نژاد پرستی

کُرد بودن در جامعه ایران

Babak M — Fri, 23 Mar 2012 14:39:34 +0000

گفت‌و‌گو با بهنام امینی، جامعه‌شناس کرد

بابک مینا

بابک مینا ـ کرد بودن در جامعه ایران به چه معناست؟ کسانی که در فرهنگی غیر از فرهنگ مرکز به دنیا می‌آیند چه تجربه‌ای از این تفاوت فرهنگی، زبانی و جغرافیایی دارند؟

جامعه ما آکنده از انواع ستم‌هاست: ستم‌های جنسیتی، مذهبی، طبقاتی، قومی و غیره. برای برپایی جامعه‌ای عادلانه و رهایی از این ستم‌ها نخست لازم است تجربه‌ای درونی از این ستم‌ها داشته باشیم و بتوانیم آنها را بیان کنیم. به همین منظور با بهنام امینی گفت‌وگویی کردم و کوشیده‌ام تجربه‌شخصی او را از "کرد بودن" دریابم. این گفت‌وگو یک‌طرفه نیست. بهنام هم از تجربه من از زندگی در تهران و فضای فرهنگی متفاوت آن پرسیده است. ما با اینکه از دو خاستگاه اجتماعی متفاوت و به نسبت دور از هم برخاسته‌ایم، در این گفت‌وگو کوشیده‌ایم به یکدیگر گوش دهیم و تجربه‌های‌مان را با یکدیگر در میان بگذاریم. بهنام امینی فارغ‌التحصیل جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی است و اکنون چند‌سالی است که در ترکیه زندگی می‌کند.

اگر موافقی از دوران کودکی و مدرسه آغاز کنیم. ممکن است کمی از این دوران برای ما بگویید؟ کرد بودن در آن سالهابرای شما چه مفهومی داشت و اصلا از چه زمانی مفهوم پیدا کرد؟

این سئوال واقعاً سئوال سهل و ممتنعی است. ظاهری ساده دارد ولی پاسخ به آن مستلزم نقب زدن به حافظه‌ای است که در این مورد به سختی یاری می‌کند. نمی‌دانم دقیقاً چه زمانی ولی قطعا مدرسه به عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی فراگیر نقش برجسته و انکارناپذیری در ایجاد شکاف در آنچه با مسامحه "هویت یگانه" من و نیز دیگرانی همچون من می‌نامم، داشته است.

پیش از مدرسه، رسانه و به طور مشخص تلویزیون مرا متوجه تفاوتی کرده بود. "ما" کردی حرف می‌زدیم و "آنها" فارسی. علاوه بر عامل زبانی، مقوله پوشش و لباس هم متمایزکننده و تفاوت گذار بود. بیشتر اقوام و نزدیکان من لباس کردی می‌پوشیدند. برای روشن‌تر کردن میزان تأثیرگذاری این دو عامل یعنی زبان و پوشش ناگزیر از پیوند دادن تجربیات کودکی‌ام با توصیفی مختصر از محیط اجتماعی هستم که در آن بزرگ شده‌ام.

من در شهر کرمانشاه به دنیا آمده‌ام و در همان‌جا بزرگ شده‌ام ولی والدین من کرمانشاهی نیستند و از منطقه اورامانات و به‌طور مشخص از شهرهای جوانرود و روانسر به کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند. بخش عمده اقوام ما هم در این دو شهر زندگی می‌کنند و یگانه محل گذران تعطیلات ما هم همین دو شهر بودند. در سال‌های پایانی جنگ هم برای خلاصی از بمباران مدتی را در جوانرود زندگی کردیم. تجربه زندگی و رفت و آمد در این دو محیط در عین شباهت‌های بسیار، بیانگر تفاوت‌های مشخصی نیز هست.

من همیشه از این مسئله هراس داشتم که با یکی از خویشان که لباس کردی به تن داشت در خیابان‌های کرمانشاه ظاهر شوم مبادا دوستی یا آشنایی مرا ببیند و متلکی بارم بکند. یا اینکه حتی آدرس منزل‌مان را بعضی دوستان صمیمی‌ام که فارس بودند یا فارسی حرف می‌زدند، نداشتند مبادا در صورت مراجعه مثلاً مادرم را با لباس کردی ببینند.

در اورامانات- به‌ویژه در کودکی من- همه کردی حرف می‌زدند و می‌زنند و لباس کردی می‌پوشیندند و می‌پوشند و تفاوتی از این نظر بین خانه و خیابان در معنای عام آن نیست، ولی در کرمانشاه گرچه اکثر ساکنان کرد هستند با وجود این لزوماً همگی لباس کردی نمی پوشند و نیز کردی- به‌ویژه در خارج از خانه- صحبت نمی‌کنند. اشاره‌ام به خارج از خانه به‌طور مشخص به نهادهای "دولتی " است که نشان‌دهنده سویه های سیاسی این پدیده است. از این‌رو وقتی مدرسه رفتم با وجود شکاف زبانی بین محیط خانه و مدرسه در مجموع خو گرفتن به این وضعیت و یادگیری زبان فارسی برایم مشکل حادی ایجاد نکرد، اما این مسئله در مورد کسانی که در اورامانات، استان کردستان و شهرهای کردنشین آذربایجان غربی مدرسه می‌روند، به این سادگی نبوده است و نیست. در این شهرها تفاوت چندانی میان محیط خانه و مدرسه به لحاظ زبانی نیست و حتی معلمان بومی در کلاس‌ها هم کردی حرف می‌زنند. بگذریم از موارد دردناکی که بعضی معلمان غیر بومی با توسل به کتک و تنبیه، دانش‌آموزان را وادار به حرف زدن به فارسی می‌کردند.

نکته دیگری که درباره خصلت هویت‌بخشی نحوه پوشش می‌توانم بگویم این است که پوشیدن لباسی غیر از کردی یا همان "لباس فارسی"- آنطور که در بچگی‌هایمان می‌گفتیم- در شهری مثل جوانرود شاخصه "غریبی" بود. البته در سال‌های اخیر این موضوع کمرنگ‌تر شده است و در کرمانشاه پوشیدن لباس کردی شاخصه "غیر شهری" و "دهاتی "بودن است.

