مجتبا صولت‌پور

کاشف واژگان کهن

Fri, 26 Aug 2011 07:52:06 +0000

چاپ چهارم دیوان سومنات از ابوتراب خسروی

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - ابوتراب خسروی در دهه‌ی ۱۳۷۰، به خاطر نوآوری‌هایش در داستان کوتاه فارسی، و به عنوان نویسنده‌ای مسلط بر نثر کهن و روایت‌های پست‌مدرن مطرح شد. از همان ابتدا حهان داستان‌های خسروی از تعادل نشان دارد. تعادل در داستان‌های او اما برآمده از هم‌نشینی موفق عناصر پست‌مدرن و تصویرهای سنتی و قدیمی است که با زبانی خونسرد و نظام‌یافته بیان می‌شود.

تعادل در جهان داستان‌های او از یک‌سو ناشی است از درک کامل و دور از شتاب‌زدگی نویسنده از نحله‌های ترقی‌جویانه‌ی غرب، و از سوی دیگر از ذهنیت رشدیافته‌ای نشأت گرفته که با ادب کهن فارسی به خوبی آشناست.
ابوتراب خسروی پس از انتشار مجموعه داستان «هاویه» در سال ۱۳۷۰ تا مدت‌ها چیزی به دست انتشار نسپرد و هفت سال بعد بود که با مجموعه داستان «دیوان سومنات» به کتاب‌فروشی‌ها برگشت. «دیوان سومنات» با استقبال خوبی مواجه شد و در واقع همان اثری بود که جایگاه ادبی نویسنده‌اش را تثبیت کرد. این کتاب در سال ۸۹ به چاپ چهارم رسیده است، که همین خبرِ خوش، ما را دوباره متوجه آن می‌کند.

کاشف واژگان کهن

برداشت‌های عمیق خسروی از روایت‌های غیر خطی، و به میان کشیدن پای راویانی که شبیه به آدم‌های فاکنر و همینگوی و دیگر نویسنده‌ها نیستند و روایتِ غیر خطی‌شان هم شبیه به هیچ‌کس نیست، فضای کلی داستان‌های نویسنده را ‌تر و تازه و جا افتاده نشان می‌دهد. ترکیب عناصر پست‌مدرن در کنار فضای کهن، و تأثیراتی که خسروی از منابعِ کلاسیک گرفته، جزو جذاب‌ترین ویژگی‌های فردی داستان‌‌نویسی اوست.

دیوان سومنات، ابوتراب خسروی، نشر مرکز. این کتاب به یاد ما می‌آورد که داستان‌نویسی فقط چیزی نیست که از دهه ۸۰ آن را تبلیغ می‌کنند. ازین نظر خواندن این کتاب ضروری‌ست.

حداقل در سطح و کیفیتی که بتوان از آن به‌عنوان یک ویژگی نام برد، چنین تجربه‌ای در داستان‌نویسی فارسی بسیار کم دیده شده است. حتی نوع هم‌نشینی دریافت‌های نوشتاری از نثر کلاسیک و نحله‌های داستان‌نویسی در غرب، در کار هوشنگ گلشیری بسیار متفاوت است با آن‌چه که در آثار خسروی می‌بینیم. خسروی با زبانی فارغ از تأکید و با لحنی خونسرد و یکدست داستانش را روایت می‌کند و در این راه «زبان» را کاملاً در خدمت طرح داستانی‌ قرار می‌دهد. علاوه بر این باید توجه داشت که ساز و کار زبان و نثر در داستان‌های خسروی متأثر از فضاسازی‌‌ داستان‌هایش نیست.

«دیوان سومنات» با داستان بسیار خواندنی «مینیاتور» آغاز می‌شود که مجموعه‌ی کامل و موفقی از همه‌ی عناصر دنیای مستقل نویسنده را در بردارد. «مینیاتور» روایتی غیر خطی دارد، که با تصاویر مینیاتور‌های ایرانی و نقش‌های اسلیمی درآمیخته و نویسنده حتی برای پرداختن شخصیت‌ها از مینیاتورها استفاده‌ی نمادین کرده است.

لحن در همه‌ی داستان‌ها یکدست است. داستان‌های این مجموعه هر چند از نظر کیفی در یک سطح قرار ندارند، اما خواننده حتی با تورقی ساده در این کتاب‌ می‌تواند امضای نویسنده را در پای داستان‌ها تشخیص دهد. در مجموع «دیوان سومنات» ادامه‌دهنده‌ی هویتی‌ست که نویسنده با «هاویه» شروع به ساختنش کرده و در ادامه، گام به گام به آن دست یافته است.

اهمیت ایده

در داستان‌های خسروی البته به‌جز زبان می‌بایست به مفهوم «ایده» هم بپردازیم. خسروی به معنای کلاسیک یک نویسنده‌ی ایده‌گراست. او طرح‌های داستانی‌اش را در میان ایده‌ها پیدا می‌کند و فضای داستان را گه‌گاه تماماً بر پایه‌‌ همان ایده می‌سازد. داستان «حضور» در همین مجموعه‌ی «دیوان سومنات» بر پایه‌ی یک ایده‌ی کلی به وجود آمده و شکل گرفته است. اهمیت ایده در این نوع از داستان‌نویسی تا آن حد اهمیت دارد که همه‌ی اجزای داستان بر پایه‌ی آن و حتی می‌توان گفت در سایه‌ی آن نوشته می‌شوند و رشد می‌کنند.

مجتبا صولت‌پور: ابوتراب خسروی به معنای کلاسیک یک نویسنده‌ی ایده‌گراست. او طرح‌های داستانی‌اش را در میان ایده‌ها پیدا می‌کند و فضای داستان را گه‌گاه تماماً بر پایه‌‌ همان ایده می‌سازد. (عکس: ابوتراب خسروی، داستان‌نویس)

ایده‌ها در داستان‌های «دیوان سومنات» اغلب ساده اما متنوع‌اند. مثلاً در داستان «حضور»، با زن و مردی روبه‌رو می‌شویم که هنگام بازگشت از یک مهمانی، متوجه‌ی حضور پیرزنی در خانه‌ی خود می‌شوند. پیرزن مدعی‌ست بیش از چهل سال است که در آنجا سکونت دارد و در این مدت هرگز خانه را ترک نکرده است. پاسبان خبر می‌کنند و وقتی که او از اهالی محل پرس و جو می‌کند، هیچیک از همسایه‌ها زن و مردِ داستان را به‌یاد نمی‌آورند، حتی مهمانانی که زن و مرد ادعا می‌کنند در مهمانی آن‌ها شرکت کرده‌اند، این دو را فراموش کرده‌اند، و در ‌‌نهایت پاسبان زن و مرد را دستگیر می‌کند و با خود به پاسگاه می‌برد. این ایده‌ی کم‌حجم و شسته رفته، با اجرایی ساده و کم‌پیرایه داستان «حضور» را ساخته است. در چنین فضاهایی، همه‌ی قوانین اجتماعی مربوط به داستان، بر پایه‌ی ایده‌ی اولیه شکل می‌گیرد. از همین یک نمونه می‌توان به اهمیت ایده در داستان‌های خسروی‌ پی برد.

و تو در خاک پوسیده‌ای

برخورد‌های فرواقعی در جهان داستان، از چالش‌ها و وسوسه‌های ذهنی خسروی‌ست. داستان «پلکان» از مجموعه «دیوان سومنات» به‌خوبی نمایانگر چنین چالش‌ها و وسوسه‌هایی‌ست. با این‌حال شاید «مرثیه برای ژاله و قاتلش» بهترین داستان مجموعه «دیوان سومنات» باشد. این اثر چنان موفق از کار درآمده که می‌توان از آن به عنوان یکی از ماندگار‌ترین داستان‌های تاریخ داستان‌نویسی ایران یاد کرد. تعلیق شخصیت‌ها و سرگردانی آن‌ها بین گذشته و حال به داستان حال و هوایی فراواقعی بخشیده است. فرازی ازین داستان را با هم می‌خوانیم:

«و دست ستوان را می‌گیرد و از پله‌ها بالا می‌رود. ژاله م. می‌گوید: «اولین بار که مرا می‌کشتی به چشمانت نگاه کردم، داشتم فکر می‌کردم چقدر زیبا هستند، که مردم، در همه‌ی مدت مرگ به زیبایی چشمانت فکر می‌کردم، کاش حکم را پاره می‌کردی.»

ستوان «کاووس د.» می‌گوید: «فراموش نکن که این حکم اجرا شده و تو در خاک پوسیده‌ای حالا، ما فقط کلمه هستیم که از پله‌ها بالا می‌رویم.»» (ص ۸۱-۸۲)

از همین فراز کوتاه به‌خوبی پیداست که خسروی در تلاش برای برخورد چند بعدی با «متن» یکی از بهترین تجربه‌های داستان‌نویسی در ادبیات معاصر ما را خلق کرده است.
مطالعه‌ی اثری که ۱۳ سال از چاپ نخستش می‌گذرد، به ما یادآوری می‌کند که داستان‌نویسی دقیقاً آن چیزی نیست که در نیمه‌ی پایانی دهه‌ی ۸۰ عرضه و معرفی شده و حتی بزرگ و توُ‌خالی گشته است. خواندن «دیوان سومنات» از این نظر یک یادآوری ضروری‌ست.

شناسنامه کتاب:
دیوان سومنات، ابوتراب خسروی، نشر مرکز، چاپ چهارم: ۱۳۸۹، ۱۸۰۰ نسخه، ۱۲۲ صفحه، ۲۹۰۰ تومان.

طرح: رادیو زمانه

با بورخس

Fri, 12 Aug 2011 08:30:40 +0000

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - بورخس انسانی عجیب و نویسنده‌ای مبهم است. پیوندش با دنیای رؤیا‌ها توانست دنیای ادبیات را منقلب کند. او عاشق متافیزیک و از دنیای تک‌بعدی گریزان‌ بود. داستان‌هایش را از روی کابوس‌هایش می‌نوشت و با این کار برای بسیاری رؤیا می‌ساخت.

بورخس با این‌که در بیشتر زندگی، خود را به‌دور از تحولات نگه داشت، اما گاهی هم جنجال‌برانگیز می‌شد. زمانی با پینوشه دست داد (سال‌ها بعد عذر‌خواهی کرد،) و به‌نظر می‌رسید که فرهنگ سیاه‌‌پوستان را نمی‌پسندد. در اروپا خیلی سخت به او رویِ خوش نشان دادند، و برای مدتی طولانی در هر جای دیگری از دنیا هم منتقدان بسیاری داشت. حالا سال‌هاست که بورخس مرده، اما محبویبت و اعتراف به قدرتش در خلق واژه‌ها برای همه روشن است. دنیا او را ستایش‌ می‌کند و با این‌که نویسنده‌های جنجالی آمریکای لاتین، علاقه‌ی زیادی دارند که با هم دشمنی کنند، اما تقریباً هیچ‌کدام توجه خود به بورخس را کتمان نمی‌کند.

شاید برای بسیاری باورش سخت باشد، اما نویسنده‌ای تا این حد بزرگ، خود را در برابر دنیای کتاب‌ها، نه نویسنده که خواننده می‌داند. رابطه‌ی او با کتاب، احتمالاً در تاریخ کم‌نظیر است. نوعی بیماریِ ژنتیکی، او را به سمت نابینایی هدایت می‌کرد و این‌گونه بورخس سال‌های قابل‌توجه‌ای از عمرش را در نابینایی به‌سر برد. چگونه می‌توانست عطش خود برای خواندن را، با جفت چشمی که دیگر نمی‌دید، بر طرف کند؟ چاره در پیدا کردن یک خواننده بود. او در طی سال‌هایی که با ضعف در قوه‌ی بینایی دست‌و‌پنجه نرم می‌کرد، خواننده‌های بسیاری استخدام کرد. تقریباً با هر کسی که آشنا می‌شد! آلبرتو مانگوئل یکی از همین خواننده‌ها بود که در نوجوانی مدتی خواننده‌ی اختصاصی بزرگ‌ترین نویسنده‌ی کشورش بود. او خود بعد‌ها صاحب رابطه‌ی ویژه‌ای با کتاب شد و – مثل هر آدم عاقلی- خودش را میان واژه‌ها غرق کرد. او سال‌ها پس از نوجوانی، تبدیل شد به یک نویسنده، و یکی از کتاب‌هایی که نوشت، اثری گزارش‌گونه بود با نام «با بورخس»، که شرح ملاقات‌هایش با این نویسنده‌ی بزرگ است.

