نقاشی معاصر ایران

یک روز، یک نقاش، یک اثر و دیگر هیچ

hosseinn — Sun, 21 Oct 2012 23:18:45 +0000

گفت‌و‌گو با حسام ابریشمی، نقاش درباره نمایشگاه «میراث من» در لس‌آنجلس و میامی

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی- در گالری «ابرا» در لس‌آنجلس، کالیفرنیا نمایشگاهی از آثار رنگی و سیاه و سفید حسام ابریشمی برگزار شد و سپس به میامی انتقال یافت. این نمایشگاه که در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۲ گشایش یافت، «میراث من» نام دارد.

در آثاری که از حسام ابریشمی در نمایشگاه «میراث من» به نمایش گذاشته شده، چهره انسان‌ها محو است، اما با این‌حال در این تصاویر حرکت و زندگی مشاهده می‌شود. آثار رنگی ابریشمی معمولاً درونمایه‌ای شعف‌انگیز و عاشقانه دارد و آثار سیاه و سفیدش از درونمایه‌ای اجتماعی برخوردار است.

حسام ابریشمی در گفت‌و گو با رادیو زمانه می‌گوید در نظر او حس و موضوع کار مهم‌تر است از شکل و قالب اثر. او به تفاوت ماهوی آثار سیاه و سفید و رنگی‌اش اشاره می‌کند و می‌گوید: «کارهای سیاه و سفید حالت‌های درونی‌ام، عصبانیت و ناراحتی‌های مرا نشان می‌دهند و کارهای رنگی‌ام نمایانگر رؤیاها و آرزوهایم هستند.»

حسام ابریشمی، هنرمند شیرازی

حسام ابریشمی که در سال ۱۳۳۳در شیراز متولد شده است، در سال ۱۳۶۳ ابتدا به استرالیا و سپس به لس‌آنجلس مهاجرت کرد. او اما هنوز هم به ایران آمد و شد دارد. در خرداد ماه سال جاری در یکی از سفرهایش به ایران، در شیراز کارگاهی برای کمک به کودکان عقب‌مانده برگزار کرد. این کارگاه «یک روز، یک نقاش، یک رنگ، یک اثر و دیگر هیچ» نام داشت و در پایان اثری را که به وجود آورده بود از بین برد.

او در این‌باره می‌گوید: «همان روز کار را شروع کردم. بعد از یک ساعت، دو ساعت، کار را تمام کردم و چون می‌خواستم حس کار بین مردم بماند، بعد از پایان کار از بینش بردم.»

حسام ابریشمی می‌گوید شکست هزاران شعاع رنگین نور در چلچراغ بزرگ شاهچراغ یادآور زندگی دوران کودکی و نوجوانی‌اش در شیراز است.

حسام ابریشمی در نوجوانی در مسابقه سراسری نقاشی در شیراز و سپس در کل کشور رتبه اول را کسب کرد و در سال ۱۳۵۴ برای تحصیل به ایتالیا رفت و با هنر نقاشی غرب آشنا شد. بعد‌ها این آشنایی با بن‌مایه‌های شرقی در کارهای او درآمیخت. او در سال ۱۳۵۸ به ایران بازگشت و تحت تأثیر شرایط انقلابی آن دوران از بازنمایی طبیعت فاصله گرفت و به بیان درونیاتش گرایش پیدا کرد. نقاشی‌های او در این دوره به‌تدریج از واقع‌گرایی جدا شد و حال و هوای انتزاعی به خود گرفت.

نمایشگاه «میراث من» تا نیمه اکتبر در لس‌آنجلس دایر بود و اکنون در میامی برگزار می‌شود.

گفت‌و‌گو با حسام ابریشمی را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر بشنوید:

●لینک:

سایت حسام ابریشمی

حسام ابریشمی در گالری ابرا

حسام ابریشمی هنگام کار در آتلیه‌اش، ویدئو

کارگاه حسام ابریشمی در شیراز، ویدئو

●در همین زمینه:

نمایشگاه «سفر ادامه دارد» در آلمان

نمایشگاه «زنان جنوب آسیا» در نیویورک

مجموعه «مرا به اشتراک بگذار!» از هما ارکانی

نمایشگاه «آخرین تانگو» در تهران

●ویدئو: پاره‌ای از آثار حسام ابریشمی

از شقایق‌های ایرانی تا نیلوفرهای آبی

Sun, 05 Aug 2012 04:09:15 +0000

گزارشی از نمایشگاه‌ «وانشا رودبارکی» نقاش شقایق‌های شمال ایران و فرهنگ و تمدن ایران در ژیورنی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - از شالیزارهای برنج و جنگل‌های سرسبز شمال ایران و شقایق‌های آن، تا «ژیورنی»، شهر بسیار مشهور برای علاقه‌مندان هنر نقاشی در جهان و طبیعت زیبای آنجا و البته نیلوفرهای آبی کلودمونه، نقاش فرانسوی در قرن هیجدهم، راهی است که وانشا رودبارکی، نقاش ‌طبیعت‌گرا، نقاش نور و فرهنگ و تمدن ایران پیموده است.

تازه‌ترین نمایشگاه وانشا رودبارکی در ژیورنی پیوندی بود میان شقایق‌های او که رنگ و بوی زادگاهش را دارند و نیلوفرهای آبی کلودمونه، بنیان‌گذار امپرسیونیسم که هماهنگی و نزدیکی دو هنرمند را به طبیعت سرشار و ناب نشان می‌داد.

ژیورنی در نُرماندی واقع شده، در شمال فرانسه، در پنچ کیلومتری شرق ورنون. این منطقه‌ بسیار زیبا و سرسبز که در تلاقی رودهای «سِن» و «پره» » قرار گرفته، به دلیل حضور کلود مونه به مدت ۴۳ سال در آنجا و نقاشی‌های او که به امپرسیونیسم معروف شده، از شهرت جهانی برخوردار است.

باغ و خانه و تابلوهای کلود مونه، امروز یکی از جاذبه‌های گردشگری در فرانسه است و هنردوستان از سراسر جهان برای تماشای آثار کلود مونه در موزه‌ او و هم‌چنین نیلوفرهای آبی‌اش که تصویر زنده و گویایی است از نیلوفرهایی که هنوز در ژیورنی و به ویژه در باغ خانه‌ مونه می‌درخشند، به این شهر می‌آیند.

در سال ۱۹۹۶، هیلاری کلینتون که در آن زمان همسر رییس‌جمهور ایالات متحده بود، برای گشایش موزه‌ هنر آمریکایی ژیورنی به آنجا رفت. در سال ۲۰۰۷ هم امپراتور ژاپن از ژیورنی و خانه‌ کلود مونه بازدید کرد.

نمایشگاه نقاشی‌های وانشا رودبارکی در ژیورنی، در ژوئن ۲۰۱۲، با استقبال هنردوستان روبرو شد.

●آغاز گفت‌و گو با وانشا رودبارکی

وانشا رودبارکی که در رشت متولد شده و از سال ۱۹۹۱ ساکن پاریس است،درباره‌ اهمیت نمایشگاهش در ژیورنی می‌گوید:

وانشا رودبارکی، هنرمند ایرانی مقیم فرانسه:هنرمند است که نیاز دارد به مردم . اوست که به دیده شدن نیاز دارد و این یکی از دلایلی است که باعث می‌شود هنر و جامعه با هم باشند

وانشا رودبارکی - از طرف گالری و هیأت who is who که جزو نقاش‌های آن هستم، نمایشگاه ژیورنی به من پیشنهاد شد و من هم با کمال میل پذیرفتم. به این دلیل که شهر ژیورنی به خاطر کلودمونه که بنیان‌گذار سبک امپرسیونیسم است و تمام اهالی هنر در دنیا با این نام آشنا هستند، در دنیا شناخته شده. شهر ژیورنی امروز یکی از بزرگ‌ترین جاذبه‌های گردشگری در فرانسه است و موزه‌ امپرسیونیست‌ها و چند موزه‌ دیگر هم در این شهر ساخته‌اند. بنابراین از اهمیت هنری بسیار بالایی برخوردار است.

چه ارتباطی بین خودتان و کلود مونه می‌دیدید یا می‌بینید؟ طبیعت‌گرایی، سبکی که کلود مونه داشت و شما هم دارید؟

این را بیشتر باید بر عهده‌ بینندگان گذاشت. ولی اگر بخواهم به عنوان یک نقاش صحبت کنم، فکر می‌کنم موضوع طبیعت و نور و همچنین موضوع لحظه، همه نقاط مشترکی هستند که وجود دارند و خوشبختانه کسانی هم که به نمایشگاه آمدند و تابلو‌ها را دیدند، متوجه این موضوع‌ها می‌شدند.

شما در رشته ریاضیات تحصیل کرده‌اید، بعد نقاش شده‌اید. چقدر ریاضیات با نقاشی نزدیکی دارد؟

می‌توانیم بگوییم مفهوم ریاضیات و به خصوص موضوع «مفهوم بی‌‌‌نهایت» در ریاضیات و در هنر. چون شما هر شاخه‌ای از هنر را بخواهید بررسی کنید، همیشه موضوع بی‌‌‌نهایت جایگاه خاص خودش را دارد و این موضوع بی‌‌‌نهایت، یکی از مفاهیم بسیار پایدار و مهم در ریاضیات است که اگر به آن برسیم، می‌توانیم این‌ها را به هم ربط بدهیم.

شما غیر از کار روی تابلو، با رنگ‌ها، آمیختن رنگ‌ها و فکر کردن به آن، مطالعات دیگری هم دارید؟

این برمی‌گردد به موضوع فلسفه‌ کار و اندیشه. فکر می‌کنم بسیار مهم و اساسی است. تلاش می‌کنم اندیشه‌‌ام را تکامل بدهم، اصلاحش کنم و روزانه به تجربیاتم و به آموخته‌هایم افزوده بشود تا این‌که بتوانم خودم را از درون تقویت کنم. من خیلی وابسته هستم به مطالعه‌ آثاری که به اندیشمندان، جامعه‌شناسان بزرگ و فیلسوفان بزرگ مربوط می‌شود و اصولاً هر موضوعی که در آن کنکاش وجود داشته باشد، جست‌وجو باشد و حالت پژوهشی داشته باشد، برای من جالب است.

فکر می‌کنید هنر، به ویژه نقاشی که هنر شما است، چه تأثیری در جوامع انسانی و روی انسان‌ها خواهد داشت یا دارد؟

هنر یک موضوع کاملاً فرهنگی است، در کنار جامعه و با مردم است. شما هیچ هنرمندی را نمی‌توانید ببینید که به‌تنهایی برای خودش زندگی می‌کند، بدون این‌که بخواهد هنرش را به اشتراک بگذارد. یک هنرمند، وقتی حرفه‌ای می‌شود، کارش این است که کار هنری‌اش را وقتی خلق کرد، به نمایش بگذارد. حال این کار چه نقاشی باشد، چه موسیقی باشد، چه تئا‌تر، سینما و چه هر چیز دیگری. در واقع، هنرمند است که نیاز دارد به مردم . اوست که به دیده شدن نیاز دارد و این یکی از دلایلی است که باعث می‌شود هنر و جامعه با هم باشند. چون هنرمند نیاز به جامعه دارد که بتواند هنرمند بشود و جامعه نیاز به هنر دارد که بتواند تعادل خودش را از نظر معنوی و روحی برقرار کند.
وابستگی‌ بین هنر، هنرمند و جامعه دوطرفه است. منتها در جوامعی که پیشرفته‌تر هستند و فرهنگ پیشرفته‌تری دارند، هرچقدر سطح فرهنگ جامعه بالا برود، بیشتر به این موضوع رسیدگی می‌شود و هنر در جامعه هم به همان اندازه جلوه بیشتری دارد.

