دهد ائمه چقدر به نوادگان امام حسن حساس‌اند واین یک واقعیت تاریخی است که نوادگان امام حسن انسان‌های مبارزی بودند و در مقابل خلفا می‌ایستادند و بیشترین شهید را در راه آزادی از ظلم و استبداد خلفا تقدیم می‌کردند، در حالی که بعد از حادثه کربلا تحرک قابل ملاحظه‌ای از سوی ائمه و شیعیانشان مشاهده نشده است.

− شیعیان زیدی، گروهی هستند که " زید فرزند امام سجاد " را امام پنجم و منجی و مهدی موعود می‌دانند و اکنون نیز شیعیان زیدی - با تقریب بیست درصد شیعیان جهان – عمدتا در یمن زندگی می‌کنند.

− زید بن علی بن حسین، انسان شریف و مبارزی بود که علیرغم مخالفت پدرش، با حکومت مروانیان مبارزه کرده و به شهادت می‌رسد.

باب "در اینکه ائمه به کدام دسته از گذشتگان می‌‌مانند و کراهت قول به نبوت ایشان"

امام صادق علیه السّلام فرمود: درباره ما به دانستن حلال و حرام باید توقف کرد. اما نبوت، نه.

− اصل مطلب درباره امامان شیعه همین است "درباره ما به دانستن حلال و حرام باید توقف کرد" ونسبت‌های دیگر نارواست.

باب "ائمه صلوات الله علیهم در علم و شجاعت و اطاعت برابرند"

۱. امام صادق علیه السّلام درباره آیه (کسانی که ایمان آوردند و فرزندانشان هم در ایمان از آنها پیروى کردند، فرزندانشان را به ایشان ملحق کنیم و از عملشان چیزى کمشان ندهیم / سوره ۲۱، آیه ۵۲) فرمود: کسانی که ایمان آوردند، پیغمبر صلى اللّه علیه وآله و امیرالمؤمنین‌اند، و فرزندان او، ائمه و اوصیاء صلوات الله علیهم باشند که خدا فرماید: به آنها ملحق می‌‌کنیم و جحتى را که محمد صلى اللّه علیه و آله درباره على آورده، نسبت به اولادش کاهش ندهیم و حجت همه یکى است و طاعتشان هم یکى است.

۲. حضرت ابوالحسن علیه السّلام فرمود: ما خانواده در علم و شجاعت برابریم و در بخشیدن بهر اندازه که دستور داریم، مى بخشیم.

۳. حارث بن مغیرة گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام مى فرمود: ما نسبت به امر و فهم و حلال و حرام در یک روش هستیم و اما پیغمبر صلى اللّه علیه و آله و على فضیلت خود را دارند.

− ترجمه آیه ارتباطی با تاویل آن ندارد، منظور از ایمان آوردن، ایمان به خدا و رسول است بنابراین شامل رسول خدا نمی‌شود.

− به نظر نمی‌آید امامان شیعه از نظر علم و شجاعت با هم برابر باشند، حداقل رفتار اجتماعی آنان چنین نشان می‌دهد.

− این جمله صحیح است " ما نسبت به امر و فهم و حلال و حرام در یک روش هستیم و اما پیغمبر (ص) و على فضیلت خود را دارند."

− اینجا نیز مسئله اطاعت هست که ارتباطی به حکومت ندارد.

باب "نادری است درباره غیبت"

ابى اسحاق گوید: جمعى از موثقین اصحاب امیرالمؤ منین علیه السلام نقل کردند که شنیدیم امیرالمؤ منین علیه السلام در یکى از خطبه هایش چنین مى فرمود: بار خدایا من می‌دانم که بساط علم و دانش برچیده نمی‌شود و مایه هایش از میان نمی‌رود و می‌دانم که تو روى زمینت را از حجتى بر خلق خالى نسازى که او یا آشکار باشد و فرمانش نبرند و یا ترسان و پنهان تا حجت تو باطل نگردد و دوستانت بعد از آنکه هدایتشان فرمودى گمراه نشوند، ولى آنها کجایند و چقدر؟ ایشان از لحاظ شماره بسیار اندک و از لحاظ ارزش نزد خداى جل ذکره بسیار بزرگند، ایشان پیرو پیشوایان دین و امامان رهبرند. همان امامانى که به آدابشان پرورش یافته و براه آنها رفته‌اند. اینجاست که علم و دانش ایشانرا به حقیقت ایمان آگاه ساخته و روحشان نداى پیشوایان دانش را لبیک گوید و همان احادیثى که بر دیگران مشکل آید براى ایشان دلنشین باشد و بآنچه تکذیب کنندگان، از آن وحشت دارند و متجاوزان سرباز می‌زنند انس و الفت دارند. آنها پیرو دانشمندانند، براى اطاعت خداى تبارک و اولیائش با اهل دنیا معاشرت کنند و نسبت بدین و براى ترس از دشمن خویش تقیه را آئین خود سازند، روحهاى ایشان بمقام بالا مربوط است و دانشمندان و پیروانشان در زمان دولت باطل لال و خاموشند و همیشه بانتظار دولت حق نشسته اند، خدا هم با کلمات خود حق را ثابت کند و باطل را از میان ببرد. هاى هاى، خوشا بحالشان که در زمان صلح و آرامش بر دینشان شکیبائى ورزیدند، هان از اشتیاق بدیدارشان در زمان ظهور دولتشان، خدا ما و ایشان و پدران و همسران و فرزندان نیکوکارشان را در بهشت برین جمع خواهد کرد.

− چنانچه از متن حدیث پیداست ظاهرا امام علی پیش بینی دوران سخت دینداران را می‌کند به طوری که عقاید خود را تقیه و پنهان می‌کنند.

− اما این که " به انتظار دولت حق نشسته اند" همان باور عمومی همه ادیان است که در انتظار منجی موعود نشسته‌اند.

− به نظر می‌آید دولت حق در قیامت برپا می‌شود که خداوند مؤمنین را در بهشت برین جمع خواهد کرد.

باب "در امر غیبت"

عبداللّه بن عطا گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم : شیعیان شما در عراق بسیارند و به خدا مانند شما در خاندانت کسى نیست، پس چرا خروج نمى کنى؟ فرمود: اى عبداللّه بن عطا! تو گوشهایت را براى بیخردان مى گسترى به خدا من صاحب شما نیستم، گوید عرض کردم : پس صاحب ما کیست؟ فرمود: بنگرید هر که ولادتش از مردم نهان گشت او صاحب شماست، همانا کسى از ما خاندان نیست که انگشت نما شود و میان دهان مردم افتد، جز اینکه مرگش یا از خون دل خوردن و یا از بینیش بخاک مالیده شدن باشد.

− از نظر امام باقر خروج بر حاکم وقت و به تبع آن تشکیل حکومت وظیفه امام نیست و این وظیفه فقط بر عهده امام غایب است (نایب خود خوانده امام که جای خود دارد) و باور به آن نتیجه گوش کردن به حرف بی خردان است.

− از نظر امام باقر امامان شیعه چون انگشت نما و شناخته شده هستند اگر کوچکترین تحرک سیاسی بکنند بر اثر خون دل خوردن و یا حقیرانه مرگشان رقم می‌خورد.

آنچه ادعاى امامت راستگو را از دروغگو معلوم می‌کند

۱. زید بن على بن الحسین، خدمت امام باقر علیه السلام رسید و نامه هائى از اهل کوفه همراه داشت که او را بطرف خود خوانده و از اجتماع خود آگاهش نموده و دستور نهضت داده بودند، امام باقر علیه السلام باو فرمود: این نامه‌ها از خود آنها شروع شده یا جواب نامه ایستکه بآنها نوشته ئى و ایشانرا دعوت کرده ئى ؟ گفت : ایشان شروع کرده اند، زیرا حق ما را می‌شناسند و قرابت ما را با رسول خدا صلى اللّه علیه و آله می‌دانند و در کتاب خداى عزوجل وجوب دوستى و اطاعت ما را مى بینند و فشار و گرفتارى و بلا کشیدن ما را مشاهده می‌‌کنند.

امام باقر علیه السلام فرمود: اطاعت از طرف خداى عزوجل واجب گشته و روشى است که خدا آنرا در پیشینیان امضاء کرده و در آخرین همچنان اجرا می‌کنند، و اطاعت نسبت بیک نفر از ماست و دوستى نسبت بهمه ما و امر خدا نسبت باولیائش جارى می‌شود طبق حکمى و فرمانى قطعى و آشکار و حتمى بودنى انجام شدنى و اندازه ئى بى کم و زیاد و موعدى معین در وقتى معلوم مبادا کسانیکه ایمان ثابتى ندارند، ترا سبک کنند، ایشان ترا در برابر خواست خدا هیچگونه بى نیازى ندهند، شتاب مکن که خدا بواسطه شتاب بندگانش شتاب نمیکند تو بر خدا سبقت مگیر که گرفتارى ناتوانت کند و بخاکت اندازد.

زید در اینجا خشمگین شد و گفت : امام از ما خاندان آنکس نیست که در خانه نشیند و پرده را بیندازد و از جهاد جلوگیرى کند. امام از ما خاندان کسى است که از حوزه خود، دفاع کند و چنانکه سزاوارست در راه خدا جهاد کند و نیز از رعیتش دفاع کند و دشمن را از حریم و پیرامونش براند.

امام باقر علیه السلام فرمود: اى برادر، تو آنچه را بخود نسبت دادى، حقیقة هم در خود مى بینى بطورى که بتوانى براى آن دلیلى از کتاب خدا یا برهانى از قول پیغمبر صلى اللّه علیه و آله بیاورى و یا نمونه و مانندى براى آن ذکر کنى؟ همانا خداى عزوجل حلال و حرامى وضع فرموده و چیزهائى را واجب ساخته و مثلهائى زده و سنتهائى را مقرر داشته و براى امامى که بامر او قیام می‌کند نسبت باطاعتیکه براى او واجب ساخته، شبهه و تردیدى باقى نگذاشته تا امام بتواند امرى را پیش از رسیدن وقتش انجام دهد یا در راه خدا پیش از فرا رسیدن موقعش جهاد کند. در صورتیکه خداى عزوجل درباره شکار مى فرماید: وقتى که محرم هستید شکار را نکشید (سوره ۹۵ آیه ۵)آیا کشتن شکار مهمتر است یا کشتن انسانیکه خدایش ‍محترم شمرده، خدا براى هرچیز موعدى معین کرده، چنانچه مى فرماید: چون از احرام در آمدید شکار کنید (۳ سوره ۵)و فرموده است :شعائر خدا و ماههاى حرام را حلال نکنید (سوره ۲ آیه ۵)و ماهها را شماره معلومى قرار داد و چهار ماه از آن را حرام ساخت و فرمود: چهار ماه در زمین گردش کنید و بدانید که شما خدا را ناتوان نسازید ۲ سوره ۹ سپس فرمود: چون ماههاى حرام سپرى شد، مشرکین را در هر کجا یافتید بکشید (سوره ۵ آیه ۹) پس براى کشتن موعدى قرار داد و باز فرموده است : قصد بستن عقد زناشوئى نکنید تا مدت مقرر بسر رسد پس خدا براى هر چیزى موعدى و براى هر موعدى نوشته اى مقرر داشته است.

اکنون اگر تو از پروردگارت گواهى دارى و نسبت بامر خود یقین دارى و کارت پیشت روشن است خود دانى وگرنه امرى را که نسبت بآن شک و تردید دارى پیرامونش نگرد، و براى از میان رفتن سلطنتى که روزیش را تمام نکرده و بپایان خود نرسیده و موعد مقررش نیامده قیام مکن، که اگر پایانش برسد و روزیش بریده شود و موعد مقررش برسد، حکم قطعى بریده شود و نظام حق پیوسته گردد و خدا براى فرمانده و فرمانبر خوارى و زبونى در پى آرد، بخدا پناه می‌برم از امامیکه از وقت شناسى گمراه گردد، و فرمانبران نسبت بآن داناتر از فرمانده باشند.

برادرم! تو مى خواهى ملت و آیین مردمى را زنده کنى که به آیات خدا کافر شدند و نافرمانى پیغمبرش کردند و بدون رهبرى خدا پیرو هواى نفس خود شدند و بدون دلیلى از جانب خدا و فرمانى از پیغمبرش ادعاى خلافت کردند؟ برادرم! ترا در پناه خدا مى برم از اینکه فردا در کناسه بدار آویخته شوى آنگاه چشمان حضرت جوشید و اشکش جارى شد و فرمود: میان ما و آنکه پرده ما را درید و حق ما را انکار کرد و راز ما را فاش ساخت و ما را به غیر جدمان نسبت داد و درباره ما چیزى گفت که خود نگفتیم، خدا داور باشد.

− در این حدیث انصافأ استدلال جناب زید بن قوی تر از استدلال برادرش امام باقر است و با آیات قرآن و سنت نبوی بیشتر سازگاری دارد، برای همین است که گروهی از شیعیان زیدی مذهب شدند و اکنون نیز پیروان قابل توجهی دارند، امام باقر از آیات قران که برای هر چیزی موعدی قرار داده، زمان قیام و تشکیل حکومت را با زمان ظهور منجی پیوند می‌دهد.

− امام باقرعملأ هر قیامی و تشکیل حکومتی قبل از ظهور منجی را خلاف سنت الهی می‌داند، بر این اساس است که روحانیت سنتی شیعه هر حاکم قبل از ظهور منجی را طاغوت می‌نامد.

۲. عبدالله بن ابراهیم گوید:...چون پدرم رحمه اللّه شروع کرد که براى محمد بن عبداللّه بن حسن (نوه امام حسن علیه السلام ) بیعت گیرد و تصمیم گرفت که دوستانش را ببیند، گفت : من فکر می‌کنم تا جعفر بن محمد (امام ششم ) علیهما السلام را نبینم این کار درست نشود...امام صادق علیه السلام فرمود: تو مطیع تر از مرا مى توانى پیدا کنى و به من نیازى ندارى. به خدا که تو می‌دانى من آهنگ رفتن بیابان مى کنم و یا تصمیم آن را مى گیرم سنگینى مى کنم و به تاخیر مى اندازم و نیز قصد رفتن حج مى کنم و جز با خستگى و رنج و سختى به آن نمى رسم. به فکر دیگران باش و از آنها بخواه و به ایشان مگو که نزد من آمده ئى، پدرم گفت، گردن مردم به سوى شما دراز است، اگر شما از من بپذیرى هیچکس عقب نشینى نمى کند، و شما هم از جنگ کردن و ناراحت شدن معافى.

... امام صادق علیه السلام به او فرمود: من ترا به خدا پناه مى دهم از اینکه متعرض این کار شوى که صبح و شام در فکر آن هستى، و مى ترسم که این اقدام، شرى به تو رساند، گفتگوى آنها ادامه پیدا کرد و سخن به جائى رسید که پدرم نمى خواست، و از جمله سخنان پدرم این بود که بچه جهت حسین به امامت سزاوارتر از حسن شد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: خدا رحمت کند حسن را و رحمت کند حسین را، براى چه این سخن به میان آوردى ؟ پدرم گفت زیرا اگر حسین علیه السلام عدالت مى ورزید، سزاوار بود امامت را در بزرگترین فرزند امام حسن علیه السلام قرار دهد. امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خداى تبارک و تعالى که به محمد صلى اللّه علیه و آله وحى فرستاد، بخواست خود وحى فرستاد و با هیچکس از مخلوقش مشورت نکرد، و محمد صلى اللّه علیه و آله على علیه السلام را به آنچه خواست دستور داد و او هم چنانچه دستور داشت عمل کرد، ما درباره على نگوئیم، جز همان بزرگداشت و تصدیقى را که رسول خدا صلى اللّه علیه و آله فرموده است، اگر حسین دستور مى داشت که به بزرگسال تر وصیت کند یا آنکه امامت را میان فرزندان خود و امام حسن نقل و انتقال دهد عمل مى کرد، او نزد ما متهم نیست که امامت را براى خود ذخیره کرده باشد، در صورتیکه او مى رفت و امامت را مى گذاشت او به آنچه ماءمور بود، رفتار کرد، و او جد تو و عموى تست اگر نسبت به او خوب گوئى، چقدر براى تو شایسته است، و اگر زشت گوئى خدا ترا بیامرزد، پس عمو! سخن مرا بشنو و اطاعت کن، به خدائیکه جز او شایسته پرستشى نیست، من نصیحت و خیر خواهى را از تو باز نداشتم، چگونه ولى ترا نمى بینم که عمل کنى، و امر خدا هم برگشت ندارد.