کتاب کوچکی که حرف‌های بزرگی می‌زند

«با بورخس» کتابچه‌ی کوچکی‌ست، که نباید فریب قطع و اندازه‌اش را خورد. با همه‌ی اختصاری که در نگارشش به‌کار رفته، حرف‌های زیادی برای خواننده دارد. کتاب شرح رابطه‌ی ظریف و پیچیده‌ی خواننده‌ای بزرگ با دنیای کتاب‌هاست.‌‌ همان خواننده‌ای که بهشت را به شکل یک کتابخانه تصور کرده بود. بورخس واقعی‌ترین سعادت و شادکامی را در دنیای کتاب‌ها می‌دید، که طبعاً برای به‌دست آوردنش باید در‌‌ همان دنیا جست‌و‌جو می‌شد. روایت کتاب از روزی آغاز می‌شود که مانگوئل در کتاب‌فروشی «پیگمالیون» با پیشنهاد پیرمردی عصا به‌دست روبه‌رو شد. او پذیرفت که هر روز، اوائل شب، در خانه‌ی بورخس برایش کتاب بخواند، و برای چهار سال این وظیفه را بر عهده داشت. مانگوئل در این چهار سال، آن‌قدر تحت تأثیر بورخس قرار گرفت، که همچون شاگردی که در کلاس استادش به یادگیری مشغول باشد، همه‌ی آموزش‌هایش را تا پایان با خود حفظ کرد. او هم‌اکنون، مانند بورخس خود را نه نویسنده که خواننده‌ی کتاب‌ها می‌داند و رابطه‌ی شگرفی را با متون آغاز کرده است. کتاب با ساختاری غیر خطی نوشته شده، که به‌جز روایت‌هایی با بورخس در زمان گذشته، برش‌هایی از زمان حال را هم در برمی‌گیرد. این فرم بر جذابیت کتاب افزوده است.

بورخس: نمی‌خواهم در زبانی بمیرم که چیزی از آن نمی‌فهمم.

مانگوئل راویِ دقیقی‌ست. او جزئیات را در کار بورخس دیده، و به‌خوبی آن را روایت کرده است. بخشی از روایت مانگوئل از بورخس (که به‌نظر دارای اعتبار بیشتری‌ست،) به نظریات بورخس در ارتباط با نقد ادبی و نگاهش در مقام خواننده‌ی یک اثر برمی‌گردد. همان‌طور که مانگوئل در این کتاب شرح می‌دهد، بورخس در برخورد با هر اثر ادبی، جایگاه خود به عنوان نویسنده را فراموش می‌کند و کاملاً در جلد یک خواننده با کتاب روبه‌رو می‌شود. نقد تیز او بر آثار دیگران، نشان‌دهنده‌ی ذهنیت سخت‌گیر اوست. بورخس بی‌مهابا نویسنده‌های بسیاری هم‌چون فلوبر، مارکز، بالزاک، توماس مان و خیلی‌های دیگر را مورد بی‌مهری قرار می‌داد، اما برتون، جویس، کیپلینگ و در سال‌هایی بودلر را بسیار می‌پسندید. مانگوئل از زبان بورخس نیاز او به کتاب‌ها و خواندن را روایت می‌کند. بورخس برخلاف کیپلینگ که در خود نیازی به خواندن آثار دیگران نمی‌دید و بیشتر به مطالعه‌ی آثار غیر ادبی روی می‌آورد، معتقد بود که لازمه‌ی هزارتویِ ذهنی‌‌اش، کلمات و آثار ادبی مورد پسندش است. هر چه باشد، او یک خواننده‌ی واقعی بود.

دنیای رؤیاها

بورخس دو کابوس ثابت داشت: هزارتوُ‌ها و آینه. در همه‌ی عمرش از این دو می‌ترسید. او توانست متافیزیک و دنیای رؤیا‌ها را با سبکی تازه وارد ادبیات کند. مانگوئل از زبان بورخس، بخش‌های مهمی از ذهنیت داستانیِ او را روایت می‌کند، و این کتاب از این جهت، می‌تواند به‌عنوان منبعی برای شناخت بورخس مورد استفاده قرار بگیرد. با این همه، بورخس گاهی بسیار عادی و تبدیل به شهروندی معمولی می‌شود. مانگوئل این بخش از زندگی بورخس را هم شرح داده است. او سینما رفتن‌های بورخس و قدم‌زدن‌های شبانه‌اش را توصیف کرده، و تصویری نزدیک و بسیار انسانی از او ارائه داده است. مانگوئل هم‌چنین در دامِ افسانه‌پردازی و ستایش‌محوری هم نیفتاده، و هر زمان که لازم دیده، نقد‌هایش را به این پیرمرد بزرگ ثبت کرده است.

یکی از محور‌های روایت مانگوئل از بورخس، اهمیت «زبان» در نزد اوست. بورخس در بخشی از کتاب، گفته‌ای دارد در مورد شهری که در آن خواهد مُرد: «نمی‌خواهم در زبانی بمیرم که چیزی از آن نمی‌فهمم.» او البته آلمانی و فرانسه را بسیار خوب می‌دانست و برخوردش با زبان، با آگاهی و خلاقیت همراه بود. او همواره پیش از خواب، اورادی را به صدای بلند می‌خواند، بورخس درگیرِ با واژه‌ها و زبان‌ها بود.

در هزارتوی کتاب‌ها

به‌طور کلی، کتاب نشان‌دهنده‌ی قدرتی‌ست که هزارتوی موجود در دل متون می‌تواند خواننده را با خود درگیر کند. «با بورخس» روایتی‌ست که بخشی از زندگی مردی بزرگ، نویسنده‌ای ستایش‌شده و خواننده‌ای بی‌نظیر را به تصویر می‌کشد. بورخس زمانی‌که در ژنو، روی تخت بیمارستان آخرین روز‌های عمرش را می‌گذراند، از پرستارش خواست که کتاب «هاینریش فون اوفتردینگن» اثر نووالیس را برایش بخواند. حتا مرگ هم نمی‌تواند، عشق به دنیای کتاب‌ها را از سر خواننده‌ی واقعی بیندازد.
«با بورخس» نوشته‌ی آلبرتو مانگوئل احتمالاً برای کسی که رابطه‌اش با کتاب‌ها نهایتاً رابطه‌ای معمولی‌ست، چیز خاصی ندارد، اما برای هر کسی که بتواند کتابخانه را به بهشتی توصیف کند، سرشار از جذابیت است.

شناسنامه‌ی کتاب:

با بورخس، آلبرتو مانگوئل، کیوان باجغلی، نشر ماهی، ویراستار: محسن قائم‌مقامی، چاپ اول: ۱۳۸۹، ۲۰۰۰ نسخه، ۷۲ صفحه، ۱۵۰۰ تومان.

ایمیل نویسنده:
Mja. solatpoor@gmail. com

تبعید در بارسلون

Thu, 04 Aug 2011 08:14:57 +0000

نگاهی به «آخرین غروب‌های زمین» نوشته‌ی روبرتو بولانو

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - روبرتو بولانو (یا بولانیو) بیش از هر چیز عصیان‌گر است. به قیافه‌ی معصوم و عینکی‌اش و ظاهر خوش‌پوشی که دارد نگاه نکنید، او عصیان‌گر بودن را شاید از سرزمین مادری‌اش، شیلی، به ارث برده، شاید هم در میان یکی از انبوه روز‌هایی که در تبعید، در خاک مکزیک و جاهای دیگر دنیا به سر برده، عصیان را فراگرفته باشد.

او متولد آمریکای جنوبی، و یک شیلیایی اصیل است. در کودکی، با خانواده‌اش به مکزیک مهاجرت می‌کند، و گرچه بعداً چندباری به شیلی برمی‌گردد، اما اقامتش در وطن به درازا نمی‌کشد و بیشتر عمر را در مهاجرت و یا تبعید می‌گذراند. بولانو داستان‌نویسی را بیشتر به‌خاطر درآمدش شروع کرد. زمانی که به نان‌آورِ خانواده تبدیل شد، به‌طور حرفه‌ای به نوشتن داستان روی آورد.البته تا پیش از آن، به ادبیات نزدیک و با آن درگیر بود، اما شعر می‌نوشت، و در این راه هم رادیکال بود. در محافل شاعران چپ‌گرا رفت‌و‌آمد داشت و بعد‌ها گفت که آن گروه از شاعران، ترکیبی بوده از سورئالیسم و دادائیسم. اخیراً دو کتاب از این نویسنده به فارسی ترجمه شده است. مجموعه داستان «آخرین غروب‌های زمین» یکی از این دو کتاب است که اکنون به بررسی‌اش می‌پردازیم.

شکست‌خورده‌ها

شخصیت‌های مورد علاقه‌ی بولانو، عموماً نویسنده‌ها و شاعران درجه دو و شکست‌خورده‌ای هستند که با وجود نوشتن‌های مدام و تلاشِ بسیار، چیزی عایدشان نمی‌شود و روز‌به‌روز بیشتر در جلد یک فرد شکست‌خورده فرو می‌روند. در کتاب «آخرین غروب‌های زمین» هم آدم‌ها با هر طبقه و شمایلی، رابطه‌ی دردناکی با ادبیات دارند؛ رابطه‌ای که گاهی دار و ندارشان را به خطر انداخته است، اما عشقِ دیوانه‌وار به ادبیات،‌‌ همان عشقی که بولانو هم آن را تجربه‌گر کرده است، همیشه در میان است و رهایی از آن ممکن نیست. بولانو همچنین در بیشتر داستان‌هایش روایتگر زندگی و تجربه‌های خودش است.

مجتبا صولت‌پور: بولانو عموماً به نویسندگان و شاعران درجه دو و شکست‌خورده‌ای که با وجود تلاشِ بسیار چیزی عایدشان نمی‌شود و روز‌به‌روز بیشتر در جلد یک فرد شکست‌خورده فرو می‌روند، علاقمند است. در «آخرین غروب‌های زمین» هم شخصیت‌های داستان رابطه‌ی دردناکی با ادبیات دارند. ادبیات گاهی دار و ندارشان را به خطر انداخته، اما با این‌حال به خاطر عشقِ دیوانه‌وارشان نمی‌توانند خود را از موقعیت دشواری که در آن به‌سر می‌برند برهانند.

او در داستان «خنزرپنزری» روایتگر پسربچه‌ای‌ست که مدرسه نمی‌رود و در عوض وقتش را در کتاب‌فروشی‌ها و سینما‌ها به کتاب‌ خواندن، فیلم دیدن و گاهی دزدی کردن می‌گذراند، و این یاد‌آور بولانوی کودک است، وقتی از روی فقر مالی و عشق به کتاب، دست به دزدی از کتاب‌فروشی‌ها می‌زد، یا در داستان «آخرین غروب‌های زمین» شاهد حضور پدر بولانو هستیم. و به‌طور ویژه، آخرین داستان کتاب با نام «فهرست» اساساً فهرستی‌ست مشتمل بر اطلاعاتی درباره‌ی نویسنده‌ی کتاب.

تبعید در بارسلون

از هیچ فرد تبعیدی انتظار نداشته باشید داستان‌هایی بنویسد درباره‌ی آدم‌هایی که همه‌ی عمر یک‌جا نشین بوده‌اند و در طول سال‌های پیاپی، در یک خانه، در یک کشور، و در یک فرهنگ بزرگ شده‌اند. بولانو که یک تبعیدیِ واقعی‌ست، همیشه درباره‌ی تبعیدی‌ها نوشته است. او از شیلیایی‌هایی نوشته، که در بارسلون، در کاتالان مجله‌های ادبی می‌خرند به دنبال مطلع شدن از تازه‌ترین جوایز ادبی هستند، (داستان «سنسینی») یا درباره‌ی دو شیلیایی می‌نویسد که تمام عمر را در کشور‌های مختلف آمریکای لاتین و اروپا سرگردان‌اند تا سرانجام یکدیگر را در آلمان ملاقات می‌کنند و از گذشته‌ها و همه‌ی رنج‌های ماندگارش حرف می‌زنند (داستان «مورسیو سیلوا ملقب به چشم»)،... و این سیر نوشتن از آدم‌های بی‌کاشانه، در نوشته‌های بولانو تا انتها ادامه دارد.