هنر در جامعه، می‌تواند جنبه‌های دیگری هم داشته باشد. برای مثال پیکاسو تابلویی پدید آورده که ضد جنگ است و یکی از مشهور‌ترین تابلو‌هایش هم هست. نقاش‌های دیگر هم هر کدام به نوعی به کارهای اجتماعی و مسائل اطرافشان علاقه‌ نشان داده‌اند و این علاقه‌ها روی آن‌ها تأثیر گذاشته است. خود شما تابلویی دارید از «ندا» که خیلی جا‌ها منتشر شده است. اصولاً شما برای هنرمند، چنین مسئولیتی را قائل هستید؟

من هم همینطور فکر می‌کنم. هنرمند با آن حساسیتی که دارد، آن‌چه را که در محیط پیرامونش می‌بیند، به شکلی ثبت می‌کند و به روش خودش، با توجه به دانش خودش و داده‌هایی که دارد، آن را به جامعه انعکاس می‌دهد و وقتی آن را به جامعه ارائه داد، اثری که روی جامعه می‌گذارد، چند برابر می‌شود. شما زمانی که یک موضوع هنری را می‌بینید، مثلاً وقتی یک شیء تجسمی را می‌بینید، آن شیء ابتدا از راه چشم بر شما تأثیر می‌گذارد و در عرض چند ثانیه شما برداشت خودتان را می‌کنید. حال اگر بیاییم راجع به این موضوع چندین جلد کتاب بنویسیم، تا خواننده تمام این کتاب‌ها را بخواند، اثری که می‌گذارد، زمان بسیاری می‌برد. بنابراین هنرمند در جامعه است و باید این شفافیت را با خودش و با مردمش داشته باشد، در کنار آن‌ها باشد و آن‌چه را که از جامعه لمس می‌کند، می‌بیند و حس می‌کند باید بتواند به جامعه برگرداند تا این رابطه همین‌طور ادامه پیدا کند. یعنی هنرمند این حس را از جامعه می‌گیرد و بعد آن حس را جور دیگری به جامعه انتقال می‌دهد. اثری هم که هنرمند می‌تواند روی جامعه بگذارد، آن را هم به هیچ وجه نباید نادیده گرفت. آن تابلویی که پیکاسو برای مبارزه با جنگ خلق کرده و کارهای دیگری که انجام شده، اثر خود را در جامعه می‌گذارند. یعنی هنرمند این انرژی را از جامعه می‌گیرد و بعد آن را به جامعه انتقال می‌دهد. منتها زمانی که انتقال می‌دهد، تأثیرش ممکن است به مراتب بیشتر باشد و سریع‌تر عمل کند.

شما یکی از هنرمندان و نقاشانی هستید که توجه‌تان به فرهنگ ایران هم خیلی زیاد بوده است؛ از رقص‌های محلی، شقایق‌های گیلان و آثاری که به هرحال رنگ و بوی فرهنگ و تمدن ایران را دارند. چه چیزی شما را به فرهنگ سرزمینی که از آن آمده‌اید مرتبط می‌کند؟

واقعیت این است که من یک هنرمند ایرانی هستم، با تمام خصوصیت‌هایی که در فرهنگ ایرانی وجود دارد. به فرهنگ ایران بسیار وفادار هستم و به آن افتخار می‌کنم و در عین حال مقیم خارج از کشور هستم. برای ثروتی که به من رسیده، این ثروت فرهنگی، ارزش قائل هستم و آن را می‌شناسم. من میراث خودم را شناخته‌ام.

می‌توان بین هنر تجارتی و هنر غیر تجارتی تفاوتی قائل شد؟

من این‌گونه تقسیم‌بندی نمی‌کنم. به خاطر این‌که هنر تا بخواهد به آن‌چه ما امروز به آن رسیده‌ایم برسد، مسیری بسیار طولانی‌ را طی کرده است و اول به شکل صنایع دستی بوده و در زندگی روزانه و برای تزئین از آن استفاده می‌شده. چون انسان به زیبایی و به هماهنگی نیاز داشت و نیاز داشت که یک هارمونی بین نسبت‌ها و محیط پیرامونش برقرار کند و این‌طوری شد که این زیبایی در زندگی انسان شکل گرفت. امروز ما هنرمندان حرفه‌ای داریم که تابلو‌هایشان را می‌فروشند و این امر هم کاملاً طبیعی است. کسی که هنرمند حرفه‌ای است، تا زمانی که کارش فروش نرود، زندگی‌اش نمی‌گذرد. چون کار دیگری ندارد انجام بدهد. من فکر می‌کنم برای یک نقاش، یک هنرمند، کاملاً واضح است که وقتی حرفه‌ای است، کارش را بخواهد بفروشد.

شما خودتان از فروش تابلو‌هایتان راضی هستید؟

خوشبختانه بله، خیلی هم راضی هستم. راضی هستم از این‌که آثارم خوب به فروش می‌رود و می‌توانم به کارم ادامه بدهم.

چند درصد از خریداران تابلوهای شما ایرانی‌اند؟

درصد بسیار کمی. می‌توانم بگویم حدود پنج‌درصد از خریداران تابلوهای من ایرانی هستند.

الان بیشتر کارهای شما را کلکسیونر‌ها می‌خرند؟

بله، از دو سه سال گذشته، بیشتر خریداران من کلکسیونر‌ها هستند که تعداد زیادی تابلو را در هر نمایشگاه می‌خرند.

شما پنج - شش سالی هم در مون‌مار، محله‌ توریستی و مرکز نقاشان پاریس کار کردید. کار در مون‌مار چه تأثیری در بینش و سبک کار شما گذاشت؟

دورانی که در مون‌مار پشت سر گذاشتم، دوران شکل‌گیری شخصیتم بود. اثری که میدان نقاش‌ها در پاریس روی من گذاشت، اثر تکنیکی نبود، اثر مهمش روی شخصیت من بود و ارتباط من با محیط پیرامون و جامعه و این‌که چطور من که می‌خواستم یک کار هنری ارائه دهم، باید با مردم صحبت کنم، ارتباطم با آن‌ها برقرار شود، نظرشان جلب شود و یک کار تولید بشود و بعد به فروش برود. سال‌های بسیار سختی بود. دوران سختی را در آنجا پشت سر گذاشتم. چون همیشه راحت نبود. کسانی که اینجا هستند، می‌دانند که مون‌مار یک شبکه‌ مافیایی بوده و همه‌ی آن محل در دست خودشان است. وقتی به آنجا رفتم، با واکنش خیلی سخت آن‌ها روبرو شدم، گاهی اوقات کار حتی به زد و خورد هم کشیده می‌شد که البته بیشتر به وسایل کارم آسیب می‌رساندند. ولی یاد گرفتم که چطور بمانم و ادامه بدهم و یاد گرفتم که چطور از کار هنری خودم و از خودم دفاع کنم.

خود شما درباره‌ وانشا رودبارکی چه می‌گویید؟

چه پرسش غیر منتظره و سختی! هنوز خیلی چیز‌ها در درون خودم وجود دارد که آن‌ها را کشف نکرده‌ام و در خویشتن من هستند، مثل همه‌ آدم‌های دیگر. من خودم را مثل یک سرباز می‌بینم، مثل یک جنگجو و فکر می‌کنم جنگجوی خوبی هم باشم. البته جنگجو که می‌گویم، این برداشت را نکنید که حتماً صحبت از جنگ فیزیکی با سلاح است. نه، یک سرباز، جنگاوری که تمام زندگی‌ و توانش را می‌گذارد برای آن‌چه به آن اعتقاد دارد و فکر می‌کنم به اعتقاداتم بسیار پایبندم.

شما فرزندانی هم دارید؟

بله؛ من فرزندانی دارم که وقت زیادی را با آن‌ها می‌گذرانم. البته پسر بزرگم الان دانشجوست و خودش موفقیت‌هایی کسب کرده است. با دختر‌هایم زندگی می‌کنم و هردو به نقاشی خیلی علاقه دارند و هر روز تعداد زیادی نقاشی به من تحویل می‌دهند.

با سپاس از شما، اگر پرسشی هست که نپرسیده باشم و خودتان بخواهید بگویید، میکروفون ما در اختیار شماست.

چیزی که شاید بخواهم خیلی کوتاه بگویم، موضوع توجه به مسئله‌ فرهنگ و هنر است. فرهنگ و هنر روان انسان‌ها را تغذیه می‌کند و تعادل را در انسان‌ها حفظ می‌کند. در مملکت ما، به خصوص در سال‌های اخیر، خانواده‌ها خیلی اصرار دارند که فرزندانشان حتماً علم بیاموزند و به دانشگاه بروند و به خصوص در رشته‌های پایه تحصیل کنند که خیلی هم خوب است. اما در کنار این‌که علم می‌آموزیم که لازمه‌ زندگی هر انسان است، یک لازمه‌ دیگر هم وجود دارد و آن هنر است. خیلی خوب است که علم و هنر با هم باشند، کنار هم باشند تا این‌که تعادل معنوی انسان‌ها برقرار شود. هم‌چنین در رابطه با استقبال کردن از هنرمندهای جوان ایران، ما چندان امکان انتخاب دیگری نداریم، مردم هستند که باید به داد مردم برسند و خودمان باید امور را به دست بگیریم و به هم کمک کنیم و با هم همکاری کنیم. این هنرمندهای جوان که استعداد هم دارند، آن‌هایی که توانایی خرید دارند، باید بروند تابلوهای آن‌ها را بخرند. این کاری است که در کشورهای دیگر انجام می‌گیرد. مثلاً در چین، خود چینی‌ها از نقاش‌هایشان حمایت می‌کنند. کم‌کم عادت کنیم که تابلوهای نقاشی در خانه‌هایمان باشد، عادت کنیم مجسمه بگذاریم توی خانه‌هایمان. این‌ها را یاد بگیریم و با این‌ها زندگی کنیم. به مرور زمان متوجه اثری که این آثار هنری در خانه‌های شما دارند و آرامشی که برقرار می‌کنند، خواهید شد. جامعه به‌تدریج به این موضوع عادت می‌کند.

در همین زمینه:

وانشا رودبارکی در فیسبوک

مرا به اشتراک بگذار!

Fri, 20 Jul 2012 07:39:39 +0000

گفت‌و‌گوی پانته‌آ بهرامی با هما ارکانی درباره هویت جوانان ایرانی و پاپ‌آرت و نمود آن در مجموعه «مرا به اشتراک بگذار»

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - نقدی آشکار و بی‌پروا، در مواقعی بسیار تحریک‌کننده و تکان‌دهنده از زندگی امروز جوانان در ایران، بن‌مایه آثار نقاشی هما ارکانی را تشکیل می‌دهد.. وی هنرمندی‌ست که سه دهه بهار را تجربه کرده. نگاه تیز و نقادانه او به خودش و هم‌نسلانش موضوع هویت را مطرح می‌کند؛ موضوعی که دغدغه جوانان قبل از انقلاب نیز بود و امروز ۳۰ سال پس از این واقعه هم همچنان دغدغه نسل جوان ایران است.