علاوه بر زبان و پوشش می‌بایست به مولفه دیگری هم اشاره کنم و آن هم ماهیت سیاسی مسئله کرد است که گویا از تجربه کرد بودن تفکیک ناپذیر است. این واقعیت به ویژه درباره کردهای سنی مذهب و نوع نگاهی که "دیگران" به آنها دارند صدق می‌کند. برای بیان واضح‌تر اولین تجربه مشخصی که از کودکی‌ام به یاد دارم را روایت می کنم: کلاس چهارم یا پنجم ابتدایی بودم. یک روز که تازه از مدرسه برگشته بودم مادرم با عصبانیتی توأم با دلخوری شدید درباره همسایه دیوار به دیوارمان با پدرم جر و بحث می کرد و پدرم سعی در آرام کردنش داشت. ماجرا از این قرار بود که آن همسایه ما که حزب‌اللهی بود و فارسی هم حرف می زد (گویا از شهر دیگری به کرمانشاه مهاجرت کرده بودند) از روی قرائن و شواهدی نظیر آنکه ما سنی بودیم و مادرم و بسیاری از مهمانان ما لباس کردی می‌پوشیدند به این نتیجه رسیده بود که ما وابسته به حزب دمکرات کردستان هستیم، در نتیجه خطرناک هستیم و "سر بریدن" برای ما در حکم آب خوردن است. آقای همسایه این تئوری گوهربارش را با اهل محل در میان گذاشته بود و اذهان عمومی را علیه ما کاملاً مشوش کرده بود. این در حالی بود که اقوام درجه یک ما اصلاً سابقه سیاسی نداشتند. در هر حال آن روز و تا مدتها بعد از آن یک "حزب اللهی فارس" از نظر من پلیدترین و مشمئزکننده‌ترین موجود روی زمین بود و یک کرد واقعی خصم او. البته این تصورات کودکانه دیری نپایید.

جالب است ... اولین تجربه ای که این دوگانه را برای شما شکست یا کمرنگ کرد چه بود؟

آن برداشت من حاصل یک واکنش احساسی بچگانه بود که به محض آنکه داماد آن خانواده یک بار که سرم شکست، به دادم رسید و مرا به بیمارستان رساند، در هم شکست. واقعیت مهمتری که تأثیراجتماعی و فراگیر هولناکی داشت و هنوز دارد، هژمونی گفتمان سیاسی- فرهنگی خاصی است که اگر بخواهم از واژگان ادوارد سعید استفاده کنم، مبتنی بر تفوق و برتری "فارس‌ها" بر "کُردها" است و سعی در "شرقی کردن" کردها دارد. در این گفتمان،"فارس" و "کرد" مقولاتی با تعریف‌های خاص خود هستند.

دوگانه "تهرانی-شهرستانی" هم از همان منطق "مال ما- مال آنها" یا "ما- دیگری" تبعیت می‌کند که مبتنی است بر پیشفرض برتری و تفوق تهرانی بر شهرستانی. با وجود این هرچه بیشتر در تهران می‌ماندی و فضاها و روابط بیشتری را تجربه می‌کردی بیشتر پی به هراس نژادپرستانه‌ای می‌بردی که در پس ساخته شدن این دوگانه بود.

ادوارد سعید در بخش سوم اثر کلاسیک خود، شرق شناسی، با عنوان شرق شناسی در زمان ما به توصیف بینش و نگرش "انسان سفیدپوست" به مقوله "شرق" و "شرقیان" می پردازد. این نوع نگاه با استفاده از تعمیمات و کلیات گسترده، واقعیت را به دسته‌های مختلف تقسیم می‌کند مثل زبان‌ها، نژادها، اقوام و ... این دسته‌بندی‌ها نوعی تفسیر مبتنی بر ارزشیابی هستند و بر پایه دوگانگی "مال ما"، "مال آنها" استوارند. همانطور که سعید تأکید می‌کند در طول تاریخِ تولید دانش شرق‌شناسی از سوی "غربی‌ها" درباره "شرقی‌ها"، این مباحث به وسیله دانش‌های زبان‌شناسی، نژادشناسی، تاریخ و حتی نظریات داروین درباره تکامل و بقا و انتخاب طبیعی تقویت شده‌اند. بر این اساس "ما" یعنی "غربی‌ها" مردمانی متمدن، خلاق، کوشا، اهل فکر و پیشرفت و "آنها" یعنی "شرقی‌ها " انسان‌هایی بدوی، وحشی، خشن، شهوتران و غیر عقلانی هستند.

گفتمان ناسیونالیستی ایرانی که به ویژه پس از جنگ جهانی اول در حوزه روشنفکری و نیز سیاسی از طریق رضاشاه در ایران حاکم شد، از آن زمان تا به حال به اشکال پیچیده و عموماً مستتری عناصر گفتمان شرق شناسی را در مورد اقوام ایرانی بازتولید کرده است. پس از انقلاب ۵۷ گرچه روحانیت حاکم با ملی‌گرایان به عنوان رقبای سیاسی مشکل داشت، ولی به لحاظ گفتمانی برای بسط سلطه خود از طریق یکدست‌سازی جامعه، از آنان بسیار بهره برد.

دولت از طریق انحصار رادیو و تلویزیون تا حدود زیادی موفق شد عناصر این گفتمان را در اذهان عمومی جا بیاندازد. به عنوان مثال بنا به تجربه شخصی خودم در شهرهای بزرگ کردنشین همچون کرمانشاه و سنندج که اطلاع بیشتری دارم، در برنامه‌های صدا و سیمای مراکز این استان‌ها کردی حرف زدن و پوشیدن لباس کردی مختص پیرزنان و پیرمردان تکیده و زشت‌رو و یا شخصیت‌های دلقک مآب بود. پسران و به‌ویژه دختران جوان فارسی حرف می‌زدند. در واقع فارس بودن و فارسی حرف زدن پدیده‌ای مدرن، شهری، متمدن و باکلاس بود در حالی که کردی پوشیدن و حرف زدن مربوط به انسان‌های بدوی، دهاتی، قدیمی و عقب افتاده بود. بدین ترتیب کردها نمی‌توانند در دوران جدید حرفی برای گفتن داشته باشند، چه رسد به اینکه مثلاً داعیه سیاسی و یا فرهنگی هم داشته باشند. گسترش فضایی شهرها و رشد فرهنگ مصرفی نیزبه جا افتادن چنین گزاره‌هایی کمک می‌کرد.