نوشتن، و چیزی فرا‌تر از آن

در کتاب «آخرین غروب‌های زمین» با داستان‌هایی شخصیت‌محور روبه‌رو می‌شویم، که از دل دیکتاتوری و آمریکای لاتین‌زاده شده‌اند. شخصیت‌هایی که خشونت بر آن‌ها تحمیل شده و با همه‌ی رنج‌ها و شکست‌هایی که تجربه می‌کنند، در‌‌ نهایت تبدیل به قهرمان می‌شوند. این اوج هنر نویسنده است، که از دل کوچک‌ترین نمونه‌های جامعه‌اش، به کشف قهرمان‌ها پرداخته است. شاعران درجه دو، نویسنده‌هایی که سرانجام برای مجله‌های دستِ پایین مطلب می‌نویسند، نوجوان‌های سرکش و پیرمردهای معمولیِ شیلی، همه از قهرمان‌های مورد علاقه‌ی بولانو هستند.

آخرین غروب‌های زمین، روبرتو بولانو، چشمه، چاپ اول: ۱۳۸۹، ۱۵۰۰ نسخه، ۲۱۱ صفحه، ۴۴۰۰ تومان.

نویسنده‌ی کتاب بی‌‌‌نهایت به شخصیت‌هایش نزدیک شده است آن‌قدر که نمی‌توانیم نپذیریم که آدم‌های کتاب «آخرین غروب‌های زمین» بیش از هر وقت زنده‌اند و تأثیرگذار. لحن گزارشگر و راویِ گزارش‌دهنده، که عین دوربینی خستگی‌ناپذیر و بی‌روح، ماجرا‌ها را دنبال می‌کند، توانسته زند‌گی واقعی چند شیلیایی مانده در تبعید، مانده در مکزیک و اسپانیا و جاهای دیگر را نشان بدهد و در ‌‌نهایت همه‌ی ماجراهای کتاب، جوری با حقیقت زندگی نویسنده‌اش پیوند خورده که خواننده نمی‌تواند مرز بین داستان و خودزندگی‌نوشت (اتوبیوگرافی) را تشخیص دهد. بعضی از نویسنده‌ها، می‌نویسند تا کمتر کابوس ببینند، آن‌ها بزرگ‌ترین کابوس‌هایشان را به داستان تبدیل می‌کنند، و احتمالاً روبرتو بولانو هم به این گروه از نویسندگان تعلق دارد.

او در آمریکای لاتین با همه به‌جز بورخس مشکل داشت. کاری کرد که ایزابل آلنده از او متنفر شود، مارکز را فردی عاشق جلب‌توجه دیگران توصیف کرد، از رئالیسم جادویی بد گفت، و در داستان «فهرست» درباره‌ی نرودا می‌نویسد: «یک اعتراف: نمی‌توانم بی‌آن‌که واقعاً احساس مریض بودن کنم، خاطرات نرودا را بخوانم.» به همین دلیل است که در داستان‌هایش کمتر می‌توان رد مستقیمی از دیگر نویسنده‌های بزرگ آمریکای لاتین یافت. او خودش است.‌‌ همان جوانِ عینکی شرور، که نمی‌خواهد مثل هیچکس به‌نظر برسد. داستان‌هایش قطب دیگری از ذهنیت نویسنده‌های آمریکای لاتین را نشان می‌دهد، که این‌بار به جای داستان‌هایِ پُر از شگفتی مارکز، و فضای سیاست‌زده‌ی رمان‌های یوسا، دنیایی واقعی و درگیر با حس تلخ همه‌ی ‌چیزهایی‌ست که یک انسان در طول زندگی‌اش می‌تواند از دست بدهد. پذیرفته شدن ترجمه‌ی انگلیسی این کتاب در آمریکا، زمینه‌ی چاپ دیگر آثار مهم او به زبان انگلیسی را فراهم کرد، و سرانجام محبوبیت و تاثیرگذاری او در آمریکا و اروپا بالا گرفت.
بولانو بسیار زود مرد؛ در سال ۲۰۰۳ و در حالی که پنجاه ساله بود. با این‌همه، در دهه‌ی پایانیِ زندگی‌اش، به شکل دیوانه‌واری می‌نوشت، آن‌قدر که توانست حکایت‌های اغراق‌آمیزی از روند‌ نوشتن‌های بی‌وقفه‌اش را بر سر زبان‌ها بیندازد. به‌هر حال، بیشتر از ۱۰ رمان و مجموعه داستان از او به‌جا مانده است. دو رمان «کارآگاهان وحشی» و «۲۶۶۶» از معروف‌ترین آثارش هستند و به‌خصوص این آخری، از تأثیرگذار‌ترین رمان‌های تاریخ ادبیات آمریکای لاتین به‌شمار می‌آید.

شناسنامه‌ی کتاب:
آخرین غروب‌های زمین، روبرتو بولانو، چشمه، چاپ اول: ۱۳۸۹، ۱۵۰۰ نسخه، ۲۱۱ صفحه، ۴۴۰۰ تومان.

«تراژدی اتفاقی‌ست که مرتباً بر ما نازل می‌شود»

Wed, 29 Jun 2011 08:40:11 +0000

بخش نخست گفت‌و‌گوی مجتبا صولت‌پور با احمد آرام درباره‌ی بومی‌گرایی در ادبیات ایران، ساده‌نویسی و نقد ادبی

مجتبا صولت‌پور

دفتر خاک- احمد آرام، داستان‌نویس و نمایشنامه‌نویس جنوبی کشورمان در سال ۱۳۳۰ در بندر بوشهر متولد شد. او در هجده‌سالگی نخستین داستان کوتاهش را با عنوان «آن روز شوم» در مجله‌ی فردوسی منتشر کرد. او فارغ‌التحصیل رشته‌ی بازیگری و کارگردانی و همچنین کارشناس ارشد ادبیات نمایشی‌ست.

احمد آرام در حال حاضر در شیراز به‌سر می‌برد و مدرس تأتر و کارشناس فرهنگی و هنری آموزش فوق برنامه‌ی دانشگاه علوم پزشکی شیراز است. از او چندین عنوان مجموعه‌داستان و نمایشنامه‌ منتشر شده است. نخستین مجموعه‌داستانش «غریبه در بخار نمک» نام داشت و رمان «مرده‌ای که حالش خوب است» را هم چندی پیش، در سال ۱۳۸۴‏ منتشر کرد. از او همچنین سال گذشته مجموعه داستان «همین حالا داشتم چیزی می‌گفتم» با پنج داستان کوتاه توسط نشر چشمه منتشر شده است. مجتبا صولت‌پور، منتقد ادبی با احمد آرام درباره‌ی بومی‌گرایی در ادبیات ایران، ساده‌نویسی، نقد ادبی، خاص‌نویسی و بسیاری موضوعات دیگر در گستره‌ی جهان وسیع داستان‌های این نویسنده‌ی بوشهری گفت‌و‌گویی انجام داده‌ است که در دو نوبت در دفتر خاک منتشر می‌گردد. توجه شما را به بخش نخست این گفت‌و‌گو جلب می‌کنیم:

______________

●مجتبا صولت‌پور - داستان‌نویسی در بوشهر با علی دشتی کلید می‌خورد و با چوبک به جایگاه جدی خود دست پیدا می‌کند. پس از چند دهه که نویسندگانی از بوشهر توانسته‌اند خالق آثار تأثیر‌گذاری باشند، آیا حالا می‌توان «ادبیات بوشهر» را صاحب یک نحله در ادبیات داستانی کنونی ایران دانست، یا این برداشت اغراق‌آمیز است؟

احمد آرام- اول این توضیح را بدهم که در زمان صادق چوبک، ادبیات جنوب یا به قول شما بوشهر، به جایگاه جدی خود نرسید. چوبک یک شروع‌کننده‌ی خوب بود؛ این را واقعاً می‌گویم. نه‌تنها برای ادبیات جنوب که در ادبیات مدرن ایران هم، در زمانه‌ی خودش سهمی دارد. این‌که می‌گویم یک شروع کننده‌ی خوب بود، به این دلیل است که می‌دانست چگونه‌، از راه‌های درست به ادبیات بومی‌گرا کمک کند‌. چوبک نقشه‌ی گنج را به ما نشان داد و خودش هم تا مسیری پیش رفت، اما یک جایی توقف کرد. همین توقف، که پس از رمان گران‌سنگ «سنگ صبور» اتفاق می‌افتد، او را به مسیری دیگر کشاند که مایل نیستم به آن اشاره کنم. در حقیقت با این‌که چوبکِ بزرگ شاه‌کلید را در اختیار داشت، اما در را تا نیمه گشود؛ که باز هم خودش امتیاز بزرگی بود برای همه‌ی ما. بعد از او خیلی‌ها خواستند این درِ نیمه‌باز را باز‌تر کنند تا به راحتی بگذرند اما چون از چنین فنی آگاه نبودند، تلاش بیهوده‌ای کردند و تنها توانستند نیمی از تن خود را از لای در گذر بدهند‌. آن‌ها می‌خواستند آن‌سوی در را ببینند و خودشان را در یک جهش بزرگ سهیم بدارند. البته همه‌ی تلاش‌ها عبث و بیهوده نبود، مشکل از اینجا شروع می‌شد که اغلب آن‌ها برداشت نه‌چندان درستی از ادبیات بومی‌گرا، یا به قول بعضی‌ها ادبیات دیارگرا، داشتند؛ برداشتی عامه‌پسند.

من بار‌ها در گفت‌وگو‌هایم به این موضوع اشاره کرده‌ام‌؛ بعضی‌ها فقط به جاذبه‌ها توجه داشتند و به همین دلیل گاهی واژگان بومی را ردیف می‌کردند بدون آنکه بدانند هر واژه‌ی بومی قادر به ارائه‌ی کارکرد دراماتیک یا بصری نیست. واژه‌ی بومی باید از خود اثری در متن بگذارد تا متن شروع کند به کار کردن. عدم شناختِ پتانسیل و عملکرد درونیِ واژگان، به این مشکل دامن می‌زد. به خاطر این ندانم‌کاری‌ها، نوعی ادبیات توریستی‌ زاده شد. این ادبیات متکی به داستا‌نگویی مستقیم از متل‌ها و افسانه‌های بومی‌ست. این دوستان آنچه سینه به سینه نقل شده بود را بدون کم و کاست می‌چپاندند توی داستان‌هاشان‌، و همین کار را خراب می‌کرد‌. به هر صورت یک روز بایگانی متل‌ها و افسانه‌های بومی این سرزمین تفتیده‌ی مرگزا، تمام خواهد شد؛ وقتی تمام می‌شود بعضی‌ها بیکار می‌شوند. دیدیم که چگونه در عنفوان جوانی یا نزدیکی‌های میانسالی، بازنشست شدند؛ و این بد‌ترین نوع سود بردن از ادبیات بومی‌گراست. شما اگر می‌خواهید افسانه‌های بومی را تعریف کنید، مطمئن باشید که مردم عادی بهتر روایت خواهند کرد تا یک نویسنده‌ی مبتدی. چیزی که در اینجا حائز اهمیت است، عملکرد پیرنگ یا پلات‌های نهفته در متل‌ها و افسانه‌های دریایی‌ست، که اگر به درستی کشف شوند، در جانمایه‌ی داستان غوغا به پا خواهند کرد. این‌ها می‌شود بهانه‌ای برای نو کردن یک فضای بومی و شاید کلیشه‌ای. مسلماً اگر نویسنده از امکانات بصری و دراماتیک درونیِ خود برخوردار نباشد، یا با ژانر مدرن ادبیات جهان آشنا نباشد، در میانه‌ی راه متوقف خواهد شد. شما به «اهل غرق» خانم روانی‌پور نگاه کنید، به حق بعضی از فضاسازی‌هاش مسیر درستی را در پیش گرفته است. اگر یک جایی متوقف می‌شود به‌خاطر رویکرد سیاسی رمان است که ناگهان با آن مواجه می‌شویم و نمی‌دانیم به چه دلیل باید این اتفاق بیفتد. هیچ‌کدام از زنان نویسنده‌ی ما چنین جسارتی را نداشتند تا برای چنین تصویرسازی‌هایی خود را به آب و آتش بزنند. اما شما وقتی «کنیزو» و «سنگ‌های شیطان» را می‌خوانید درمی‌یابید که چقدر همه‌چیز در داستان‌ها دارد طبیعی اتفاق می‌افتد؛ انگار خود شما در بطن ماجرا گرفتار شده‌اید.