هما ارکانی درباره مسأله هویت می‌گوید: «موضوع زنان دغدغه فکریم بود. احساس می‌کردم، زنان [جوان] در ایران مشکل هویت پیدا کرده‌اند و همانگونه که مثلاً در رفتار‌شان کنجکاو بودم، در محافل‌شان شرکت می‌کردم یا در جزئیات روابط، طرز پوشش، خواسته‌ها و تمایلاتشان دقت می‌کردم، بیشتر هم کنجکاو می‌شدم و می‌دیدم که نسل جوان بین محدودیت‌ها و واقعیت‌های روزمره و یک عالم فانتزی گیر کرده است و به زبان خودشان در فرایند «خود را دیگری کردن» قرار گرفته‌اند و [مثل این است که] می‌خواهند خودشان را مثل غربی‌ها کنند. چون پایه کارهای من از عکاسی شروع شده، با گرفتن چند پرتره از دوستان خواهرم مجموعه "مرا به اشتراک بگذار" را شروع کردم، وقتی در رفتار و کار‌های جوانان کنجکاو شدم، دیدم که بیشتر به حالت‌های ظاهری، مسخره کردن [دیگران] و کلاً تفریحات این‌طوری علاقه دارند.

وقتی از آن‌ها [خواستم که] در مقابل دوربین [ژست] بگیرند، ناخواسته این عکس‌هایی که می‌بینید، حاصل شد. یعنی در حقیقت این آثار بازتابی از نسل خودمان است. من چیزی را به آن‌ها دیکته نکردم که شما حرکات ویژه‌ای را [جلوی دوربین اجرا کنید]. من [البته] برای هدف خاصی نقاشی‌های مجموعه "مرا به اشتراک بگذار" را به وجود نیاوردم. می‌خواستم که [سوژه‌ها] حالت طبیعی خودشان را در مقابل دوربین حفظ کنند. در مورد فرم کار [ابتدا] از سوژه‌ها عکس گرفتم، بعد این عکس‌ها را به نقاشی تبدیل کردم. البته مسلماً عکس شبیه نقاشی نیست. نقاشی‌های من پایه عکس دارد و [من این] عکس‌ها [را] با توجه به روحیات خودم و تمایلات درونی‌ام به نقاشی تبدیل کردم.»

نقد اجتماعی بدون واسطه

هما در سال ۸۴ در رشته گرافیک دانشگاه هنر و معماری تهران فارغ‌التحصیل شد. او نقاشی را به صورت خودآموز آموخته است.

یکی از آثار او دختران اغواگری را نشان می‌دهد که داخل یک بستنی قرار دارند و رویشان شکلات ریخته است. همه روسری‌های نصفه بر سر دارند و اگر روسری‌هایشان را برمی‌داشتند، می‌توانست به یک آگهی تبلیغاتی در غرب شبیه باشد.

جالب است که یکی از این چهار شخصیت خود نقاش است. در حقیقت نقد هما ارکانی نگاه با فاصله نیست، بلکه خودش نیز بخشی از این نقد اجتماعی‌ست.

او به بازخورد آثارش در ایران اشاره می‌کند و می‌گوید: «بازخورد‌ها هم منفی و مثبت بود، ولی [در مجموع] اکثراً منفی بود. در جلسه نقدی که [درباره آثارم برگزار شد] می‌توانم بگویم ۸۰ درصد [از شرکت‌کنندگان نظرشان] منفی بود. شاید من نتوانستم منظورم را [به مخاطب] برسانم. برخی می‌گفتند هنرت «کیچ» است و بعضی‌ها هم می‌گفتند [آثار تو را] نمی‌توانیم به‌عنوان هنر پاپ قلمداد کنیم. من هنرم را هنر پاپ می‌دانم. چون پاپ واقعیت زندگی روزمره شهری‌ را [بیان می‌کند]، از سنت می‌گریزد و به نظر من پاپ‌آرت فقط به موضوعات مردم‌پسند نمی‌پردازد. در پاپ‌آرت آنچه که در وهله اول اهمیت دارد این است که [هنرمند] نباید قضاوت کند. من در کار‌هایم به‌عنوان یک راوی عمل کردم، و صرفاً جامعه را به نمایش گذاشتم. علاقه‌ای به نقد اجتماعی ندارم و بیشتر محیطی [را که در آن] زندگی می‌کنم موضوع کارم قرار دادم و عناصری را که با آن در ارتباط هستم. شکی نیست که این موضوعات به نحوی روی کارم تأثیر می‌گذارند. اما مطمئن نیستم که هنرم چه نوع پیام اجتماعی دارد و دوست ندارم با کارهایم بخواهم چیزی را به جامعه یاد بدهم. [آثار من] فقط بازتابی است از وضعیت محیط پیرامونم.»

مردان پستانک به دهان

برخی از آثار هما در سال ۸۹ در یک نمایشگاه گروهی که در گالری محسن در تهران با نام «پنجره» برگزار شد، به نمایش درآمد. از او خواستم در مورد اثر «نیمرو» که نقدی‌ست بر زنان و موضوع آشپزخانه و یک اثر سه‌گانه که نقدی است بر مردان صحبت کند.

مردان در آثار هما هرچند در جامعه تنومند رخ می‌نمایند، ولی در موقعیت کودکی خود هنوز غوطه‌ورند و به همین دلیل هم هست که این نقاشی‌ها مردانی را نشان می‌دهد که پستانک به دهان دارند.

هما درباره اهمیت آشپزخانه در زندگی زن ایرانی می‌گوید: « "نیمرو" در یک نمایشگاه گروهی به نام "آشپزخانه" به نمایش گذاشته شد. [این اثر] همزیستی زن ایرانی و آشپزخانه را نمایش می‌دهد و به نظر من برخلاف گذشته که نقاشی از خوراکی‌ها و آشپزخانه سطحی نازل در نقاشی داشت، امروزه آشپزی جایگاه خاصی در هنر پیدا کرده. از آنجایی که [آشپزخانه] با زندگی زن ایرانی عجین شده، تمام رفتار‌ها و نوع زیستش را تحت‌الشعاع قرار داده، طوری که می‌توانیم بگوییم آشپزخانه جنسیت پیدا کرده است. می‌خواستم در این‌کار این جنسیت را نشان دهم و اینکه دغدغه‌های فکری زن ایرانی تا چه اندازه تحت‌الشعاع آشپزخانه قرار گرفته. از زاویه فرم این سه اثر زیر هم قرار می‌گیرند. یک‌جور تضاد در این سه اثر مشاهده می‌شود که تضاد تصویری است با ابیاتی از شاهنامه‌ فردوسی که پشت سر سوژه‌ها قرار دارد و استعاره‌ای از عناصر مذکر است که در زمانه ما زندگی می‌کنند، چنان‌که ظاهر و جسمشان با ماهیت درونی‌شان تضاد خاصی دارد و آن مردانگی که همیشه درباره‌اش صحبت می‌کنیم و می‌گوییم "مرد ایرانی"، در زمان حال آن مردانگی را فقط در ظاهرشان مشاهده می‌کنیم. این مرد‌ها هم با اینکه صورت خشنی دارند، ولی از زاویه درونی در بسیاری از اوقات مثل کودکان [رفتار] می‌کنند. کافی‌ست که ارتباط محتوای ابیات شاهنامه را با تصویر نقاشی‌ها به موازات هم مقایسه کنیم، آن وقت این تضاد را به‌خوبی می‌توانیم حس ‌کنیم.»

مرا به اشتراک بگذار

«مرا به اشتراک بگذار» نام مجموعه‌ای است از آثار هما که نام مجازی آن را از فیسبوک گرفته و در همان حال طعنه‌ای هم هست از نوعی از رابطه که خواسته و خودآگاه می‌خواهد خود را به اشتراک بگذارد. او می‌گوید این مجموعه از آثارش را «مرا به اشتراک بگذار» نامیده، به این دلیل که به گمان او زندگی برخی از جوانان ایرانی با فیس‌بوک عجین شده است.

او در ادامه اضافه می‌کند: «جوانان ایرانی زندگی‌شان خیلی با شبکه اجتماعی فیس‌بوک آمیخته شده. فرهنگ استفاده از این شبکه هم در کشور ما با کشورهای دیگر متفاوت است. دختر‌ها و پسر‌ها از طریق پروفایل‌های اینترنتی و بلاگ‌ها امکان بیشتری برای ارتباط با جنس مخالفشان پیدا می‌کنند. دختر‌ها هم شخصیت باحال و تن زیبایشان را به نمایش می‌گذارند. این فضا جایگاه امنی هم برای به اشتراک گذاشتن ایده‌ها و تصاویر ایجاد کرده و جوانان می‌توانند درباره روابط عاشقانه‌شان خیال‌پردازی کنند. برای همین هم اسم این مجموعه را "مرا به اشتراک بگذار" گذاشتم. یکی از آثار این مجموعه نیز همین عنوان را دارد. دختری در آسانسور در حال عکس گرفتن از خودش با تلفن دستی است و این عکس را روی صفحه پروفایل فیس‌بوکش گذاشته. می‌خواستم بگویم که کلاً خودش و وجود خودش را به اشتراک می‌گذارد. در کارهای قدیمی‌ام، قبل از مجموعه "من را به اشتراک بگذار"، نگاه من به زن یک حالت نقادانه داشت و در کنار بن‌مایه‌های اجتماعی، یک حالت طنزگونه هم در کارم وجود داشت. سبک و سیاقم کلاً با کارهای اخیرم متفاوت بود. ولی مضمون کار‌‌ همان مضمون زن و تنانگی بود.»

دفرمه کردن فرم و محتوا

یکی از ویژگی‌های آثار هما ارکانی پروسه دفرمه شدن یا دگرگون شدن، هم در فرم و هم در محتواست. در فرم او عکس را به نقاشی تبدیل کرده و در محتوا نیز با اینکه شخصیت‌ها واقعی هستند، ولی با شکلک درآوردن فیگور‌ها، اغواگری‌های نامتعارف، نوعی دگرگونی در محتوا به‌وجود آورده که از واقعیت فاصله گرفته است.