پدرم در اینجا خوشحال شد امام صادق علیه السلام به او فرمود: به خدا تو می‌دانى که او همان لوچ چشم موى پیشانى برگشته، سیاه رنگى است که در ته سلیگاه سده اءشجع کشته مى شود پدرم گفت : او آن نیست. به خدا سوگند که او در برابر یک روز، یک روز مى جنگد و در برابر یکساعت، یک ساعت و در برابر یک سال، یکسال، و به خونخواهى تمام فرزندان ابیطالب قیام مى کند.

امام صادق علیه السلام به او فرمود: خدا ترا بیامرزد، چقدر مى ترسم که اینبیت بر رفیق ما منطبق شود. منتک نفسک فى الخلاء ضلالا (نفست در خلوت به تو وعده هاى دروغ و محال داده ) نه به خدا، او بیشتر از چهار دیوار مدینه را به دست نمى آورد، و هر چه تلاش کند و خود را به مشقت افکند، دامنه فعالیتش بطائف نرسد، این مطلب ناچار واقع شود، از خدا بترس و بر خود و برادرانت رحم کن، به خدا من او را نامبارکترین نطفه ئى مى دانم که صلب مردان بزهدان زنان ریخته است به خدا که او در میان خانه هاى سده اشجع کشته مى شود، گویا اکنون او را برهنه و روى خاک افتاده مى بینم که خشتى میان دو پایش هست، و این جوان هم هرچه بشنود سودش ندهد موسى بن عبدالله گوید: مقصودش من بودم او هم همراهش خروج کند وشکست خورد و رفیقش (محمد) کشته شود، سپس موسى برود و با پرچم دیگرى خروج کند و سپهبد آن کشته شود و لشکرش پراکنده شود، اگر از من بپذیرد، باید در آنجا از بنى عباس امان خواهد، تا خدا فرج دهد و به تحقیق من مى دانم که این امر عاقبت ندارد و تو هم مى دانى و ما هم مى دانیم که پسر چشم لوچ سیاه رنگ موى پیشانى بر گشته تو، در ته رودخانه سده اءشجع در میانه خانه‌ها کشته خواهد شد.

پدرم برخاست و مى گفت : بلکه خدا ما را از تو بى نیاز مى کند و تو هم خودت از این عقیده بر مى گردى یا آنکه خدا ترا بر مى گرداند با دیگران، و از این سخنان مقصودى ندارى جز اینکه دیگران را از ما بگردانى و تو وسیله سرپیچى آنها شوى، امام صادق علیه السلام فرمود: خدا می‌داند که من جز خیر خواهى و هدایت ترا نمى خواهم و من جز کوشش در این راه تکلیفى ندارم.

پدرم برخاست و از شدت خشم جامه اش بزمین مى کشید، امام صادق علیه السلام خود را به او رسانید و فرمود به تو خبر دهم که من از عمویت که دائى تو هم هست شنیدم مى فرمود: تو و پسران پدرت کشته مى شوید، اگر از من مى پذیرى و عقیده دارى که بنحو احسن دفاع کنى، بکن، به خدائیکه جز او شایان پرستشى نیست و او به پنهان و آشکار داناست و رحمان و رحیم است و بزرگوار و برتر از خلق خود است، من دوست دارم همه فرزندان و عزیزترین آنها و عزیزترین خانواده ام را قربانت کنم، و نزد من چیزى با تو برابر نیست، خیال مکن که من با تو دوروئى کردم.

پدرم متأسف و خشمگین از نزدش خارج شد، سپس حدود بیست شب گذشت که مامورین ابى جعفر (منصور خلیفه عباسى ) آمدند و پدر و عموهایم : سلیمان بن حسن و حسن بن حسن و ابراهیم بن حسن، و داود بن حسن و على بن حسن و سلیمان بن داود بن حسن و على بن ابراهیم بن حسن بن جعفر بن حسن و طباطباء ابراهیم بن اسماعیل بن حسن و عبدالله بن داود را گرفتند و به زنجیز بستند و بر محملهاى بى فرش و روپوش نشانیدند و ایشانرا در نمازگاه عمومى نگه داشتند تا مردم سرزنششان کنند، ولى مردم بحال آنها رقت کرده و از سرزنش خوددارى کردند، سپس آنها را بردند و جلو در مسجد پیغمبر صلى اللّه علیه وآله نگه داشتند.

عبدالله بن ابراهیم جعفرى گوید: خدیجه دختر عمر بن على به ما گفت : چون آنها را جلو در مسجد که باب جبرئیلش گویند نگه داشتند، امام صادق علیه السلام پیدا شد و همه عبایش روى زمین بود، آنگاه از در مسجد بیرون آمد و سه مرتبه فرمود: خدا شما را لعنت کند، اى گروه انصار. شما براى چنین کارى با پیغمبر معاهده و بیعت نکردید، همانا به خدا من آزمند بودم ولى مغلوب شدم، قضاى خدا بازگشت ندارد، سپس حرکت کرد و یکتاى نعلینش را بپا کرد و دیگرى در دستش بود و تمام دنباله عبایش را به زمین مى کشید و به خانه خود رفت و بیست شب تب کرد و شب و روز گریه مى کرد که ما نسبت به او نگران شدیم این بود گفتار خدیجه

− در این حدیث نیز مانند حدیث قبل عدم تمایل امام صادق جهت همراهی با نوادگان امام حسن که مردمی مبارز بودند را نشان می‌دهد و نیز بی نتیجه بودن مبارزات آنان و شکست شان در مبارزه را یادآوری می‌کند (نتیجه گرایی در مقابل مامور به وظیفه ).

− امام صادق نه تنها تمایل به مبارزه نداشت بلکه مبارزین را از ادامه مبارزه منع می‌کرد و البته برای کشته شدنشان غصه می‌خورد.

۳. جعفرى گوید: موسى بن عبدالله بن حسن نقل کرد که چون محملهاى ایشان پیدا شد امام صادق علیه السلام از مسجد برخاست و به جانب محملى که عبدالله بن حسن در آن بود، برفت تا با او سخن گوید، ولى به شدت از او جلوگیرى کرد و پاسبانى به او حمله کرد و او را کنار زد و گفت : از این مرد دور شو، همانا خدا ترا و دیگران را کارگزارى کند، سپس ایشان را به کوچه‌ها بردند و امام صادق علیه السلام به منزلش برگشت و هنوز به بقیع نرسیده بودند که آن پاسبان ببلاى سختى گرفتار شد، یعنى شترش به او لگدى زد که رانش خرد شد و همانجا در گذشت. آنها را بردند و ما مدتى بودیم تا محمد بن عبدالله بن حسن آمد و خبر داد که ابو جعفر پدر و عموهاى او را کشت، غیر از حسن بن جعفر و طباطبا و على بن ابراهیم و سلیمان بن داود و داوود بن حسن و عبدالله بن داود.

در این هنگام محمد بن عبدالله ظهور کرد و مردم را به بیعت خود دعوت نمود و من سومین کسى از بیعت کنندگانش بودم، مردم اجتماع کردند و هیچ یک از قریش ‍وانصار وعرب با او مخالفت نکرد.موسى گوید: محمد با عیسى بن زید که مورد اعتماد و رئیس لشکرش بود مشورت کرد که براى بیعت دنبال بزرگان قومش فرستد. عیسى بن زید گفت : آنها را با نرمى خواندن سود ندارد، زیرا نمى پذیرند، جز اینکه بر ایشان سخت گیرى. آنها را به من واگذار. محمد گفت : تو هر کس از آنها را که خواهى متوجهش شو. عیسى گفت : نزد رئیس و بزرگ آنها یعنى جعفر بن محمد علیه السلام فرست زیرا اگر تو با او سخت گیرى کنى، همه مى فهمند که با آنها همان رفتار خواهى کرد که با امام صادق علیه السلام کردى.

موسى گوید: چیزى نگذشت که امام صادق علیه السلام را آوردند و در برابرش نگه داشتند، عیسى بن زید به او گفت : اسلم تسلم تسلیم شو تا سالم بمانى امام صادق علیه السلام فرمود: مگر تو بعد از محمد صلى اللّه علیه و آله پیغمبرى تازه ئى آورده ئى ؟ محمد گفت : نه، بلکه مقصود این است که : بیعت کن تا جان و مال و فرزندانت در امان باشد و به جنگ کردن هم تکلیف ندارى، امام صادق علیه السلام فرمود: من توانائى جنگ و کشتار ندارم و به پدرت دستور دادم و او را از بلائیکه به او احاطه کرده بر حذر داشتم ولى حذر در برابر قدر سودى نبخشد، پسر برادرم ! بفکر استفاده از جوانها باش و پیران را واگذار. محمد گفت : سن و من و تو خیلى نزدیک بهم است.

امام صادق علیه السلام فرمود، من در مقام مبارزه با تو نیستم و نیامده ام تا نسبت به کاریکه در آن مشغولى بر تو پیشى گیرم. محمد گفت : نه به خدا، ناچار باید بیعت کنى، امام صادق علیه السلام فرمود برادر زاده ! من حال باز خواست و جنگ ندارم، همانا من مى خواهم به بیابان روم، ناتوانى مرا باز می‌دارد و بر من سنگینى مى کند تا آنکه بارها خانواده ام در آن باره به من تذکر مى دهند ولى تنها ناتوانى مرا از رفتن باز مى دارد، ترا به خدا و خویشاوندى میان ما که مبادا از ما رو بگردانى و ما بدست تو بدبخت و گرفتار شویم....

− این حدیث نیز همان ماجرا وعدم تمایل و یا دخالت در امر قیام و مبارزه علیه حکومت را امام صادق نشان می‌دهد.

۴. عبداللّه بن مفضل گوید: چون حسین بن على، کشته شده در فخ خروج کرد و مدینه را بتصرف در آورد، موسى بن جعفر را براى بیعت طلب کرد، حضرت تشریف آورد و باو فرمود: پسر عمو! بمن تکلیفى مکن که پسر عمویت به عمویت امام صادق کرد، تا از من چیزیکه نمیخواهم سر زند؟ چنانکه از امام صادق علیه السلام چیزى سر زد که نمى خواست. حسین بحضرت عرضکرد: مطلبى بود که من بشما عرضکردم : اگر خواهى در آن خارج شو و اگر نخواهى شما را در آن مجبور نمى کنم خدا یاور است و سپس خداحافظى کرد. ابو الحسن موسى بن جعفر هنگام خداحافظى به او فرمود: پسر عمو! تو کشته خواهى شد، پس نیکو جنگ کن زیرا این مردم فاسقند، اظهار ایمان مى کنند و در دل مشرکند و انالله و انا علیه راجعون من مصیبت شما جماعت را بحساب خدا می‌گذارم، سپس حسین خروج کرد و کارش بدانجا رسید که رسید، یعنى همگى کشته شدند، چنانچه آنحضرت علیه السلام فرمود.

− این حدیث رفتار امام کاظم نیز مانند رفتار پدرانش دوری از سیاست و حکومت به خوبی نمایان است ادعای غیب گویی و پیش بینی آینده نیز مشکل را حل نمی‌کند اگر این توان غیب گویی در امامان بود باید امام علی و امام حسین از آن بهره جسته و خود را به هلاکت (!) نمی‌انداختند.

ادامه دارد

خلافت و بیعت در نهج البلاغه (۳)

nikfar — Sun, 29 May 2011 11:05:14 +0000

علی ممقانی

علی ممقانی − موضوع این مقاله این است که علی، به روایت نهج البلاغه، منشأ حکومت را چه می‌داند. جهات کاوش ما را این پرسش‌ها تشکیل می‌دهند:

۱- آیا علی تعیین خلیفه را حق الهی می‌دانست یا حق مردم؟

۲- حکومت خود را متکی به خواست خدا و رسول می‌شمرد یا متکی به بیعت؟

۳- خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را به حق می‌دید و یا به ناحق؟

۴- به حق خلافت خود از این نظر می‌نگریست که منصوب الهی است، یا از این نظر که منتخب مردم است؟

چنانچه در قسمت اول و دوم از بررسی ۸ نامه و۷خطبه از نهج البلاغه مشاهده شد، امام علی حکومت را امری عرفی می‌داند.

ادامه بررسی مجموعه‌ای از خطبه‌ها

• خطبه ۷۳

از سخنان آن گرامى است وقتى مردم قصد بیعت با عثمان کردند.

«شما مى‌دانید که من براى خلافت از دیگران سزاوارترم.

قسم به پروردگار تا مادامى که کارهاى مسلمین به سلامت انجام گیرد،

و به کسى جز من ظلم نشود، من این ظلم را براى خود مى‌پذیرم و خلافت را واگذار مى‌کنم.

و این کار بدین خاطر است که پاداش آن را از خداوند طلب کنم و فضیلت آن را به دست آورم .

و همچنین بدین سبب است که به زر و زیورى که شما در به دست آوردنش اصرار دارید و آن را وسیله افتخار مى‌دانید اظهار بى‌اعتنایى نمایم.»

توضیح خطبه ۷۳

۱- در این تردید نیست که امام خود را شایسته ترین فرد برای خلافت میدانست .

۲- اما برای او مهمتر از آن وحدت مسلمین و بقای دین خداوند بوده است.

۳- لذا هر چند عدم اقبال مردم را به خلافت خود را ظلم به خودش می‌داند اما تحمل بر ظلم را سبب پاداشی از جانب خداوند و فضیلتی بر خود می‌شمرد .

خطبه ۱۳۴ نمونه‌ای از همکاری امام با خلیفه دوم است.
اگر امام خلافت عمر را به رسمیت نمی‌شناخت، دلیلی بر این همکاری وجود نداشت۰

• خطبه ۹۱

از سخنان آن گرامى است. این سخنان را امام (علیه السلام) پس از قتل عثمان وقتى مردم براى بیعت با او آمدند ایراد فرمود.

«مرا رها کنید و به سراغ دیگرى بروید که ما به کارى روى آورده‌ایم که داراى رنگهاى گوناگون است.

دلها بر آن قرار نمى‌گیرد و عقابها پایدار نمى‌ماند.

براستى که همه جا را ابر فتنه پر کرده و راه راست ناشناخته مانده است.

بدانید اگر من درخواست شما را پذیرا باشم با شما آن گونه که خود مى‌دانم رفتار خواهم کرد

و به حرف ملامتگرها و این و آن گوش نمى‌دهم.

و اگر دست از من بردارید من همانند یکى از شما خواهم بود.

و در میان کسانى که ولایت امور را بدو مى‌سپارید من شنواتر و فرمانبردارتر مى‌باشم.

من اگر وزیر شما باشم بهتر است از آنکه امیر شما باشم.»

توضیح خطبه ۹۱

۱- قتل عثمان سبب نوعی پریشانی در جامعه اسلامی بوده و فضا را از معقولیت به سمت احساسات سوق داده بود. برای علی روشن بود که پس از فروکش کردن احساسات مسائل مهمی اتفاق خواهد افتاد. لذا تا جایی که ممکن بود از پذیرش خلافت امتناع می‌ورزید، به طوری که گفت: «مرا رها کنید و به سراغ دیگری بروید» و یا «اگر از من دست بردارید من همانند یک از شما خواهم بود» و یا ااینکه گفت : «اگر وزیر شما باشم بهتر است از آنکه امیر شما باشم.»