احمد آرام: مگر می‌شود تراژدیِ واقعیِ یک جامعه‌ی نابسامان را با آثار عوام‌پسند مطرح کرد‌؟ مگر می‌شود این دردهای نهفته را رمانتیک نشان داد؟ در این‌جا چیزهایی فرا‌تر از احساس‌های بی‌منطق دارد اتفاق می‌افتد. آسان پسندی‌هایی که این روز‌ها در ادبیات ما دارد رخ می‌دهد و بعضی از کتاب‌ها را به نحو خنده‌داری به چاپ‌های نجومی می‌رساند را جدی نگیرید. ادبیاتِ واقعیِ این مردمانِ فراموش شده، این نیست.

اینکه می‌گویید آیا ادبیات بوشهر صاحب یک نحله در ادبیات معاصر است، به گمان من یک جورهایی تعصب ناسیونالیستی است‌. من شدیداً از ناسیونالیستی‌‌ئی که خودمحوری و خودشیفتگی را گسترش دهد مخالفم. ادبیات جنوب از خوزستان و بوشهر تا انتهای چاه‌بهار گسترش می‌یابد. می‌توان گفت این خطه در جنبش ادبیات جنوب سهم دارند‌؛ نمی‌توان همه‌ چیز را منحصر به یک منطقه‌ی خاص دانست؛ بله اگر اینجور باشد می‌توان گفت ادبیات جنوب بر کل ادبیات معاصر بی‌تأثیر نبوده. معلوم است وقتی زنده‌یاد غلام‌حسین ساعدی و هوشنگ گلشیری، و حتی ابراهیم گلستان، تأکیدشان بر شناخت پتانسیل داستان‌سرایی جنوب است، خودشان هم در این میان نقش عمده‌ای داشته‌اند، یعنی اینکه در خلق داستان‌ها و رمان‌هاشان، از این فرهنگ سود برده‌اند. امروز در سرتاسر این خطه نویسندگانی داریم همه جوان، که به حق دارند زحمت می‌کشند از آن نیمه‌ی بازِ در گذر کنند. حتماً با چنین تلاشی یک جریان خوب در راستای ادبیات معاصر رقم خواهد خورد.

●چند سال است که مقیم شهر شیرازید. گرچه هنوز خود را نویسنده‌ای نزدیک به فضاهای بومی زادگاه‌تان می‌دانید (چیزی که اغلب هم در داستان‌هاتان نشان می‌دهید،) اما آیا از آب‌ و‌ هوای خوب شیراز است، یا فضای ادبی و شغلی‌اش که ماندگار شدید؟

به تنها چیزی که دارم فکر می‌کنم این است که در فضایی آرام زندگی کنم؛ به دور از تنش‌ها و تنگ‌نظری‌ها؛ این حق من است. در جوانی تهران را تجربه کردم که به‌خاطر دسترسی به سینما و تئا‌تر، پیامدهای خوبی داشت. امروز، به آرامش فکر می‌کنم. هر چقدر شهر بزرگ‌تر باشد و شما دیده نشوید، خودش مزایایی به‌دنبال خواهد داشت. از جنجال و حاشیه بیزارم. این چیز‌ها تو را نابود خواهد کرد. شیراز شهر بدی نیست. جالب است که چوبک هم از پنج سالگی در این شهر ساکن شد، یا رسول پرویزی. توانستند از جریان بالقوه‌ای که در این شهر می‌گذشت سهیم شوند و دست به نگارش داستان بزنند. البته من داستان‌هایم را در جنوب نوشته بودم، وقتی ساکن شیراز شدم امکان چاپ آن‌ها مهیا گردید.

●در ذهنیت داستانی دو نسل اخیر از داستان‌نویسان بوشهر، نوگرایی عنصر بسیار پُررنگی‌ست. خود شما هم به رویکرد‌های پست‌مدرنیستی علاقه‌مندید و گاهی حتی کاملاً فرمال می‌شوید. منی که فضای درونی ادبیات بوشهر را دیده‌ام، حس می‌کنم نسبت به فضای کلی ادبیات ایران هم علاقه‌ی بیشتری به پست‌مدرنیسم دارد؛ و این اغلب خوب است، گرچه گاهی هم کار را خراب کرده. موجودیت چنین گرایشی را قبول دارید؟

ببیند، من هنوز نمی‌توانم تعریف درستی از پست مدرنیسم تحویلتان بدهم‌، یا بگویم که در کجای داستانم چنین ژانر یا سبکی را دنبال کرده‌ام؛ و خدا را شکر می‌کنم که هنوز هم نمی‌دانم. اینکه منتقدانی مثل شما چنین برداشتی کرده‌اند، حالا به حق یا ناحق، برمی‌گردد به دانش خودشان و اینکه آزادند سبک‌ها را از دل آثار بیرون بکشند؛ همه‌چیز بستگی به خودشان دارد. هرگاه می‌خواهم در این‌باره حرفی بزنم با احتیاط از کنارش رد می‌شوم. من می‌خواهم از مسیری متفاوت با دیگران به مقصدی که در نظر دارم برسم، و البته مطمئن باشید که مقصد نهایی من‌‌ همان مقصدی است که پشت هر مقصد دیگر پنهان مانده. شاید همین طرز فکر است که یک جورهایی آثار آدم را پیچیده می‌کند. یک چیز دیگر هم خدمتتان عرض کنم؛ ما ایرانی‌ها هر چیزی را که از غرب می‌گیریم بنا به سلیقه‌ی خودمان ایرانیزه‌اش می‌کنیم. شما اشاره‌ی خوبی به همه‌گیر شدن پست‌مدرن کردید و این یعنی‌‌ همان ایرانیزه کردن تفکری که از ریشه متعلق به ما نیست. خب، بعضی‌ها از این ژانر وارداتی فقط پز دادنش را می‌خواهند. من هیچ اشکالی در رویکردهای مدرنیته نمی‌دانم، زمانه این را می‌خواهد؛ همان‌گونه که زمانه‌ی داستایوسکی، از او خواست تا به خلق «جنایت و مکافات» بنشیند و یک کار مدرن‌ زاده شود. ایراد ما در کج‌فهمی بعضی چیزهاست. گاهی دانشش را نداریم و گاهی عجولانه به سمتش می‌رویم تا دیگران فکر نکنند که ما از قافله عقب مانده‌ایم. جامعه‌ی ناهمگون ما هم این آمادگی را دارد تا چنین هرج و مرج ادبی را دامن بزند. اینکه می‌گویید پست‌مدرنیسم بعضی مواقع کار را خراب کرده است؛ می‌خواهم بگویم به همین دلیل است که بعضی‌ها در عنفوان جوانی در داستانشان خودکشی می‌کنند.

●یکی از دلایل این مشکلات شاید فقر در نقد ادبی و آسان‌پسندی رورافزون خوانندگان باشد...

همیشه حق با خواننده نیست! نویسنده نمی‌تواند طبق سلیقه‌ی خواننده پیش برود؛ بعضی از منتقدان هم آسان‌پسندی را در ادبیات رواج داده‌اند. من این روش را نمی‌پذیرم. منتقدی اخیراً، درست قبل از نمایشگاه کتاب تهران عجولانه آثار مرا در محدوده‌ی نیم صفحه‌ی روزنامه‌، نقد کرده است. سرتاسر مطلبش در تضاد با آن چیزهایی بود که خودش هم به‌درستی نمی‌شناختشان، یعنی در واقع خودش، خودش را خیلی ناشیانه نقد کرده. او دیکتاتورمآبانه از من می‌خواهد که طبق سلیقه‌اش کارم را دنبال کنم‌؛ یعنی در حقیقت تعیین تکلیف کرده. خب، این یک جریان محفلی‌ست. در خوب بودن نقد، حتی نقد منفی، جای شک نیست. یک منتقد فهیم می‌تواند جریان ادبی را تیزهوشانه دنبال کند و خواننده را در مسیر درست هدایت نماید؛‌‌ همان چیزی که امروز در ادبیات غرب و اروپا دنبال می‌شود و هیچکس هم آسیب نمی‌بیند؛ نه خواننده، نه نویسنده و نه منتقد، چرا که هر سه اشراف دارند به جایگاه خودشان. در ایران ما اینطور نیست متأسفانه، و من از این موضوع بسیار رنج می‌برم. ما به‌سختی می‌توانیم منتقدی را پیدا کنیم که حوصله داشته باشد یک اثر ادبی را به‌درستی تحلیل کند. حالا درست است که ما روزنامه‌ای هم نداریم و این‌ها همه‌شان جسد‌های لرزان‌اند، اما همه‌ی ما باید تلاش کنیم تا نقد نوین پیدا شود. این فقر ادبی اگر گسترش یابد دامن همه‌ی ما را می‌گیرد یک روز.

احمد آرام: ما به‌سختی می‌توانیم منتقدی را پیدا کنیم که حوصله داشته باشد یک اثر ادبی را به‌درستی تحلیل کند. حالا درست است که ما روزنامه‌ای هم نداریم و این‌ها همه‌شان جسد‌های لرزان‌اند، اما همه‌ی ما باید تلاش کنیم تا نقد نوین پیدا شود. این فقر ادبی اگر گسترش یابد دامن همه‌ی ما را می‌گیرد یک روز.

●چهار مجموعه داستان دارید که در هر کدام دغدغه‌های شما در حال تغییر است. در اولی واژه‌های بومی و فضاهای بومی پُررنگ شده، در دومی به نویسنده‌ای فرم‌گرا تبدیل شده‌اید، در مجموعه داستان سومتان باز هم نگاهی دارید بر فضاهای بومی و این‌بار بیشتر به عناصر پست‌مدرنیستی در کنار افسانه‌های بومی اجازه‌ی دخالت داده‌اید، و در تازه‌ترین مجموعه داستانتان عنصر طنز را به دنیای داستانی خود اضافه کرده‌اید. به نظر من روند کیفی داستان‌ها صعودی بوده اما این دگردیسی‌ها (اگر بتوان گفت دگردیسی) برای خواننده کمی ناگهانی نیست؟

تفاوت در این چهار اثر تعمداً اتقاق نیفتاده، یعنی اینطور نبوده که بنشینم و یک اثر یک اثر متفاوت با سایر آثارم بنویسم، نه، چنین چیزی نیست. همانگونه که دنیای دیجیتالی دقیقه به دقیقه به رویکرد تازه‌ای در فن‌آوری دست می‌یابد، بالطبع این تغییرات خُرده خُرده توی تنِ جامعه‌ی ما می‌نشیند، و همه‌چیز را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. من دوست ندارم امروزم شبیه دیروز باشد، و در عین حال، باید خودم را برای فردا آماده کنم. فردا چگونه با من روبرو خواهد شد، یا برعکس، من چگونه قادر خواهم بود در مقابلش ظاهر شوم؟ هیچ‌کس نمی‌تواند پیامبرگونه پیش‌بینی کند، اما یک کار می‌شود کرد؛ این‌که نویسنده هوشیارانه مصالح و ابزارش را به‌درستی انتخاب نماید تا به کار فردا بیاید. اینکه دیگر عیبی ندارد. وقتی فضایی را انتخاب می‌کنم، ناخودآگاه به تناسب آن فضا، همه ‌چیز در برابر من صف می‌کشد؛ از واژگان گرفته تا عناصری که در معماری داستان دخیل هستند. آن‌ها به سمت من می‌آیند، نه اینکه من به زور وادارشان کنم که در تملک من قرار بگیرند. طبعاً در این روند، زبانِ روایت هم خودش را پیدا می‌کند و همه‌ چیز در روند خلق یک داستان قرار می‌گیرد.