هما ارکانی درباره روند کار هنری‌اش و وظیفه و رسالتی که برای خودش قائل است، می‌گوید: «روند کارم تبدیل عکس به نقاشی است. ابتدا در مورد اینکه می‌خواهم روی چه موضوعی کار کنم، فکر می‌کنم و بعد می‌روم توی آتلیه. یعنی موضوع اصلی و فرم اولیه کار دستم هست. ولی اینکه در مورد جزییاتش بخواهم فکر کنم نه. بچه‌ها در مورد حالاتشان باهم مکالمه می‌کنند یا ژست‌های مختلف می‌گیرند و من شروع به عکاسی می‌کنم. سپس با توجه به ایده اصلی که دارم عکس‌ها را روی بوم می‌آورم و آن‌ها را به نقاشی تبدیل می‌کنم. به نظر من هنر مدرن ایران خواهان پیشرفت جامعه است و سویه اعتراضی و انتقادی دارد. من [در بعضی از آثارم] اعتراض هم کرده‌ام، ولی بیشتر می‌خواهم [چیزی را] به نمایش بگذارم. از آنجا که ما در این جامعه زندگی می‌کنیم، تحت تأثیر تمام جزییات آن هم هستیم و زندگی‌مان بر اساس این جزییات پیش می‌رود و به نظر من هنرمند رسالتی دارد که آن رسالت حتماً باید در کار‌هایش نمایش داده شود. من رسالتم را در نمایش اوضاع کنونی می‌دانم که می‌تواند سوپاپی باشد برای تلاطمی که در وجودم هست.»

ایمیل گزارشگر:
pantea. bahrami@yahoo. com

در همین زمینه:
::پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

یک‌سال پس از خاموشی آشور بنی‌پال

Sat, 10 Mar 2012 00:29:42 +0000

آشور بنی‌پال در گستره تئاتر و نقاشی معاصر ایران، همراه با گفته‌های مریم توزیع، نقاش و هم‌خانه آشور بنی‌پال

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - پدیده مهاجرت و به ویژه مهاجرت هنرمندان ایرانی پس از انقلاب ۵۷ داستانی‌ست که تا دهه‌ها باید در مورد آن نوشت، خواند و دوباره آن را کشف کرد. یکی از هنرمندان این دوران «آشور بنی‌پال بابیلا»ست؛ هنرمندی که تمرکز اصلی‌اش تئا‌تر و نوشتن بود.

اما کار نقاشی، ترجمه و چیده‌مان نیز از جنبه‌های دیگر کار اوست که البته تا امروز کمتر شناخته شده است. او در مارس ۲۰۱۱ از میان ما رفت. دوستان هنرمندش به پاس‌داشت همه آنچه که او به هنر معاصر ایران افزوده است، ۱۷ و ۱۸ فوریه امسال را در دانشگاه نیویورک به بازخوانی هنر او اختصاص دادند. این برنامه با پشتیبانی دفتر مطالعات ایران در دانشگاه نیویورک صورت گرفت.

«بنی» نامی که دوستانش به آشور بنی‌پال اطلاق می‌کنند، انسانی بی‌پروا و شجاع بود که از در حاشیه ماندن هراسی نداشت. سه کانون اصلی آثار او سکس، سیاست و مذهب بود. وی در سال ۱۳۲۰ در خانواده‌ای مؤمن به کلیسای مشایخی آشوری به دنیا آمد. از‌‌ همان کودکی تعلق داشتن به یک اقلیت مذهبی و در اقلیت بودن را حس می‌کرد. خانواده‌اش می‌خواستند که او کشیش شود. اما این شغل با روحیه طغیانگر او سازگار نبود.

وی در دانشگاه آمریکایی بیروت به تحصیل الهیات پرداخت و پس از بازگشت به ایران جاذبه‌های هنر تئا‌تر هرچه بیشتر او را به سوی خود خواند. در این زمان جشن هنر شیراز نیز پا به عرصه وجود گذاشت و کار او در آنجا نیز به نمایش گذاشته شد. پایه‌گذاری گروه «اهرمن» و یافتن زبان و شیوه خاص برای کار گروه و همچنین استفاده از رقص از دیگر نمادهای نمایشی کار اوست. درک از خود، حقیقت و اعتماد بین بازیگر و کارگردان از دیگر نشانه‌های کار گروه بود.

آثار نمایشی

آشور بنی‌پال بلافاصله پس از ورود به ایران بر اساس نمایشنامه کلفت‌ها، نوشته ژان ژُنه نمایشی را به صحنه برد. او فعالیتش در عرصه تئاتر را از صحنه تئا‌تر کلیسای مشایخی آشوری آغاز کرد ولی بسیار زود از سوی جامعه کالوینیست‌‌ها طرد شد. اما عشق او به نمایش پایان نپذیرفت و در سال ۱۳۵۲ به کارگاه نمایش پیوست. بازیگران ثابتِ گروه «اهرمن» عبارت بودند از: شهره آغداشلو، اسماعیل‌ پوررضا، آتیلا پسیانی، میترا قمصری، محمود صحتی، مهوش افشار‌پناه و حسین محب‌اهری‪. ‬

مهم‌ترین ویژگی اجراهای گروه «اهرمن» این بود که بنیادهای متنی ضعیفی داشتند و بر اساس الگوهای ارتباطی کارگردان‌محور به وجود می‌‌آمدند.

این نمونه‌ها بخشی از متن‌هایی است که آشور بنی‌پال پیش از انقلاب برای اجرا نوشته است: «مرثیه برای خدا»، «گومور یا هوشع کجایی؟»، «از زرتشت تا مسیح»، «آخر زمان»، «عروسک‌ها»، «صندوق»، «امشب شب مهتابه»، «قاتل زیاد حرف می‌زند»، «یخبندان»، «ساعت ششم»، «فشار دندان» و «انتقام دختر زشت»، «چلاق»، «الکن» و همچنین «آبستن». ‪ ‬

آشور به تماشاگران بسیار سخت می‌‌گرفت. در نقدی که بر اجرای «دیوار چین» نوشته ماکس فریش به کارگردانی داریوش فرهنگ نوشت، می‌نویسد: «تماشاگر‌‌ همان‌قدر حق دارد از تئا‌تر بگیرد که در آن مشارکت کرده و به آن بخشیده است. او باید عنصری فعال و پویا و جزئی زنده در تئا‌تر باشد.»

آشور بنی‌پال همانطور که پیش از این هم یادآور شدیم، در اقلیت بودن را حس می‌کرد. او مسیحی بود، مادرش گرجی و خودش همجنس‌گرا. آشور آگاهانه تصمیم گرفت که در زمره لعنت‌شدگان باشد. احساس تلخ پذیرفته نشدن او را به مبارزی تمام‌عیار با تمام سنت‌ها تبدیل کرده بود. او بار‌ها و بار‌ها در اجرا‌هایش مذهب سنتی محدود به جزم اندیشی‌‌ها و درک عوامانه را به مسلخ برد. ‪«‬بنی» هدف هنرمند تئا‌تر را ارتباط با تماشاگر می‌‌دانست و نیز آفرینش تجربه‌‌ای که تماشاگر را به فکر فروببرد. او اعتقاد داشت آن چیزی که باعث ماندگاری تئا‌تر می‌‌شود، ارتباط پویای هنرمند و تماشاگر است.

یکی از تمرین‌‌های مشهور آشور رقصیدن بود. او که بازگشت به آیین‌های ابتدایی و ریشه‌های نمایشی را درک کرده بود، ‌گاه تا یک ساعت تمام به همراه گروه بازیگران به پایکوبی می‬پرداخت. از دید او ارتباط‌‌های اجتماعی باعث می‌شدند که لایه‌های وجود آدمی پنهان شوند و در مرکز این لایه‌های پنهان به نظر او اضطراب‌‌های مذهبی و نیز مسأله جنسیت قرار داشت. در اجراهای او تماشاگر با خود حقیقی بازیگر رو در رو می‌شد و نه فقط با یک توهم اجتماعی از بازیگر. بازیگران در گروه «اهرمن» می‌بایست در تمرین‌هایشان به شور و شوق کشف و شناخت خویش دست پیدا می‌‌کردند تا بتوانند چنین حقیقتی را برملا سازند.

کارنامه نمایشی آشور بنی‌پال در این مختصر نمی‌گنجد. در بهمن ۵۷ کارگاه نمایش تعطیل شد و او ناگزیر به آمریکا مهاجرت کرد. اما همچنان به نوشتن و فعالیت‌های نمایشی‌اش ادامه داد. بنی‌پال در مهاجرت ۲۰ قطعه نوشت و به اجرا در آورد. البته این تعداد شامل آثاری که نوشت و به نمایش در نیامد، نمی‌شود.

بنی درسال ۱۹۸۸ به همراه لیلا ابتهاج یک گروه نمایشی را بنیان نهاد و تولیدات آوانگارد خود را در کشورهایی مانند لهستان، چکسلواکی و آمریکا به روی صحنه برد. کارگاه‌های نمایشی مختلفی را هدایت کرد و به این ترتیب نسلی از بازیگران تجربی را پرورش و با خود همراه کرد.

واپسین اثر هنری آشور بنی‌پال بابلا اجرای نمایشنامه «پدیده‌ای فرای همگان» به زبان‌های انگلیسی و فارسی در «بریک تئا‌تر» بروکلین نیویورک بود که چند روز پیش از مرگش اجرا شده بود. این نمایش برداشتی آزاد از خودکشی و رویدادهای داستانی «بوف کور» نوشته صادق هدایت است.

نقاشی و چیدمان

اما تئا‌تر تنها عرصه کار بنی نبود. نقاشی و چیده‌مان و استفاده از امکانات ساده زندگی برای خلق آثار هنری از دستاوردهای کار او در مهاجرت است. آشور بنی‌پال پس از انقلاب ایران را ترک کرد و هرگز دیگر به این سرزمین بازنگشت. مریم توزیع، نقاش که فارغ‌التحصیل دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است، سال‌ها با آشور بنی‌پال هم‌خانه بود. او آثار نقاشی و چیده‌مان بنی‌پال را به چند دوره تقسیم می‌کند. اما ابتدا خاطره‌ای از او را بازگو می‌کند:

مریم توزیع - ما پنج - شش سالی در اوایل سال‌های ۸۰ در آمریکا هم‌خانه بودیم. از این دوران یادگاری از بنی برای من باقی مانده او وقتی شب‌ها نقاشی می‌کشید، من می‌نشستم کنار دستش و حافظ می‌خواندم و خیلی به ما خوش می‌گذشت. آن شب وقتی نقاشی تمام شد، گفت: مریم جان من این نقاشی را به تو هدیه می‌دهم. گفتم اسمش را می‌گذاریم باغ انار. چون این همه شعرهای حافظ در آن هست و بعد هم چون در این نقاشی انار زیاد کشیده بود. آن را در قابی گذاشتم و مثل یک میز از آن استفاده می‌کردم. همه‌ دنیا روی‌اش قهوه خوردند، غذا خوردند، حرف زدند، خندیدند، سیگار کشیدند. یعنی مثل قالی با آن رفتار کردم. البته نه اینکه روی آن راه برویم، چون در یک محفظه‌ شیشه‌ قرار داشت، و به‌تدریج قسمتی از خانه شد.

هنر برای ایرانی‌ها خیلی مقامش نسبت به غربی‌ها فرق می‌کند. ما هر چیزی را نمی‌گیریم بزنیم به دیوار که کسی به آن دست نزند. ما بهترین هنرمان قالی‌ست که روی آن صبح تا شب راه می‌رویم، بچه بزرگ می‌کنیم، قنداق می‌کنیم، نماز می‌خوانیم، روزه می‌گیریم. همه کار‌هایمان را روی‌‌ همان قالی‌ انجام می‌دهیم و باز هم تمیز و قشنگ است و باز هم برق می‌زند. برای ما ایرانی‌ها هنر یک چیز قابل لمس و بخشی از زندگی هر روزه است؛ مثل شعر. هنر برای جامعه‌ ایرانی و اصولاً برای ایرانی یک چیز قابل زندگی و بخشی از فرایند زندگی بوده است.