در مقابل چنین هجوم گفتمانی سهمگینی که همراه با سرکوب سیاسی نیز بود کم نبودند کردهایی که این گزاره‌های نژادپرستانه را پذیرفتند. در واقع پدیده "نژادپرستی نهادینه شده" به ویژه در کرمانشاه در ابعاد وسیعی مشاهده می‌شد و می‌شود. من همیشه از این مسئله هراس داشتم که با یکی از خویشان که لباس کردی به تن داشت در خیابان‌های کرمانشاه ظاهر شوم مبادا دوستی یا آشنایی مرا ببیند و متلکی بارم بکند. یا اینکه حتی آدرس منزل‌مان را بعضی دوستان صمیمی‌ام که فارس بودند یا فارسی حرف می‌زدند، نداشتند مبادا در صورت مراجعه مثلاً مادرم را با لباس کردی ببینند. بارها در کرمانشاه و حتی در سنندج شاهد بوده‌ام که جوانانی به زبان کردی مردان یا زنانی را که در خیابان لباس کردی به تن داشته‌اند با صدای بلند دست انداخته‌اند و مسخره کرده‌اند.

بسیاری از فعالان سیاسی-اجتماعی کرد کرمانشاهی که از یکسو تحت تأثیر گفتمان ناسیونالیستی ایرانی، ادبیات و فرهنگ کردی را عقیم و ناتوان می‌دانستند یا به دلیل سرکوب سیاسی رابطه ارگانیکی با اپوزیسیون کردی نداشتند و از سوی دیگر به لحاظ سیاسی با جمهوری اسلامی (و پیش از انقلاب با رژیم پهلوی) مشکل داشتند، به ناگزیررو به سوی گروه‌های سیاسی ملی‌گرا همچون "جبهه ملی"، "ملی- مذهبی‌"، "پان ایرانیست" و... می آورند. در واقع به نظر من مهم‌ترین دلیل برای این واقعیت که در تاریخ معاصر، احزاب سیاسی ملی‌گرا معمولاً پایگاه اجتماعی قدرتمندی به ویژه در میان نخبگان کرمانشاه داشته‌اند همین امر بوده است.

تصورشما از تهران به عنوان پایتخت چه بود؟ در چه سنی اولین‌بار به تهران آمدی؟ چه تصویری از تهران داشتید و بعد از دیدن تهران چه تصویری از آن در ذهن‌تان نقش بست؟

تصویری که از تهران در ذهن داشتم تا حدود زیادی بر اساس آنچه در تلویزیون دیده بودم شکل گرفته بود. حتی فیلمفارسی‌هایی هم که دیده بودم در این زمینه نقش داشتند. علاوه بر اینها پدرم مغازه رنگ‌فروشی داشت و هرازگاه برای سفارش خرید به تهران می‌رفت و معمولاً در بازگشت از تهران چیزهایی برایمان تعریف می‌کرد. در مجموع تهران، تا قبل از اینکه از نزدیک از آنجا دیدن کنم برایم صرفاً در حکم یک شهر نبود. به سرزمینی دیگر می‌مانست که بسیار بزرگ بود و گران. مردمی هم که در آنجا زندگی می‌کردند به نظرم بسیار متفاوت از تمامی کسانی بودند که تا آن زمان از نزدیک در زندگی‌ام دیده بودم.

این تصویر تا زمانی که برای اولین‌بار در پانزده سالگی به همراه برادرم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران رفتیم به قوت خود باقی بود. تهران در نگاه اول با ساختمان‌ها و خیابان‌های بزرگ و بزرگراه‌هایش چشم‌نواز بود و مردمانی که مثل آدم‌هایی که بر صفحه تلویزیون ظاهر می‌شدند حرف می‌زدند. ارتباط برقرار کردن با آنها به نظرم خیلی دشوار می‌آمد. با این اوصاف مجذوب شلوغی و شور و هیجانی بودم که در شهر به چشم می خورد و حس "آزادی" که در بطن این شلوغی بود. جنبه ملموس این آزادی برای من دختران و پسران جوانی بودند که شانه به شانه یکدیگر در خیابان‌ها راه می‌رفتند در حالی که چنین مناظری در کرمانشاه بسیار کمیاب بود؛ چون حضور پلیس در همه جا سنگین بود. تجربه دو یا سه روز ماندن در تهران بیش از پیش متقاعدم کرد که آینده‌ای در کرمانشاه برایم متصور نیست و تهران جایی است که می‌توان در آن شکوفا شد، گرچه"مردمان متفاوتش" و "خصلت هیولایی شهر" هنوز تاحدودی برایم ترسناک بودند.

در کلانشهرهایی چون تهران و پاریس که تمرکز نسبی سرمایه و قدرت وجود دارد هر آن که از "ما" نیست و از "خارج از کلانشهر" می آید تهدیدی برای سرمایه و قدرت "ما" به شمار می‌رود.

بعد که به تهران آمدید چه تجربه ای از این شهر داشتید؟

در روزها و ماه‌های ابتدایی ورودم به تهران به عنوان دانشجو چیزی شبیه به "بیگانه" زیملی بودم. آمده بودم تا بمانم و جزئی از این جامعه جدید شوم، ولی هنوز متمایز و متفاوت از آن بودم. بازهم "زبان" اولین نشانه و محل تعیین این تمایز بود. جالب است که نحوه فارسی حرف زدن من در ابتدا برای بسیاری از دوستان تهرانی یا آنهایی که فارسی را با لهجه تهرانی صحبت می‌کردند، عجیب بود و گاه خنده‌شان می‌گرفت. مثلاً مواقعی که کلماتی همچون "کتابخانه"، "آمدم" و "نان" را به همین صورت نوشتاری ادا می‌کردم .

کم کم احساس کردم که کرد بودن در تهران تا حدود زیادی در مقوله عام‌تری به نام "شهرستانی" ادغام می‌شود که در عین حفظ ویژگی‌های خاص خود، در تقابل با مقوله "تهرانی" به مجموعه وسیع‌تری از افراد پیوند می‌خورد. بر ساخته شدن دوگانه "تهرانی-شهرستانی" هم از همان منطق "مال ما- مال آنها" یا "ما- دیگری" تبعیت می‌کند که مبتنی است بر پیشفرض برتری و تفوق تهرانی بر شهرستانی.

با وجود این هرچه بیشتر در تهران می‌ماندی و فضاها و روابط بیشتری را تجربه می‌کردی بیشتر پی به هراس نژادپرستانه‌ای می‌بردی که در پس ساخته شدن این دوگانه بود. به قول یکی از دوستان، تهران "شهر فراری‌ها" است. "شهرستانی"ها در تهران بسیار بیشتر از آن چیزی هستند که در نگاه اول به نظر می‌رسند، اما بیش از آنکه به دلیل مدرن و شهری بودن "تهرانی" شده باشند، تحت تأثیر فشار گفتمانی این دوگانه، خود را "تهرانی" می‌دانند و از واقعیت شهرستانی یا غیر تهرانی خود تبری می‌جویند. البته این واقعیت را نباید از نظر دور داشت که تهران به دلیل همان خصلت هیولایی، توانایی زیادی در جذب و بلعیدن و هضم عناصر جدید و گسترش فضایی دارد، تا جایی که به سختی می‌توان حد و مرز خاصی برایش متصور بود.

