لایق شیرعلی

نیما یوشیج تاجیکان ۱۰۰ ساله شد

Mon, 17 Oct 2011 07:52:01 +0000

صدمین زادروز شاعر ملی تاجیکان، میرزا تورسون‌زاده (‎Мирзо Турсунзода‏ ) در برنامه رادیویی "با همسایگان"

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - برنامه رادیویی "با همسایگان" را امروز اختصاص داده‌ام به شاعری که در دوران شوروی به شعر تاجیک جایگاه تازه‌ای داد. میرزا تورسون‌زاده (‎Мирзо Турсунзода‏) شاعر و سیاستمدار تاجیک ۱۴ اکتبر سال ۱۹۱۱ در در روستای قراتاغ شهرستان حصار تاجیکستان به دنیا آمد.

شعر‌های ساده و گویای او که زبان ادبی را به زبان مردم نزدیک می‌کرد، زود در یاد‌ها حک می‌شد و سر زبان‌ها می‌افتاد. محبوب‌ترین سروده‌های او به شکل ترانه است و پیر و جوان آن را زمزمه می‌کنند. شعر‌های میرزا تورسون‌زاده از معدود سروده‌های تاجیکان بود که توانست از مرز‌های آهنین شوروی عبور کند و به دست هم‌زبانانش در افغانستان برسد. تاجیکانی که در افغانستان به عنوان مترجم کار می‌کردند و تلاش می‌کردند بین برادران روس و افغان‌شان پل بسازند، با این ترانه‌ها توانستند روابط نزدیک‌تری با هم‌زبانان افغانشان به وجود آورند. با معیار‌های امروزی می‌شود به این مترجمان به عنوان فعالان حقوق بشری نگاه کرد که تلاش می‌کردند از درگیری‌های مسلحانه و کشته شدن افراد بی‌گناه جلوگیری کنند.

همین کافی‌ست!

"همین کافی‌ست" یکی از شعر‌های میرزا تورسون‌زاده است که احمد ظاهر، خواننده نامی افغان در دهه۷۰ آن را خوانده است.

جوره بیک‌ نظری، ادیب تاجیک درباره اینکه از چه راهی این سروده به دست احمد ظاهر، خواننده افغان رسیده، چنین قصه می‌کند:

"شبی در کابل در مهمانی حضور داشتیم که احمد ظاهر با یک دوست خود به نام داوود نیز آنجا بود. دوستان تاجیکی که همراه ما بودند، کتاب تازه به نشر رسیده "مشاعره " را پیشکش احمد ظاهر کردند. این کتاب مجموعه‌ای بود از اشعار شاعران تاجیک در آن دوران. من هم از از احمد ظاهر خواهش کردم این کتاب را باز کند و هر شعری که آمد، به آن آهنگ ببندد و به عنوان هدیه برای ما بخواند."

شعری که به روی احمد ظاهر باز شد، "همین کافی‌ست" سروده استاد میرزا تورسون‌زاده بود، و احمد ظاهر هم آن را خواند:

"تو را صد بار گفتم من که غلامت من، همین کافی‌ست،
فدای یک کلامت، یک سلامت من، همین کافی‌ست"

جوره بیک نظری که در نیمه دوم دهه ۷۰ میلادی در کابل به عنوان مترجم فعالیت می‌کرد، "همین کافی‌ست" سروده میرزا تورسون‌زاده را به این ترتیب به عنوان فال نیک با صدای ماندگار احمد ظاهر به دوشنبه ‌آورد.

سفر به هند و "شرق آزاد"

میرزا تورسون‌زاده می‌نویسد: "سال ۱۹۴۷ مرا به هیأت نمایندگی شورای عالی اتحاد شوروی پذیرفتند. در آن سال بخت با من بود و در گروه حزب کمونیست به اولین کنفرانس کشور‌های آسیایی به هند سفر کردم. بعد از آن بود که موضوع شرق آزاد در اندیشه‌ام نقش مهمی پیدا کرد."