نقاشی‌های بنی را می‌توانم به چند دوره تقسیم کنم: اوایل که من به او برخوردم، آثارش هنوز بوی و رنگ تئا‌تر داشت. مثلاً چهارـ پنج تا نقاشی زده بودیم به دیوار. بالای اولی نوشته بود «پرده». یعنی پرده‌ای کنار می‌رود و شما تصاویری می‌بینید که آن تصاویر بیشترشان حضرت مریم است از یک‌سو و دیوهای عظیم است از سوی دیگر. این اوائل سال‌های ۸۰ در آمریکا بود. دوره بعدی استفاده از موادی بود که دوروبرمان وجود داشت. مثلاً یک‌سری نقاشی داشت که روی کارتون بازشده‌ آبجو و شیشه پپسی و این‌گونه مواد بود. مجسم کنید تمام قوطی را باز می‌کرد و این‌ها را در حد زیادی «جسو» می‌زد تا بتواند رویشان با اکریل کار کند. جسو ماده‌ای است که معمولاً برای ازدیاد رنگ اکریلیک استفاده می‌کنند. اما بنی برای محکم‌کاری کارتون‌ها از آن بهره می‌برد تا آب در آن نفوذ نکند و بتواند از این سطح مانند صفحه بوم نقاشی استفاده کند. سپس روی آن با اکریلیک نقش می‌کشید و رنگ می‌گذاشت و...

این یک دوره بود. سپس این دوران شکوفا‌تر و کار برجسته شد. مثلاً وقتی یک کامپیو‌تر یا یک رادیو می‌خرید، می‌توانید تصور کنید چه قدر قوطی‌های مختلف و شکل‌های مختلف بریده شده، توسط این بسته‌بندی‌ها می‌آمد. بنی از آن‌ها به‌عنوان سطح کارش استفاده می‌کرد و روی آن‌ها برجسته کار می‌کرد. کار فقط مسطح نبود، برجسته کار می‌کرد.

آخرین سری کار‌هایش را پس از حمله‌ قلبی انجام داد. تقریباً شش - هفت سال پیش سلامتی‌اش خیلی به خطر افتاده بود و بیشتر شب‌ها شام فقط میوه می‌خورد، سیب و پرتقال و موز، شروع کرد کار کردن با پوست‌ موز و پوست پرتقال. همین طوری که می‌کند، این‌ها را خشک می‌کرد و بعد دوباره «جسو» می‌زد و بعد روی تخته یا روی بوم یا سطح‌هایی که دوست داشت آن‌ها را می‌چسباند. این‌ها آخرین کار‌هایش است. در حاشیه تمام این آثار از بنی طراح‌هایی با مداد و مداد رنگی باقی مانده است. از آثار او در سه دهه اخیر مجموعاً ۳۰۰ کار باقی مانده است.

آشور بنی‌پال یک‌بار نوشته بود: «هنگامی که در جامعه‌ای ایمان به خدا نابود می‌شود، تعصب جای آن را پر می‌کند. زمانی که در جامعه‌ای احترام واقعی پایمال می‌گردد، چاپلوسی جایش را پر می‌کند؛ و وقتی هنر از جامعه رخت برمی‌بندد، تقلید جای آن را می‌گیرد.» رویکرد او برای پرهیز از تقلید در نمایش آثار «برهنه»‌اش نمود پیدا می‌کند. ‬آشور در حرکتی غیر متعارف در سال ۱۳۵۶خورشیدی از عکس‌‌هایی که از بدن برهنه خودش گرفته بود نمایشگاهی در خیابان ترتیب داد. نمایش این آثار در نگارخانه در تهران موجب جنجال و دادگاهی شدن وی و بستن نمایشگاه توسط ساواک گشت.

در اجرای «فشار دندان» راهنمایان سالن، که همگی مردانی به کلی برهنه بودند، با دادن بروشورهایی مهمانان را راهنمایی می‌‌کردند. اجرای «فشار دندان» برای افراد زیر هجده سال ممنوع اعلام شد و جنجال‌‌های زیادی برانگیخت.

آشور بنی‌پال هم سرکش بود هم پرکار، هم منتقد بود هم آوانگارد. وصیت کرد که فروش آثارش را در اختیار بی‌خانمانان قرار دهند. دوستانش در فوریه امسال در نمایشگاهی که به کارهای او اختصاص داشت، تلاش در شناساندن بیشتر آثار او نمودند. علی میرسپاسی از دانشگاه نیویورک و جری لابویتز از هنرهای نمایشی این دانشگاه سخنانی در مورد او ایراد کردند. این برنامه با اجرایی از سوسن دیهیم که از دوستان آشور بنی‌پال محسوب می‌شود همراه گشت. در دو پنل مختلف دانا لیندرمن، لیلا ابتهاج، دیوید کوتی، مایکل یانی، لین کن‌تر ناهید مظفر، مایکل گاردنر به نوشته‌ها و آثار نمایشی او پرداختند و بخشی‌هایی از نوشته‌های او را خواندند.

افزون بر آن بیژن صفاری، رییس کارگاه نمایش که با بنی‌پال دوستی عمیق و دیرپایی داشت، ویدیویی از بنی را به نمایش گذاشت. این ویدیو بیانگر زندگی آشور بنی‌پال از تولد تا زمانی بود که ایران را ترک کرد.

اکنون که یک‌سال از درگذشت این هنرمند بزرگ می‌گذرد، باید گفت که در یک تحلیل کلی آشور بنی‌پال آن گونه که شایسته است، شناخته شده نیست. این سرنوشت بسیاری از هنرمندانی‌ست که تمرکز اصلی‌شان بر خلاقیت و تولید آثار هنری‌ست تا بازاریابی برای هنرشان. به این مسأله باید مهاجرت را نیز باید افزود. مرگ او از سوی رسانه‌های فارسی‌زبان با سکوت برگزار شد. رسانه‌های آمریکایی بیشتر درمورد او نوشتند. اما تاریخ نمایشی ایران در مورد او، آثارش و تأثیری که بر هنرهای نمایشی ایران گذاشت خواهد نوشت و تاریخ درباره او به یک قضاوت نهایی خواهد رسید.

ایمیل گزارشگر:
pantea. bahrami@yahoo. Com

در همین زمینه:
::گزارش‌های پانته‌آ بهرامی در رادیو زمانه::

هنرمندی که به طبیعت بی‌جان، جان بخشید

Sun, 14 Aug 2011 09:11:22 +0000

درگذشت ناصر عصار نقاش ایرانی در پاریس و جایگاه او در نقاشی ایران و جهان در گفت‌وگو با قاسم حاجی‌زاده، نقاش و عبدالحمید اشراق، پژوهشگر هنری و فرهنگی

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - دنیای هنر نقاشی ایران و جهان، یکی از چهره‏های درخشان و به‏یاد ماندنی‏اش را از دست داد. ناصر عصار که شناخته‏ شده‏‌ترین نقاش ایرانی در فرانسه و پاریس بود، سال‏‌ها در این شهر که مرکز هنری جهان به‏شمار می‌‏آید و بهشت نقاشان جهان است، زندگی کرد و آثار هنری‏اش را به‏وجود آورد. تابلوهای او در بیشتر موزه‏های بزرگ فرانسه دیده می‌‏شوند.

ناصر عصار در چهارم مهرماه سال ۱۳۰۷ خورشیدی در تهران در خانواده‏ای بافرهنگ و دوستدار شعر و فلسفه‌ زاده شد. پدرش استاد و مسئول کرسی فلسفه‏ی شرق در دانشگاه تهران بود. به همین جهت ناصر نیز با ویژگی‏های شعر و فلسفه رشد کرد و بعد‌ها همین ویژگی‏‌ها و نیز علاقه و وفاداری‏اش به فلسفه‏ی شرق و فلسفه‏ی سهروردی و روزبهان در کارهای او جلوه‏های فراوان داشت.

ناصر عصار در سال‏های ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳ در دانشکده‏ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران به کار آموزش هنر و نقاشی مشغول شد. اما پیش از پایان دوره‏ی تحصیلی ابتدا به هامبورگ رفت و بعد پاریس را برای زندگی همیشگی برگزید.

ناصر عصار، به‏جز دو سفر کوتاه به ایران و مدتی اقامت در لندن، برای همیشه در پاریس، این شهر هنری و جایگاه نقاشان بزرگ جهانی ماندنی شد و در همین‏جا با زنی فرانسوی از خانواده‏ای سر‌شناس، ایزابل دوگاستن آشنا شد و ازدواج کرد.

ناصر عصار نخستین نمایشگاه نقاشی‏اش را در ماه نوامیر ۱۹۵۵ در پاریس برپا کرد و پس از آن نمایشگاه‏هایی در لندن، بروکسل و دیگر پایتخت‏های اروپایی برگزار کرد. نمایشگاه گروهی او در موزه‏ی «گالریا» در پاریس برگزار شد. این نمایشگاه نظر منتقدان فرانسوی به کارهای او را جلب کرد و تاکنون نوشته‏های بسیاری درباره‏ی آثار او نوشته‏ و منتشر کرده‌اند.

قاسم حاجی‏زاده، دیگر نقاش نامدار ایرانی ساکن پاریس و از دوستان نزدیک ناصر عصار، او را یک نقاش جهانی توصیف می‌‏کند:

قاسم حاجی‌زاده - یکی از بزرگان نقاشی‏های ایران از بین رفت. یکی از بزرگان! شاید یکی از بزرگ‏ترین‏‌ها. واقعاً یکی از بزرگان از بین رفت. خیلی مهم است. ایشان در هنر نقاشی بسیار پیشرو بود. اما در عین حال آدم خیلی ساکتی بود و اهل سر و صدا نبود. مطلبی را توضیح بدهم: خانم لیلا دیبا که در سال ۲۰۱۳ نمایشگاهی در نیویورک برگزار خواهد کرد، از من خواست فردی را در پاریس معرفی کنم که به او کمک کند. این خانم نامه‏ای به موزه‏های پاریس نوشت که ببیند کدامیک از آن‏‌ها تابلوهای نقاشان ایرانی را دارند که به او قرض بدهند، بیشتر موزه‏‌ها فقط کارهای عصار را داشتند. یکی دو تا آثار زنده‏رودی را داشتند، اما بیشتر از همه کارهای عصار بود. یعنی ایشان به یک معنا سفیر نقاشی ایران بود در دنیا. دیگر هیچ شکی در آن نیست. ایشان در فرانسه زندگی می‌‏کرد، اما در دنیا، آن‏هایی که نقاشی ایرانی را می‌‏شناسند، ایشان را می‌‏شناسند دیگر. اصلاً کارش جهانی است.