به نظر شما این دوگانه تهرانی ـ شهرستانی نژادپرستانه است یا طبقاتی؟ چون همانطور که می‌دانید این دوگانه‌سازی و پیامدهایش محدود به ایران نیست. این دوگانه، در سرتاسر قرن نوزدهم پابه‌پای صنعتی شدن و توسعه شهرهای اروپایی گسترش یافت. در فرانسه که من زندگی می کنم هنوز هم نگاه خیلی از "پاریسی‌ها" به "شهرستانی‌ها"ی فرانسه ته‌رنگی تحقیر‌آمیز دارد.

قطعاً این پدیده جنبه طبقاتی یا به عبارت بهتر علت و بنیان اقتصادی هم دارد ولی من برای تأکید بر خصلت فراطبقاتی این نوع از هراس اجتماعی که واجد بسیاری از ویژگی های نژادپرستی، با شدت و حدت متغیر است از واژه هراس نژادپرستانه استفاده کردم. مسئله بر سر این است که ساخته شدن چنین دوگانه‌های کاذبی چه در فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی که بدان اشاره کردی و چه در جوامعی چون ایران و همسایگانش، از حس برتری و تفوق سیاسی، اقتصادی و فرهنگی سازندگان نشئت می گیرد که منجربه توهم برتری ذاتی و یا نژادی می‌شود. در کلانشهرهایی چون تهران و پاریس که تمرکز نسبی سرمایه و قدرت وجود دارد هر آن که از "ما" نیست و از "خارج از کلانشهر" می آید تهدیدی برای سرمایه و قدرت "ما" به شمار می‌رود. این وضعیت فرهنگ خاص خود را تولید می کند که در تصاویر و توصیف‌های قالبی از "شهرستانی‌ها" و یا جوک‌هایی که درباره شهرستانی‌ها و قومیت‌ها روایت می‌شوند، خود را نشان می‌دهد. بسیاری از همان "شهرستانی‌ها" هم پس از مدتی زندگی در تهران این فرهنگ را در خود درونی می‌کنند.

یادم هست یکبار در ترمینال غرب تهران شاهد دعوای یک جوان غیر تهرانی با یکی از کارکنان یک شرکت اتوبوسرانی بودم. دعوا بر سر بلیت بود، اما به یکباره با اشاره فروشنده بلیت به لهجه آن جوان و تأکید بر "شهرستانی" و "نفهم بودن" او، درگیری وارد فاز دیگری شد. تجربه دیگری که به خاطرم می‌آید برمی‌گردد به سال‌های اول دوران دانشجویی که به همراه تعدادی از هم‌دانشکده‌ای‌ها که اکثراً کرد بودند یک روز آخر هفته را رفته بودیم درکه. موقع برگشتن و پایین آمدن از کوه چندتا از دخترهای همکلاسی خودشان را به من و یکی دیگر از پسرها رساندند و با اشاره به سه پسری که مزاحم‌شان شده بودند از ما کمک خواستند. من و دوستم به همراه دوتا دیگر از پسرها در یکی از کوچه‌های درکه دور آن پسرها حلقه زدیم و به خاطر اذیت کردن دوستان‌مان بازخواست‌شان کردیم. آنها هم تا حدود زیادی منکر شدند و بعد از پافشاری دوستان ما و در واقع تحت فشار عذرخواهی کردند.

بعد از آن در مینی‌بوس و هنگام بازگشت به داخل شهر، یکی از آنها سرش را نزدیک گوش من آورد و گفت: "داداش شما بچه کرمانشاهی؟" من هم که از خشونتی که در پس این سئوال بود عصبانی بودم جواب دادم: "یعنی الان تنها مسئله‌ای که ذهنت را به خودش مشغول کرده اینه؟" در واقع گویا او منتظر پاسخ مثبت من بود تا از همان جا تأییدی بر کلیشه "دعوایی و خشن بودن کرمانشاهی‌ها" بیابد. در حالی که هیچکس او را به دلیل "تهرانی" بودن متهم به مزاحمت و متلک‌پرانی نکرده بود. اگر از تقابل تاحدودی مردانه و تهوع‌آور موجود در روایت دوم بگذریم، هر دوی این تجربیات، هم "بیگانگی"ام را به یادم می‌آورد و هم ویژگی عمومی و فراطبقاتی بودن هراسی که در پس دوگانه‌هایی همچون "تهرانی-شهرستانی" هست.

ادوارد سعید درباره نگاه شرق‌شناسان قرن نوزدهم به انسان شرقی می‌گوید: "فرد شرقی اول یک شرقی بود و بعد یک انسان". در ترکیه هم یک کرد ابتدا یک کرد است و سپس یک انسان.این اکثریت است که تعیین می کند یک کرد، واجد شرایط برای برخورداری از حقوق انسانی هست یا خیر.

حال بگذار من از تو بپرسم به عنوان کسی که در تهران به دنیا آمده‌ای و در همانجا بزرگ شده‌ای چه ذهنیت یا تجربه‌ای درباره غیر تهرانی‌ها و به ویژه کردها در دوره‌های مختلف زندگی‌ات داشته‌ای؟

نخستین تصویر من از کردها تاحدودی رمانتیک و زیباست: مادرم دوست کردی داشت جوان، زیبا و آواز‌خوان. مادرم عاشق زبان و فرهنگ کردی بود و من هم به پیروی از او تصور دلپذیری از کردستان داشتم. کردستان برای من مساوی بود با رقص، موسیقی و خانم‌های شیکپوشی که توجه هر پسربچه کنجکاوی را به خود جلب می‌کنند. یکبار فکر کنم حدود ده سالگی در جمع همبازی‌هایم پسری وارد شد که تازه از سنندج به تهران آمده بود. یکی از نخستین جملاتی که به شوخی ـ جدی از او شنیدم این بود: "کردها سر می برند!" من هرچه می پرسیدم به چه دلیل، او با شیطنت می‌خندید. تصور اینکه چطور خانم‌های شاد و آوازخوان کودکی‌ام می‌توانند اینقدر خشن باشند برایم ناممکن بود. حالا مسئله را می‌فهمم: گروه‌های ستمدیده و پیرامونی برای اینکه در جامعه مرکز پذیرفته شوند می‌کوشند همچون آنها سخن بگویند. این پدیده را در حوزه‌های دیگر هم می‌بینیم: زنانی که زنان را تحقیر می‌کنند و در واقع دارند خود را در جایگاه مردان می‌گذارند. همچنین در اینجا در فرانسه ایرانیان بسیاری را دیده‌ام که به محض اینکه با یک نفر غربی صحبت می‌کنند به گونه‌ای اغراق‌آمیز جامعه و فرهگ ایرانی را تحقیر می‌کنند. پدیده عجیب و دردناکی است.