●با این تفاصیل، شما به‌عنوان یک نویسنده اینگونه دگرگونی‌ها در گستره‌ی آثارتان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ یعنی اگر خودتان بخواهید گذری داشته باشید در آثارتان، چه می‌گویید؟

در اولین مجموعه داستانم «غریبه در بخار نمک» به تناسب، فضا در عناصر داستانی دخالت کرده است. با این عناصر داستانی صدای متن هم شنیده می‌شود، با این صدای متن واژگان بومی هم خودشان را نشان داده‌اند و به صدای خودشان رسیده‌اند. در رمان «مرده‌ای که حالش خوب است»، نویسنده‌ی «‌غریبه در بخار نمک» یک جور دیگر دیده می‌شود، چرا که این‌بار موضوع در عمق یک فضای بسته می‌گذرد؛ فضایی که به تناسب یک روایت تو در تو بالا می‌آید و خودش را نشان می‌دهد. در این اثر رسالت واژگان بومی مشخص است و کاملاً با کاربرد آن در اولین کتابم تفاوت دارد. می‌بینید که این‌بار در فرایند یک روایت تمام عناصر داستانی وارد نوعی مهندسیِ ساختاری می‌شوند و لحن واقعی روایت از آن زیر، بالا کشیده می‌شود. یادم می‌آید‌‌ همان موقع از سوی بعضی‌ها متهم شدم که بومی‌گرایی مطلق یعنی مرگ نویسنده‌، حال آن‌که چنین چیزی نبود. در مجموعه داستان «آن‌ها چه کسانی بودند؟!» با سوژه‌هایی روبرو شدم که می‌خواستند زبان تازه‌ای در روایت دنبال کنند. این زبان می‌خواست به نوعی توانمندی برسد تا مفهوم‌رسانی را در حد و قواره‌ی سوژه پیش ببرد، و این خودش تجربه‌ی مهمی بود برای من. یادم می‌آید وقتی مجموعه داستان دیگرم «کسی ما را به شام دعوت نمی‌کند» را چاپ کردم، همان‌هایی که از بومی‌گرایی بیزار بودند این بار شمشیر را از رو بستند و به دفاع از بومی‌گرایی برخاستند؛ که چرا نویسنده از ادبیات دیارگرای خود جدا افتاده! می‌بینید؟ این نمونه‌ای از فضای نقد ادبی در کشور ما است! منتقدان بر این فکر تأکید دارند که شما باید همانی باشید که ما تشخیص می‌دهیم. مگر قرار است که نویسنده همیشه شبیه دیروزش باشد؟ این دگردیسی که بهش اشاره کردید برنامه‌ای از پیش تعیین‌شده نبود، که باعث حیرت خواننده بشود، نه، این امری طبیعی است که هر نویسنده‌ای در سرتاسر عمر نوشتاریش، به تناسب سلیقه و دانشی که دارد، خودش و عناصر داستانی‌اش را نو کند. ممکن است در وهله‌ی اول خواننده جا بخورد، خب بخورد! شوک دادن کار بدی نیست. همه می‌دانند که پس از شوک یک بیداری ابدی به سراغ آدم می‌آید. من برای این بیداری بسیار احترام قایل هستم، چراکه خود خواننده تقلا کرده تا به شناخت بهتری برسد. به نظر من باید چنین اتقاقی بیفتد تا ما به باور‌هایمان برسیم؛ به آن چیزهایی که از ما دریغ داشته‌اند. اگر می‌دانید این رویکرد ناگهانی است چه اشکالی دارد. ما در زندگی روزمره همیشه در حال روبرو شدن با چیزهای ناگهانی هستیم.

‌●خاص‌نویسی چقدر برایتان مهم است؟ به‌نظر من شما از معدود نویسندگان کنونی ادبیات ایران هستید که گرایش واضحی به خاص‌نویسی (در تقابل با عام‌نویسی) دارد.

بدیهی‌ست که خاص‌نویسی تفاوتی اساسی با عام‌نویسی دارد. بدیهی‌ست بین عام‌نویسی و خاص‌نویسی هم فاصله‌ای هست که مربوط می‌شود به آن دسته از نویسندگانی که قصد دارند در این فاصله بمانند و از هر دو رویکردِ ادبی سود ببرند. من خاص‌نویسی را رویکردی بسیار جدی می‌دانم که قصد دارد حضوری دائمی در ادبیات معاصر داشته باشد؛ البته این حضور نباید دارای تاریخ مصرف باشد. در این ژانرِ نوشتاری آنچه بیش از همه خواننده را متحیر می‌کند و در صحنه‌های متفاوت بر حیرت او می‌افزاید، تنوع زبانی است. علیرغم این تنوع زبانی، به گفته‌ی اوکتاویو پاز، جسمیت هم وجود دارد. پاز می‌گوید اینگونه زبان‌ها از استخوان، عضله و عصب ساخته شده است. این‌جور نگاه کردن به یک ساختار کلامی نشان از توجه آن دسته از اندیشمندانی دارد که آفریننده‌ی حقیقی را زبان می‌دانند. من وارد رویکرد فلسفی آن نمی‌شوم، اما نتیجه و هدف این گونه‌ی ادبی، یکی شدن با متن است. بیراه نیست که بورخس می‌گوید، وقتی شکسپیر می‌خوانیم، شکسپیر هستیم. گاهی در این میان بازی هولناکی هم صورت می‌گیرد که توان خواننده‌ی معمولی در کشف چنین ساختاری به جایی نمی‌رسد. من به خواننده‌ام اعتماد دارم؛ چون اعتماد دارم بهش خیانت نمی‌کنم، و می‌دانم یک روز از این بازی‌های هولناک سربلند بیرون خواهد آمد.

●یعنی در روزگار آسان‌پسندی‌ها باید برای تاریخ، برای مخاطب غایب، برای آیندگان نوشت؟

نمی‌خواهم اثری بیافرینم که مرا به سایه بفرستد. آثار هر نویسنده‌ای باید در هر زمانه‌ای خوانده شود؛ مثل بوف کور، مثل شازده احتجاب و نمونه‌های خوبی که در ادبیات ایران داریم. به آثار ساموئل بکت، بورخس و جویس نگاه کنید؛ هرچه جهان کهنه‌تر می‌شود آثار این آقایان نو‌تر و پر انرژی‌تر به نسل بعد می‌رسد. این را باید بدانیم که پشت هر اثر خوب یک تراژدی دردناک خوابیده. تراژدی اتفاقی‌ست که مرتباً بر ما نازل می‌شود؛ آن‌چنان که بر بکت و بورخس و جویس نازل می‌شد و هرکدامِ آن‌ها از تراژدی سود می‌بردند تا به راز تنهایی انسان برسند. مگر می‌شود تراژدیِ واقعیِ یک جامعه‌ی نابسامان را با آثار عوام‌پسند مطرح کرد‌؟ مگر می‌شود این دردهای نهفته را رمانتیک نشان داد؟ در این‌جا چیزهایی فرا‌تر از احساس‌های بی‌منطق دارد اتفاق می‌افتد. آسان پسندی‌هایی که این روز‌ها در ادبیات ما دارد رخ می‌دهد و بعضی از کتاب‌ها را به نحو خنده‌داری به چاپ‌های نجومی می‌رساند را جدی نگیرید. ادبیاتِ واقعیِ این مردمانِ فراموش شده، این نیست. شما وقتی‌ که به طور دقیق این گونه‌ی جدید را مورد ارزیابی قرار می‌دهید، در می‌یابید که در این آثار، همه‌ی درد‌ها، به نوعی مشکوکانه فقط در سطح می‌گذرد؛ درمی‌یابید که اصلاً نویسنده تعمداً قصد دارد شما را در‌‌ همان سطح نگه دارد. آخر این شد ادبیات مردم‌گرا یا متعهد؟! شما به این چند کتابی که اخیراً دور و برش جنجال آفریده‌اند توجه کنید؛ مشکلات جوان‌های ما را مربوط دانسته‌اند به داشتن دوست‌ دختر، لباس‌های مارک‌دار، بازارچه‌های آن‌چنانی و عطرهای فرانسوی! مسخره است این نگرش، و این یعنی خراب کردن جوان‌هایی که در جامعه با دردِ نداشتن‌های خود زندگی می‌کنند. خب معلوم است که این رقم کتاب‌ها خیلی راحت چاپ‌های نجومی پیدا می‌کنند و هیچ مانعی هم بر سر راه‌شان پیدا نمی‌شود. نویسندگانِ خاص‌نویس اهل فریب دادنِ خود یا گمراه کردنِ دیگران و جامعه نیستند.

●در «همین حالا داشتم چیزی می‌گفتم» به نویسنده‌ای جهان‌وطن می‌مانید که پس از سه مجموعه داستان و یک رمان (با آثار نمایشی فعلاً کاری نداریم،) توانسته به ایده‌آل‌های ذهنی‌اش برسد. داستان‌هایش مستقل‌تر و کامل‌تر شده‌اند. مثلاً در «آن‌ها چه کسانی بودند؟!» اصرار بیش از حدی داشتید بر استفاده از یک تکنیک واحد در روایت. یا در «کسی ما را به شام دعوت نمی‌کند» برخی از فضا‌ها واقعاً درنیامده بودند، اما به‌نظر من در «همین حالا...» همه‌چیز به تجلی رسیده است و شما هم از فضاهای بومی بیش از هر وقت فاصله گرفته‌اید.

متشکرم از نگاه دقیق شما، و به این نگاه احترام می‌گذارم. در مجموعه داستان «آن‌ها چه کسانی...» میان امواج لرزان واژگان، یک موسیقی خاص وجود دارد؛ این موسیقی خصوصیات صوتی واژه را مشخص می‌کند. گاهی این صوت به راحتی شنیده نمی‌شود؛ انگار صداش مانده است پشت پرده‌های ضخیم! خب، روایت هم به سادگی منتقل نمی‌گردد؛ برای شکار روایت باید از طریق صوت واژگان تقلا کرد؛ این را همیشه گفته‌ام. من در سال‌های دور، برای اولین بار با نوعی موسیقی مدرن، در جشن هنر شیراز آشنا شدم که مرا شیفته‌ی خودش کرد، و این موسیقی چیزی نبود جز اصواتی خشن، وحشت‌انگیز، جذاب و حتی گاهی خارج و غیر طبیعی؛ که بسیار تکان‌دهنده بود و آبشخور چنین موسیقی‌ئی روزگار پرآشوب دهه‌ی ۶۰ میلادی بود. این جنبش موسیقایی، به موسیقی الکترونیک معروف شد؛ و آهنگساز نابغه‌ای به‌نام «اشتوکهاوزن» رهبری آن را در «سرای مشیر» به‌عهده داشت. این موسیقی همچون سایر موسیقی‌های ترکیبی هدفش فاصله گرفتن از خصوصیت صوتی موسیقایی سنتی بود. در حقیقت یک تحول بزرگ در جهان موسیقی محسوب می‌شد. اشتوکهاوزن با نت‌هایی سر و کار داشت که به نوعی عاملی از تبدیلِ لحظاتِ صوتیِ زندگی بشر بود. با هر قطعه‌ی شنیداری، ما وارد فضایی می‌شدیم که جهان مدرن و ماشینی را روایت می‌کرد. این نوع روایت موسیقایی شگفت‌انگیز بود. معلوم است که آن زمان خیلی‌ها نتوانستند آن را درک کنند. شاید به‌ خاطر این بود که با بافت و نوع زندگی سنتی ما فاصله داشت. چقدر به او فحش و بد و بیراه گفتند؛ اما همین موسیقی مرا به فکر واداشت. تفاسیری مختلف از اجرای آن در مطبوعات منعکس گردید، و یکی از تفاسیر خوبش را از زبان یدالله رؤیایی شنیدم که گفت، موسیقی اشتوکهاوزن همچون تیغی است که بر اعصاب ما کشیده می‌شود؛ و بعد از آن هم عده‌ای به ایشان بد و بیراه گفتند؛ در حالی که نگاه رؤیایی، یک نگاه زیبایی‌شناسانه بود. خب، این گونه‌ی موسیقایی هم داستان‌هایی را روایت می‌کرد که از لایه‌های مختلف می‌گذشت و در ‌‌نهایت در درون انسان به سرانجام می‌رسید. در بعضی از داستان‌های همین کتابِ «آن‌ها چه...» کوشش کرده‌ام لایه‌های شنیداری ایجاد کنم. و همین رویکرد را در کتاب «کسی ما را...» هم وجود دارد. اینکه می‌گویید بعضی از داستان‌ها درنیامده، من نمی‌دانم منظورتان کدام داستان است. من بار‌ها گفته‌ام در داستان‌های تجربی‌ام خواننده را سهیم دانسته‌ام در پیشبرد داستان. این یکی از اهداف من بوده که هنوز هم بهش توجه می‌کنم. امیدوارم عملکرد درستی را دنبال کرده باشم. اما این حقیقت را هم نباید نادیده گرفت، که به هر صورت، شما هم یکی از آن خوانندگانی هستید که از خود تلاشی نشان داده‌اید تا چیزهایی را کشف کنید. در آخرین کتابم که نشر «چشمه» بیرون آورده، گرچه از فضای بومی، به ظاهر، فاصله گرفته‌ام، اما در واقع باید پذیرفت که پشت هر داستان،‌‌ همان خمیرمایه‌های بومی‌گرایی وجود دارد؛‌‌ همان فرهنگ جنوبی هنوز زنده است‌؛ با این تفاوت که حالا‌‌ همان آدم‌ها وارد فضایی مدرن‌تر می‌شوند.