عبدالحمید اشراق، پژوهشگر فرهنگی و هنری و معمار در پاریس که دوستی نزدیکی با ناصر اعصار داشت، می‌‏گوید از شنیدن خاموشی نقاش دچار شگفتی و ناراحتی شده است:

عبدالحمید اشراق - ۱۰ روز پیش‏‌تر از شنیدن این خبر، در انجمنی که داشتیم، اعلام کردیم که می‌‏خواهیم بزرگداشتی برای این شخصیت نامدار نقاش برگزار کنیم. من یک هفته قبل از اینکه در اینجا اعلام کنیم، به ناصر زنگ زدم و از او پرسیدم که آیا برای این کار آماده است یا خیر. او که همیشه تابستان‏‌ها به سفر می‌‏رود، گفت که دو ماه به سفر می‌‏رود و بعد از بازگشت با کمال میل آماده‏ی شرکت در این مراسم است. عین این جمله را من در جلسه‏‏ای که حدود ۴۰ نفر از شخصیت‏های بین‏المللی در آن‏ شرکت داشتند، تکرار کردم. اما هفته‏ی بعدش خبر درگذشت او به من رسید. به این شکل که شخصی در پاریس به من زنگ زد و چون می‌‏دانست که من با ناصر خیلی نزدیک هستم، از من در این‏باره‏ جویا شد و خبر خاموشی او را به من داد که من گفتم، اصلاً اطلاعی ندارم و نمی‌‏توانم باور کنم. البته ناصر عصار سه - چهار سال قبل چند جراحی پشت سر هم داشت و بعد از این جراحی‌ها از نظر جسمانی به‏کلی دگرگون شد، به این معنا که گاهی اصلاً نمی‌‏توانست یک لیوان آب دستش بگیرد. یک مثال بزنم؛ ناصر عاشق شطرنج بود و با اینکه به شدت بیمار بود، به حدی که نمی‌‏توانست راه برود، از ناحیه‏ی ۱۶ تاکسی می‌‏گرفت و به ناحیه‏ی ۱۵ می‌‏آمد، می‌‏نشست و دو ساعت شطرنج بازی می‌‏کرد. موقعی که می‌‏خواست مهره‏‌ها را جا به‏جا کند، نمی‌‏توانست مهره‏‌ها را در خانه‏ی مربوطه بگذارد. مهره‏ کمی‏ آن‏ور‌تر و روی خط می‌‏ماند. شطرنج‌باز فرانسوی مقابلش با ناراحتی مهره را برمی‏داشت و آن را محکم می‌‏زد توی خانه‏ی مربوطه که مهره باید اینجا باشد. یعنی ایشان با این شدت؛ ناراحتی جسمانی پیدا کرده بود، ولی عشقش به نقاشی را تا پایان زندگانی‌‌ رها نکرد.

شیوه‏ی کار ناصر عصار گرایش به طبیعت بود. با علاقه‏ای که به فلسفه‏ی شرق و به‏ویژ‏ه چین داشت، تابلوهایش رنگ و بوی ویژه‏ای داشت. بعد‌ها به طبیعت بی‏جان روی آورد. سبکی که درخت‏‌ها، تپه‏‌ها و سنگ‏ریزه‏‌ها و افق در آن‏‌ها نقش برجسته‏ای داشت. قاسم حاجی‏زاده درباره‏ی این ویژگی کار او می‌‏گوید:

قاسم حاجی‌زاده - عصار سبک و روش کاری خاصی داشت. اوایل در سبک کالیوگرافی و با خط کار می‌‏کرد، بعد زد به منظره و خیلی استیل نقاشی‏های ژاپنی را تمرین کرد و در کارهایش حس می‌‏شد و این اواخر که فقط دیگر رنگ بود و اصلاً هیچ چیزی آدم نمی‌‏دید، یعنی فقط رنگ بود. رنگ خاص خودش. او تکنیک خودش را داشت و وقتی نگاه می‌‏کردی، به‏نظر ساده می‌‏آمد. اما من خودم دو تا تابلو از او دارم و وقتی برایم توضیح داد که چگونه آن‏‌ها را درست می‌‏کند، دیدم به‏نظر ساده می‌‏آید، ولی اصلاً ساده نیست. رنگ و سبکی که داشت، خاص عصار است دیگر. دوره‏های مختلف زندگی و کاریش مشخص است.

حاجی زاده در ادامه‌ درباره‌ی جایگاه ناصر عصار در نقاشی ایران می‌گوید:

قاسم حاجی‌زاده - من فکر می‌‏کنم که بزرگ‏‌ترین آقای نقاشی ایران، آقای کمال‏الملک بود و بعد از او به نظر من، یکتایی است که خدا نگهدارش باد، هنوز زنده است، بعد از آن اعصار است. این دید من است و روی آن هم تأکید می‌‏کنم.

عبدالحمید اشراق درباره‏ی جایگاه ناصر عصار، دوره‌های مختلف آفرینش هنری او در نقاشی می‌‏گوید:

عبدالحمید اشراق- جایگاه‏ عصار بعد از مرگش بیشتر تعیین خواهد شد. ناصر تقریباً مانند کوربوزیه بود. او مکتب نقاشی دانشگاهی را تمام نکرد. حدود ۲۱-۲۲ سال‏اش بود که به دانشکده‏ی هنرهای زیبای تهران رفت. اما محیط و شاید هم نحوه‏ی تدریس باب طبعش نبود. با وجود آنکه در آن زمان حسین فروغی رییس دانشکده‏ی معماری بود و از استادان، آقای حیدری، آقای جوادی‏پور و دیگران هم بودند. البته آن‏‌ها به روش خوبی درس می‌‏دادند. ناصر مدتی هم به آلمان، به فرانکفورت رفت. مدتی در آنجا ماند و در ارتباط با مدارس تحقیق کرد، اما بازهم به دلش ننشست. به فرانسه آمد و در همین ‏جا ماندگار شد. او اولین نمایشگاه آثارش را، زمانی که حدود ۲۷ سالش بود، در پاریس برگزار کرد. این نمایشگاه گرفت و چند نفر فرانسوی طرفدار کارهایش شدند. این دوره‏ی اول کارش در فرانسه بود که تا ۱۹۶۶ تقریباً به همین روش ادامه پیدا کرد. در تابلوهای‏اش که معمولاً بزرگ بودند، آسمان، زمین، درخت و… را می‌‏شد دید. البته نوع دیگری در نحوه‏ی ترسیم آن‏‌ها. حدود سال‏های ۱۹۶۷ یک دگرگونی و چرخشی در حرکتش ایجاد شد و رفت روی طبیعت. خیلی‏‌ها روی طبیعت کار می‌‏کنند و استادان بزرگی در این سبک نقاشی می‌‏کنند. از جمله استاد ابوالقاسم سعیدی در پاریس، آقای حسین محجوبی در تهران و دیگران. آن‌ها موقعی که طبیعت را می‌‏کشند، همه چیز را در آن تابلو می‌‏توان دید. کاری که عصار در این بخش کرد اما قدرت و توانایی‏اش را به شکل دیگری نشان داد، به نظری که دیگران نسبت به آثار او داشتند به یک معنا تلنگر زد.

در پرده‌هایی از طبیعت که از او به یادگار مانده، شما می‌‏بینید درخت است و درخت نیست. شاخه‏ی درخت است، اما شاخه‏ی درخت را نمی‌‏بینید. مجموعه‏ی درختی را با لکه‏های رنگ (در اصطلاح نقاشی به آن گواش و لاوی می‌‏گویند) نشان می‌‏داد. اخیراً نمایشگاهی برگزار کرد، به نام «درختان ناصر عصار» که حدود ۳۰-۴۰ تا از کارهایش را به نمایش گذاشته بود. در نقاشی طبیعت بی‌جان هم در یک تابلو، یک سیب با دو تا انار یا دو تا انار با یک سیب را کشیده است. شما این دو تا انار با سیب را می‌‏بینید، تکیه‏گاه سیب‏‌ها و انار‌ها روی کاغذ ترسیمی‏اش بود. روی هیچی نبود! یعنی نه روی کاسه‏ای بود، نه روی میزی بود. این‏‌ها تکیه کرده بودند روی کاغذ. در ارتباط با کروکی‏هایش خود او با من صحبت کرد که من می‌‏روم از طبیعت کروکی می‌‏کشم، بعد به منزل می‌‏آیم و آن را می‌‏کشم. در کاری که کرده بود، به هیچ عنوان شاخه‏ی درخت را نمی‌‏شد دید. جنگل را کشیده، گوشه‏ای از جنگل را کشیده، اما هیچ تنه‏ی درختی دیده نمی‌‏شود. بلکه با رنگ‏‌ها و لاوی‏‌ها کار کرده و مجموع این‏‌ها یک جنگل است. در واقع سبک‏ قدیمی‏اش را به‏‏کلی عوض کرد و سبک جدیدی شروع کرد. سعی کرد تا جایی که امکان دارد، ارتباطش با اجتماع را کم کند و بیشتر با فرانسوی‏‌ها در تماس بود. کمتر با ایرانی‏‌ها مصاحبه کرد. از این نظر، شاید در ایران کسی به آن معنا که باید او را نشناسد. در سال ۲۰۰۱ بود که مجله‏ای به نام «nue» (به معنای لخت) در نیس، مصاحبه‏ی کاملی با ایشان انجام داد و چند تن از بزرگان نقاشی آثار او را از نظر علمی تحلیل کردند.

عبدالحمید اشراق در ادامه به سویه‌های شاعرانه در نقاشی عصار اشاره می‌کند و می‌گوید:

عبدالحمید اشراق - واقعاً باید گفت که آثار عصار چیز دیگری است. او دنیای دیگری وارد نقاشی کرده است. من به آن گفته‏ام: شیوه‏‏ای شاعرانه در نقاشی! لطافتی در تابلوهای او هست که واژه‌ها از تشریح آن‏‌ عاجز است.

یکی از رویدادهای مهم زندگی هنری ناصر عصار آشنایی و دوستی او با پرفسور هانری کوربن، ایران‏‌شناس مشهور فرانسوی بود که تأثیر فراوانی بر زندگی و آثار هنری او گذاشت. روابط صمیمانه‏ای که تا پایان عمر هانری کوربن، یعنی تا سال ۱۹۷۹ ادامه داشت.

نوشته‏های منتقدان و نویسندگان فرانسوی درباره‏ی ناصر عصار بسیار پرشمارند که باید در سایت ویکی‏پدیا دید.

در سال ۲۰۰۴، مجله‏ی معروف «nue» (لخت) یک شماره‏ی ویژه‏ی خود را به آثار و زندگی هنری نقاش درخشان ایرانی، ناصر عصار اختصاص داد. در تیتر اصلی این شماره‏ی مجله‏ی «nue» آمده بود: «هنرمندی که به طبیعت بی‏جان، جان بخشیده است».

در همین زمینه:

::ناصر عصار در ویکی پدیای فرانسه::

اسطوره‌ها و فرهنگ و طبیعت ایران در پاریس

Sun, 10 Jul 2011 08:40:47 +0000

گزارشی از مراسم سنتی بازشدن درهای آتلیه های چهار هنرمند بزرگ ایرانی در پاریس

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده - بر اساس یک سنت هر ساله نقاشان بزرگ در فرانسه، در یک یا چند روز در اوایل تابستان و اواخر پاییز، درهای آتلیه‏ها یا کارگاه‏های خودشان را به روی مردم باز می‏کنند.