تصویر کودکی من از کردستان اما واقعی نبود. این نگاه مبتنی بود بر نگاه توریستی طبقه متوسط تهرانی به شهرها و مناطق پیرامونی. چندوقت پیش فیلم "خاک‌آشنا" ساخته بهمن فرمان‌آرا را از برنامه آپارات بی‌بی‌‌سی دیدم. چنانکه مفسران هم اشاره کردند، نگاه فیلم به کردستان نگاهی «تهرانی» است. ما با پلان‌هایی سخت زیبا و هوش‌ربا از طبیعت کردستان مواجه می‌شویم بدون اینکه زندگی واقعی مردم بومی را ببینیم. این فیلم نشان‌دهنده نگاه بخشی از پایتخت‌نشینان به "غیر تهران" است که اگرچه در آن حسن نیت وجود دارد، اما هنوز واقعی و همدلانه نیست. مسئله این نیست که کردستان بهشت است یا جهنم. مسئله این است ما باید با جایگاهی کاملاً برابر با مردم بومی، با آنها وارد گفت‌وگو شویم و آنها را بفهمیم. این چیزی بود که من با ورود به دانشگاه تا حدودی به دست آوردم. در ابتدا من هم مثل بسیاری دیگر در جریان رنج‌ها واقعیت‌های پیچیده و گاه تلخ کرد‌ها نبودم، اما روابط دوستانه با چند هم‌دانشکده‌ای کرد باعث شد به تدریج با مسائل جدیدی- فراسوی آن کلیشه‌های تحقیرآمیز یا رمانتیک ـ آشنا شوم. البته این نوع گفت‌‌وگو‌ها همیشه آسان نیست. دور شدن دو طرف از پیش‌فرض‌ها و انگ‌های نژادی و طبقاتی چیزی نیست که یک شبه رخ دهد. به همین دلیل فکر می‌کنم در کنار مبارزه سیاسی برای به دست آوردن حقوق اساسی ملت‌های تحت ستم، ما نیاز به گفت‌وگو با یکدیگر داریم. باید همدیگر را در جریان رنج‌ها و عواطف و تصورات همدیگر بگذاریم. فقط اینگونه خواهیم توانست از آنچه طبقه‌، نژاد، دین و یا هر پدیده جداکننده دیگری بر ما تحمیل می‌کند فاصله بگیریم.

این نکته ای که اشاره کردی یعنی گفت‌وگو از موضع برابر در کنار مبارزه سیاسی، در این مدتی که در ترکیه بوده‌ام اهمیتش بیش از پیش بر من آشکار شده است. مسئله در اینجا این است که ناسیونالیست‌های ترک که شامل هیئت حاکمه ترکیه (خواه لائیک و خواه اسلامگرا) و اکثریت جامعه می شوند هنوز به برابری ترک‌ها با کردها، ارمنی‌ها و عرب‌ها اعتقاد ندارند. در واقع آن نگاه شرق‌شناسانه که پیش از این از آن سخن گفتم در ترکیه در شکلی وحشیانه به سرحد اعلای خود رسیده است. ادوارد سعید درباره نگاه شرق‌شناسان قرن نوزدهم به انسان شرقی می‌گوید: "فرد شرقی اول یک شرقی بود و بعد یک انسان". در ترکیه هم یک کرد ابتدا یک کرد است و سپس یک انسان.این اکثریت است که تعیین می کند یک کرد، واجد شرایط برای برخورداری از حقوق انسانی هست یا خیر. این نگاه از زاویه دید غربی هم تا مدت‌ها تأیید شده بود. در فیلم مستندی به نام "کردهای خوب،کردهای بد" که توسط یک خبرنگار آمریکایی تهیه شده و روی یوتیوب هم موجود است این واقعیت به خوبی تشریح شده است. با حمایت‌های نظامی و تبلیغاتی دولت‌های غربی در دو دهه ۸۰ و ۹۰ بیش از سه هزار و ۵۰۰ روستای کردنشین در ترکیه نابود شده‌اند. دو میلیون کرد مجبور به ترک خانه و کاشانه شده است و هزاران نفر کشته شده‌اند و اینها همه به اسم مبارزه با تروریسم صورت گرفته است. یک حزب و گروه را شاید بتوان تروریست نامید ولی آیا یک ملت هم می‌تواند تروریست باشد؟

جالب است که در ترکیه برای اشاره به مناطق کردنشین از یک کلیت جغرافیایی-شناختی استفاده می‌کنند و می‌گویند: "شرق". به کار بردن لفظ کردستان در عمل ممنوع است. بنابراین "شرقی‌ها" یا همان کردها در تقابل با "غربی‌ها" یا همان ترکها واجد ویژگی‌های خاصی می‌شوند. در یک آموزشگاه زبان در استانبول معلم ایرلندی ما درباره وضعیت سواد در ترکیه پرسید و یکی از همکلاسی‌هایم که برای ادامه تحصیل در مقطع فوق لیسانس عازم انگلستان بود در ضمن پاسخش گفت: "در ترکیه فقط مردمان "شرق" از نظر میزان تحصیلات "عقب" هستند. آن هم به این خاطر که اهمیتی برای سواد قائل نیستند و بچه‌هایشان را پس از مدتی از مدرسه رفتن منع می‌کنند." وقتی من در واکنش به او از تبعیض سیستماتیک اقتصادی و سیاسی علیه کردها گفتم با تعجب جواب داد: "چه تبعیضی؟"

آن همکلاسی به مانند بسیاری از هموطنانش محصول سیستم آموزشی جمهوری مدرن ترکیه هستند که از سوی دولت و رسانه‌ها با قدرت، حمایت و بازتولید می‌شوند. در ترکیه از در و دیوار بر سر و روی همگان نشانه‌های ناسیونالیسم ترکی می‌بارد؛ از پرچم ترکیه که همه جا و حتی در خانه‌ها یافت می‌شود گرفته تا تصویر آتاتورک که پدر ملت است. اردوغان هم که چندی پیش گفت: "در ترکیه یک ملت، یک پرچم و یک زبان وجود دارد." این کسی است که قرار بود دمکراسی و برابری به ارمغان بیاورد.