میرزا تورسون‌زاده، شاعر ملی تاجیکان:از کوه بلند است روان آب دوشنبه/‌تر کرده لب تشنه‌لبان آب دوشنبه /هر چند که جاری‌ست به صد عصر و زمان‌ها/ با یاد وطن مانده جوان آب دوشنبه (آب دوشنبه)

در واقع سفر به هند موجب شد که اندیشه شاعر فرا‌تر از اتحاد شوروی برود. امکان چنین سفری در آن زمان به‌سادگی فراهم نمی‌شد. از هر یک میلیون شهروند شوروی، یک نفر بخت چنین سفری را به دست می‌آورد.

این سفر یک ماه یه طول انجامید و درین مدت اعضای کمونیست اتحادیه نویسندگان که میرزا تورسون‌زاده را همراهی می‌کردند نگران و هیجان‌زده بودند. حزب کمونیست از آن می‌ترسید که او نیز مثل دیگر روشنفکرانی که فرصت سفر به آن‌ها داده شده بود، تقاضای پناهندگی بکند و به شوروی برنگردد. اما شاعر با آغوش باز به سوی مردم برگشت تا دیده‌ها و شنیده‌هایش را به آن‌ها نیز برساند. جشن بازگشت هیأت نمایندگی شورای عالی از هند در حد یک جشن ملی باشکوه برگزار شد و شهرت میرزا تورسون‌زاده بی‌حد و بی‌‌مثل شد.

دیدار با خانواده گاندی و از نزدیک دیدن فقر مردم هند و همین‌طور آشنایی با جهانی دیگر از او فردی متفاوت و شاعری بی‌همتا ساخته بود.

دیوان "شرق آزاد" که میراز تورسون‌زاده بعد از سفر خود به هند نوشت، او را در سراسر کشور‌های شرق معروف کرد و تمام کارهای او به عمده‌ترین زبان‌های شرقی ترجمه شد.

نیمایوشیچ تاجیکان

شجاع‌الدین شجاع، محقق تاجیک در گفت‌وگو با رادیو آزادی می‌گوید: "میرزا تورسون‌زاده بود که دولت (نو) تاجیکستان را شکل داد. راه و شیوه مبارزه برای شناساندن دولت و ملت تاجیک که استاد تورسون‌زاده به کار بردند برای نسل‌های بعدی واقعاً آموزنده بود."

شهزاده سمرقندی: من شاید یکی از هزاران تاجیکان برونمرزی هستم که تمام کودکی و نوجوانیم را با نوشتن نام این شاعر روی دفتر و فرم‌های اداری گذرانده‌ام.

میرزا تورسون‌زاده دقیقاً در سال‌هایی دست به قلم برد که روشنفکران تاجیک غزل را شعر فارسی-تاجیکی می‌دانستند و حزب کمونیستی هم با آن مشکل داشت. در نتیجه شعر تاجیکان با کمر شکسته راهی برای تکان خوردن نداشت. اما میرزا تورسون‌زاده‌‌ همان راه حلی را پیدا کرد که نیما یوشج در شعر معاصر ایران به کار برده بود. در همان سال‌ها بود که صدرالدین عینی (Садриддин Айнӣ) "در چهارچوب غزل احساس تنگی" می‌کرد و رو به نثری آورد که اساس نثر نو تاجیک شد، و چنین بود که میرزا تورسون‌زاده شعر نو تاجیک را بنیاد گذاشت.

شعر او به اندیشه ملی تاجیکان شکل می‌داد. شعرش ساده، روان و مشخص بود. شعر‌های عریان او از فقر و بی‌سوادی خود در دوران کودکی شکایت می‌کرد. شعرهای او به گونه‌ای بود که نسل جوان، بخصوص دانشجویان آن دوران را وادار می‌کرد که شب و روز بیداری بکشند و برای دوردست‌ترین تاجیکان مدرسه‌های مدرن میز و تخته‌سیاه بسازند.