ادامه دارد

در همین زمینه:

::خرده‌روایت‌های منطقه‌ی البروج، داستان کوتاه، احمد آرام::
::نظر احمد آرام درباره‌ی آخرین مجموعه داستانش::

بجنگ و بمیر‌

Fri, 17 Jun 2011 12:50:24 +0000

نگاهی به ترجمه‌ی علی عبداللهی از رمان «آمریکا» نوشته‌ی فرانتس کافکا

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - آثار کافکا از چند دهه‌ی پیش در ایران مورد استقبال قرار گرفته‌، و بیشتر نوشته‌های این نویسنده‌ی چک، به فارسی برگردان شده‌اند. اما جدا از ترجمه‌های قدیمی، اخیراً هم چند مترجم تمرکز خود را بر روی کتاب‌های کافکا گذاشته‌اند تا ترجمه‌های تازه‌تر و روان‌تری از نوشته‌های او به فارسی ارائه بدهند.

بعد از علی‌اصغر حداد که با ترجمه‌ی داستان‌های کوتاه کافکا و دو رمان «قصر» و «محاکمه» در این راه قدم برداشت، علی عبدللهی هم با ترجمه‌ی «آمریکا» دیگر رمان مهم کافکا، خواننده‌ی فارسی‌زبان را دوباره روبه‌روی نوشته‌های این نویسنده‌ی بزرگ قرار داده است. ضمن این‌که، در نمایشگاه کتاب تهران، همین رمان با ترجمه‌ی علی‌اصغر حداد هم در غرفه‌ی نشر «ماهی» قرار گرفت، که در این نوشتار مورد بحث نیست.

رمان آمریکایی

نام اصلی کتاب «گم‌شده» است، اما چون «آمریکا» نامی‌ست که عموماً این رمان را با آن می‌شناسند، مترجم هم صلاح دانسته که به این ذهنیت وفادار بماند و از‌‌ همان پیروی کند. البته این انتخاب، پُربیراه نیست، چراکه به نقل از ماکس برود، کافکا موقع نام بردن از این کتاب، از عبارت «رمان آمریکایی» استفاده می‌کرده است، و این نکته به همراه مجموعه‌ای از دیگر اشتراکات، نشان می‌دهد که عنوان کتاب در جای درست خود قرار گرفته است. کافکا از سال‌ها پیش، و به نوعی از ابتدای جوانی، طرح داستانی را در ذهن می‌پروارند که در آمریکا می‌گذشت، و بالاخره در فاصله‌ی سال‌ها ۱۹۱۳ – ۱۹۱۴ آن‌ را نوشت؛ گرچه همچون دو رمان دیگرش، ناقص و بدون ویراستاری.

قهرمان «آمریکا» جوانکی شانزده ساله به‌نام کارل روسمان است، که به دلیل رسوایی مجبور به ترک چک و خانواده‌اش می‌شود و ناچار به آمریکا سفر می‌کند. در زمانه‌ی کافکا، تب مهاجرت به آمریکا، به‌عنوان سرزمینی گسترده، دوردست و ناشناخته، بالا می‌گیرد و رؤیای پیدا کردن طلا و یافتن شغل مناسب، فکر خیلی‌ از اروپائیان را به‌خود مشغول می‌کند. اما کافکا هرگز آمریکا را خود به چشم ندیده بود، و اطلاعاتش در مورد این سرزمین بیشتر مربوط می‌شد به سفرنامه‌هایی که در این رابطه مطالعه کرده بود. در بین همه‌ی منابعی که او مطالعه کرد، سهم تاثیرگذاری زندگی‌نامه‌ی بنجامین فرانکلین از بقیه بیشتر است.
‌

روایتگر جبرِ بی‌پایان

سرزمین آمریکا در کتاب کافکا، از لحاظ جغرافیایی بی‌اهمیت است، و ماجرای کتاب را می‌شود در هر سرزمین دوردستی تصور کرد. در واقع آمریکا، نماد هر نقطه‌ای از این دنیاست، که در آن جوانکی مجبور به شنیدن تحقیر و تلاش برای به‌دست آوردن سکه‌ای پول می‌شود. کارل جوانی احساساتی و پاک است، (هم‌چون قهرمان‌های کافکا در رمان‌های دیگرش) و مثل یوزف کا.، تحت فشار قرار می‌گیرد و تهمت‌ها و فریب‌هایی به او تحمیل می‌شود. این رمان نسبت به دیگر نوشته‌های کافکا، ریتم تند‌تری دارد و خوش‌خوان‌تر است. «آمریکا» روایتگر جبرِ بی‌پایانِ دنیاست؛ جبرِ قوانین غیرعادلانه‌ی اجتماعی. کافکا با قرار دادن آمریکا به عنوان مقصد کارل، به نوعی بر هر چیزی که از آن به عنوان «سرزمین رؤیا‌ها» نام می‌برند، خط باطل می‌کشد و جبرِ دنیا را تا دوردست‌ترین سرزمین‌ها پیش می‌برد.

مجتبا صولت‌پور: «آمریکا» روایتگر جبرِ بی‌پایانِ دنیاست؛ جبرِ قوانین غیرعادلانه‌ی اجتماعی. کافکا با قرار دادن آمریکا به عنوان مقصد کارل، به نوعی بر هر چیزی که از آن به عنوان «سرزمین رؤیا‌ها» نام می‌برند، خط باطل می‌کشد و جبرِ دنیا را تا دوردست‌ترین سرزمین‌ها پیش می‌برد.

کارل روسمان الکن‌ترین شخصیت کافکاست. شاید به این دلیل که فقط شانزده سال سن دارد، و هنوز چیز‌های زیادی در دنیا هست که او نمی‌داند. زمانی به‌خاطر دو دقیقه ترک محل کارش، اخراج می‌شود؛ و پس از آن، بر اساس جبری خودخواسته، خدمتکار زنی چاق می‌شود. او پیشخدمت می‌شود و مورد تحقیر قرار می‌گیرد، اما هرگز در دفاع از حقش چیزی را فریاد نمی‌زند. او را «دزد کثیف» می‌خوانند، در حالی‌که هرگز دزدی نکرده، اخراجش می‌کنند، در حالی‌که وظیفه‌اش را انجام داده، به او ظن بد می‌برند، در حالی‌که پاک است، اما کارل روسمان، جوانی خجالتی از پراگ، هرگز در دفاع از خودش کلمه‌ای را با زبان رسا توضیح نمی‌دهد تا اندکی از مصائبش کاسته شود. از نگاه کافکا، این سرنوشت همه‌ی انسان‌هاست. البته برخی از منتقدان با استناد به آخرین قطعه‌ای که کافکا بر این رمانِِ ناتمام نوشته، «آمریکا» را روشن‌ترین رمان کافکا می‌خوانند و سرنوشت نهایی روسمان را خوب توصیف می‌کنند. اما چیزی که بدیهی‌ست، رنج نامیرای دنیای کافکا‌ست، که شخصیت‌هایش در آن غوطه‌ورند.

فعلاً بجنگ

دنیای کافکا، لجوج و خودخواه است. شخصیت را تحقیر می‌کند و خواننده را راحت نمی‌گذارد. کافکا به‌خوبی جای زخمی چرکین را پیدا کرده، و به‌طور بیمارگونه با آن زخم کلنجار می‌رود. چیزی که در همه‌ی آثارش تکرار می‌شود، همین کلنجار رفتن است که بازتابش در رمان، خشونتی اجتماعی‌ست که گریبان قهرمان کتاب را می‌گیرد. همان‌طور که یوزف کا. در «محاکمه» بی‌هیچ دلیل موجهی کشته می‌شود، و کا. در «قصر» بی‌کس و تنها می‌ماند، روسمان هم در «آمریکا» از شر مصیبت‌های پیاپی خلاص نمی‌شود و در پی یافتن سرپناه و شغل، توهین می‌شنود و تحقیر می‌بیند. اما کاری که آدم‌های کافکا، همیشه و به‌خوبی از پس انجامش برآمده‌اند، ادامه دادن زندگی‌ست، و کارل روسمان، قهرمان کتاب «آمریکا» هم از این قاعده مستثنا نیست.

دقت مترجم و وسواس او در قیاس و توجه به نسخه‌های متعدد و جدید «آمریکا»، باعث شده که پس از ترجمه‌های درخشان حداد، شاهد ترجمه‌ی خوب دیگری از کافکا و این‌بار با تلاش علی عبداللهی باشیم. کتاب با دقت و زحمت مترجم، با نثری روان و شیوا به فارسی برگردان و منتشر شده است، و خیال خواننده را برای خواندن و لذت بردن از متن راحت می‌کند.

شناسنامه‌ی کتاب:

آمریکا، فرانتس کافکا، علی عبداللهی، نشر مرکز، چاپ اول: ۱۳۸۹، ۱۸۰۰ نسخه، ۳۹۳ صفحه، ۷۹۰۰ تومان.

ایمیل نویسنده:
Mja. solatpoor@gmail. com

یادداشت‌های روزانه‌ی آلبر کامو

Wed, 08 Jun 2011 08:45:09 +0000

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - آلبر کامو در عمر نه‌چندان بلند چهل و شش ساله‌اش، با انضباطی مثال‌زدنی در نوشتن، و با بهره‌گیری از نبوغ خود در کشف رنج‌های بشری، توانست آثار ماندگاری به دنیای ادبیات تقدیم کند. او دومین نویسنده‌ی جوانی‌ست که برنده‌ی نوبل ادبیات شده، و وقتی که تنها دو سال بعد در یک سانحه‌ی رانندگیِ تاسف‌‌بار جان خود را از دست داد، خیلی‌ها را با حسرت‌‌ رها کرد.

کامو در ایران از چند دهه پیش با ترجمه‌ی کتاب «بیگانه» محبوب شد، و این محبوبیت تا آن‌جا پیش رفت که در طول سال‌ها، مجموعاً هشت ترجمه‌ی مختلف از این رمان در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان قرار گرفت. اما تازه‌ترین کتابی که از این نویسنده‌ی فرانسوی – الجزایری‌تبار به فارسی منتشر شده است، نه رمان یا نمایش‌نامه که مجموعه‌ای چهار جلدی‌ست از یادداشت‌هایی که او در طول بیست و چهار سال پایانی زندگی‌اش نوشته است.

یادداشت‌برداری‌های روزانه معمولاً دارای ایجاز‌های تحمیلی و نگاه ریز‌بینانه‌ای هستند و این دو از اصلی‌ترین شاخصه‌های کتاب حاضر هم به شمار می‌روند. کامو در یادداشت‌هایش مرتباً به کشف و بیان نکته‌های تلخ هستی می‌پردازد، و در این بین روایتی هم به‌دست می‌دهد از برخی از مهم‌ترین اتفاقات زندگی شخصی‌اش.