بر اساس این سنت، در محله‏ی چهاردهم پاریس چهار نقاش بزرگ و نام‏آور دهه‏ی ۷۰ ایران که البته به دهه‏ی درخشان هنر، نقاشی، ادبیات و سینما معروف است، درهای آتلیه‏های خودشان را گشودند و آثار باارزشی را که برخی هنوز در هیچ نمایشگاهی دیده نشده‏اند، به تماشا گذاشتند. این چهار هنرمند در آن سال‌ها از پایه‏گذاران جنبش مدرنیسم در نقاشی ایران بودند.

در طی گشودن در آتلیه‏ها که در فرانسه به Porte Ouverte معروف است، بیش از ۵۰ تابلو از کارهای چهار نقاش ایرانی به تماشای عموم مردم گذاشته شد که با استقبال فراوان، به‏ویژه از سوی فرانسوی‏ها و گروهی از ایرانیان مقیم پاریس روبرو شده است.

در این رویداد هنری و فرهنگی که دو روز به طول انجامید، کارهای قاسم حاجی‏زاده که بیشتر روی اسطوره‏های مردمی و عکس‏های تاریخی و گاه مقایسه‏ای بین رؤیا و واقعیت کار می‏کند و تاریخ ایران را از طریق عکس‏های تاریخی زنده کرده است، همراه آثاری از درخشانی که همین کار را با تاریخ ایران باستان انجام داده و نقاش فرهنگ و تمدن ایران باستان است، هم‏چنین ایوب امدادیان که نقاش طبیعت‏گرا است و این‏بار صخره‏های دریا را مقابل چشمان تماشاگر قرار داده است و سرانجام نقاشی‏های بهمن بروجنی، نقاش فیگوراتیو که تابلوهای مشهوری، از جمله «صحرای محشر» دارد، به نمایش عمومی درآمده‏اند.

نکته‏ی مهم این است ‏که هر چهار نقاش ایرانی شرکت کننده در این Porte 0uverte کارشان را با هم از هنرستان و دانشکده‏ی هنرهای زیبا در ایران آغاز کرده‏اند و هر چهار نفر بیش از ۲۰ سال است که در پاریس به کار هنری ادامه می‏دهند.

با هم سری به این رویداد هنری می‏زنیم و نخست از قاسم حاجی‏زاده درباره‏ی هدف این Porte Ouverteیا «روزهای درهای باز آتلیه»‏ می‏پرسم:

قاسم حاجی‏زاده - این یک سنت است. یعنی رسمی هر ساله است که آرتیست‏های محله‏ی چهاردهم پاریس درهای آتلیه‏ها را باز می‏کنند. امسال من از این سه دوست، یعنی آقایان امدادیان، درخشانی و بروجنی دعوت کردم، آن‏ها نیز قبول کردند و ما کارهای‏مان را در اینجا عرضه کردیم.

آیا شما نقطه‏ی مشترکی در کار نقاشی با هم دارید؟

بله همان نقاشی و دیگر انسانیت!

آقای امدادیان، شما بفرمایید که چه نقطه‏ی مشترکی بین شما هست که در کنار هم این نمایشگاه را گذاشته‏اید؟

ایوب امدادیان: یکی دوستی و محبتی است که سال‏ها با هم داریم و با همدیگر با هنرمان زندگی کرده‏ایم. یعنی تنها نقطه‏ی مشترک‏ بزرگ‏مان همین نقاشی‏مان است که همیشه با هم بوده‏ایم و ادامه خواهیم داد. امیدوارم!

خود شما بیشتر روی چه موضوع‏هایی که کار می‏کنید؟

تمی که در این نمایشگاه انتخاب کرده‏ام، تم طبیعت، صخره‏ها و دریاست. تم فعلی من این است.

ولی سوژه‏های شما همیشه با طبیعت بوده است.

تقریباً بله. نمی‏دانم چرا؟… ولی این‏طور بوده.

چرا شما همیشه به طبیعت نگاه می‏کنید؟

برای این‏که فکر می‏کنم بهترین چیز‏ها را به من می‏دهد. هرچه بخواهم می‏توانم از طبیعت بگیرم. حال زمانی این مطلب خیلی سمبلیک برایم مطرح می‏شود. مانند همین صخره‏ها که بعضی‏ از آن‏ها خیلی سمبلیک هستند.

چقدر این تابلوهای شما مورد توجه فرانسوی‏ها قرار می‏گیرد؟

نمی‏توانم بگویم… خیلی سخت است…

به‏هرحال واکنش منتقدان هنری…

مسلم است، خیلی… برای همین هم است که تاکنون ادامه داده‏ام. برای این‏که مشوق داشته‏ام. یعنی مردم بوده‏اند که آمده‏اند دیده‏اند و تشویقم کرده‏اند. به همین جهت است که ادامه می‏دهم.

چند سال است که در فرانسه کار می‏کنید؟

از سال ۱۹۸۴ در این‏جا هستم. یعنی حدود ۲۷ سال است.

همیشه هم کار نقاشی کرده‏اید؟

بله همیشه.

نظرتان راجع به کار‏های آقای حاجی‏زاده چیست؟

آقای حاجی‏زاده استاد ما هستند. من کارهایشان را خیلی دوست دارم و برای همین، این برای من یک شانس است که الان با ایشان در اینجا یک نمایشگاه گذاشته‏ام.

آخرین بار که نمایشگاه گذاشته‏اید و یا در یک نمایشگاه دسته‏جمعی شرکت کرده‏اید، کی بود؟

حدود یک ماه پیش بود. آن نمایشگاه را هم با چند نقاش ایرانی برپا کردیم. با چند تن از استادهای خوب من که متأسفانه فوت کرده‏اند. استاد کاظمی، برادرم داوود امدادیان، آقای سعیدی و… به‏هرحال استادانی بودند که نمایش آثارم همراه آنان مایه‏ی افتخار من بود.

آقای درخشانی، ممکن است شما نیز توضیحی در باره‏ی این نمایشگاه چهار نفره‏تان بدهید؟

نستور درخشانی- جای خوشبختی است که چهار تا از دانش‏آموزان هنرهای زیبای پسران در گذشته، امروز دور هم جمع شده‏اند و یاد‏آور دوران خوش آموزش نقاشی و آفرینش هنری شده‏اند. خوشبختی اینجاست که دارد ادامه پیدا می‏کند. این گردهمایی یادآور گذشته است و چشم‏اندازی نیز به آینده دارد.

کارهایی را که در اینجا به نمایش گذاشته‏اید، بیشتر روی چه موضوع‏هایی متمرکز است؟

من روی ایران باستان کار می‏کنم. ایران باستانی که تا به امروز هویت ما را نشان می‏دهد و به زبان فردوسی که به قول آقای ساعدی، ستون فقرات فرهنگ این ملت بوده، صحبت می‏کنیم و در این چهارچوب است که ایران باستان می‏تواند همیشه برای ما الگویی باشد که بتوانیم برگردیم به خودمان و از شر بیماری اسکیزوفرنی‏ای که ۱۵۰۰ سال است بر ما حاکم شده، راحت شویم.

بیشتر به چه جنبه‏هایی توجه می‏کنید؟

روح سرگشته … من دارم در مناظر؛ سنگ‏ نوشته‏ها و آثار باستانی‏ای که در ایران، قبل از این تهاجم، وجود داشته می‏گردم که ببینم این روح سرگردان کجاست و چطور توانسته این قدرت و خاصیت را داشته باشد که تا به امروز، این ملت را برپا نگه بدارد. حال چگونه می‏شود به این رمز دست یافت، دیگر آن به کار بستگی دارد و این‏که چگونه کار کنم و تا کجا پیش بروم. به‏هرحال منتظر معجزه در کار هستم.

تابلوهای ایران باستان شما مورد توجه فرانسویان هم قرار می‏گیرد؟ آن‏هایی که تاریخ و تمدن ایران را دوست دارند؟

قطعاً! اگر دوست داشته باشند که صحبت می‏کنند، می‏پرسند و سعی می‏کنند نزدیک‏تر بشوند.

از بهمن بروجنی، عقیده‏اش را در باره‏ی این رویداد هنری می‏پرسم:

بهمن بروجنی- نظر من خیلی مثبت است. برای خود من خیلی جالب بود. ما چهار نفری هستیم که از نظر روحی و شاید بشود گفت معنوی هم ارتباط خوبی با هم داریم.

آقای درخشانی گفتند که شما چهار نفر نقاشی را با هم شروع کرده‏اید.

بله؛ از دانشکده‏ی هنر و هنرستان، از آن ریشه هستیم. این هم خود شانسی است که توانسته‏ایم مجدداً همدیگر را پیدا کنیم.

چند سال است که در پاریس به‌سر می‏برید؟

حدود ۲۰ سال است که در پاریس هستم. من در ایران هم نمایشگاه زیاد می‏گذاشتم. البته خودم هم یک گالری به نام «گالری بروجنی» در چهار راه ولی‏عصر تهران داشتم که ۱۰ سالی فعال بود و پاتوق هنرمندان و روشنفکران بود. از جمله سهراب سپهری، آل احمد، تختی، الخاص، ژیرار (فرانسوی) و… به آنجا رفت و آمد می‏کردند. نمایشگاه‏های گروهی و انفرادی موفقی هم داشتیم.

شما همیشه روی موضوع خاصی کار می‏کنید؟

در نقاشی، تکیه‏ی من روی همان هنر نقاشی است، ولی همه‏ی زوایای آن را تجربه کرده‏ام و می‏کنم. نقاشی‏ ترکیب و تشکیل شده است از سه اصل مهم که مهم‏ترین آن طراحی است، بعد رنگ است و بعد ترکیب این دو با هم. چون کار من تدریس هنر بود و ۲۰ سال در دانشگاه درس دادم، متوجه شدم که کسی که جوینده‏ی این راه است باید این‏ها را جدا جدا و با عشق و علاقه پی‏گیری کند و منتظر یک نتیجه‏ی سریع هم نباشد. در کار آن را پیدا می‏کند. بعد از آن خود به‏خود چند سال یک‏بار به یک مرحله می‏رسد که می‏بیند در این مرحله، مثلاً گرایش‏اش به طرح است یا گرایش‏اش به هنر آبستره است، یا گرایش‏ به ترکیبی از این دوتا دارد. یا این‏که یک کار از نظر رنگ غنی می‏شود و احتیاج به طرح اولیه ندارد.

در کارهای شما، هویت ایرانی کارتان مشخص است یا نه؟

من به آن صورت عقیده‏ای ندارم که کار هویت ایرانی دارد یا فرانسوی. وقتی هنرمند بر اساس این سه اصل که مبنای کار هر هنرمندی باید باشد، کار می‏کند، در هر کجا که هست، این‏ها را باید پی‏گیری کند و عین ریاضیات، به نتیجه‏ی نهایی برسد. البته محیط کار و مسائل فکری می‏تواند تأثیر داشته باشد. مثلاً من وقتی روی طرح خیلی تکیه می‏کنم، چون خط هم کار کرده‏ام، می‏بینم کار من بیشتر با نوعی خوش‏نویسی نستعلیق شکسته ارتباط پیدا می‏کند. مثلاً در این دو کار (که در این گفت‏وگو دیده نمی‏شوند) طوری شده که این‏ها خود به‏خود با هم عجین شده‏اند. یعنی از طریق خط و طرح باز رسیده‏ایم به خود خوش‏نویسی. یعنی حرکت دست طوری می‏شود که وقتی شما دست‏تان را از مچ حرکت می‏دهید، می‏رسید به خط شکسته، وقتی دوایر بزرگ‏تر می‏شوند، حالت رقص و ریتم به صورت قشنگی در کار پدیدار می‏شوند.