"در جهانی کج‌روانی راستان را گم مکن"

من شاید یکی از هزاران تاجیکان برونمرزی هستم که تمام کودکی و نوجوانیم را با نوشتن نام این شاعر روی دفتر و فرم‌های اداری گذرانده‌ام. مدرسه ما را پدر و عمویم با چند تن از هم‌درسیان خود که در شهر دوشنبه دانشگاه را ختم کرده بودند، ساخته بودند. آن‌ها پس از آنکه از یکی از شب‌های شعر استاد ترسون‌زاده به وطن خود سمرقند برگشتند، مدرسه ما را "میرزا تورسون‌زاده" نامیدند. این مدرسه نخستین مدرسه به زبان تاجیکی بود. یادم است که سال اول مدرسه نزد پدر آمدم و گفتم من این نام را نمی‌توانم بنویسم. چرا اینقدر طولانی است؟

من ۲۰ دفتر داشتم و هر دفترم ۱۲ ورق بیشتر نداشت. معمولاً هر دو هفته دفترم پر می‌شد و می‌بایست نو می‌کردم و روی هر دفتر نو هم می‌بایست می‌نوشتم:

دفتر درس زبان و ادبیات
خواننده صنف اول "ب"
مدرسه رقم "نزده" به نام میرزا تورسون‌زاده
شهزاده نظروا

و به این ترتیب، هر هفته چندین بار نام "تورسون‌زاده" را روی دفترهایی که نو می‌کردم، می‌نوشتم.

پدرم گفته بود: "اگر این مرد نمی‌بود و در آن شب شعری با او و همسالانش از اتحاد ملی سخن نمی‌گفت و آنها را تشویق نمی‌کرد، او از دوشنبه به سمرقند نمی‌آمد، بلکه به مسکو می‌رفت و به زبان روسی ادامه تحصیل می‌داد. اگر به سمرقند نمی‌آمد، دوستانش هم نمی‌آمدند، مدرسه هم نمی‌ساختند، ازدواج هم نمی‌کردند و من هم به دنیا نمی‌آمدم."

از آن پس همیشه با افتخار وارد مدرسه می‌شدم، چون مدرسه‌ای بود به نام مردی محبوب که تا این حد به روزگار من "پایه و اثر" گذاشته بود.

استاد لایق شیر علی (Лоиқ Шералӣ) و بازار صابر ( Бозор Собир) مدت‌ها اندیشه ملی میرزا تورسون‌زاده را پیگیری می‌کردند و به مدرسه‌هایی که با آن روحیه ملی‌گرایی سال‌های هفتاد میرزا تورسون‌زاده بنیان گذاشته بود، سری می‌زدند و شعری می‌خواندند و کتاب می‌آوردند. این روحیه ملی‌گرایی و سیاست ملی اما در تاجیکستان، در ۲۰ سال گذشته فرونشسته است.

دو سال پیش در سفری به تاجیکستان به مدرسه "میرزا تورسون‌زاده" سر زدم. احساسم این بود که دیگر حال و هوای مدرسه تغییر کرده و کمتر کسی به لایق و به شاعری که مدرسه به نام او بود علاقه دارد. با این حال در ازبکستان دیروز، پنجشنبه، ۱۳ اکتبر در تالار تیا‌تر به نام صدرالدین عین جشن باشکوهی برپا بود و اجل ادب تاجیک از کارنامه این مرد بزرگ گفتند و شنیدند.

در پایان دوست دارم از این شعر میرزا تورسون‌زاده یاد کنم که برای تاجیکان یکی از محبوب‌ترین نوش‌باد‌هایی‌ست هنگام مستی و خوشی:

تا توانی دوستان را گم مکن
دوستان مهربان را گم مکن
در میان کجروانی راستان را گم مکن

این سروده را خواننده نامی بخارایی فاطمه قوینوا اجرا کرد. این ترانه را با دیگر ترانه‌ها و سروده‌ها می‌توانید از طریق فایل صوتی بشنوید.