جلد اول از کتاب «یادداشت‌ها» نخستین بار در سال ۱۹۶۲ توسط انتشارات «گالیمار» منتشر می‌شود، اما چاپ دومین مجلد سه سال به تأخیر می‌افتد، و جلد بعدی هم با وقفه‌هایی چند ساله به‌دست خوانندگان می‌رسد، اما حالا ترجمه‌ی فارسی این کتاب، به‌طور کامل و با حفظ تنظیم نسخه‌ی اصلی، با تلاش دو مترجم در اختیار خواننده‌ی علاقمند به کامو قرار گرفته. جلد‌های اول، دوم و چهارم توسط خشایار دیهیمی، و جلد سوم با تلاش شهلا خسروشاهی ترجمه شده‌ است. این مجموعه در قطع پالتویی منتشر شده‌، که با قالب نوشتار بسیار سازگار است.

جلد نخست، دربرگیرنده‌ی یادداشت‌های کامو در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۲ است. نوشته‌هایی که با تحسین ایتالیا، معماری و نقاشی‌های هنرمندانش آغاز می‌شود و مسیر علا‌قمندی‌های کامو را نشان می‌دهد. کامو علاقه‌ی چندانی به ثبت تاریخ دقیق یادداشت‌هایش نداشته، و در بسیاری مواقع تنها سال و ماه یادداشت‌نگاری‌ها را مشخص کرده. نوشته‌های کتاب، پیاپی با نشانه‌ی مربع از هم جدا شده‌اند. جلد نخست، با حجم ۲۰۴ صفحه‌ای خود، اتفاقات مهمی مثل انتشار «بیگانه» و «افسانه‌ی سیزیف» را شامل می‌شود، گرچه کامو در میان یادداشت‌هایش بهای چندانی به این امور نمی‌دهد، و بیشتر توجه‌اش را معطوف می‌کند به ثبت ظریف‌ترین برداشت‌هایش از هستی.

طنز گزنده، نفرت از جنگ، عشق به طبیعت و دریا، از ابتدا در نوشته‌های آلبر کامو موج می‌زنند. او به شکل حیرت‌آوری عاشق زندگی‌ست، و حتی جایی می‌نویسد که دنیا را بسیار دوست دارد. او معتقد به «پوچی» است اما نه شیفته‌ی آن. کامو در ۱۹۴۳ با سار‌تر آشنا می‌شود، اما تا اواسط جلد سوم، چیزی زیادی از او نمی‌نویسد.

مجتبی صولت‌پور: از ابتدا طنزی گزنده همراه با نفرت از جنگ و عشق به طبیعت در یادداشت‌های روزانه‌ی آلبر کامو موج می‌زند. او به ‌طرز حیرت‌آوری عاشق زندگی‌ست. کامو به «پوچی» اعتقاد دارد، اما شیفته‌ی آن نیست.

رگه‌های پُررنگ تأثیرپذیری کامو از نیچه، در بخش قابل توجهی از کتاب تکرار شده است، به‌طوری که جلد سوم، با جمله‌ای از نیچه آغاز می‌شود: «آن‌کس که طرح بزرگی درانداخته است، باید با‌‌ همان هم بزید.» غیر از این، نقل قول‌های بسیاری در کتاب وجود دارند، که بیشتر شامل جملات قصار است. خود کامو را هم باید استاد قصارنویسی دانست، گرچه تلاش او فقط در جهت ثبت ریز‌ترین نکات هستی‌ست، و نه ازاماً نوشتن جملات کوتاهِ تأثیرگذار.

جلد دوم با حجم ۳۰۳ صفحه‌ای خود، نوشته‌های کامو در فاصله‌ی بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۵۱ را در برمی‌گیرد. از جمله اتفاقات مهم زندگی ادبی کامو در این سال‌ها، به روی صحنه رفتن «کالیگولا»ست. جلد سوم، مربوط است به سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۹، و مجموعه روز‌های پایانی زندگی نویسنده را پوشش می‌دهد. برنده شدن جایزه‌ی نوبل ادبیات و سفر دوباره به ایتالیا از نکات جالب توجه این جلد است.

چهارمین جلد با نام «یادداشت‌های سفر» منتشر شده. کامو در طول چند دهه، به چندین سفر طولانی رفت، از جمله سفر‌ به ایتالیا و یونان. اما دو بار از قاره‌ی اروپا خارج شد، که حاصلش دو سفر به قاره‌ی آمریکا بود. بار نخست در ۱۹۴۶ به منظور ایراد چند سخنرانی به کشور آمریکا رفت، و بار دیگر در ۱۹۴۹ به برزیل و چند کشور دیگر از آمریکای جنوبی سر زد. یادداشت‌های مربوط به این سفر مفصل و بسیار جذاب‌اند و در جلد چهارم گردآوری شده‌اند. نگاه او به کشور‌های غیراروپایی، پیاپی با موجی از حس‌های برانگیخته شده همراه می‌شود. زمانی آمریکا را به‌خاطر پیشرفت‌ها و فرهنگ مجللش تحسین می‌کند، مثلاً از عشق آمریکا‌یی‌ها به حیوانات متعجب و سرزنده می‌شود، اما زمانی هم می‌گوید: «به‌یکباره همه‌ی کنجکاوی‌ام را نسبت به این کشور از دست داده‌ام.» (ص ۲۹، جلد چهارم) در برزیل، انبوه مراسم اجتماعی و رقص‌ها توجه‌اش را جلب می‌کنند، و در کل، گزارشی که کامو از این کشور‌ها ارائه می‌دهد، سرراست، قدرتمند و از دریچه‌ی نگاه انسانی بزرگ است. جلد چهارم، با حجم ۱۱۰ صفحه‌ای خود در این مجموعه خودنمایی می‌کند.

«یادداشت‌ها» مجموعه‌ای‌ست از تمام چیز‌هایی که در دنیای انسانی و غیر انسانی شاهد آن هستیم: زشتی جنگ، زیبایی شن‌های ساحل، رنج‌های بشری،... این کتاب دریچه‌ای‌ست که از آن می‌توان نگاهی طولانی به آلبر کامو انداخت، که احتمالاً تاثیر مستقیمی بر جهان‌بینی خواننده‌اش خواهد گذاشت.

شناسنامه‌ی کتاب:
یادداشت‌ها، چهار جلد، آلبر کامو، نشر ماهی، ۲۰۰۰ نسخه، پاییز ۱۳۸۹، ۹۲۳ صفحه، ۱۹۵۰۰ تومان.

جهانی از جهان‌بینی

Fri, 03 Jun 2011 09:24:36 +0000

نگاهی به کتاب «ادبیات ماندگار: بیست داستان کوتاه از بیست نویسنده‌ی بوشهر»

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - «ادبیات ماندگار» دارای عنوانی‌ست بلند که نام بیست نویسنده پای آن حک شده است. با جلد قرمزرنگ حسابی به چشم می‌آید و خواننده از خودش ممکن است بپرسد، این همه نویسنده یک‌جا چکار می‌کنند.

کتاب «بیست داستان کوتاه از بیست نویسنده‌ی بوشهر» چنین کتابی‌ست. البته عنوان اصلی‌ آن «ادبیات ماندگار» است و ناشرش هم افراز. جریان از این قرار است که منتقد باسابقه‌ی بوشهر، فرشید جان‌احمدیان دست به تهیه و تنظیم کلیتی از ادبیات داستانی بوشهر می‌زند، و حاصل آن کتاب قرمز رنگی‌ست با نام بیست.نویسنده .

رهایی داستان با «ایام حبس» دشتی

ادبیات داستانی بوشهر نزدیک به صد سال قدمت دارد. علی دشتی در ۱۳۰۱ نخستین رمان خود را با نام «ایام محبس» منتشر کرد، و از این لحاظ نسبت به اغلب نویسندگان مطرح ایران پیشتاز است. پس از دشتی شاهد حضور رسول پرویزی هستیم که گرچه نگاهش به عمق جامعه نفوذ نمی‌کند، اما صاحب لحن روایی جذابی‌ست، و اما پس از او، تاثیرگذار‌ترین چهره‌ی ادبیات داستانی بوشهر تا زمان حاضر، معرفی می‌شود: صادق چوبک. چوبک چیز دیگری‌ست. شناختش از اجتماع و روایتی که به‌دست می‌دهد، تصویری‌ست چندلایه که بیانگر نوع عریانی از رئالیسم است. او دو رمان و چند مجموعه داستان موفق از خود به‌جا گذاشت که بعید است زمانی رنگ کهنگی بگیرند. با این‌همه چوبک در مقطعی از زندگی، کم‌کار شد و شاید هم افسرده. پس از این سه تن، باز هم داستان‌نویسانی آمدند که هر کدام در مقطعی صاحب آثار بعضاً تاثیرگذاری شدند، مانند: محسن شریف، محمد‌رضا صفدری، منیرو روانی‌پور، سعید مهیمنی، احمد آرام، حسن مختارزاده، حسین منصوری، فریبا جعفری. در این بین داستان‌نویسان جوان‌تری هم می‌بینیم: سعید بردستانی، حبیب احمد‌زاده، بابک لاری‌دشتی، امید پارسایی‌فر، هادی اخلاقی، حسین زارع، مریم زارعی، منصوره حکمت‌شعار، محمود سعیدنیا. در کتاب «بیست» از هر کدام از این نویسندگان، یک داستان دیده می‌شود.

جهانی از جهان‌بینی

در چنین مجموعه‌هایی، خواننده در هر قسمت از کتاب با ذهنیتی تازه و متفاوت، و مدخل‌های داستان‌نویسی متعدد مواجه می‌شود. در این کتاب، می‌توان سراغ هرگونه داستانی را گرفت. از داستان رسول پرویزی که بیشتر حدیث‌نفس‌نگاری‌‌ست و طرح‌ اثر از خاطرات قدیمی نویسنده سرچشمه گرفته، تا دید واقع‌گرای چوبک، و دنیای خاص‌پسند شریف.

مجتبا صولت‌پور: در این روز‌ها که رمان‌های کم‌حجم و سطحی بازار کتاب ایران را فتح کرده‌اند، انتشار کتاب ماندگاری همچون کتاب «بیست» اتفاق خوبی‌ست.

بال‌های نهفته

در کتاب هرچه که پیش می‌آییم و به آثار نویسند‌گان جدید‌تر بوشهر نزدیک‌تر می‌شویم، گرایش غیر قابل انکاری می‌بینیم نسبت به پست‌مدرنیسم. چندین داستان با مدخل‌های پست‌مدرنیستی در کتاب به چشم می‌خورند، که چنین کاربرد‌هایی در دوتای آن‌ها چشم‌گیر‌تر است. یکی داستان «سفرنامه‌ی برج کرکس» نوشته‌ی امید پارسایی‌فر، و دیگری «سفرنامه‌ی پلوتن» نوشته‌ی محمود سعیدنیا. (دو داستان انتهایی کتاب) روایت‌های خیر-خطی و پراکنده، طنز مؤثر، دخالت تعمدی نویسنده در متن، پیش‌بردن روایت در پانویس، بازی‌های متنوع با فرم، و چرخش‌های ناگهانی داستان در روایت، از ویژ‌گی‌های پست‌مدرنیستی این دو داستان‌اند. پارسایی‌فر در «سفرنامه‌ی برج کرکس» روایت غیر-ثابتی دارد از سفری مبهم که با یک برج ماورایی و کوهی ماورایی‌تر پیوند خورده است. نویسنده با برخوردی تکنیک‌گرایانه و حاشیه‌روی در خط اصلی روایت، داستان موفقی را به کام خواننده می‌نشاند. برخورد محمود سعیدنیا با اندیشه‌های پست‌مدرنیستی حتی آگاهانه‌تر است و به هیچ‌وجه جنبه‌ی تحمیلی به خود نگرفته. او در «سفرنامه‌ی پلوتن» فردی را نشان می‌دهد که از نوعی بیماری کمر رنج می‌برد. نوعی قوز دارد که پیش از این فقط یک نفر، ایکاروس آن‌ را تجربه کرده. او در ‌‌نهایت راه درمان را پیدا می‌کند و بالاهای نهفته در قوزش آزاد می‌شوند؛ سپس زمین را به مقصد پلوتن ترک می‌کند. طنز چشم‌گیر سعیدنیا و شکستن فرم‌های ساده‌ی روایت، داستان «سفرنامه‌ی پلوتن» را به یکی از بهترین‌های کتاب «بیست» تبدیل کرده است. جالب است بدانید که هیچ‌کدام از این دو نویسنده، تاکنون کتابی از خود به دست انتشار نسپرده‌اند.