۲- در واقع نوعی اتمام حجت نیز در این بیانات نهفته است. می‌خواهد روزی نگویند ما با شرط و شروط با تو بیعت کردیم و یا از بیعت خود پشیمانیم و یا پس از بیعت به توصیه این و آن توجه خواهیم کرد: نخیر یا بروید به سراغ دیگری و یا اگر طالب من هستید آنطور که خود می‌دانم رفتار خواهم کرد.

• خطبه ۱۳۴

سخنى از آن حضرت (ع).

عمر براى این که خود به نبرد رومیان رود با او مشورت کرد و على (ع) فرمود:

«خداوند، براى پیروان این دین، بر عهده گرفته است که حوزه دینشان را مستحکم گرداند و حریم اسلام را از تعرض خصم مصون دارد.

آن خداوندى، که یاریشان کرد و هنوز شمارشان اندک بود و کس به یاریشان برنمى‌خاست و آنان را از دشمنانشان حفظ کرد و حال آنکه، آنان را شمار اندک بو و توان دفاع از خود را نداشتند.

اوست که زنده است و نمى‌میرد.

اگر تو خود به سوى دشمن روى و خود با دشمن رویاروى شوى، اگر مغلوب گردى، مسلمانان را تا اقصا بلادشان پناهگاهى نمى‌ماند و بعد از تو مرجعى ندارند که به آن باز گردند.

پس مردى سلحشور را به سوى ایشان بفرست و سپاهى گران همراه او کن که هم جنگ آزموده باشند و هم نیکخواه اسلام.

اگر خداوند پیروزش گرداند که این همان است که تو خواسته‌اى و اگر کار را گونه‌اى دیگر افتاد، در آن حال، تو پناه مردم و مرجع مسلمانان خواهى بود.»

امام نه تنها مغضوب خلفا نبوده بلکه یکی از مهمترین مشاورانشان بوده است.
امام نه تنها آنان را به خلافت پذیرفته بوده، بلکه نهایتاً مساعدت و همکاری را برای موفقیت آنان داشته است.

توضیح خطبه ۱۳۴

۱- این نمونه‌ای از همکاری امام با خلیفه دوم است۰

۲- اگر امام خلافت عمر را به رسمیت نمی‌شناخت دلیلی بر این همکاری وجود نداشت۰

• خطبه ۱۴۶

از سخنان آن گرامى است.

این سخنان را امام (علیه السلام) وقتى ایراد فرمود که عمر بن خطاب با آن گرامى در باره جنگ با ایرانیان مشورت کرد.

«این کار اسلام، پیروزى و شکستش به زیادى و کمى سپاه مربوط نمى‌شود.

دین خداست که پیروزى مى‌آورد و لشکر پروردگار است که آنها را مهیا ساخته و کمک مى‌نماید،

تا به نتیجه‌اى که باید، برسد و پرتو آن بدانجا که باید، بتابد.

خداوند تبارک و تعالى به ما وعده پیروزى داده است و حضرت او به وعده‌اش وفادار است و سپاه خویش را یارى خواهد کرد.

موقعیت کسى که زمام امور امّت اسلام را به عهده دارد مثل موقعیت بند تسبیح است که دانه‌ها را گرد هم آورده،

اگر بند پاره شود دانه‌ها پراکنده خواهند شد و هر کدام به کنارى خواهند افتاد و بعد از آن دیگر گردهم نخواهند آمد.

امروز ملت عرب گر چه‌اندکند ولى در سایه اسلام بسیارند و به خاطر یکدلى و وحدت کلمه عزیز و بزرگوارند.

و تو مثل قطب وسط آسیابمان و با یارى عرب جنگ را اداره کن و به توسط آنان و نه با خودت آتش جنگ را شعله‌ور ساز،

که اگر تو از این سرزمین براى جنگ بیرون روى، عربها بر تو مى‌شورند و با توجه به مخالفت بر مى‌خیزند.

تا آن حد که نگاهدارى مرزها که پشت سر مى‌گذارى براى تو مهمتر باشد از آنچه پیش رویت با آن درگیر هستى.

اگر ایرانیها ترا در میدان نبرد ببینند مى‌گویند این اصل و ریشه و سرکرده عرب است، او را که از پاى در آوریم کار تمام است و راحت مى‌شویم.

و همین باعث مى‌شود که آنها فشار را بر تو بیشتر کنند و براى از بین بردن تو حریص شوند.

و اما این که گفتى آنها به راه افتاده‌اند تا با مسلمین جنگ کنند.

خداوند تبارک و تعالى از حرکت آنها بیش از تو ناخشنود است و او در نابود کردن و شکست آنچه خود نمى‌پسندند تواناتر خواهد بود.

و اما این که گفتى تعدادشان چنین و چنان است. مگر در گذشته به وسیله زیادى عددمان جنگ مى‌کردیم. جز این نبود که با امدادهاى غیبى پروردگار مى‌جنگیدیم.»

توضیح خطبه ۱۴۶

۱- امام نه تنها مغضوب خلفا نبوده بلکه یکی از مهمترین مشاورانشان بوده است.

۲- امام نه تنها آنان را به خلافت پذیرفته بوده، بلکه نهایتاً مساعدت و همکاری را برای موفقیت آنان داشته است.

۳- امام به عمر هشدار می‌دهد که رفتن شما به جبهه جنگ اولاً سبب می‌شود عناصر داخلی فتنه گر از نبودن شما در مرکز خلافت سوء استفاده کنند، ثانیاً دشمن احساس خواهد کرد با یک یورش و کشتن تو انسجام سپاه را می‌تواند برهم بزندو پیروز گردد.

۴- امام به عمر روحیه می‌دهد که از کثرت دشمن و کمی سپاه هراسان نباشد و امداد‌های غیبی و ایمان سپاه همچون صدر اسلام باور داشته و امیدوار باشد.

امام علی، هیچگاه خلفا را دشمن نمی‌دانست. مگر می‌شود به دشمن جهت موفقیت اش مشورت داد و یا کمک کرد که علیه او شورش نکنند و یا براو شأنی تقریباً هم شأن خود قائل شد؟

• خطبه ۱۶۱

سخنى از آن حضرت (ع) به یکى از اصحابش که از او پرسید: چگونه قومتان شما را از این مقام [یعنى خلافت‌] باز داشتند، در حالى که، از دیگران بدان سزاوارتر بودید.

امام چنین پاسخ داد:

«بر مرکبى سوار شده‌اى که تنگش سست است و لغزان و، زمام آن رها کرده‌اى که به هرجاى که خواهد برود. ولى تو را حق خویشاوندى و پرسیدن است.

مى‌خواهى از حقیقتى آگاه شوى، پس بدان، که آن زورگویى و خودکامگى که در امر خلافت با ما نمودند- در حالى که ما به نسب برتر از آنها بودیم و با رسول الله (ص) پیوند استوارترى داشتیم - بدان سبب بود، که امر خلافت مقامى رغبت افزاست. گروهى سخت بدان آزمند شدند و گروهى سخاوت ورزیدند و از آن چشم پوشیدند.

داورى با خداست و جاى داورى، بازگشتنگاه قیامت است.

"و دع عنک نهبا صیح فى حجراتهآن غنیمتها" را که گردش هیاهو و جنجال است رها کن. از ماجراى بزرگ پسر ابو سفیان یاد کن.

روزگار مرا به خنده آورد، پس از آنکه، گریانم کرده بود.

به خدا سوگند، جاى شگفتى نیست که بزرگى حادثه جایى براى شگفت زدگى باقى نگذارد و کژروى و ناراستى را افزون سازد.

آن قوم خواستند که‌ نور خدا را در چراغش خاموش سازند و آب را از سرچشمه‌اش که چون فواره مى‌جوشید قطع کنند.

و آبى را که میان من و ایشان جارى بود، به وبا بیامیزند- و فتنه برپا کنند - اگر این آزمایش محنت‌افزاى از میان ما برداشته شود، آنان را به راهى مى‌برم که حقیقت محض باشد ولى اگر کار بر منوال دیگر باشد، «نباید که جان تو به خاطر آنها دچار اندوه شود زیرا خدا به کارهایى که مى‌کنند آگاه است.»

توضیح خطبه ۱۶۱ :

۱- در این خطبه نیزامام علی از شایستگی خود برای امر خلافت یاد می‌کند.

۲- امر خلافت را مقامى رغبت افزا می‌داند که علاقمندان به آن را آزمند و چشم پوشندگان از آن را سخاوتمند می‌شمرد.

• خطبه ۱۶۳

از سخنان آن گرامى است. این سخنان را امام (ع) هنگامى ایراد فرمود که مردم به عنوان شکایت از کرده‌هاى عثمان به محضرش آمدند و از او خواستند تا از طرف آنان با عثمان گفتگو کند و بخواهد که رضایت آنها را فراهم نماید.

امام (علیه السلام) نزد عثمان رفت و فرمود:

« مردم پشت سر من هستند و مرا بین تو و خودشان میانجى قرار داده‌اند.

قسم به پروردگار نمى‌دانم به تو چه بگویم.

چیزى را که تو آن را ندانى سراغ ندارم،

ترا به چیزى ارشاد نمى‌کنم که آن را نشناسى.

تو خودت مى‌دانى آنچه ما مى‌دانیم.

ما در اطلاع از چیزى بر تو سبقت نگرفته‌ایم تا از آن به تو خبر دهیم و در باره هیچ کارى خلوت نکردیم تا خبرش را به تو رسانیم و تو دیدى آنچه ما دیدیم و شنیدى آنچه ما شنیدیم و با رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) بودى چنانکه ما بودیم.

پسر ابى قحافه و پسر خطّاب در کار حق از تو سزاوارتر نبودند.

و تو از آنان به رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) نزدیکترى و از خویشان آن حضرت هستى.

داماد او شدى و آن دو نفر نشدند.

بترس از خدا، بترس از خدا در باره خودت، به خدا قسم تو کور نیستى تا بینایت کنند، نادان نیستى تا دانایت کنند.

راهها روشن است و علایم دین برجا هستند.

پس بدان بهترین انسانها نزد پروردگار رهبرى عادل است که هم خود هدایت شده باشد و هم مردم را به راه راست هدایت کند و سنتى را که برایش معلوم شده برپا دارد و بدعتى را که مجهول است نابود سازد.

سنتها روشن و داراى نشانه‌هاى آشکارى هستند و همین‌طور بدعتها ظاهر و هویدا مى‌باشند.

به تحقیق بدترین مردم نزد پروردگار رهبرى ظالم است که هم خود گمراه است و هم مردم را به گمراهى مى‌کشاند.

او سنت پذیرفته شده را از بین مى‌برد و بدعت زیر پا گذاشته شده را زنده مى‌نماید.

از رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) شنیدم که فرمود: در روز قیامت رهبر ظالم را مى‌آورند در حالى که هیچ یارى ندارد و کسى نیست از او معذرت خواهى کند.

در نتیجه او را به آتش دوزخ مى‌اندازند، در حالى که مثل سنگ آسیا دور دوزخ مى‌گردد و سپس او را در ته جهنّم مى‌بندند و زندانى‌اش مى‌کنند.

من ترا به خدا قسم مى‌دهم که کارى نکنى که مردم علیه تو بشورند و تو اول رهبرى باشى که به قتل مى‌رسد که اگر رهبر کشى و کشت و کشتار فتح باب شود تا قیامت ادامه خواهد داشت و کارها براى مردم مشتبه مى‌ماند و خلافکاریها در میان آنها رواج پیدا مى‌کند و دیگر نمى‌توانند حق را از باطل بشناسند و در این آشوبهاست که حق پایمال مى‌گردد.

بنا بر این مبادا تو براى مروان مثل چهارپایى باشى که از دشمن به غنیمت گرفته‌اند و با این عمر زیادى که از تو سپرى شده آلت دست او شوى و به هر طرف که دلش خواست ترا بکشاند.»

در اینجا عثمان گفت:

«با مردم صحبت کن که به من مهلت دهند تا به دادخواهى آنها برسم.»

امیر المؤمنین على (ع) فرمود:

«آنچه مربوط به مردم مدینه است که مهلتى لازم ندارد و آنچه خارج از مدینه است مهلت آن تا رسیدن فرمان تو است به کارگزارانت.»

حق خلافت از ناحیه مردم به شخصی داده می‌شود. صاحب این حق مردم‌اند، چنانچه این امر مورد تأیید امام بوده است. بنابراین، جمله "من حق خود را واگذار کردم" به معنی شایسته خلیفه بودن است نه حق الهی داشتن.

توضیح خطبه ۱۶۳

۱- امام به عنوان نماینده گروهی از مسلمین و برای اصلاح امور و رفع مشکلات امت اسلام با خلیفه وقت مذاکره می‌کند.

۲- امام اقرار می‌کند و به خداوند قسم می‌خورد که عثمان نیز به‌اندازه او به قرآن و سنت نبوی تسلط دارد.

۳- علاوه بر اقرار به علم عثمان، خویشاوندی که مزیت عثمان نسبت به دو خلیفه قبل است را یاد آوری می‌نماید و اینکه شایستگی او اگر از دو خلیفه قبل بیشتر نبوده کمتر نیز نبوده است.

۴- هیچ چیز بالاتر از ظلم به مردم برای حاکم نیست زیرا آتش جهنم را به همراه دارد.

۵- امام یادآوری می‌کند نتیجه ظلم به مردم، شورش و نتیجه شورش حذف رهبر و حتی رهبر کشی است و نتیجه آن رواج خلافکاری و عدم تمیز حق و باطل می‌گردد و نهایتاً این حق است که پایمال می‌شود

۶- امام می‌داند که آنچه کار عثمان رابه اینجا کشاند میدان دادن از طرف او به کسانی مانند مروان بود که آلت دست آنان شده بود.

۷- اگر رهبر ظلمی کند ولی بلافاصله جبران مافات کند امید به بخشش مردم هست و معمولاً این توفیقی است که نصیب هر حاکمی نمی‌شود.

۸- اینکه حاکم اسلامی اگر کوچکترین ظلمی یا گناهی کند بلافاصله عزل می‌شود حرف نا مربوطی است میزان بقا در حکومت و یا عزل از آن مربوط به میزان رضایت یا عدم رضایت مردم است.

• خطبه ۱۷۱

از خطبه‌هاى آن گرامى است

«حمد خدایى را که آسمانى باعث نمى‌شود که آسمان دیگرى از دید او پنهان باشد و یا زمینى، زمین دیگرى را از علم او مخفى دارد.»

از آن خطبه است:

« شخصى به من گفت: پسر ابو طالب تو به خلافت خیلى علاقمند هستی.

گفتم: قسم به پروردگار بلکه شما به آن علاقمندترید و از رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) دورترید. و من به خلافت سزاوارترم و به رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) نزدیکترم.

حقّى را که به من تعلّق دارد طلب مى‌کنم ولى شما مانع کار من مى‌شوید و نمى‌گذارید که من به حق خود برسم. و هر زمانى که به گرفتن حق خویش اقدام کردم، روى مرا برگردانیدید.

و چون او را با دلیل در حضور جمع محکوم کردم به خود آمد و نمى‌دانست چه پاسخى به من بدهد.

خدایا من بر قریش و کسانى که آنها را یارى مى‌کنند از تو مدد مى‌جویم زیرا آنها حق خویشاوندى را ادا نکردند و قطع رحم نمودند. و مقام و منزلت مرا کوچک شمردند و در مسئله خلافت که به من اختصاص داشت با دشمن من هم دست شدند. و بعد گفتند: هم مى‌توانى حق را بگیرى و هم مى‌توانى حق را واگذار نمایى.»

توضیح خطبه ۱۷۱

۱- امام علی به خلافت سزاوارتر است و به رسول نزدیکتر نه اینکه به خلافت علاقه‌مند و از رسول دورتر، سزاواری و لیاقت به جز علاقه‌مندی است.