در همین زمینه:

::برنامه رادیویی "با همسایگان"، شهزاده سمرقندی، جمعه هر هفته در رادیو زمانه::

شاعری پیگیر پس از رودکی

Sun, 22 May 2011 11:25:19 +0000

برنامه‌ی «با همسایگان» به مناسبت هفتادمین زادروز لایق شیرعلی، شاعر تاجیک

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - در روز بیستم ماه مه ۱۳۴۱، وقتی مردم اروپا ترسان و لرزان از ایدئولوژی‏های فاشیستی به گوشه‏های تنگ و تاریک پناه می‌‏بردند، مادری تاجیک در زادگاه رودکی، در دهی دوردست در ناحیه‏ی «پنجه‏کند»، پسری به‌دنیا آورد و نامی بر او نهاد که پس از هفتاد سال، برای تمام تاجیکان، از پیر تا جوان، آشنا، عزیز و دوست‏‌داشتنی است: «لایق».

لایق شیرعلی هزار سال پس از رودکی در زادگاه رودکی به‏دنیا آمد و از کودکی در وصف مادر خود شعرهایی سرود که سر از روزنامه‏های کشور درمی‏آورد. در جامعه‏ی مردسالار تاجیک، کودکی به‏پاخاسته بود تا از حق و حقوق مادر خود دفاع کند و تمام احساس مادرش را روی کاغذ بیاورد. تمام کشور برای شنیدن صدای یک زن روستایی سکوت کرده بود و حرف او را از زبان پسرش، لایق، می‌‏شنید. این پسر کوچک به جامعه‏ی تاجیک آموزاند که به حرف دل زن، مادر او، گوش دهند:

درون سینه‏ی سردم دلی صدپاره می‌‏گرید
میان خانه‏ی دل کودکم گهواره می‌‏گرید
ز بزم گرم شاهان خنده‏ی مستانه می‌‏آید
به‏چشم من ولی هر خشتی بارج و باره می‌‏گرید
زمین بیچاره می‌‏دانم، فلک بیچاره‏‌تر از او
دو بیچاره به احوال من بیچاره می‌‏گریند
زمین و آسمان تنها، به گردون اختران تنها
خیالم با من تنها، همه سیاره می‌‏گرید

تهمینه‏ام، تهمینه‏ام

تهمینه‏ام، تهمینه‏ام
از درد و غم دونیمه‏ام
در حسرت سهراب یل
دُرج غمان شد سینه‏ام
سهراب من، محراب من،
خورشید من، مهتاب من
در این‏جهان بی‏کسی
یک‏تای من، نایاب من،
در دشت کین سرگشته شد،
در خاک و خون آغشته شد
از مهر رستم‌ زاده شد و
از قهر رستم کشته شد
افتاد از بالای زین،
چون اختر از چرخ برین
شیر سفیدم از تن‏اش
دریای خون شد بر زمین

لایق این واژه‏‌ها را از نگاه و سروده‏های مادر برداشته بود، اما ناخودآگاه سرنوشت خود را می‌‏نوشت. این پسر کوچک به یک مرد بزرگ ملت تبدیل شد، اما در ۵۹ سالگی زندگی را ترک گفت و جامعه‏ی تاجیک، ۶۰ سالگی‏اش را بدون او جشن گرفت.

خسته شده بود؛ از روزگار، از جنگیدن در تنهایی، با پدر و برادران بی‏نام و نقاب‏پوش. خسته شده بود و جسد سرد او را در یکی از خیابان‏های دوشنبه پیدا کردند. می‌‏گویند سرخوش بوده، وقتی دنیا را ترک می‌‏کرده است.