چندی پیش یک خانم ترک در میان جمعی از معترضان به کشتار "اولودره" (فاجعه کشته شدن ۳۵ غیر نظامی کرد که بیشترشان کودک بودند، توسط جنگنده‌های ارتش ترکیه در روزهای پایانی سال ۲۰۱۱) حاضر شد و در مقابل دوربین گفت: "من از ترک بودن خودم خجالت می‌کشم." به نظر من واقعیت تجربه زندگی به عنوان یک کرد در ترکیه می‌بایست ناسیونالیست‌های ترک را وادارد که روزی نه از ترک بودن بلکه از فاشیست بودن خود اظهار شرمساری کنند.

داوود و آمنه باید بمانند

Babak M — Wed, 03 Aug 2011 16:51:56 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی ـ با این که تقریباً هر ‌روز در رسانه‌ها می‌خوانیم و می‌شنویم و می‌بینیم که در اروپا جریان نژادپرستی روبه افزایش است و گروهی از مردم این قاره از همزیستی با مردم فرهنگ‌های مختلف و ادیان و مذاهب دیگر خسته شده‌اند، اما گزارش‌های زیادی هم در اروپا منتشر می‌شود که نشان می‌دهد شهروندان اروپایی در حال تلاش و کمک به آن دسته از دوستان و همسایگان خارجی و پناهجوی خود هستند که در آستانه تبعید یا اخراج قرار دارند.

برای مثال خانواده قادری ده سال است با وضعیت ناروشن در هلند بهسر می‌برند. آن‌ها وضعیت پیچیده‌ای دارند. شهرداری منطقه‌ای که در آن زندگی می‌کنند به آن‌ها می‌گوید: بروید! مردم اما می‌گویند: بمانید! این خانواده اما نمی‌دانند به کجا باید برگردند و کجا باید بمانند. به کشور مادری یا به کشور پدری که هر دو نیز برای‌شان ناخوشایند است؟

بسیاری از پناهجویان هم هستند که اختیار در دست آن‌ها نیست. آن‌ها به اجبار کشور خود را ترک یا فرار کرده‌اند و حالا که پا به کشور امنی گذاشته‌اند، می‌خواهند آن‌ها را دوباره و به اجبار به کشورهای خودشان و کنار همان مشکلاتی برگردانند که از آن‌‌ها فرار کرده‌اند.

این وضعیت شامل حال بسیاری از پناهجویان در بیشتر کشورهای دنیا می‌شود؛ پناهجویانی که صدای اعتراض آن‌ها نیز تاحدی در رسانه‌ها انعکاس یافته است.

در هلند وضعیت خانواده قادری تاحدی شناخته شده است، اما حتماً هستند کسانی که از این خانواده چیزی نشنیده‌اند.

اعضای این خانواده تاجیک- افغان حدود ده سال است در هلند به سر می‌برند و رسانه‌های این کشور تقریباً ماهی یک گزارش درباره وضعیت آن‌ها منتشر می‌کنند.

هفته پیش «داج نیوز»، وب‌سایت خبری هلند خبر صدور حکم اخراج برای این خانواده ‌را منتشر کرد و دیگر رسانه‌های هلندی نیز درباره وضعیت آن‌ها نوشتند و حالا چند روزی است که تاریخچه مشکلات این خانواده دوباره سر زبان‌ها افتاده است.

به احتمال زیاد وقتی قادری‌ها وارد خاک هلند می‌شدند، احساس می‌‌کردند پا به یک خاک امن گذاشته‌اند؛ احساسی که چندان دوام نمی‌آورد: پرونده پناهندگی آن‌ها تا امروز که حدود ده سال از آن روز می‌گذرد هنوز به نتیجه نرسیده است.

در این مدت آن‌ها صاحب دختری شده‌اند به نام امینه؛ دختر نه ساله‌ای که مادرش از مسیحیان تاجیکستان است و پدرش از مسلمانان افغانستان. پیچیدگی پرونده آن‌ها در این‌جاست که پدر این خانواده حق ورود به تاجیکستان را ندارد و مادر به خاطر این‌که مسیحی است نمی‌تواند به افغانستان سرزمین پدری‌اش برگردد.

امینه نه ساله و داوود یازده‌ساله، چندین سال است که در مدرسه هلندی و با زبان هلندی مشغول تحصیل هستند و نمی‌دانند آیا سال دیگر در کنار همین دوستان و همکلاسی‌ها خواهند نشست یا در کشوری دیگر و با دوستان و شرایط جدیدی ادامه تحصیل خواهند داد؟

نگرانی این دو به همین‌جا ختم نمی‌شود. یکی از آن مسایلی که پرونده آن‌ها را پیچیده کرده این است که این دو کودک اگر به افغانستان بروند باید تنها با پدر باشند و اگر به تاجیکستان بروند باید تنها با مادر خود زندگی کنند.

پرسشی که استاد مدرسه آن‌ها و هم‌محله‌ای‌‌های این خانواده مطرح می‌کنند این است که چرا نباید این خانواده مثل صدها هزار مهاجر دیگر در خاک هلند باقی بمانند؟

شهرداری منطقه «کوواردن» که اعضای این خانواده در آنجا زندگی می‌کنند، پیش از این قراری بدبن شکل صادر کرده بود که باید آن‌ها به افغانستان یا به تاجیکستان بازگردانده شوند، اما روز چهارشنبه روزنامه «تلاخراف» نوشته که شهرداری قرار خود را لغو کرده است و حال برت بومستر، رئیس پلیس منطقه مورد نظر معتقد است که قرار صادر شده باید اجرا شود.

در این ویدئو گزارشی را می‌بینیم که شبکه تلویزیونی ان.او.اس (NOS) هلند تهیه کرده است. در این ویدئو دوستان و هم‌کلاسی‌های این دو نوجوان مهاجر در حال جمع‌آوری امضا در پای نامه‌ای هستند که در آن از شهرداری منطقه «کوواردن» خواسته شده است که زمینه ادامه زندگی امینه و برادر او داوود در هلند را فراهم کنند تا این کودکان نیز بتوانند برای خود آینده‌ای بهتر بسازند.

داوود و امینه با این که کاملاً با فرهنگ و قوانین هلند بزرگ شده‌اند هنوز نمی‌دانند آینده آن‌ها در کجا شکل خواهد گرفت.