۲- قسمت دوم کلام با قسمت اول و سایر نامه‌ها و خطبه‌ها به نظر سازگار نمی‌باشد، اما باید توجه داشت، امام علی، هیچگاه خلفا را دشمن نمی‌دانست. مگر می‌شود به دشمن جهت موفقیت اش مشورت داد و یا کمک کرد که علیه او شورش نکنند و یا براو شأنی تقریباً هم شأن خود قائل شد ( چنانچه درخطبه قبل گذشت)؟

۳- حق خلافت از ناحیه مردم به شخصی داده می‌شود. صاحب این حق مردم‌اند، چنانچه این امر مورد تأیید امام بوده است. بنابراین، جمله "من حق خود را واگذار کردم" به معنی شایسته خلیفه بودن است نه حق الهی داشتن. معنایی جز این، باعث ناسازگاری متن می‌شود.

• خطبه ۱۷۳

از سخنان آن گرامى است در باره طلحة بن عبید اللَّه

«کسى مرا تهدید به جنگ نمى‌کرد و کسى مرا از ضربت شمشیر نمى‌ترسانید. من وعده یارى پروردگار را باور دارم.

به خدا قسم طلحه به خونخواهى عثمان شتاب نکرد مگر از ترس این که از خودش خون او را مطالبه کنند و به او ظنین شده بودند.

و کسى در میان مردم در کشتن عثمان از او حریص‌تر نبود.

بنا بر این خواست تا در آنچه خودش در آن دخالت داشت ذهن مردم را به خطا کشاند و کار را به شک و تردید اندازد و حقیقت را مشتبه نماید.

به خدا سوگند که طلحه در باره عثمان هیچیک از این سه کار را انجام نداد:

۱- اگر عثمان ستمگر بود همان طور که گمان مى‌کرد حق این بود که کشندگان او را یارى کند و با طرفداران عثمان مخالفت و دشمنى نماید.

۲- و اگر عثمان مظلوم بود سزاوار بود از کسانى باشد که از او دفاع مى‌کنند و مردم را از کشتن عثمان منع کند و از آنچه متهمش ساخته بودند از جانب او معذرت خواهى نماید.

۳- و اگر در باره دو مورد گفته شده دو دل بود و تردید داشت حق این بود که از معرکه خارج شود و در گوشه‌اى بنشیند و کارى به کار کسى نداشته باشد.

و طلحه هیچ یک از این سه کار را نکرد و کارى را پیش گرفت که میان امت شناخته شده نبود و عذرهایش پذیرفته نمى‌شد.»

توضیح خطبه ۱۷۳

۱- امام میزان مخالفت طلحه با عثمان را می‌دانست و به نقش او در شورش علیه عثمان آگاه بود. طلحه برای فرار از مسئولیت کار خود علم خونخواهی عثمان رابرافراشت.

۲- سه راه بیشتر وجود ندارد یا حمایت از حاکم یا دشمنی با او و یا تردید که در حالت سوم باید از معرکه خارج شد و هر کدام که انتخاب شود باید مسئولیت آن را نیز پذیرفت.

• خطبه ۱۹۶

از سخنان آن گرامى است.

امام (علیه السلام) این بیانات را به طلحه و زبیر فرمود بعد از بیعتشان با آن حضرت و شکایت آن دو که چرا امام (علیه السلام) با آنها مشورت نکرد و در کارها از آن دو یارى نخواست.

«شما به مختصر چیزى اظهار نارضایتى کردید و مسائل مهم و کارهاى زیادى را پشت سر انداختید. آیا به من نمى‌گویید در باره چه موضوعى که شما در آن حق داشته‌اید کوتاهى کرده‌ام و یا در چه کارى خود را بر شما مقدم داشته‌ام و یا کدام دعوایى را یکى از مسلمانان به نزد من آورد و من عاجز از حلّ آن بودم و یا در باره آن نادان باشم و یا در اجراى حکم اشتباه کنم.

به خدا قسم که من به خلافت و حکومت بر شما رغبت و حاجت نداشتم، ولى شما مرا بدان دعوت کردید و آن را بر من تحمیل نمودید. و هنگامى که حکومت به من واگذار شد به کتاب خدا و آنچه براى ما وضع شده و ما را به اجراى آن فرمان داده نگریستم سپس از آن پیروى کردم.

و بعد به آنچه مربوط به سنت حضرت محمّد (صلّى اللَّه علیه و آله) مى‌شد اندیشیدم و به آن اقتدا کردم. پس با این احوال نیازى به رأى شما و رأى غیر از شما ندارم و همچنین حکمى که من نسبت به آن نادان باشم پیش نیامده تا از شما و برادران مسلمان براى حل آن کمک بگیرم و اگر این طور بود از شما و دیگران رویگردان نبودم.

و اما آنچه گفتید که چرا اموال بیت المال را بین مسلمین عادلانه تقسیم کردم.

من به رأى خود و از روى هواى نفس عمل نکردم، بلکه من و شما مشاهده کردیم که رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) در این خصوص چه حکمى صادر فرمود و چگونه آن را اجرا کرد. بنا بر این در باره چیزى که خداوند تبارک و تعالى حکم آن را در تقسیم معلوم فرموده و به اجرا در آورده من نیازى به شما ندارم.

به خدا سوگند شما و دیگران به گردن من حقّى ندارید تا زبان به شکایت باز کنید و مرا ملامت نمایید. خداوند دلهاى ما و شما را متوجه حق کند و به ما و شما صبر عنایت فرماید.»

سپس امام (علیه السلام) فرمود:

«خدا رحمت کند آن کسى را که حق را ببیند و آن را یارى کند و یا ظلم را ببیند و به ستیز با آن برخیزد و هماره علیه ظالم به ستمدیده کمک نماید.»

پیامبر اکرم بجز در قضیه یکتاپرستی در بسیاری از موارد انعطاف پذیر بودند.

توضیح خطبه ۱۹۶

۱- امام کلیه بهانه‌هایی که طلحه و زبیر می‌آوردند، توضیح میدهد و حتی می‌گوید هیچگاه خود را بر شما مقدم ندانستم و هیچ حقی از شما را ضایع نکردم.

۲- امام علی می‌گوید نه به خلافت حاجت داشتم و نه رغبت، بلکه آن را تحمیلی می‌دانست از طرف بیعت کنندگان.

۳- می گوید جز به قرآن و سنت خدا عمل نکرده است.

۴- طلحه و زبیر علاقه‌مند بودند به عنوان مشاور امام علی باشند و امام کلیه امور با آنان مشورت کند و نیز از پرداخت تساوی حقوق بیت المال ناراحت بودند، زیرا در زمان سایر خلفا، به مهاجرین و انصار سهم بیشتری نسبت به بقیه مردم پرداخت می‌شد.

۵- متن کلام نشان می‌دهد عدم انعطاف پذیری امام علی ( وشاید عدم سیاست ورزی او) مؤثردر تحریک بعضی در جهت مخالفت با خودش شده است. متن قرآن نشان می‌دهد پیامبر اکرم بجز در قضیه یکتاپرستی در بسیاری از موارد انعطاف پذیر بودند که خود نیاز به تحقیق دارد.

• خطبه۲۰۸

از سخنان آن گرامى است در باره شکایت از قریش و غاصبین حقوقش

«خداوندا از تو جهت انتقام از قریش و آنهایى که یاریشان کردند، یارى مى‌طلبم چرا که آنها پیوند خویشاوندیم را قطع کردند و کار را بر من واژگون نمودند و در غصب و ضایع کردن حقى که من از دیگران بدان سزاوارتر بودم با هم متحد شدند.

و گفتند بدانید که حق گرفتنى است و تو باید از آن منع شوى پس تو که صاحب حقّى، در غم و اندوه صبر کن یا در حال تأسف بمیر.

وقتى به وضع خودم نگریستم ناگاه متوجه شدم که به غیر از اهل بیت خویش، یار و دفاع کننده‌اى ندارم.

بنا بر این از این که مرگ ایشان را در آغوش گیرد دریغ نمودم، پس بناچار با وجود خار در چشم و استخوان در گلویم صبر کردم و چشمانم را بستم و از غم و غصه آب دهانم را فرو مى‌دادم. در این هنگام فرو بردن خشم و شکیبایى برایم از حنظل تلخ‌تر و براى قلب از شمشیر برنده‌تر بود.»

توضیح خطبه ۲۰۸

۱- دراینجا گفته شده چون ترسیدم اهل بیت من را که تنها یاور و مدافع ام بودند ممکن بود کشته شوند از حق خود صرف نظر کردم

۲- اگر مراد وی حق الهی بود، دیدگاه فوق با خصوصیات امام علی ناسازگار است، زیرا او نه تنها خود را، بلکه اهل بیت خود را نیز حاضر بود برای اسلام و دین محمد فدا کند، و این حق اگر برای اسلام و دین محمد بود، ابا از فدا کردن نداشت، و اگر مراد حق شخصی و شایستگی او بود که که همین هم هست کلام فوق کاملأ سازگار می‌باشد .

• خطبه۲۲۰

سخنى از آن حضرت (ع) در وصف بیعت با او برای خلافت. نظیر این سخن با الفاظى دیگر، پیش از این گذشت.

«دستم را گشودید و من آن را بستم، دستم را کشیدید و من آن را نگه داشتم سپس، بر من هجوم آوردید آن سان، که اشتران تشنه در نوبت آب خوردن به آبگیرها هجوم آورند، چندان که بند کفش برید و ردا از دوش افتاد و ناتوان در زیر پاها مالیده شد.

خوشحالى مردم در بیعت با من به حدى رسید که خردان، شادمانه و پیران، لنگان و لرزان و بیماران با درد و رنج فراوان و دوشیزگان، بى‌نقاب به سوى من شتافتند.»

توضیح خطبه ۲۲۰

۱- دستش را می‌گشایند می‌بندد، دستش را می‌کشند، نگه می‌دارد. چنین کسی تعارف می‌کند یا می‌خواهد به ما بفهماند به صرف اینکه شایسته خلافت است برای او حق خلافت ایجاد نمی‌کند؟

۲- خواست مردم (بیعت) است که برای او حق خلافت می‌آورد.

نهج البلاغه نشان می‌دهد که با توجه به عرف پذیرفته شده درباره نحوه تعیین حاکم، تعیین خلیفه و مسئله بیعت کاملاً یک مسئله عرفی و مطابق با شرایط زمان بوده است. بنابراین سیستم بیعت و خلافت قابل تعمیم به زمان حال نیست.

• خطبه ۲۳۵

سخنى از آن حضرت (ع)

به عبد الله بن عباس فرمود، هنگامى که نامه‌اى از عثمان آورده بود و عثمان در محاصره بود. از او مى‌خواست که بر سر ملک خود به "ینبع" رود تا مگر نام او را براى خلافت کمتر برند و عثمان پیش از این هم، چنین درخواستى از او کرده بود:

«اى ابن عباس. عثمان چیزى نمى‌خواهد مگر آنکه مرا چون اشترى آبکش سازد، با دلوى بزرگ که پى در پى بیایم و بروم. نخست نزد من فرستاد که از شهر بیرون شوم. آن گاه نزد من فرستاد که بازگردم. اکنون هم، کس فرستاده که از شهر بیرون روم.

به خدا سوگند از او دفاع نمودم، به گونه‌اى که ترسیدم که گناهکار شده باشم.»

توضیح خطبه ۲۳۵

۱- دراین خطبه همکاری شدید امام علی در خلافت عثمان کاملأ مشهود است.

۲- و این زمانی است که مردم بر عثمان شوریده‌اند.

۳- امام علی تا مرز گناه کردن با عثمان با وی همکاری می‌کند.

نتیجه گیری

۱- از کل متن تنها به سه مورد بر می‌خوریم که با سیاق کلی متن ناسازگار هستند. از آنجا که جمع آوری کننده نامه‌ها و خطبه‌ها (سید رضی) خود از علمای شیعه بوده است، علم کلی نسبت به متون داشته و این متن را اگر به نفع شیعه جمع‌آوری نکرده باشد، یقیناً به نفع اهل سنت جمع آوری نکرده است. بنابراین شیعیان نمی‌توانند مدعی باشند، حقیقت مطلب چیز دیگری به جز متن نهج البلاغه است.

۲- متن نشان می‌دهد که با توجه به عرف پذیرفته شده درباره نحوه تعیین حاکم، تعیین خلیفه و مسئله بیعت کاملاً یک مسئله عرفی و مطابق با شرایط زمان بوده است. بنابراین سیستم بیعت و خلافت قابل تعمیم به زمان حال نیست.

۳- آنچه برای علی (ع) مهم بوده، حاکمیت قرآن و سنت نبوی و اتحاد مؤمنین به آن بوده است، چه خود حاکم باشد یا نباشد.

۴- جالب است که در کل نهج البلاغه به مسئله غدیر و سایر نصوص که مورد تاکید شیعه برای اثبات حقانیت خلافت و حکومت امام علی و نفی حکومت خلفا اشاره‌ای نمی‌شود.

۵- در این متن اصلاً اشاره‌ای به انتخاب الهی و علم الهی، علم لدنی و ... هزاران ویژگی فوق انسانی به امام علی مشاهده نمی‌گردد.

۶- در این متون مشاهده نمی‌گردد کسانی که علاقه‌ای به حاکمیت امام علی نداشتند مشرک، مرتد، کافر و ... باشند ویا مرتکب گناه شده‌اند.

۷- هر چند علی خود را شایسته خلافت و جانشینی رسول گرامی می‌دید، اما برای رسیدن به آن خود رابه آب و آتش نمی‌زد و خود را با حاکم نه تنها وقت درگیر نمی‌کرد، بلکه با آنها مساعدت و همکاری داشت.

۸- در کل نهج البلاغه حتی یک بار به استدلال‌های شیعیان برای حقانیت علی بر خلافت از قبیل ماجرای غدیر، آیات تطهیر و ولایت و نظایر آن اشاره‌ای نشده است، لذا کاملاً جای اینگونه آیات و احادیث و همچنین ماجرای غدیر که کمتر از ۸۰روز قبل از فوت پیامبر اتفاق افتاده بود خالی است. ‌

۹- در نهج البلاغه یک جا به آیه اولی الامراشاره می‌کند و آن را امام علی در نامه به مالک اشتر چنین معنا می‌کند:

«اى مالک: در مواقعى که کار بر تو مشکل شود و حقیقت برایت مجهول بماند به خدا و رسول او رجوع کن،چنانکه خداى سبحان در باره مردمى که دوستدار هدایتشان بوده فرموده: "اى کسانى که ایمان آورده‌اید خدا و رسول و اولى الأمر از خودتان را اطاعت کنید و اگر در حکمى اختلاف پیدا شد به خدا و رسولش رجوع نمایید". رجوع به خدا گرفتن آیات محکم کتاب او قرآن است و رجوع به رسول گرفتن سنت کامل اوست که پذیرفته همگان است.»

۱۰- مطلب فوق نشان می‌دهد جامعه اسلامی و سران مهاجر و انصار در کلیت خود و شاید خود علی نیز چنین برداشتی از آن آیات و احادیث و ماجرای غدیر نداشته‌اند و اگر چنین برداشتی آنقدر مهم و اساسی بود و حتی با فرض عدم آگاهی مردم از حقانیت آن آیات و احادیث، چرا خود علی به آنها اشاره نکرده و برای اثبات حقانیت خود به آنها مستمسک نشده است.

۱۱- بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که علی (ع) نیز حکومت و خلافت را امری عرفی می‌دانست نه امری الهی.

۱۲- اگر چنین برداشتی از دیدگاه علی درنهج البلاغه نسبت به مسله خلافت و حکومت صحیح باشد ادعای الهی بودن حکومت فقها واینکه آنها منصوب از طرف خدا هستند ادعایی سست وبلکه سخیف است .