در مذمت جوِ حاضر

کلیت کتاب خواندنی و جذاب است. ضمن این‌که خواننده می‌تواند در گذر از چند ساعت خواندن، با سیر و روند داستان‌نویسی یکی از خطه‌های مهم در ادبیات داستانی ایران آشنا شود. نکته‌ی خوب دیگر، معرفی چند نویسنده‌ی جوان است، که تاکنون به هر دلیلی تمایل به چاپ کتاب‌هایشان نداشته‌اند، داستان‌های آن‌ها در کتاب «بیست» نشان‌دهنده‌ی نگاه عمیق، استعداد وافر، و قدرت قلم آن‌هاست.

در این روز‌ها که رمان‌های کم‌حجم و سطحی بازار کتاب ایران را فتح کرده‌اند، (نه بازار کتاب‌های موسوم به عام‌پسند را، که نفوذ دید سطحی در ادبیات موسوم به جدی هم روزبه‌روز عمیق‌تر می‌شود،) و جو رمان‌پسندانه‌ی حاضر که قصد دارد خود را با رمان‌های چند شبه غرق کند، انتشار ادبیات ماندگاری هم‌چون کتاب «بیست» اتفاق خوبی‌ست که می‌توان آن‌را تعمیم داد و از نمونه‌های مشابه‌اش هم استقبال کرد. تقریباً همه‌ی نسخه‌های چاپ نخست کتاب به فروش رفته و نشر افراز آماده است که چاپ دوم آن‌را به پیش‌خوان کتاب‌فروشی‌ها بفرستد.

ایمیل گزارشگر:
Mja. solatpoor@gmail. com

شناسنامه‌ی کتاب:
ادبیات ماندگار: بیست داستان کوتاه از بیست نویسنده‌ی بوشهر، گردآوردنده: فرشید جان احمدیان، نشر افراز، ۱۳۸۹، ۱۱۰۰ نسخه، ۳۲۰ صفحه، ۷۸۰۰ تومان.

عکس‌ها:
صادق چوبک، نویسنده‌ی بوشهری و از بزرگان تاریخ داستان‌نویسی ایران
رسول پرویزی، نویسنده‌ی بوشهری و نویسنده‌ی «شلوارهای وصله‌دار» از داستان‌های خواندنی در تاریخ ادبیات معاصر ایران
محمد رضا صفدری، نویسنده‌ی بوشهری و نویسنده‌ی رمان «من ببرم پیچیده به بالای خود تاکم» از مهم‌ترین نمونه‌های رمان تجربی در ایران

کامیابی‌ها و ناکامی‌های یک دختر احساساتی

Thu, 19 May 2011 08:30:02 +0000

عشق و ملال در رمان «سعادت زناشویی»، نوشته‌ی لئو تولستوی

مجتبا صولت‌پور

مجتبا صولت‌پور - لئو تولستوی در ۱۸۲۸ به دنیا آمد و در حدود صد سال پیش، در ۱۹۱۰ دنیا را ترک گفت. نشر «چشمه» در سال ۲۰۱۰، به مناسب صدمین سال درگذشت تالستوی اقدام به چاپ پنج اثر از این نویسنده‌ی شهیر روسی کرد.

در انتخاب این پنج کتاب، دقت شده که هیچ‌کدام حجم بالایی نداشته باشند و با حوصله‌ی خواننده‌ی امروز ادبیات، جور دربیایند. این مجموعه‌ی تازه که با نام «صد سال تولستوی» آغاز به کار کرده، با چاپ دوباره‌ی برخی از آثار این نویسنده، سعی در همراه کردن نسل جدید کتابخوان با آثار این نویسنده‌ی ارزشمند دنیا دارد. مترجم کتاب‌های این مجموعه، سروش حبیبی‌ست که پیش از این، با ترجمه آثار مهم ادبیات روسیه، در بین کتابخوانان از محبوبیت برخوردار است. «سعادت زناشویی» یکی از پنج کتابی‌ست که در قالب این مجموعه منتشر شده، و ترجمه‌اش مربوط است به جلد سوم، از مجموعه‌ی چهارده جلدی آثار تولستوی.

وصف‌های طولانی اما ضروری

«توصیف» از دیرباز عنصری مهم و کارآمد در داستان‌پردازی و فضاسازی محسوب می‌شده است. اگر آثار ادبیات کلاسیک روسیه و به‌طور کلی، آثاری که تا پیش از سورئالیسم خلق شده‌اند را بررسی کنیم، به حجم طویلی از توصیف‌های دقیق، مفصل و گاهی حیرت‌آور برمی‌خوریم، که نویسنده برای پیشبرد طرح داستانی خود از آن استفاده کرده است. معروف است که داستایوفسکی در یکی از آثارش، ده‌ها صفحه را به توصیف یک میز گذرانده است. نویسنده‌ی واقع‌گرایی همچون بالزاک هم با وصف‌های طولانی در داستان رابطه‌ی خوبی داشته‌، و در ادامه، نویسندگان مکتب ناتورالیسم و به‌طور خاص امیل زولا هم وصف‌های طولانی به‌دست می‌داده‌اند. توصیف، فضای داستان را شکل می‌دهد، تصویر را در ذهن خواننده کامل می‌کند و اغلب می‌تواند موجب ایجاد رابطه‌ی نزدیکی بین فضای داستان و خواننده شود. «سعادت زناشویی» با این‌که رمان کوتاهی‌ست، اما کم توصیف ندارد و نویسنده به فراخور موقعیت، -و با دقت درمی‌یابیم که بسیار آگاهانه – از این عنصر داستانی در ساخت و ساز فضای داستانی خود استفاده کرده است. شروع رمان در فصل زمستان است، ادامه‌اش به بهار می‌رسد و پایان‌بندیِ آن هم در فصل تابستان می‌گذرد. در همه‌ی این اوقات، توصیف‌های دقیق و مفصل تولستوی را می‌بینیم که جهت پُر رنگ کردن فضا و تصویری که خواننده می‌بایست از موقعیت داستانی در ذهن داشته باشد، نوشته شده‌اند، پس بیراه نیست اگر هنگام خواندن «سعادت زناشویی» اولین نکته‌ای که توجه خواننده را به‌خود جلب کند، توصیف‌های آن باشد.

دلبستگی و کامیابی یک دختر احساساتی

داستان درباره‌ی دختری‌ست به‌نام ماریا، که با مرد مسن‌تری به‌نام سرگی میخائیلیچ که سابقاً دوست پدرش بوده، ازدواج می‌کند. داستان از آنجا آغاز می‌شود که مادر ماریا به‌تازگی فوت کرده است و خانه در ماتم و اندوه به‌سر می‌برد. پدر هم سال‌ها پیش درگذشته است و در این سکون و نابسامانی که خانواده‌ی ماریا دچارش شده، سرگی میخائیلیچ است که با دیدار‌های هر چند وقت یک‌بارِ خود، شور و حرارت تازه‌ای به کالبد خانواده می‌دمد. مرگ مادر در فصل زمستان رخ می‌دهد و در شروع داستان، فضای ماتم و اندوه به خوبی منتقل می‌گردد. سرگی با رفت‌و‌آمد‌های پیاپی خود، جایگاه ویژه‌ای در بین اعضای خانواده پیدا می‌کند، و ماریا زمانی درمی‌یابد که دلبسته‌ی سرگی شده است. عشق آن‌ها که با فصل بهار و گرمای کم‌دوام روسیه هم‌زمان شده، خیلی زود خانه را گرم می‌کند و این‌دو ازدواج می‌کنند. پس از آن، نویسنده به ردگیری و بررسی زندگی زناشویی این زوج پرداخته است.

با اینکه ماریا به عنوان راوی اثر، دختری احساساتی‌ست، اما نویسنده هوشیارانه کوشیده که اثرش در دام تغزل‌گرایی نیفتد و سعی در احساساتی کردن خواننده نداشته باشد. او عشق را نشان می‌دهد و ملال زندگی را. هیچ اغراق یا طغیانی در اثر یافت نمی‌شود و ریتم منطقی، جملات طویل و دیالوگ‌ها همگی به‌خوبی در بافت اثر نشسته‌اند.

«آخر من چه دارم که نثارتان کنم؟ بله، البته جز عشق هیچ ندارم!» در چشمانش چشم دوخته گفتم: «مگر این چیز کمی است؟» او ادامه داد: «خیلی کم است، دوست عزیز!»» (ص ۶۳ کتاب)

هیجانات ناخواسته‌ی زندگی

ازدواج ماریا با سرگی در پی عشقی دو طرفه صورت می‌گیرد، اما مسلم است که هر ازدواجی در سر راه خود، مشکلاتی دارد که ممکن است هر دو طرف را دلسرد کند. ماریا پس از آمدن به شهر، شیفته‌ی مهمانی‌های رقص و تجملات اشراف می‌شود و سعی می‌کند در مجالس اعیان خودی نشان بدهد. سرگی اما این عادت را نمی‌پسندد. شبی هنگام برگشتن از یکی از این مهمانی‌ها، گفت‌وگویی بین زن و شوهر برقرار می‌شود که رنجشی عمیق و طولانی بین آن‌دو ایجاد می‌کند.

اوج رمان برخورد با هیجانات ناخواسته‌ی زندگی و روبه‌روشدن با آن‌هاست. نویسنده با بسط به‌اندازه‌ی طرح داستان، توانسته فضای مورد نظر و شخصیت‌هایش را خلق کند و در ‌‌نهایت رمانی کوتاه و خواندنی بنویسد. نکته‌ی دیگر، حفظ تمرکز تولستوی بر طرح اولیه و قصه‌ی اصلی‌ست. تولستوی از ابتدا خواسته، داستانی بنویسد درباره‌ی یک زوج، و مشکلات زندگی آن‌ها. او نخواسته تمرکز خود بر این طرح را از دست بدهد، و مثلاً با تشریح مجالس اعیان‌نشین رمانش را طویل کند. نویسنده در مورد برگزاری آن مهمانی‌ها و پا گذاشتن ماریا به آنجا، تنها به ارائه‌ی نکاتی پرداخته که شخصیت ماریا را به خود درگیر کرده‌اند و از اضافه‌گویی پرهیز کرده است. این در حالی‌ست که تولستوی در شروع رمان «جنگ و صلح»، بنا به موقعیت و تعدد شخصیت‌ها، وصفی طولانی از یکی از همین مجالس ارائه می‌دهد. اما «سعادت زناشویی» رمانی جمع‌و‌جور، کوتاه و خوش‌ساخت است که می‌تواند ظرافت موجود در آثار تولستوی را نشان بدهد.

در قسمتی از کتاب، صحنه‌ای را از نظر می‌گذرانیم که ماریا ناخواسته به یک مارکی تن تسلیم می‌کند. روایت این صحنه بسیار درخشان و آموزنده از کار درآمده است، و ایجاز تولستوی و نگفتن‌هایش، باعث شده که همه‌چیز واقعی به‌نظر برسد.

ترجمه‌ی سروش حبیبی از این رمان کوتاه، مسلماً باز هم انتظارات خواننده‌ی کتاب از او را برآورده کرده است. یک اثر خوب دیگری به ترجمه‌ی مترجمی مسلط.

شناسنامه‌ی کتاب:

سعادت زناشویی، لئو تولستوی، سروش حبیبی، نشر چشمه، چاپ اول: پاییز ۱۳۸۹، ۱۵۰۰ نسخه، ۱۳۵ صفحه، ۳۰۰۰ تومان

ایمیل نویسنده:

Mja. solatpor@gmail. com

در همین زمینه:

::آخرین دانای کل در ادبیات جهان::
::زناشویی و عشق در آثار تولستوی، جستاری از آلنا پتروا، دانشگاه هایدلبرگ، پی دی اف::