چند روز پیش داوود و امینه در یک برنامه تلویزیونی شرکت کردند و با زبانی کودکانه از خودشان و وضعیتی که دارند برای مردم گفتند. در این برنامه، گروهی از شهروندان معمولی هلند نیز نظر خود درباره وضعیت این خانواده پناهجو را با دیگر بینندگان برنامه درمیان گذاشتند. امینه و داوود در این گزارش تلویزیونی تاکید کردند که نه فارسی بلدند و نه از افغانستان چیزی زیادی می‌دانند. داوود که برخلاف خواهر کوچک خود در افغانستان به دنیا آمده به خبرنگاری که از او پرسیده است: «راجع به تصمیم اخراج خود و خانواده‌ات از هلند چه فکر می‌کنی؟»، بی‌تردید می‌گوید: «این تصمیم کاملاً احمقانه است».

با این که وضعیت پرونده پناهجویی خانواده قادری، یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های موجود در این زمینه در کشور هلند است، اما آن‌ها حداقل این شانس را دارند که پای پرونده‌شان به رسانه‌ها کشیده شده است و از حمایت مردم محلی برخوردارند. چه بسا هستند پناهجویانی که در سکوت و انزوا ناچار به بازگشت به جایی می‌شوند که از آن گریخته‌اند.

... با این همه پشتیبانی، خانواده قادری هنوز نمی‌دانند ادامه زندگی‌شان در کدامیک از این سه کشور خواهد بود.

ماندلا، شخصیتی الهام‌بخش

Babak M — Mon, 16 May 2011 14:50:58 +0000

سارا روشن

سارا روشن− زمانی که خیلی کوچک بودم، همیشه اسم نلسون ماندلا، چه‏گوارا و گاندی را کنار هم می‏شنیدم. بعدها با هرسه شخصیت بیشتر آشنا شدم، بیشتر در مورد آن‏ها خواندم، شنیدم و دیدم.

بین این رهبران جهانی، فقط ماندلا است که هنوز زنده است و ما هرازگاهی چیزی از او می‏شنویم. این احساس بسیار خوبی است که یکی از قهرمانان جهان که الهام‏بخش بسیاری از آزادی‏خواهان دنیا بوده، در دوره‏ی ما زندگی می‏کند. شخصیت او هنوز امیدبخش است و شاید مهم‏تر این‏که، این تصور که قهرمانان افسانه هستند را کم‏رنگ‏تر می‏کند.

البته قهرمانان گمنام در دنیا زیاد هستند که ما خیلی در مورد آنان نمی‏شنویم. مانند آزادی‏خواهان مصر، لیبی، سوریه، اردن و…

به بهانه‏ی دهم مه، روزی که نلسون ماندلا، ۱۶ سال پیش در سال ۱۹۹۴، رییس جمهور آفریقای جنوبی شد، در رادیو "زمانه" دوباره به موضوع ماندلا پرداختم. من دهه‌ شصتی هستم. برای نسل من، ماندلا، چهره شناخته‌ شده‌ای است. ولی نمی‏دانم که دهه‏ی هفتادی‏ها و هشتادی‏ها چقدر او را می‏شناسند.

"پدر بزرگ"

نلسون ماندلا از دوران نوجوانی، دوران تحصیل و بعد از آن، برای رفع تبعیض نژادی و رعایت تساوی حقوق مبارزه کرد. از سال ۱۹۶۲ به مدت ۲۷ سال زندان بود و در این دوران بود که یک رهبر جهانی شد.

او را در آفریقای جنوبی اغلب "مادیبا" صدا می‏کنند. این لقبی افتخاری است که بزرگان خاندان ماندلا به او داده‏اند. این عنوان دیگر مترادف شده با اسم او. بسیاری از مردم آفریقای جنوبی هم، او را به نشانه‏ی احترام "مخولو" (پدربزرگ) صدا می‏کنند.

ماندلا پس از آزادی، در سال ۱۹۹۳، جایزه‏ی نوبل صلح را دریافت کرد. در ۲۷ آوریل ۱۹۹۴، برای اولین بار در آفریقای جنوبی انتخاباتی که همه می‏توانستند در آن شرکت کنند، برگزار شد و روز دهم مه همان سال، ماندلا، رییس جمهور آفریقای جنوبی شد.

او از همان ابتدا تلاش کرد که بین سفید‏پوستان و سیاه‏پوستان برابری ایجاد کند و از خشونت به‏شدت پرهیز کرد.

زمانی که آفریقای جنوبی، میزبانی جام جهانی راگبی ۱۹۹۵ را بر عهده داشت، نلسون ماندلا، شهروندان غیر سفید‏پوست آفریقای جنوبی را به حمایت از تیم "اتحادیه‏ی ملی راگبی آفریقای جنوبی" که پیش از آن، مورد نفرت همه بود، دعوت کرد.

بعد از این‏که این تیم با پیروزی بر نیوزیلند به قهرمانی رسید، ماندلا با پوشیدن لباس این تیم، جام قهرمانی را به کاپیتان سفیدپوست تیم داد. این اقدام ماندلا، گامی مهم در راستای برقراری آشتی بین سیاه‏پوست‏ها و سفید‏پوستان آفریقای جنوبی محسوب می‏شد.

گفت‌وگو درباره ماندلا

برای آشنایی بیشتر با ماندلا، با محمدرضا نیکفر، فیلسوف سیاسی، گفت‏وگویی انجام داده‏ام.

آقای نیکفر، ماندلا چه شخصیتی داشت که به یک قهرمان جهانی تبدیل شد؟

ماندلا یکی از چهره‏های بسیار مهم قرن بیستم است. نام او در میان مجموعه‏ای از شخصیت‏ها قرار می‏گیرد که به‏هر دلیل، چه خوب و چه بد، باعث یک تحول بزرگ در جهان شده‏اند. ماندلا از آن چهره‏هایی است که تشعشع‏اش تا قرن بیست و یکم (قرن فعلی) هم ادامه پیدا می‏کند.

نلسون ماندلا از چند نظر مهم است؛ یکی این‏که او جزو رهبران سیاه‏پوستی در ردیف کسانی مانند مارتین لوترکینگ یا مالکم ایکس است که راه رهایی سیاه‏پوستان را هموار کردند. نلسون ماندلا، به‏طور مشخص راه رهایی آفریقا را هموار کرد. او نماد خودآگاهی تازه‏ای است. امید تازه‏ای به تغییر و یک اراده به تغییر را در این نماد می‏دیدیم و هم‏چنان می‏بینیم.

ولی محبوبیت و دامنه‏ی تأثیر نلسون ماندلا فراتر از مجموعه‏ی سیاهان یا آفریقاست. او یک انسان تحول‏خواه است. او یک شیوه‏ی هدایت و رهبری ستودنی را نشان داد. در حالی‏که سمبل بسیار محبوبی بود، هیچ‏گاه خود را نوعی مسیح و یا مهدی موعود ندید.