۱۳- علی خود آینده موافقان و مخالفانش را چنین پیش بینی می‌کند:

«بزودى دو گروه به سبب من هلاک شوند.یکى، دوستى که در دوستى من افراط کند و این دوستى او را از راه حق دور سازد و دیگر، دشمنى که در دشمنى من افراط کند و دشمنى با من او را از راه حق دور سازد.» (خطبه ۱۲۷)

پایان

(به یاری خداوند این سلسله مقالات ادامه خواهد داشت – علی ممقانی)

بخش‌های پیشین

خلافت و بیعت در نهج البلاغه (۱)

خلافت و بیعت در نهج البلاغه (۲)

nikfar — Wed, 25 May 2011 22:04:15 +0000

علی ممقانی

علی ممقانی − سؤال اصلی در این نوشته این است: علی در مورد منشأ حکومت چه نظری داشت:

۱- آیا او تعیین خلیفه را حق الهی می‌دانست یا حق مردم؟

۲- حکومت خود را متکی به خواست خدا و رسول می‌شمرد یا متکی به بیعت؟

۳- خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را به حق می‌دید و یا به ناحق؟

۴- به حق خلافت خود از این نظر می‌نگریست که منصوب الهی است، یا از این نظر که منتخب مردم است؟

چنانچه در قسمت اول بر مبنای ۵ نامه از نهج البلاغه مشاهده شد، امام علی حکومت را امری عرفی می‌داند.

ادامه بررسی مجموعه‌ای از نامه‌ها

• نامه ۵۴

از نامه‌هاى آن گرامى است به طلحه و زبیر که به وسیله عمران بن حصین خزاعى فرستاد و آن را ابو جعفر اسکافى در کتاب مقدمات که در مناقب امیر المؤمنین (علیه السلام) است آورده است.

«بعد از حمد و ثناى الهى و درود بر حضرت محمّد (صلّى اللَّه علیه و آله)، اگر چه مخفى مى‌کنید، آنچه را مى‌دانید و دانستید که من به دنبال مردم نرفتم بلکه مردم بودند که به دنبال من آمدند و من با آنها بیعت نکردم و آنها آمدند و با من بیعت کردند و شما دو نفر از آنهایى بودید که از من درخواست کردید و با من بیعت نمودید.

و عموم مردم به خاطر قدرت و تسلّط من و یا ثروت موجود با من بیعت نکردند و اگر شما دو نفر با میل و رغبت با من بیعت کرده‌اید تا زود است برگردید و به پیشگاه پروردگار توبه کنید. و اگر از روى کراهت و بى‌میلى با من بیعت نمودید با تظاهر به فرمانبردارى و پنهان داشتن نافرمانى راه بازخواست را براى من علیه خود بازگذاردید.

سوگند به جانم که شما در تقیه کردن و اظهار بى‌میلى نکردن در باره بیعت با من از مهاجرین سزاوارتر نبودید. و بیعت مرا از پیش قبول نکردن براى شما آسانتر بود تا به آن گردن نهید و بعد از پذیرفتن پیمان را بشکنید.

فکر کردید که من عثمان را کشته‌ام، بنا بر این بین من و شما از مردم مدینه کسى قضاوت کند که از من و شما کناره گرفته، آن گاه هر کس، همان مقدار کارى را که کرده به گردن بگیرد. شما دو پیرمرد از فکر خود برگردید زیرا اینک بزرگترین چیزى که بدان گرفتار آمده‌اید ننگ است و بعد از این براى شما هم ننگ است و هم آتش غضب پروردگار.»

توضیح نامه ۵۴

۱- به طلحه و زبیر یاد آوری می‌کند او به دنبال مردم برای بیعت گرفتن نرفته بلکه مردم با میل خود با او بیعت کرده‌اند یعنی این حق مردم است که با کسی برای خلافت بیعت کنند یا بیعت نکنند.

۲- به طلحه و زبیر یاد آوری می‌کند مانند بعضی از مهاجرین که بیعت نکردند آنان نیز آزاد بودند بیعت نکنند و این برای آنان آسان تر بود نه اینکه بیعت بکنند و بعد پیمان شکنی کنند.

۳- از دیدگاه امام علی آنچه مذموم است بیعت شکنی است نه بیعت نکردن؛ بنا براین بیعت کردن با علی امر الهی نبود، اما وفای به عهد و پیمان امری الهی است، یعنی این حق توست که عهد و پیمان نبندی واگر بستی دیگر حق شکستن آن را نداری و الا باید ننگ پیمان شکنی را با خود همراه داشته باشی.

• نامه ۵۷

از نامه‌هاى آن گرامى است به مردم کوفه هنگامى که از مدینه به‌سمت بصره حرکت مى‌کرد.

«بعد از حمد و ثناى الهى و درود بر حضرت محمّد (صلّى اللَّه علیه و آله)، من از شهر خودم بیرون آمدم در حالى که یا ستمگرم و یا ستمدیده و یا نافرمانم و یا مردم از فرمانم سرپیچى کننده.

من خدا را به یاد کسى مى‌آورم که نامه‌ام به دستش مى‌رسد تا هر چه زودتر به نزد من آید. اگر برنامه‌ام صحیح بود مرا یارى کند و اگر کارم درست نبود از من بخواهد که به حق بازگردم. »

توضیح نامه ۵۷

دراین نامه علی اشاره می‌کند برنامه‌ای برای خلافت دارد (البته پس از گرفتن بیعت). اگر کسی برنامه او را صحیح می‌داند او را یاری کند، و اگر کسی برنامه او را نا صحیح می‌داند حاضر باشد به سخنانش گوش کند و به حق (راه درست) بر گردد. و این سلامت روش حکومت داری علی را می‌رساند و نمی‌خواهد از موضع قدرت دیگران را وادار به تمکین کند و لو آنان اشتباه کنند چنانچه در صفین اتفاق افتاد.

از دیدگاه امام علی آنچه مذموم است بیعت شکنی است نه بیعت نکردن؛ بنا براین بیعت کردن با علی امر الهی نبود، اما وفای به عهد و پیمان امری الهی است، یعنی این حق توست که عهد و پیمان نبندی واگر بستی دیگر حق شکستن آن را نداری و الا باید ننگ پیمان شکنی را با خود همراه داشته باشی.

• نامه ۵۸

از نامه‌هاى آن گرامى است که آن را براى مردم شهرها نوشت و در آن آن‌چه را که بین او و سپاهیان صفین واقع شد، بیان فرمود.

«آغاز کار ما این بود که ما با مردم شام ملاقات نمودیم و ظاهر امر این بود که پروردگار ما یکى است، پیامبر ما یکى است، و دعوت ما به اسلام یکسان است.

و در ایمان به خدا و تصدیق رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) نه ما از آنها چیزى افزونتر طلب مى‌کردیم و نه آنها از ما چیزى بیشتر مى‌خواستند. کار ما با آنها یکى بود و با هم هیچ اختلافى نداشتیم مگر اختلافى که در باره خون عثمان داشتیم که ما از آن برکناریم .

گفتیم بیایید با خاموش کردن آتش کینه و دشمنى و تسکین توده مردم به درمان چیزى بپردازیم که اگر زمان بگذرد دیگر قادر به جبران آن نخواهیم بود. تا کار استوار و منظّم گردد و ما بتوانیم حق را در موضع خودش قرار دهیم گفتند: نه که چاره کار را جز با جنگ نمى‌دانیم.

زیر بار نرفتند تا این که جنگ بالهایش را گسترد و پا برجا شد. و آتش آن شعله‌ور شد و شدّت گرفت و هنگامى که جنگ دندان خود را در ما و آنها فروبرد و ما را در چنگالش گرفت آن گاه چیزى را که ما از آنها مى‌خواستیم پذیرفتند.

و ما هم دعوتشان را پذیرفتیم و آنچه خواستند زود قبول کردیم تا آنکه حجت بر آنها تمام شد و عذرى بر ایشان باقى نماند.

بنا بر این هر که از ایشان بر حق و حقیقت پایدار بماند، خداوند او را از نابودى و تباهى رهایى خواهد داد و کسى که مخالفت کند و در گمراهى باقى بماند، پیمان را شکسته و به حال اول خود برگشته و خداوند دلش را در پرده تاریک گمراهى پوشانیده و پیشامد بدى دور سرش مى‌چرخد.»

توضیح نامه ۵۸

دراین نامه امام علی اشاره می‌کند اختلاف عقیده‌ای میان او و مردم شام نیست(زیرا عقیده چیزی جز ایمان به خدا و تصدیق رسول نیست) و تنها اختلاف درباره خون عثمان است که چه کسی او را کشت و باید قاتل یا قاتلان به سزای عمل خود برسند.

بررسی مجموعه‌ای از خطبه‌ها

• خطبه

از خطبه‌هاى آن گرامى است که آن را خطبه "شقشقیه" مى‌نامند.

«آگاه باشید به خدا سوگند که پسر ابى قحافه لباس خلافت را پوشید در حالى که مى‌دانست خلافت جز بر قامت من سزاوار نبود و موقعیت من نسبت به خلافت مانند موقعیت سنگ آسیاست.

معارف الهى از سینه‌ام چون سیل سرازیر است و هیچ مرغ بلند پروازى در پرواز به بلندى مقام من نمى رسد.

ولى بناچار از آن چشم پوشیدم و کناره گرفتم و بر سر دو راه ماندم یا دست تنها به مبارزه بر خیزم و یا صبر کنم و از جنگ با کوردلان پرهیز نمایم.

در این صورت است که سالخوردگان، فرتوت و ناتوان مى‌شوند و کودکان، پیر مى‌گردند و دیندار تا دیدار با پروردگارش در رنج و مصیبت است.

دیدم که صبر کردن خردمندانه است.

صبر کردم مانند کسى که به چشمش خار رفته و در گلویش استخوانى مانده، مى‌دیدم که میراثم را به تاراج مى‌برند.

تا این که ابو بکر راه خویش پیمود و خلافت بعد از خود را به عمر بن خطاب واگذار کرد.»

سپس مولا امیر المؤمنین على (علیه السلام) به شعر "اعشى" استشهاد می‌فرماید: "فرق است بین روزى که در پشت شتر نشسته و با سختى‌ها مبارزه مى‌کردم"، "و روزى که با حیان برادر جابر در ناز و نعمت مى‌گذرانیدم."

«شگفتا مردى که در زمان زنده بودنش مى‌گفت مردم مرا از خلافت معاف کنید چه شد که هنگام مرگ، خلیفه بعدى خود را هم معین کرد.

آرى آن دو خلافت را مانند دو پستان شتر بین خود تقسیم کردند.

اوّلى خلافت را در ناحیه‌اى خشن و سنگلاخ قرار داد زیرا که عمر سخنش تند و ملاقات با او رنج آور و اشتباهش زیاد و عذر خواهى‌اش بسیار بود.

مصاحبت با شخصى داراى این اوصاف مثل سوارى مى‌ماند که بر شتر سرکش سوار است، اگر مهارش را محکم نگه دارد، بینى شتر پاره و مجروح مى‌شود و اگر رها کرده به حال خود بگذار، سر نگون شده و بمیرد.

به خدا سوگند که مردم به انحراف از راه راست و نا فرمانى پروردگار گرفتار شدند و هر روز به رنگى در آمدند.

ولى من در تمام این مدت صبر کردم و با سختى و غم همراه بودم.

تا این که عمر بن خطاب هم راه خود را پیمود و قبل از مرگ خلافت را در جمعى قرار داد که گمان مى‌کرد من یکى از آنها هستم.

خدایا، داد از آن شورا که آنجا در سنجش مقام من با ابو بکر شک روى داد تا آن حد که مرا در ردیف اینها پنداشتند، با این حال براى مصلحت اسلام صبر کردم و با فراز و نشیب آنها خود را تطبیق دادم.

ولى از شورا یکى از روى حسد و کینه از من برگشت و دیگرى به طرفدارى از داماد خود اقدام کرد و حوادث دیگر که مایل نیستم آنها را بازگو کنم تا این که سومى یعنى عثمان بن عفان به خلافت برخاست، در حالى که شکم و دو پهلویش باد کرده بود و جز خالى کردن و خوردن کارى نداشت.

افراد قبیله و پسران پدرش با او همدست شدند، به جان بیت المال مسلمین افتادند مانند شترى که گیاهان تر و تازه بهارى را مى‌خورد.

آرى مال خدا را با حرص و ولع و با تمام دهان مى‌خوردند تا زمانى که رشته کار از دست خلیفه به در رفت و داستان به کشته شدنش انجامید و شکمبارگى و غرور او وى را بر زمین زد.

نا گهان دیدم که مردم از هر سوى روى به من نهاده‌اند و مانند موى گردن کفتار به دورم ریخته‌اند به طورى که حسن و حسین (علیهما السلام) زیر دست و پا قرار گرفتند و لباس تنم پاره شد و مردم مثل رمه گوسفندان اطراف من جمع شدند.

ولى همین که به خلافت ظاهرى رسیدم و با من بیعت کردند مخالفتها شروع شد، جمعى پیمان شکنى کردند و گروهى از دین بیرون رفتند و عده‌اى هم با ستمکارى دلم را آزردند.

گویى آنها این سخن خدا را نشنیده‌اند که فرمود:

"جهان آخرت را از آن کسانى قرار دادیم که در دنیا قصد طغیان و فساد ندارند و پایان شایسته براى پرهیز کاران است."

آرى به خدا قسم که این آیه را شنیدند و خوب درک کردند و لیکن دنیا چشم آنها را پر کرده و زینتهایش دلشان را برده بود.

سوگند به پروردگارى که دانه گیاه را در خاک شکافت و انسان را بیافرید. اگر آن جمعیت زیاد حضور نمى‌یافتند و وجود جمعى یارى کننده نبود که حجت بر من تمام گردد و نبود پیمانى که خداوند تبارک و تعالى از علماء و دانشمندان گرفته تا راضى نشوند بر سیرى ظالم و گرسنه ماندن مظلوم، هر آینه رشته شتر خلافت را بر کوهانش مى‌انداختم و پایانش را چون اولش فرض مى‌کردم و از خلافت کناره مى‌گرفتم. آن وقت شما مى فهمیدید که این دنیاى شما نزد من از آب بینى بزى کم ارزشتر است.

گفته‌اند: در موقعى که آن گرامى این بیانات را مى‌فرمود، مردى از ساکنین دهاتهاى عراق از جا برخاست و نامه‌اى به آن حضرت داد. امیر المؤمنین (علیه السلام) نامه را گرفت و مورد مطالعه قرار داد. وقتى نامه را خواند، ابن عباس گفت: اى امیر المؤمنین اگر دنباله خطبه‌ات را ادامه مى دادى بهتر بود مولا (علیه السلام) فرمود: اى پسر عباس چنین چیزى دیگر نخواهى شنید این سخنان شعله غم بود که زبانه کشید و خاموش شد.

ابن عباس گفت: به خدا قسم هیچوقت از شنیدن هیچ سخنى به‌اندازه نشنیدن باقى گفتار امیر المؤمنین على (علیه السلام) تأسف نخوردم.»

با همه تردید‌ها نسبت به اصالت خطبه سوم و گذشتن از جملات اهانت آمیز آن نسبت به خلفای پیشین، متن خطبه حاکی از عرفی بودن حکومت و خواست مردم بر انتخاب حاکم دارد. نهایت اینکه حاکم منتخب حاکم شایسته‌ای نبوده است.

توضیح خطبه ۳

۱- درباره خطبه‌ها بایستی یادآوری کرد که اولاً اهمیت نامه‌ها به مراتب بیشتر از خطبه‌ها است زیرا نامه‌ها مکتوب شده توسط امام علی است یا لااقل سندیتش بیشتر مورد تصدیق می‌تواند باشد. ثانیاً سیاق خطبه سوم با آنچه تا کنون در نامه‌ها ذکر شد ناسازگار است. ثالثاً از شان و مقام علی به دور است که این چنین اهانت آمیز از خلفای قبل از خود که صحابی رسول گرامی بوده‌اند یاد کند ( ولو اینکه درادعیه و بعضی کتب شیعه و در بعضی از منابر انواع و اقسام توهین‌ها و اهانت‌ها نسبت به خلفا ی اولیه اسلام وجود دارد) .