جان به قربان تو، ‌ای میهن خونین‏‏کفنم
بود بیت و شرفم، گشته‏ی بیت‌الحزنم.
دشمن از چهار طرف اجنبی و خانگی‏اند
تن تنها، به چه نیرو صف اعدا شکنم؟
دوست، دشمن ‏‏نسق و دشمن تو دوست‏نماست
راست گویم، بپرانند ز چشم و دهنم
تاجیک اندر وطن خویش چرا متهم است
یا خطا رفته به تاجیک، تولد شد‏نم؟
همه خلقان دگر انجمن آراسته‏اند
در سمرقند نشد ساختنی‏‏ام انجمن‌ام

بیستم ماه مه سال ۲۰۰۱، با استاد حیات نعمت سمرقندی و بهاره خرم در مرز ازبکستان به تاجیکستان، در سمرقند، در واقع در مرز بین سمرقند و پنجه‏کند، سوار خودرویی شدیم و به سوی زادگاه رودکی و همچنین لایق شیرعلی رفتیم.

انگار جشن و ماتم ملی بود و ما سمرقندیان را نیز دعوت کرده‏ بودند. وقتی وارد جلسه شدیم، میزبانان از جای برخاستند و کسی با صدای بلند گفت: «لایق کجایی؟ از پایتخت آمده‏اند، برخیز!» و چشم‏های همه پر از اشک شده بود. ما چهار نفر، تمام راه، از مرز ازبکستان، یعنی از سمرقند تا پنجه‏کند که هردو زادگاه رودکی و لایق هستند و دست زمانه آنها را از هم جدا کرد، از گریه صورت‏هایمان ورم کرده بود.
لایق نیز همیشه با صورتی ورم‏کرده از گریه از این مرز عبور می‌‏کرد و به دیدن ما سمرقندیان می‌‏آمد.
همه‏ می‌‏دانستیم که استاد لایق شیرعلی عاشق سمرقند و بخارا بود و هر بهار، دست دیگر شاعران را می‌‏گرفت و برای کشف استعدادهای جوان، به شهر‏‌ها و روستاهای دوردست ازبکستان می‌‏آمد و با تاجیک‏زبانان آن دیدار می‌‏کرد.

من ۱۲ سال داشتم و شعر «زبان گم‏کرده‏» لایق شیرعلی را که منظومه‏ی بلندی است، از بر کرده بودم که در یکی از سفرهای استاد لایق، برای خود او بخوانم. پیام آمد که در مدرسه قبلی زیاد مانده‏اند و زمان برای مدرسه‏ی ما ندارند. ما اتوبوسی اجاره کردیم و با استاد و هم‏مدرسه‏ای‏های خود به مدرسه‏ای رفتیم که مهمان‏دار محبوب‏‌ترین شاعران مردم تاجیک، استاد لایق شیرعلی و بازار صابر، بود. دیر رسیده بودیم. آنها رفته بودند. مرحبا مقیم، استاد ادبیات‏مان زن بسیار شعردوستی بود و نور چشم ما هم آزارش می‌‏داد که می‌‏خواستیم این شاعران بزرگ را ببینیم. به راننده گفت: برو دنبال‏شان!
در نیمه‏راه، در دامنه‏ی کوه‏های سفید «زرافشان» سمرقند، اتوبوس پر از کودکان، جلوی خودروی مارک «مسکوویچ» روسی را گرفته بود. دو مرد از خودرو پیاده شدند که اشک در چشم داشتند. استاد ادبیاتم اشاره کرد و من شروع به خواندن منظومه کردم. وقتی به این مصرع رسیدم، اشک‏‌ها بیشتر و بیشتر می‌‏ریختند و من با گردنی دراز و لاغر می‌‏خواندم:

زهر بادا شیر مادر بر کسی
که ‏او زبان مادری گم کرده است

استاد لایق دستانش را دور گردن من و کناریم حلقه کرد. نمی‌‏دانم چرا، با هم گریه کردیم. عرق ملی سال‏های ۱۹۸۰ بود که لایق شیرعلی، بازار صابر و گل‏رخسار به‏وجود آورده بودند و ما تاجیکان برون‏مرزی وظیفه‏ی خود می‌‏دانستیم که آنها را نیز تشویق کنیم و به آنها برسانیم که ما نیز با شما هستیم.