او همواره متواضع و مردمی ماند، چیزی برای خودش نخواست ... و نخواست سلسله‏ای درست کند و چیزی را موروثی کند. از این نظر، به لحاظ اخلاقی، انسان منزهی بود و بسیار محبوب.

می‏توانیم خیلی کوتاه بگوییم، شخصیتی انسانی و زمینی داشت که آرمان‏های دمکراسی را که داشت در زندگی خودش هم اجرا می‏کرد؟

دقیقا! یعنی خودش را بهتر نمی‏داند. تنها چیزی را که خواست، این بود که امر آزادی را پیش ببرد، مبارزه‏ای را که از نوجوانی شروع کرده بود، پیش ببرد و آن‏گونه پیش ببرد که با کم‏ترین تلفات همراه باشد. او به‏هیچ‏وجه از خشونت، امر مقدسی نساخت و هیچ راهی را مطلق نکرد.

ماندلا همواره به این اندیشید که چه‏کار کند که
یک: آزادی سیاهان متحقق بشود و
دو: دگرگونی همراه باشد با سازندگی. یعنی دگرگونی به قیمت تقدیس تخریب یا ویران‏سازی تبدیل نشود.

چه خصوصیات شخصیتی دیگری از ماندلا می‏توانید نام ببرید که متفاوت بود از شخصیت‏های مهم دنیا که او را تا امروز که امروز است، به یک شخصیت "قهرمان" تبدیل کرده، قهرمانی که خیلی هم به آدم‏ها نزدیک است.

چیزی که در وجود نلسون ماندلا نیست، حس انتقام است. اصلاً انگیزه‏ی انتقام‏جویی ندارد. در این شخصیت کینه وجود ندارد. این شخصیت می‏خواهد سختی‏هایی را که بر مردم‏اش گذشته، جبران کند و معتقد است که باید تحول صورت بگیرد. این تحول باید عادلانه باشد و حق سیاهان که اکثریت مردم آفریقای جنوبی را تشکیل می‏دهند به آن‏ها برسد، ولی این گذار نباید با رفتن از روی اجساد، با اعدام، خشونت، انحصار‏طلبی و خواستن حق ویژه برای خود همراه باشد. مهم‏تر از هرچیز: او یک آپارتاید را به جای آپارتاید دیگری نگذاشت.

ماندلا چه روشی را در پیش گرفت، برای‏ این‏که بتواند تبعیضی که آن جامعه با آن بزرگ شده بود را تغییر بدهد؟

ماندلا می‏دانست قدرتی که با تفنگ پاسداری بشود، یک قدرت متزلزل است. کاری که ماندلا کرد، این است که سیاهان را متحد کرد و به آن‏ها امید داد و این اساس قدرتی شد که به آن تکیه کرد. در نتیجه، در مذاکرات می‏توانست منافع‏ را پیش ببرد.

دوم این‏که می‏دانست باید جمع کند، به جای این‏که پراکنده کند. یعنی دست به انتگراسیون بزند. ماندلا می‏دانست که هیچ سفید‏پوستی را که حاضر به‏همکاری با حکومت تازه در جهت سازندگی باشد، نباید به خاطر کینه‏های قدیمی فراری بدهد، نباید کاری کند که او سرمایه خود را از کشور خارج کند، تخصص خود را بیرون ببرد و احیاناً دست به خراب کاری بزند.

ماندلا می‏دانست که آفریقای جنوبی نیاز دارد به سرمایه و تخصص سفیدپوست‏ها. این یک عامل بود و از طرف دیگر، سیاست را پی‏گیر به‏کار برد. در اطراف نلسون ماندلا کسانی هم بودند که او را تشویق به سیاست‏های خشن می‏کردند یا فضایی در این جهت ایجاد می‏کردند، ولی ماندلا این توانایی را داشت که تحت تأثیر قرار نگیرد و منافع تمام مردم آفریقای جنوبی را درنظر بگیرد، نه منافع یک گروه خاص را.

چه چیزی، کسی مانند ماندلا را ماندلا می‏کند؟ پی‏گیری و پی‏گیری و پی‏گیری، ولایت مطلقه نخواستن برای خود، یعنی دمکرات بودن، در نظر گرفتن منافع کوتاه ‏مدت و درازمدت جنبش و این منافع را به‏صورت پی‏گیر به‏کار بستن، نشان دادن این مقاومت و دادن امید به مردم.

مجموعه‏ای از این خصایل و چیزهای دیگری که به فرد و روان‏شناسی یک فرهنگ برمی‏گردد است که از یک چهره‏، چهره‏ی پرفروغ امیدبخشی مانند ماندلا می‏سازد.

من در دوروبرم، خیلی از دوستان هلندی و غیرهلندی‏ام، از سراسر دنیا را می‏بینم که مجله‏ی "اکونومیست" را می‏خوانند. یکی از دلایلی که آن‏ها در چند سال گذشته شروع به خواندن این مجله کردند، این بوده که نلسون ماندلا در دوره‏ی زندان، تنها مجله‏ای که اجازه داشته بخواند، همین مجله‏ی "اکونومیست" بوده و اعتقاد دارد که نگاه اقتصادی به مسائل اجتماعی و فرهنگی باعث پیشرفت جامعه می‏شود.

نلسون ماندلا از روز اول به سازندگی فکر کرد. یعنی فکر نکرد که ما ابتدا می‏آییم تخریب می‏کنیم و بعد شروع می‏کنیم به ساختن. از ابتدا فکر می‏کرد که شما نمی‏توانید یک دمکراسی برپا کنید، بدون رفاه، بدون زدودن فقر. به این خاطر، می‏بایست به لحاظ اقتصادی هم سازنده باشیم.

جامعه‏ای که دچار کمبودهای عمیقی مانند نان، مسکن و شغل هست، خشن می‏شود و در جامعه‏ای که با خشونت همراه است (که مشکلی است که آفریقای جنوبی هنوز نتوانسته آن را به‏طور کامل حل کند، با این‏که امید‏های بسیاری می‏رود که بالاخره این مشکل را حل کند)، تا جایی که این کمبود وجود دارد، نمی‏توانیم یک دمکراسی پایدار و باثبات را که با عدالت همراه است و قدرت دارد، ایجاد کنیم.
در نتیجه، این کار ماندلا درست بوده که از ابتدا متوجه نقش اقتصاد بوده و این‏که می‏بایست بسازند تا این کمبودها را جبران کنند.