۲- با فرض صحت خطبه نهایتاً می‌شود چنین پنداشت که امام علی در عصبانیت سخنانی را به زبان رانده است، حتی خودش آن را تعبیر به شقشقیه (شتری که از شدت هیجان دهانش کف آلود شده ) نموده است.

۳- با همه این احوال اصل موضوع بحث که عبارت از بیعت و خلافت است به قوت خود باقی است، یعنی این حق مردم است که با خلیفه بیعت بکنند یا نکنند . در این خطبه اشاره ندارد که مردم باید به خلافت او گردن نهند و چون چنین نکرده‌اند گناه کرده‌اند و مستحق آتش جهنم اند.

۴- باز آنچه مضموم واقع شده پیمان شکنی و خروج از دین خدا به این جهت است، نه بیعت کردن یا عدم بیعت مردم با او.

۵- اینکه خداوند از علما پیمان گرفته که بر سیری ظالم و گرسنگی مظلوم راضی نباشند ارتباطی به حاکمیت اجباری بدون رضایت مردم ندارد.

۶- امام علی می‌گوید اگر چنین تعهدی نبود ولو با علاقه مردم به بیعت با خود ؛ حاکمیت و خلافت را رها می‌کرد.

۷- با همه تردید‌ها نسبت به اصالت خطبه و گذشتن از جملات اهانت آمیز آن نسبت به خلفای پیشین، متن خطبه حاکی از عرفی بودن حکومت و خواست مردم بر انتخاب حاکم دارد. نهایت اینکه حاکم منتخب حاکم شایسته‌ای نبوده است.

• خطبه۵

از خطبه‌هاى آن گرامى است. این خطبه را امام (ع) پس از رحلت رسول اللَّه (ص) ایراد فرمود، آن موقع که عباس و ابو سفیان نزد آن حضرت آمدند تا با وى بیعت کنند.

«اى مردم امواج فتنه را با کشتى‌هاى نجات بشکافید و افتخار به حسب و نسب را کنار بگذارید.

پیروز آن نهضت و مبارزه‌اى است که سپاه و یاور داشته باشد که در غیر این صورت تسلیم شدن و آسوده نشستن سزاوارتر است.

آنچه مرا بدان مى‌خوانید چون آبى بد مزه و متعفّن است و مثل لقمه‌اى است که هر کس بخورد در گلویش مى‌ماند. هر که میوه‌اى را پیش از رسیدن آن بچیند، مثل کسى است که در زمین دیگرى چیزى کاشته است.

اگر من حرف بزنم مى‌گویند «على بن ابی طالب» حرص ریاست دارد و اگر سکوت کنم مى‌گویند از مرگ مى‌ترسد.

بعد از این همه حوادث و جنگها و بعد از این همه حرفها خیلى بعید است که من از مردن ترس داشته باشم.

به خدا سوگند انس پسر ابی طالب به مرگ بیش از انس کودک به پستان مادر است.

بلکه من چیزى مى‌دانم که بر شما پوشیده است که اگر بگویم و بشنوید مثل ریسمانى که در چاهى عمیق به لرزش و اضطراب در مى آید بر خود خواهید لرزید.»

توضیح خطبه ۵

۱- امام به نکته بسیار مهمی اشاره می‌کند و آن اینکه اگر نهضتی بخواهد پایدار باشد با تفرقه بدست نمی‌آید و باید سپاه و یاور داشته باشد. دعوت عباس و ابوسفیان را برای خلافت خود را در واقع مخالف وحدت مسلمین می‌داند. امام نیز به این نتیجه رسیده بود که شرایط برای خلافت او فراهم نیست و مانند میوه کال است و مانند کاشتن دانه است در زمینی که مال دیگران می‌باشد .

۲- از متن خطبه مشخص است که برای تحریک او، از وی می‌خواستند که نترسد و وارد میدان شود که علی (ع) با هوشیاری دست آنان را خوانده و اعلام می‌دارد که نه تنها از مردن نمی‌ترسد بلکه از علاقه کودک به پستان مادر طالب تر به مرگ است اما چه نتیجه‌ای از آن به دست می‌آید .

۳- جالب تر از خطبه، کسانی هستند که محرک علی برا ی مبارزه جهت کسب خلافت بودند. عباس و ابوسفیان. عباس که مردد بین اسلام و بت پرستی بود و ابوسفیان که تا حد مرگ مقابل اسلام ایستاد و به ناچار تسلیم شد و توسط پیامبر آزاد گشت. آیا آنان دلشان برای اسلام حقیقی سوخته بود و علی را نماد اسلام حقیقی می‌دانستند؟ و یا اندیشه‌ای پلید در ذهن داشتند و خود را دایه دلسوزتر از مادر جلوه می‌دادند؟ یعنی اینکه آیا سران مهاجرین و انصار که با تمام وجود برای تثبیت اندیشه پیامبر کوشیده بوند و از اولین گروندگان به او بودند حقیقت اسلام را نمی‌فهمند ولی معاندین سرسخت وی می‌فهمیدند؟

علی هوشیار تر از آن بود که تحت تاثیر آنان قرار گیرد و تن به انشقاق مسلمین دهد و ثمره خون شهدای صدر اسلام را به هدر دهد.

• خطبه ۸

از سخنان آن گرامى است. این سخنان را امام (ع) موقعى ایراد فرمود که اظهار آن را ضرورى دانست. روى سخن او با زبیر است.

« زبیر فکر مى‌کند که با دستش بیعت کرده و نه با دلش،

و حال آنکه او به بیعت کردن اقرار کرده است ولى مدّعى شده که در قلبش نیت بیعت نداشته.

او باید براى این ادعا دلیل قابل پذیرش ارائه دهد،

و گر نه باید به بیعت و تعهّدى که از آن شانه خالى کرده باقى بماند.»

توضیح خطبه ۸

۱- زبیر بیعت کرده بود و باید به بیعت خود باقی می‌ماند و پیمان شکنی نمی‌کرد .

۲- اینکه زبیر ادعا کند که با دستش بیعت کرده ولی دلش با بیعت نبوده ادعای بلادلیل است .

۳- یا نباید متعهد شد و یا اگر تعهدی بود باید به تعهد عمل شود .

• خطبه ۳۰

از سخنان آن گرامى است در باره کشتن عثمان‌

«اگر دستور قتل عثمان را داده بودم قاتل من بودم و اگر مردم را از کشتن او باز داشته بودم، یارى او کرده بودم.

و حال آنکه کسى که به او یارى رساند نمى‌تواند بگوید من بهتر از آن کس هستم که او را خوار کرد و هر که او را خوار کرد نمى‌تواند بگوید که آنکه یاریش کرده بهتر از من است.

هم اینک سبب قتل عثمان را برایتان مى‌گویم:

خود کامگى کرد و بد عمل نمود، شما هم کم حوصلگى کردید بنا بر این شما نیز بد کردید.

پروردگار حکمى دارد که واقع خواهد شد و آن حکم، هم دامن افراد خود کامه و هم افراد کم حوصله را خواهد گرفت.»

توضیح خطبه ۳۰

۱- امام علی در این خطبه می‌گوید نه دستور قتل عثمان را داده است و نه او را یاری کرده است ولی تلاش کرد چنین اتفاقی نیافتد، علی عثمان را نصیحت کرد که خود کامگی نکند و مردم را بر حذر داشت که خونش را نریزند .(کم حوصلگی نکنند )زیرا هر دو کار به ضرر جامعه مسلمین بود .

۲- امام علی می‌گوید همچنانکه خودکامگی حاکم بد است، کم حوصلگی امت و عصیان بر حاکم نیز زیان آور است . چنانکه خلیفه کشی باب شد و کار از دست بزرگان و دلسوزان خارج گشت و آشفتگی و اختلاف امت را فرا گرفت، از این به بعد کافی است گروهی از بعضی از رفتار‌های خلیفه و یا بعضی تصمیماتش مخالف باشند، بجای گفتگو شمشیر حکومت می‌کند و فرصت برای فرصت طلبان فراهم می‌گردد.

• خطبه۳۷

سخنى از آن حضرت (ع) که تواند خطبه‌اى باشد

«به یارى دین برخاستم، در روزگارى که همه در کار سستى مى‌نمودند.

و در آن هنگام که هرکس سر در لاک خود فرو برده بود، این من بودم که سر برافراشتم.

[و در آن هنگام، که زبان همگان بسته بود، این من بودم که به سخن آمدم.]

و در آن هنگام که همه در راه مانده بودند، این من بودم که به هدایت نور خدا راه خویش پى گرفتم.

ادعایم از همه کمتر بود و حال آنکه، بر همگان پیشى جسته بودم و زمام کارها به دست گرفته و پیش مى‌تاختم و بتنهایى، از همه گرو مى‌بردم.

همانند کوهى که تندرها نجنبانندش و توفانها برنکنندش.

هیچ کس بر من عیبى نتوانست گرفت و در غیبت من سخنى نتوانست گفت.

اکنون هر ذلیل ستمدیده‌اى در نزد من عزیز و ارجمند است تا حقّش را بگیرم و به او دهم و هر نیرومند سرکش در نزد من ناتوان و حقیر است که حق ستمدیدگان را از او بستانم.

ما به قضاى خداوند راضى هستیم و تسلیم فرمان او.

پندارى که من بر رسول الله (ص) دروغ مى‌بندم به خدا سوگند، من نخستین کسى هستم که پیامبرى او تصدیق کرده‌ام، چگونه نخستین کسى باشم که بر او دروغ مى‌بندد به کار خود درنگریستم، دیدم پیش از آنکه بیعت کنم مى‌بایست از فرمان رسول الله (ص) اطاعت کنم که مرا به مدارا خوانده بود.

آرى، در آن هنگام عهد و پیمان دیگرى به گردن من بود.»

توضیح خطبه ۳۷

امام علی برای بیعت خود با خلفا استشهاد به فرمان رسول گرامی می‌کند که وی را توصیه به مدارا کرده بود.

• خطبه۵۳

از سخنان آن گرامى است و در باره بیعت کردن مردم بعد از عثمان است

«پس مردم به شوق بیعت کردن با من مثل شتران تشنه به هنگام آشامیدن آب،

در حالى که ریسمانشان باز شد و ساربان رهایشان کرده هجوم آوردندz

تا آنجا که پنداشتم قصد جان مرا کرده‌اند.

و یا این که در نظر دارند یکدیگر را از پا در آورند.

زیر و بم این کار را بررسى کردم،

و دیدم جز این چاره‌اى نیست که جنگ با آنان را انتخاب کنم.

یا آنچه را رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) براى من آورده کنار بگذارم و نادیده بگیرم.

در نتیجه جنگیدن را از قبول کیفر الهى آسانتر یافتم،

و رنج این جهان را بر عذاب جهان آخرت برگزیدم.»

توضیح خطبه ۵۳

۱- خطبه دارای دو بخش است که ظاهرا کنار هم قرار گرفته‌اند: بخش اول مربوط به زمان بیعت است و بخش دوم مربوط به شروع جنگهای داخلی خصوصا جنگ با شام، زیرا جنگ جمل فتنه‌ای کوتاه مدت و کم هزینه بوده و سریع به نتیجه رسیده و با کمال تاسف با از دست رفتن دو مهاجر نخستین و موید پیامبر روبرو شد و حیثیت همسر پیامبر نیز خدشه دار شد .

۲- قسمت اول خطبه کاملا موید خواست مردم برای به حکومت و خلافت رسیدن حاکم است که مانند سایر نامه‌ها و خطب این نظر مورد تاکید قرار گرفته است .

• خطبه۶۶

از سخنان آن گرامى است

«نقل شده وقتى بعد از ارتحال رسول گرامى اسلام (صلّى اللَّه علیه و آله) اخبار سقیفه بنى ساعده به امام (علیه السلام) رسید، فرمود: انصار چه گفتند؟

گفتند انصار گفته‌اند از ما امیرى و از شما امیرى. فرمود:

پس چرا در برابر آنها این دلیل را نیاوردید که رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) فرمود: با نیکوکاران انصار نیکى کنید و از بدکارانشان درگذرید.

عرض کردند: در سخن پیامبر چه دلیلى نهفته است؟

فرمود: اگر امارت و خلافت حق ایشان بود پیامبر (صلّى اللَّه علیه و آله) سفارش آنان را نمى‌کرد. (بلکه به ایشان سفارش دیگران را مى‌نمود.)

امام (علیه السلام) پرسید قریش چه گفتند؟

عرض کردند: قریش به این استدلال کردند که از شجره رسول خدایند.

امام (علیه السلام) فرمود: آرى به درخت استدلال کردند.

ولى میوه آن درخت را تباه ساختند.»

توضیح خطبه ۶۶

۱- آنچه در سقیفه گذشت مناظره میان دو فراکسیون مهاجرین و انصار بوده که که به تعبیر علی (ع) شوریٰ و تعیین خلیفه حق آنان است " اگر امارت و خلافت حق ایشان بود پیامبر سفارش آنان (انصار) را نمى‌کرد".

۲- آنچه مسلم است امام علی هم معتقد بود که خلافت باید به دست مهاجرین باشد .( با استدلال از حدیث پیامبر)

۳- ولی در بین مهاجرین چه کسی لیاقت خلافت دارد؟ این موضع اختلاف او و مهاجرین است.

۴- در این شک نیست که امام علی خود را شایسته ترین فرد برای خلافت می‌دانست، از مهاجرین بود از شجره رسول الله بود، در دامان او بزرگ شده بود، آنچه می‌دانست از او آموخته بود، اگر او بیش از همه برای تثبیت اسلام جان فشانی نکرده باشد، کمتر از هیچکدام نبوده است ( چه آنها که به شهادت رسیدند و چه آنها که باقی ماندند).

۵- با این وصف در مقابل خواست این شورا تسلیم شد زیرا رضای پروردگار و وحدت مسلمین را در این می‌دید.

ادامه دارد

بخش پیشین

خلافت و بیعت در نهج البلاغه (۱)

خلافت و بیعت در نهج البلاغه (۱)

nikfar — Sat, 21 May 2011 08:43:08 +0000

علی ممقانی

علی ممقانی − آنچه پیش روست بررسی موضوع خلافت و بیعت در نهج البلاغه است. این مقاله فارغ از اینکه نهج البلاغه چه میزان سندیت دارد، به این کتاب می‌نگرد.

از آنجا که هر مذهب اسلامی (شیعه و سنی) علی (ع) را یکی از خلفای بر حق می‌شمرد (بعنوان یکی از خلفای راشدین و یا اولین خلیفه بر حق پیامبر اسلام)، دانستن اینکه علی در مورد منشأ حکومت چه نظری داشت، دارای اهمیت ویژه‌ای است.

۱- آیا او تعیین خلیفه را حق الهی می‌دانست یا حق مردم؟

۲- حکومت خود را متکی به خواست خدا و رسول می‌شمرد یا متکی به بیعت؟

۳- خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را به حق می‌دید و یا به ناحق؟

۴- به حق خلافت خود از این نظر می‌نگریست که منصوب الهی است، یا از این نظر که منتخب مردم است؟

نهج البلاغه توسط سید رضی از مجموعه خطبه ها، نامه‌ها و کلمات کوتاه علی (ع) جمع آوری شده است. علمای مسلمان نهج البلاغه را به لحظ سندیت از ۶۰ درصد تا ۱۰۰ درصد معتبر می‌دانند.مسلم است نامه‌ها از اعتبار بیشتری نسبت به خطبه‌ها و کلمات کوتاه برخوردار است زیرا مکتوبات از سندیت بیشتری برخوردار است تا سخنرانی‌ای (خطبه‌ای) که بعداًتوسط شنونده‌ای نگارش شده باشد.