ای خراسان تو بگو
ساعت ایران‏ویچ کو؟
من از این فاجعه چون
شکوه به یزدان نکنم
کو دگر شعشعه‏ی دانش و فرهنگ بزرگ
کو دگر کر و فر و نعره‏ی بلبل‏ شکنم
روز و شب از غم تو گریه‏کنان می‌‏سوزم
تو به خون غرقه‏ای و من غرق ملال و محنم
گریه‏ی من نه از آن است که درگاهم سوخت
هم نه زآن است که شد سوخته باغ و چمنم
گریه‏ی من نه از آن است که بیچاره شدم
هم نه زآن است که فرسوده بود پیرهنم
گریم از آنکه تو را حکم به کشتن کردند
ای تو هم‏پایه‏ و هم‏مایه‏ی انسان بودنم
گریم از آنکه ز بن‏مایه‏ی این قسمت تلخ
من سخن گویم اگر، نیست کسی هم‏سخنم
گریم از آنکه به ژرفای چنین فاجعه‏ای
نشود خیره، کس از هم‏نسب و هم‏وطنم
گریم از آنکه دو سه بی‏طرف بی‏شرف
به‏سرم سنگ ببارند که من دم نزنم
گریم از آنکه تو تنهایی و من تنهاتر
وطنم، آه وطنم، آه وطنم

در آن جشن تولد استاد، بدون حضور او گشته و برگشته تکرار شد که باید هزار سال دیگر صبر کنیم تا رودکی در جسم لایق دیگری زنده شود و قوت دل تاجیکان پراکنده و هنوز هم بی‏وطن گردد.
لایق شیرعلی، شعری داشت با عنوان «بعد از هزار سال». به همین عنوان نیز تمام اشعار او را در دو جلد منتشر کرده بودند و به ما دادند که به تاجیکان سمرقند برسانیم. این مجموعه، با این بیت شروع می‌‏شد:

من بعد همه زوال می‌‏آیم باز
چون مرغ خجسته‏بال می‌‏آیم باز
گر بعد هزار سال یادم بکنی
من بعد هزار سال می‌‏آیم باز

حالا تمام مردم تاجیکستان زادروز استاد لایق شیرعلی، محبوب‏‌ترین شاعر تاجیک بعد از رودکی را جشن می‌‏گیرند. بازهم بدون او. اگر زنده می‌‏ماند، هفتاد ساله بود. اما نمی‌‏دانم که آیا تاجیکان سمرقند و بخارا و دیگر کشور‌ها این تاریخ را در یاد دارند و یا زود فراموش کرده‏اند؟

در این زمانه، به هر بهانه
نه تو بمانی، نه من بمانم
نصیب دل را ز دار دنیا
نه تو ستانی، نه من ستانم
چو ماهواره به آسمان‏ها
کنیم پرواز به سرعت نور
ته زمین را پس فلک را
نه تو بدانی، نه من بدانم
چه زود راندیم، که زود ماندیم
به جان خسته، دگر به تندی
به دشت قسمت، سمند نوبخت
نه تو برانی، نه من برانم
فریب دنیا، گرام دل‏ها
بتاخت بر ما، چو سیل کوه‏ها
گلیم خود را کشیدن از آب
نه تو توانی، نه من توانم
بسا دویدیم، به یاد رویی
بسا فتادیم، به خاک کویی
کنون به سویی، به جست‏وجویی
نه تو روانی، نه من روانم
به گوش جانان ترانه خواندیم
ز بوسه بر لب، نشانه ماندیم
چه شد؟ چه آمد؟ که از مصیبت
نه تو بخوانی، نه من بخوانم؟

در همین زمینه:

::لایق شاعر شادی و بیداری، باقر معین::