کاوش ما در این مقاله گرد پرسش‌های بالا با نظر به نهج البلاغه صورت می‌گیرد، و آنچنان که اشاره شد، بی توجه به اینکه آیا واقعاً چنین مطلبی (نامه یا خطبه) از شخص علی (ع) صادر شده است یا نه.

ضمناً، دانستن شرایط اجتماعی، فکری و فرهنگی آن روزگار ازنظر درک موضوع بسیار حائز اهمیت است.

شرایط اجتماعی دوران نبوت و خلافتاولیه در زمان بعثت پیامبر در مکه

− بنا به مردسالاری حاکم، پدر خانواده تعیین کننده سرنوشت خانواده بود

− چند خانواده هم خون تشکیل یک خاندان را می‌دادند که هر کدام در یکی از دره‌های میان کوه‌های مکه زندگی می‌کردند.

− سران خاندان درباره سرنوشت مکه تصمیم مشترک می‌گرفتند. این سران از نسل مشترک بودند که در نهایت از فرزندان اسماعیل فرزندابراهیم شمرده می‌شدند.

لذا تصمیم سران خاندان تصمیم همه مردم آن خاندان تلقی می‌شد.

وضعیت مدینه (یثرب) که در آنجا نیز دو قبیله بزرگ اوس و خزرج و نیز قبایل یهودی که عمدتاً در اطراف مدینه زندگی می‌کردند، نیز بر همین روال بود. تصمیم سران اوس و خزرج نیز تصمیم مردم یثرب تلقی می‌شد.

بسیاری قبایل اطراف با وفات پیامبر، پیمان خود را با او تمام شده تلقی کرده و از این اتحاد که حول پیامبر شکل گرفته بود خارج شدند ( جنگ‌های رده به همین جهت اتفاق افتاد)، زیرا آنان آنقدر می‌فهمیدند که سرنوشت جامعه جدید توسط قبایل مدینه و مکه تعیین می‌شود نه قبایل اطراف آن به تعبیر دیگر آنان هم پیمانی با محمد را از بعد اجتماعی آن می‌دیدند و آن را یک پیمان دینی نمی‌دانستند.

معمولاً بزرگان قبایل مردان نسبتاٌ مسن بودند که مقبولیتی میان قبیله خود داشتند، و بدیهی است در تصمیم‌گیری‌های مهم رأی مردان صاحب نظرو رده دوم قبیله را نیز جویا می‌شدند و سپس تصمیم گرفته می‌شد.

سنت فوق در زمان حاکمیت پیامبر نیز جاری بود. وقتی مهاجرین (کسانی که همراه پیامبر از مکه به مدینه آمده بودند) و انصار (قبایلی از مدینه که با پیامبر پیمان بسته بودند) طرف مشورت پیامبر قرار می‌گرفتند، این سران قبایل بودند که در تصمیم گیری دخالت داشتند، نه همه مردم.

به تعبیر دیگر نه زنان دخالت می‌کردند و نه مردان معمولی، آنان تابع نظر سران قبایل خود بودند.

انتخاب اولین خلیفه

− بر اساس شرایط فوق وقتی پیامبر وفات می‌کند، طبیعی است که سران قبایل نسبت به سرنوشت خود حساسیت به خرج دهند و حتی علاقه‌مند باشند سرنوشت جامعه جدید ( که متشکل ازبسیاری قبایل اطراف مدینه و مکه و نیزخود مکه و مدینه) را به دست بگیرند.

در این میان بسیاری قبایل اطراف با وفات پیامبر، پیمان خود را با او تمام شده تلقی کرده و از این اتحاد که حول پیامبر شکل گرفته بود خارج شدند ( جنگ‌های رده به همین جهت اتفاق افتاد)، زیرا آنان آنقدر می‌فهمیدند که سرنوشت جامعه جدید توسط قبایل مدینه و مکه تعیین می‌شود نه قبایل اطراف آن به تعبیر دیگر آنان هم پیمانی با محمد را از بعد اجتماعی آن می‌دیدند و آن را یک پیمان دینی نمی‌دانستند.

تمام سران قبایل مکه و مدینه در زمان فوت پیامبر در مدینه حضور داشتند، بدیهی است هر کدام تلاش کند فراکسیونی تشکیل دهد تا ریاست این جامعه جدید را به دست گیرد.

فراکسیون اول : فراکسیون انصار بود. سران اوس و خزرج در سقیفه گردآمدند تا خلافت را در قبیله اوس و خزرج قرار دهند.

فراکسیون دوم : فراکسیون مهاجرین بود. ابوبکر، بزرگ بنی یتیم و عمر، بزرگ عدی در رأس این فراکسیون قرار داشتند.

فراکسیون سوم : از مهاجرین بودند که علاقه‌ای به حاکمیت فراکسیون دوم نداشتند. این گروه عمدتأ جزو السابقون (پیروان اولیه پیامبر) نبودند، بلکه بعداً به اسلام گرویده بودند. عباس، عموی پیامبر و ابوسفیان هسته اصلی این فراکسیون بودند. آنان علی (ع) را کاندیدای خلافت کردند.

− مستندات فراکسیون‌ها مبنی بر حقانیت گروه خود برای خلیفه شدن به شرح زیر بود:

فراکسیون انصار : اگر ما به پیامبر جا و امکانات نمی‌دادیم و با او همراهی نمی‌کردیم، او موفق به تشکیل چنین حکومتی نبود. لذا، حق ماست که حاکمان جامعه جدید بعد از پیامبر باشیم (خصوصأ اینکه مدینه مرکز حکومت بود).

فراکسیون مهاجرین : ما جزو اولین کسانی بودیم که به اسلام محمد ایمان آوردیم و دین محمد به یاری ما حیات یافت، و پیامبر نیز فرموده بود که ائمه بعدی من از قریش‌اند و قریش مکی است نه مدنی، پس خلافت حق آنان است.

فراکسیون سوم نیز که علاقه به آن دو فراکسیون نداشتند، علی (ع) را از آن جهت که نزدیکترین فرد به پیامبر بوده و مورد علاقه و داماد اوست شایسته خلافت می‌دانستند، و یا مانند ابوسفیان خلافت علی را وسیله تفرقه میان مسلمین می‌دیدند.

بیعت نه تکلیف دینی بلکه وظیفه‌ای عرفی واجتماعی است واگر کسی بیعت نکند مرتکب معصیت نشده واین حق اوست.
بیعت اجباری ویا خلافت بدون بیعت مردم با خلیفه مورد تأیید امام علی نبوده است.

موضع علی (ع) درباره انتخاب خلیفه اول:

علی (ع) به عباس و ابوسفیان جواب رد می‌دهد، در عین حال خود را شایسته خلافت می‌داند. وقتی ماجرای سقیفه را می‌شنود که در آنجا دو گروه فراکسیون مهاجرین و انصار در حال قانع کردن دیگری هستند، ضمن رد استدلال انصار و پذیرفتن استدلال مهاجرین، حق خلافت را از آن خود دانسته و دیگر مهاجرین را غاصب حق خود می‌شمرد، اما در سقیفه حاضر نمی‌شود و در هیج جلسه‌ای و اجتماعی برای دفاع از حق خود سخنی نمی‌گوید. او در نهایت با منتخب سران حاضر در سقیفه بیعت کرده و با او همراهی و همدلی کرده و مشورت می‌دهد هرچند خود را خار در چشم و استخوان در گلو می‌یابد.

− قتل عثمان: قبل از خلافت علی (ع) سه خلیفه حکومت کردند،.دو خلیفه اول در مجموع سبب اعتراض مردم نشدند، اما خلیفه سوم باعث ایجاد اعتراض در جامعه شد. اعتراض مردم بیشتر به اطرافیان وی بود که افرادی ناشایست بودند نه خودش.

طلحه، زبیر و عایشه بیشترین نقش را در تحریک مردم علیه عثمان داشتند . مردم علی (ع) را واسطه قرار دادند تا با عثمان مذاکره کرده و علت اعتراض مردم را به گوش او برسانند. مع الاسف این کار مؤثر واقع نشد و علی‌رغم تلاش علی (ع) برای جلوگیری از شورش و قتل خلیفه، این امر اتفاق افتاد و او بوسیله مخالفانش کشته شد. سران مهاجر و انصار با علی دست بیعت دادند و علی‌رغم اکراه علی (ع) مبنی بر عدم پذیرش خلافت، با اصرار مردم و سران مهاجر و انصار خلافت را پذیرفت.

− دو گروه جزء مخالفان علی (ع) شدند:

۱- گروهی که با روی کار آمدن علی (ع) موقعیت خود را از دست می‌دادند که در رأس آن معاویه قرار داشت.

۲- گروهی که انتظار پست و مقامی داشتند، اما علی (ع) از سپردن پستی به آنان اجتناب کرد.

هر دو گروه ادعای خونخواهی عثمان را کردند. گروه اول خود علی (ع) را عامل کشتن عثمان اعلام کردند و گروه دوم علی (ع) را عامل قتل نمی‌دانستند، لکن متقاضی مجازات قاتل او بودند.

هر دو گروه به حقیقت ماجرا آگاهی داشتند و ضمن اینکه از این قتل راضی بودند اما آن را بهانه‌ای برای مخالفت با خلیفه جدید قرارداده بودند.

بررسی مجموعه‌ای از نامه‌ها

مشروح مذاکرات و نامه نگاری‌ها تصویر گویایی به دست می‌دهد از آنچه در آن زمان رخ داد.

در زیر نامه‌ها و خطبه‌ها از نهج البلاغه فیض الاسلام و با ترجمه آقای ارفع نقل می‌گردد.

• نامه ۱

این نامه را امام علی (ع) براى مردم کوفه نوشت، در آن زمانى که از مدینه به بصره مى‏رفت.

«از بنده خدا على امیر المؤمنین به مردم کوفه که از سران انصار و بلندپایگان عرب مى‏باشند.

اما بعد از حمد و ثناى پروردگار و درود بر محمّد و آلش من شما را از کار عثمان با خبر مى‏کنم به طورى که شنیدن آن مانند دیدن است. مردم به عثمان و کارهایش ایراد گرفته در حالى که من از مهاجرین بودم و بیشتر مى‏خواستم که او خشنود شود و کمتر سرزنشش مى‏کردم ولى طلحه و زبیر راحت‏ترین کارشان این بود که به او بتازند و آرامترین رفتارشان نسبت به او راندن شدید او بود.

و عایشه هم سر برآورد و خشمى را که از او داشت آشکار نمود. در این بین مردم نیز دست به کار شدند و او را کشتند. و سپس مردم با من بیعت کردند در حالى که نه از این کار کراهتى داشتند و نه مجبور بودند، بلکه از روى میل و رغبت و به اختیار انجام دادند.

بدانید که مرکز هجرت (مدینه) از مردمش جدا شد و اهل آن نیز از آن خارج شدند و آن شهر چون دیگ جوشان گشت و فتنه بر قطب و مرکز دین ایستاد بنا بر این شتابان به سوى امیر خودتان بیایید و براى جهاد با دشمنان پیشدستى کنید، اگر خدا بخواهد.»

توضیح نامه ۱

۱- امام علی علاقمند بود که عثمان در مقام خلافتش موفق باشد، هر چند اعمالی انجام می‌داد که رضایت بخش نبود. با این حال علی نسبت به سایر صحابی رسول گرامی کمتر او را سرزنش می‌کرد و این به معنای همراهی و عدم مخالفت با خلافت عثمان بود.

۲- اقبال بزرگان مهاجر و انصار و به تبع آنها مردم بر خلافت علی نه از روی اکراه و اجبار بلکه از روی میل ورغبت بوده است و این نشان می‌دهد از دیدگاه علی باید بیعت با اختیار وتمایل انجام گیرد نه اجبار.

۳- بنابراین بیعت نه تکلیف دینی بلکه وظیفه‌ای عرفی واجتماعی است واگر کسی بیعت نکند مرتکب معصیت نشده واین حق اوست.

۴- بیعت اجباری ویا خلافت بدون بیعت مردم با خلیفه مورد تأیید امام علی نبوده است.

• نامه۶

از نامه‏هاى آن گرامى است به معاویه

«همان مردمى که با ابو بکر و عمر و عثمان بیعت کردند با همان شرایط با من بیعت کردند، بنا بر این آنکه حاضر است نتواند دیگرى را خلیفه خود قرار دهد و آنکه غایب است نتواند کار حاضران را قبول نکند.

شورىٰ حق مهاجرین و انصار است. پس اگر آنان بر مردى گرد آمدند و او را امام نامیدند رضاى پروردگار را جلب کرده‏اند

و اگر کسى به عمل آنها عیب گیرد و یا بدعتى را پدید آورد و از فرمان آنها سرپیچى کند او را به اطاعت وادار مى‏نماید و اگر آنها را اطاعت نکرد با او مى‏جنگیدند، زیرا که غیر اهل ایمان را طى کرده است. و خداوند او را به آنچه بدان رو آورده واگذار نماید.

اى معاویه به جانم سوگند اگر به دیده عقلت بنگرى و از هواى نفس خود چشم‏پوشى کنى خواهى دید که من از مردمان دیگر از خون عثمان و کشته شدن وى بیزارترم، و تو خوب مى‏دانى که من از آن گوشه‏گیرى نمودم جز این که به من تهمت بزنى و مطلبى که برایت روشن است پنهان نمایى.»

توضیح نامه ۶

۱- دراین نامه علی به صراحت روش بیعت با سه خلیفه پیشین و نیز روش بیعت با خود را که مانند سه خلیفه قبل است مورد تأیید قرار می‌دهد و سر پیچی از آن را غیر راه اهل ایمان می‌شمرد.

۲- حق خلیفه می‌داند که با نا فرمانبران (شورشیان) بجنگد و کسانی را که در مقابل انتخاب مردم قرار می‌گیرند، بدعت گذار می‌نامد.

۳- بزرگان و پیشتازان در پیروی از رسول گرامی را − که همان مهاجرین و انصار باشند − دارای حق انتخاب خلیفه می‌داند، به طوری که اگر آنان با کسی بیعت کنند او امام و پیشوای مسلمین بوده و رضای پروردگار نیز در آن است.

۴- بنابراین سرپیچی او نیز از انتخاب شورا نمی‌توانست عملی درست باشد، لذا او نیز چنین نکرد و به این انتخاب احترام گذاشت .

• نامه۷

از نامه‏هاى آن گرامى است به معاویه

«پس از حمد ثناى پروردگار و درود بر محمّد و آلش از تو به من موعظه‏اى رسید که کلماتش به هم پیوسته و الفاظ آن آراسته بود. تو بخاطر گمراهى خود این نامه را ترتیب داده و به علت رأى بدت آن را فرستاده‏اى.

نامه را کسى فرستاده که بصیرتى ندارد تا راهنمایش باشد و رهبرى ندارد که ارشادش فرماید. هواى نفس او را خواند اجابتش کرد و گمراهى او را راند به دنبالش حرکت کرد به همین جهت یاوه‏سرایى کرده و راه خطا و اشتباه را رفته است.

اى معاویه: خلافت یک بار بیعت کردن است و دوباره نمى‏توان در باره آن اظهار نظر کرد و اختیار در بیعت کردن و نکردن، دیگر از سر گرفته نمى‏شود. کسى که خود را از بیعت خارج کند طعن‏زننده و عیب‏جوست و آنکه تأمل و تردید نماید منافق و دوروست.»

امام علی اختیاری بودن بیعت را یادآوری کرده و می‌نویسد که این انتخاب یک بار است و با گذشت زمان درباره یک خلیفه تکرار نمی‌شود (و این سنت پذیرفته آن زمان بود).

توضیح نامه ۷

۱- در این نامه امام علی اختیاری بودن بیعت را یادآوری کرده و می‌نویسد که این انتخاب یک بار است و با گذشت زمان درباره یک خلیفه تکرار نمی‌شود (و این سنت پذیرفته آن زمان بود).

۲- کسانی را که پس از بیعت پیمان شکنی کنند طعنه‌زننده و عیب‌جو می‌داند و حتی کسانی را که تردید کنند دورو می‌نامد.

۳- علی بر اساس سنت قبیله‌ای حاکم بر منطقه حجاز انتخاب حاکم را دوره‌ای نمی‌داند، بلکه از دید او نیز یک انتخاب است تا مرگ حاکم، و این نشان می‌دهد که مسئله خلافت و حکومت امری عرفی و مطابق با سلیقه مردم زمانه است و نه فرمانی ابدی و دستوری الهی که تخلف از آن شیوه گناه محسوب شده و متخلف مجازات شود.

۴- حتی امروزه هم هر حکومتی که داعیه دینی دارد به میل و یا به ناچار از سنت‌های امروزی حکومت ( مثل تفکیک قوا) تبعیت می‌کند ویا تظاهر به آن می‌کند.

• نامه ۹

از نامه‏هاى آن گرامى است به معاویه

«آن قوم (قریش) قصد کشتن پیغمبر ما را داشتند و مى‏خواستند که ریشه ما را بکنند و براى ما غم و غصه‏ها به وجود آوردند و کارهایى انجام دادند. ما را از زندگى خوب و گوارا باز داشتند و ترس و نگرانى را همراهمان کردند. مجبورمان نمودند تا به کوهى سخت و خشک برویم و آتش جنگ را برایمان برافروختند.

ولى خداوند تبارک و تعالى اراده کرد تا ما پاسدار شریعت و نگاهدار حرمتش باشیم.

مؤمن ما طالب مزد بود و کافر ما از اصل و ریشه خانوادگى خویش حمایت مى‏کرد. در بین قریش آنکه مسلمان شده بود و وحشتى که ما از کفار داشتیم نداشت به خاطر سوگند عمدى که با مشرکان بسته بودند و همین پیمان آنها را از آسیب دیدن حفظ مى‏کرد و یا به واسطه خویشاوندانى که داشتند و از آنها دفاع مى‏کردند از کشته شدن در امان بودند

و رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) هر وقت جنگ شدت مى‏یافت و میدان کارزار از خون، سرخ مى ‏گردید و مردم در ترس و هراس واقع مى‏شدند اهل بیت خود را خط مقدم جبهه مى‏فرستاد و بدین وسیله اصحاب خود را از سوزش نیزه‏ها و شمشیرها باز مى‏داشت

چنانچه عبیدة بن حارث در جنگ بدر و حمزه در جنگ احد و جعفر در جنگ موته به شهادت رسیدند و کسى که اگر مایل بودم نام او را ببرم (مقصود خود حضرت است) مانند آنان خواهان شهادت بود لکن مرگ آنها جلو افتاده و مرگ او (امیر المؤمنین) به تأخیر افتاد. »

توضیح نامه۹

۱- هر چند به ظاهر متن نامه ارتباط مستقیمی به موضوع بیعت و خلافت ندارد، اما از آنجا که شیعه خلافت را منحصر در اهل بیت می‌داند دارای اهمیت است.

۲- چنانچه از متن بر می‌آید بر خلاف عقیده رایج شیعیان، اهل بیت از دیدگاه علی خاندان و فامیل رسول گرامی است چنانچه حمزه عموی پیامبر بود ؛ جعفر و علی پسرعموی پیامبر بودند ولی از نظر امام علی از اهل بیت و حتی جزء شاخص اهل بیت بودند . زیرا با جانفشانی و شهادت آنها نهال دین پایدار ماند و تنومند شد.

۳- البته همسران، دخترها و نوه‌های پیامبر هم از اهل بیت اند.

• نامه ۲۸

از نامه‏هاى آن گرامى است به معاویه در پاسخ به او،

و آن از نیکوترین نامه‏هاست

«بعد از حمد و ثناى پروردگار و صلوات بر محمّد و آلش، نامه‏ات به من رسید که در آن نوشته بودى خداوند حضرت محمّد (صلّى اللَّه علیه و آله) را براى دینش برگزید و او را توسط اصحابش یارى نمود که آنها نیز مورد تأیید پروردگار بودند.

روزگار چیز عجیبى را از تو براى ما پنهان کرده بود و آن کلامى است که تو آغاز کرده‏اى که ما را به خیر و نیکویى پروردگار که در نزد ماست و به نعمتى که از ناحیه رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) به ما داده شده آگاهمان ساخته‏اى در این یادآورى تو مثل کسى هستى که خرما را به "هجر" جایى که خرما فراوان است ببرد و یا آنکه استاد خود را به مسابقه دعوت کند.

و تو خیال کردى که آن دو نفر در اسلام بهترین مردم هستند و بر فرض که درست گفته باشى تو چه بهره‏اى از آن دارى و اگر درست نگفته باشى ننگ و زیانى براى تو ندارد. و ترا چه به این که کى برتر است و کى برتر نیست و چه کسى رهبر و چه کسى رعیت است.

آزادشدگان و فرزندان آزادشدگان را چه رسد که بین مهاجرین نخستین و ترتیب درجات ایشان و تعریف طبقات آنها نظر بدهند هیهات سخنى است ناروا و گفتارى است بیهوده که انسان محکوم و بى‏لیاقت به قضاوت بنشیند.

اى مرد آیا سر جاى خود نمى‏نشینى و آیا کوتاه دستى خود را نمى‏بینى و آیا آنچه را خود لایق آن هستى انتخاب نمى‏کنى چه کسى مغلوب تو واقع شده‏و یا چه کسى پیروز گشته است تو در بیابان گمراهى سرگردانى و از راه مستقیم روگردانى.

و من هر چه مى‏گویم نه به خاطر آنکه تو آگاه شوى بلکه فقط براى آنکه نعمتهاى الهى را بازگو نمایم به تحقیق که عده‏اى از مهاجرین و انصار که هر کدام داراى فضایلى بودند به شهادت رسیدند.

تا آن زمان که شهید ما به مقام شهادت نایل گشت و او را سید الشهداء نامیدند و رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) وقتى بر او نماز مى‏خواند هفتاد تکبیر گفت.

و آیا ندیدى که عده‏اى از مسلمین دستهاى خود را در راه خدا از دست دادند و هر کدام داراى فضایلى بودند و چون یکى از ما را ضربتى رسید و دستش جدا شد در باره‏اش گفته شد پرواز کننده در بهشت که داراى دو بال مى‏باشد.

و اگر پروردگار نهى نفرموده بود که کسى خود را تهذیب نکند گوینده این سخنان فضیلت‏هایى را برمى‏شمرد که دلهاى مؤمنین با آنها آشنا و گوشهایشان از شنیدن آنها امتناع ندارند بنابراین دورکن از خود کسى را که از حق به دور است (عمرو بن عاص). و ما دست پرورده‏هاى خداى خویش هستیم و مردم هم پرورش یافتگان مایند.

عزّت و شرف و برترى قدیمى ما نسبت به قوم تو، از این موضوع مانع نشد که ما خود با شما، آمیختگى پیدا کنیم و از شما براى خویش همسر انتخاب کنیم و دختران خویش را به همسرى شما در آوریم و رفتار ما با شما مانند رفتار همپایگان بود در حالى که شما در این رتبه نبودید و شایستگى آن را نداشتید و کجا چنین چیزى ممکن است.

در حالى که رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) از ماست و تکذیب‏کننده نبوت (ابو جهل) از شماست. اسد اللَّه از ماست (شیر خدا) حمزه سید الشهداء و اسد الاحلاف از شماست (ابو سفیان). دو جوانان اهل بهشت (حسن و حسین علیهما السلام) از ماست و فرزندان آتش (فرزندان عقبة ابن ابى معیط) از شماست و بهترین زن در بین زنان جهانیان (فاطمه زهرا علیها سلام) از ماست و زن هیزم‏کش (همسر ابو لهب) از شماست و بالاخره بسیارى از نیکوئیها به سود ماست و بدیها به زیان شماست.

بنا بر این اسلام ما به گوش همه رسیده و شرف ما در جاهلیت جاى انکار ندارد و کتاب خدا براى ما جمع نموده‏آنچه را به ما نرسیده و لذا فرموده خداى سبحان است که "در کتاب خدا بعضى از خویشاوندان بر بعضى دیگر اولى و برترند".

و نیز فرموده که "سزاوارترین مردم به ابراهیم آنانند که پیرو او شدند و این پیامبر (صلّى اللَّه علیه و آله) و آنهایى که ایمان آوردند و خداوند یار مؤمنین و گروندگان است"، پس یک بار به خاطر خویشاوندى با رسول اللَّه (صلّى اللَّه علیه و آله) سزاوارتریم و یک بار هم به خاطر طاعت و بندگى پروردگار.

وقتى در سقیفه مهاجران خویشاوندى خود را با رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) دلیل آوردند بر انصار پیروز شدند. پس اگر خویشاوندى با رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) باعث پیروزى است حق با ماست، نه با شما و اگر غیر از این است، پس انصار بر دعوى خویش باقى مى‏باشند.

اى معاویه، گمان بردى که من بر همه خلفاء حسد برده و به همه آنها ستم کرده‏ام و اگر این موضوع این گونه باشد که تو گمان برده‏اى به تو ربطى ندارد تا از تو در این باره معذرت خواهى نمایم. نه تو را ننگ است و نه عرصه بر تو تنگ مى‏باشد.

و گفتى که مرا مثل شتر مهار زده، کشیدند و بردند تا بیعت کنم. قسم به پروردگار خواستى سرزنش کنى، تعریف و تمجید کردى و خواستى رسوا کنى خود رسوا شدى.

تا مادامى که مسلمان شک در دینش و تردید در یقینش نداشته باشد مظلوم بودن برایش خوارى و عیب به حساب نمى‏آید. و این دلیل من است که قصدم دیگرى بود و لکن آنچه را لازم بود و در ضمن سخنانم پیش آمد به گوش تو رساندم.

بعد نوشته بودى آنچه را که بین من و عثمان روى داده است به دلیل آنکه با او خویشاوندى، من باید پاسخگوى تو باشم کدام یک از ما دشمنى‏اش با عثمان بیشتر بود و در جنگ با او و کشته شدن وى راهنما گردیدیم‏

آیا کسى که یارى خود را به وى پیشنهاد داد و او قبول نکرد و خواست که وى از یارى او خوددارى کند یا کسى که عثمان از او یارى خواست و او از یارى کردن وى خوددارى کرد و مرگ را به سوى او کشانید تا آن زمان که آنچه مقدرش بود واقع شد.

به خدا قسم چنین نیست: "خدا مى‏داند چه کسانى از شما از جنگ باز مى‏دارند، و آنان که به برادران خود مى‏گویند نزد ما بیائید و جز اندکى در جنگ حاضر نمى‏شوند."

و این که گاهى از عثمان به خاطر بعضى بدعتهایش عیب مى‏گرفتم عذرخواهى نمى‏کنم. پس اگر راهنمایى و هدایت من، گناهى برایم محسوب مى‏شود چه بسا کسى که سرزنش مى‏شود در حالى که گناهى مرتکب نشده است. گاه کسى در کار خیر اصرار مى‏ورزد ولى در معرض بدگمانى قرار مى‏گیرد

"من به قدر توانم تصمیمى جز اصلاح امور ندارم و موفقیتم منحصر به مدد پروردگار است و بر او توکل مى‏جویم و به سویش انابه مى‏نمایم."

و نوشته بودى که تنها شمشیر بر من و یارانم حکم مى‏کند، راستى که ما را پس از گریاندن به خنده‌انداختى. کى دیدى که فرزندان عبد المطلّب از دشمن هراس داشته و از شمشیرها بترسند. مقدارى صبر کن تا مرد جنگى برسد و دیرى نمى‏گذرد آنکه را تو مى‏جویى به جستجوى تو خواهد آمد و آنچه را دور مى‏پنداشتى به تو نزدیک خواهد شد.

و من با سپاهى فراوان از مهاجرین و انصار و تابعین آنها که بخوبى از آنان پیروى کرده‏اند شتابان به سوى تو خواهم آمد سپاهى آراسته که غبارشان به آسمان برخاسته. لباس مرگ بر تن ایشان است و بهترین ملاقات براى آنها ملاقات با پروردگاراست.»

علی بر اساس سنت قبیله‌ای حاکم بر منطقه حجاز انتخاب حاکم را دوره‌ای نمی‌داند، بلکه از دید او نیز یک انتخاب است تا مرگ حاکم، و این نشان می‌دهد که مسئله خلافت و حکومت امری عرفی و مطابق با سلیقه مردم زمانه است و نه فرمانی ابدی و دستوری الهی که تخلف از آن شیوه گناه محسوب شده و متخلف مجازات شود.

توضیح نامه ۲۸

۱- دراین نامه امام علی این جمله معاویه را که می‌نویسد"خداوند پیامبر را بر گزید و توسط اصحابش یاری نمود و آنان نیز مورد تایید پروردگار هستند" را خرما به هجر بردن و بنا به ضرب المثل ما زیره به کرمان بردن می‌داند یعنی ضمن اینکه آن را بدیهی می‌داند یادآوری آن به خود , توسط معاویه را مغلطه می‌شمرد.

۲- امام علی خود از بهترین اصحاب رسول گرامی است و او بهتر از هر کس موقعیت و شان صحابی را می‌شناسد.

۳- بزرگ کردن ابوبکر و عمر و کوبیدن آن به سر امام علی بی شرمانه ترین رفتار معاویه است در حالیکه معاویه و پدرش از جمله کسانی بودند که آنچه در توان داشتند علیه پیامبر و اصحابش انجام دادند و در جریان فتح مکه مورد لطف رسول گرامی قرار گرفتند و به جای بردگی آزاد شدند و حالا به جای تبعیت از اصحاب رسول آنان را مقابل هم قرار داده و درباره فضیلت بعضی بر بعض دیگر داد سخن می‌دهد.

۴- امام علی اظهار نظر در رتبه و مقام صحابی رسول را بی اساس دانسته و این کار را قضاوت انسان‌های محکوم ومفلوک می‌شمرد و آنان را کوتاه دستان بلند آستین می‌داند.

۵- امام علی مهاجرین و انصار که هر کدام با تمام وجود و اخلاص به بذل جانشان همت گماشتند از جمله خودش را پرورش یافتگان خداوند و مردم را پروش یافتگان آنان می‌داند. بنابراین به انسان‌های عادی چون ما یادآوری می‌کند ؛ نرسد که پا را از گلیم خود درازتر کرده و درباره صحابی بزرگوار آن حضرت به قضاوت بنشینیم .

۶- امام علی مزیت و برتری خود را با دوویژگی مشخص می‌کند الف - خویشاوندی با رسول گرامی ب - اطاعت پروردگار.

۷- امام علی ضمن رد حسادت بر خلافت ابوبکر و عمر این جمله معاویه را نیز رد میکند که "مثل شتر مهار زده کشیدند و بردند تا بیعت کند "و به معاویه یاد آوری می‌کند که اگر چنین بوده باشد نشانه ظلم آنان و مظلومیت اوست نه نقطه ضعف او مشروط براینکه در دینش شک نداشته و در یقین مردد نباشد.

۸- امام علی به عثمان پیشنهاد کمک می‌کند وعثمان از پذیرش آن امتناع می‌ورزد ولی همین عثمان از معاویه کمک می‌خواهد و معاویه از کمک به او سر باز می‌زند. لذا آنکه باید پاسخگوی خون عثمان باشد معاویه است نه علی.

۹- البته امام علی گاهی به خاطر بدعت‌هایی که عثمان انجام می‌داد بر او عیب می‌گرفت و او را راهنمایی و هدایت می‌کرد؛ این موارد نشان همکاری او با عثمان است.

ادامه دارد