شما با نقاشان امروز ایران هم ارتباطی دارید؟ می‏دانید وضعیت نقاشی در ایران چگونه است؟

من تقریباً هر سال کارهای نمایشگاهی به ایران می‏فرستم، چه به صورت انفرادی و چه گروهی. امسال هم با نقاشان ایرانی آقای سعیدی، کاظمی و… نمایشگاهی داشتیم. آقای امدادیان هم در آن شرکت داشتند. به‏هرحال با نقاشان ایرانی در ارتباط هستیم.

نقاشان نسل جدید را چطور می‏بینید؟

چون ۱۰ سال است به ایران نرفته‏ام (ولی خیال دارم سفری بروم) خیلی از نسل جدید خبر ندارم. ولی می‏دانم که در آن‏جا بچه‏های خوبی هستند. مثلاً کسانی مانند آقای وکیلی، اسکندری، نقاشان خوبی هستند که الان در ایران فعالیت می‏کنند.

در دهه‏ی ۷۰ در ایران، نقاشان بسیار مهمی پیدا شدند که خود شما یکی از آنان بودید. کسان دیگری بودند، زنده‏رودی بود…

بله زنده‏رودی بود. من با مرحوم پیلارام ، همین‏طور زنده‏رودی و عربشاهی و… هم‏دوره بودم. ولی یک چیز ناگهانی نبود. این یک دوره‏ی خاص است که همه عقیده‏شان بر همین است. من فکر می‏کنم تأثیرپذیری از هم‏دیگر و فضای گرم و صمیمیتی که بوده، این حالت را به‏وجود آورده است. در حقیقت، شاید مدیون اساتید گذشته هم بودیم. رمز پیشرفت‏مان در کار، شاید تداومش است. خیلی‏ها آمدند نقاشی، طراحی و… را شروع کردند، اما بعد از چند سالی کار، آن را رها کردند. اما گروهی که از آن اسم بردید، عمرشان را روی این کار گذاشتند و حق‏شان است که در تاریخ بمانند.

دل‏تان برای آن دوره تنگ نشده؟

این چیزی نیست که من بگویم زمان می‏تواند آن را خراب کند. نه! مثل الان می‏دانم. گذشته و آینده‏ مانند یک زمان حال می‏ماند.

آقای حاجی‏زاده، فکر می‏کنید بازهم این نمایشگاه‏های دسته‏جمعی شما ادامه پیدا کند؟

قاسم حاجی‌زاده - بله حتماً! و دل‏ام می‏خواهد تعداد نقاش‏های‏اش هم بیشتر بشود. دارم این فکر را می‏کنم که نمایشگاه دسته‏جمعی از ۲۰ آرتیست ایرانی و یا حتی بیشتر برگزار کنیم. فعلاً همین تم ایران و نقاشی ایرانی برای ما خیلی جالب است و خواستار بیشتری هم دارد.

شما خودتان دست‏اندرکار یک تابلوی خیلی بزرگ هستید. ممکن است راجع به آن هم توضیحی بدهید؟

چون هنوز شروع نکرده‏ام، نمی‏توانم توضیح بدهم. ولی اندازه‏اش ۶ متر در ۴ متر است و بالاخره روزی شروع می‏کنم.

چرا این اندازه؟

به همین اندازه، تابلویی در موزه‏ی اورسه Musée d’orsay در آتلیه‏ی آرتیستی به اسم کوربه – Gustave courbet وجود دارد. د‏لم می‏خواهد در همان اندازه - که فعلاً چهارچوب بوم آن را درست کرده‏ام - یک نقاشی برای آتلیه‏ی خودم بکشم.

ولی با موضوعی که خودتان دنبال می‏کنید. چون تابلوی کوربه موضوع اروتیک دارد.

بله دقیقاً. من موضوع خودم را می‌کشم .

یعنی تاریخ ایران را نقاشی می‏کنید؟

دلم می‏خواهد این‏کار را بکنم. حال این‏که چه در بیاید، خدا می‏داند!

ایرج ادیب‌زاده- حرف آخر این‏که کارهای تمام شده و یا نشده‏ی این چهار نقاش نامی ایران، ارزش زیباشناختی ناب دارند و بازتابی از فرهنگ و هنر ایران‏اند. آثاری پر از رمز و راز و ارزش‏هایی که به خاطر آن‏ها، انسان این جهان هستی را پر از عشق و محبت می‏کند.

عکس‌ها: ایرج ادیب‌زاده

«جهنم جای کافران و ناباوران نیست»

Mon, 16 May 2011 07:45:42 +0000

ایرج ادیب‌زاده

ایرج ادیب‌زاده- «جهنم جای کافران و ناباوران نیست» عنوان نمایشگاهی‌ست در آتلیه‌ی معروف «ژروم» در خیابان ماتینیون پاریس که تابلوهای «شجاع آذری» با ترکیبی از هنر نقاشی و ویدئو را به نمایش گذاشته است. این نمایشگاه که از اول آوریل در پایتخت فرانسه آغاز شده، تا نوزدهم ماه می‌ ادامه دارد.

شجاع آذری در شیراز متولد شده، در نیویورک زندگی می‌کند. سینماگر است، با چند فیلم سینمایی و ویدئویی. از نسل تازه‌ی هنرمندان ایرانی‌ست که در انقلاب ۱۹۷۹ اسلامی زندگی کرده و امروز نگاهی واقع‌گرا و شاعرانه به کشور زادگاهش ایران دارد.

از ۱۲ سال پیش به کار مشترک با «شیرین نشاط» عکاس و سینماگر ایرانی پرداخته و فیلم بلند سینمایی «زنان بدون مردان» برگرفته از کتاب معروف «شهرنوش پارسی‌پور» حاصل کار مشترک آن‌هاست. این فیلم در سینماهای عمومی فرانسه نمایش داده شد و در سال ۲۰۰۹ برنده‌ی «شیر نقره‌«‌ی جشنواره‌ی فیلم ونیز بود.

مضمون آثار گفت‌وگوبرانگیز شجاع آذری بین سنت و مدرنیته، گذشته و حال در حرکت‌اند. نخستین تابلوهای نقاشی ویدئویی او با کار مشترک «شهرام کریمی» نقاش ایرانی پدید آمده و از آثار بی‌سابقه در هنر تجسمی امروز با استفاده از تکنیک‌های ویدئویی به‌شمار می‌آید.

در گالری «ژوم» پاریس برای نخستین بار نمایشگاهی از تابلوهای شجاع آذری در فرانسه برگزار ‌شد. شجاع آذری در این آثار با دستکاری در چهره‌ی مقدسین به یک معنا با آتش بازی کرده است و از نظر هنری تلاش می‌کند تماشاگر را به اندیشه وادارد و قصد دارد توهم ما از آنچه را که به‌گونه‌ای آشکار می‌بینیم به چالش بکشد.

در گفت‌وگوی ویژه‌ با «زمانه» شجاع آذری ابتدا درباره‌ی عنوان نمایشگاهش «جهنم جای کافران و ناباوران نیست» می‌گوید: «عنوان نمایشگاه یکی از جملات کشیش سرشاس آمدیکایی و موعظه‌گر انجیل است، هنگامی که برای جمع کثیری روضه‌خوانی می‌کرد. چون این جمله در ترویج مذهبی جمله‌ی بسیار جالبی‌ست، یک جمله‌ بسیار پارادوکسیکال ا‌ست – پر از تناقض - و این آقا از آن استفاده می‌کند. این بود که توجه من را به خودش جلب کرد و اینکه منظورش از این جمله چیست که می‌گوید هیچ کافری در جهنم نیست یا به شکلی تمام مؤمنین در جهنم هستند.»

شجاع آذری می‌گوید هدفش از قراردادن چهره‌ی زیبای زنانی که با تکنیک‌های ویدئویی مژه می‌زنند یا اشک می‌ریزند، در جای امامان شیعه «شخصی کردن مذهب» است. او درین باره می‌گوید: «برای من مهم بود که شمایل به شکل شخصی درآید. منظورم شخصی کردن مذهب است. به‌نظر من مذهب زمانی می‌تواند قابل احترام باشد، که از دام سیاست و از دام عوامفریبی‌ها جدا شود و تبدیل شود به امری شخصی، چنان‌که اگر کسی علاقه یا ایمانی داشت، این ایمان شخصی باشد و به زور به حلق مردم نکنند.»

این هنرمند ایرانی می‌گوید تحت تأثیر رویدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری، جنبش مردمی و نیز کشته شدن ندا آقاسلطان این آثار را پدید آورده است. او می‌گوید:«آن حس عاطفی‌ که منجر به تولید این کار‌ها شد، جریانات بعد از انتخابات بود. آن کشت و کشتارها در خیابان. خصوصاً تصویر ندا. وقتی من کشته شدن ندا را در خیابان دیدم، خیلی متأثر شدم و همیشه این تصویر با من بود. جریان شهادت، و بعد دیدن شمایل‌های مذهبی، و بعد استفاده‌ی حکومت‌ از این شمایل‌ها و آیین‌ها، و همچنین جنبه‌ی مردسالاری که در آن نهفته است. من فکر کردم اگر شهادتی در کار است، اگر ندا شهید است، او تنها به شکل یک قدیس می‌تواند باشد و این باعث شد که چهره‌های امام‌ها را، همه را، تبدیل کنم به چهره‌های زنانه. در همان حال چیز دیگری که توجه‌ام را جلب کرد، این بود که وقتی شما به این تصاویر نگاه می‌کنید، مثلاً تصویر حضرت علی و امام حسین و یا امام رضا، اگر با دستتان ریش و سبیل آن‌ها را بپوشانید، چهره و چشم و ابرویشان، چشم و ابروی زن است. در حقیقت شکل ترویج این قدیس‌ها و امام‌ها به شکل زنانه است. شما دستتان را بگذارید روی ریش و سبیلشان و به چشم و ابرو نگاه کنید! اصولاً ماهیت زنانگی در فرهنگ ما جای ویژه‌ای دارند. یعنی شما حتی اگر به اسطورهای ایرانی برگردید، می‌بینید که اصلاً در فرهنگ ما آفرینش زنانه است. سیمرغ یک زن است، ماده است، و من فکر می‌کنم این ماهیت زنانه در فرهنگ ما بسیار برجسته است. حتی همه‌ی قدیسین در مسیحیت هم از یک سویه‌ی زنانه برخوردارند، به خاطر اینکه آن حالت رأفت و بخشایش را بتوانند به مردم برسانند. قطعاً مذهب از عامل زنانگی آگاهانه و منطقی استفاده کرده است.»

در یک تابلوی بزرگ که در اصل کار استاد «مدبر»، از نقاشان بزرگ سبک نقاشی قهوه‌خانه‌ی ایران است، این‌بار با کمک ویدئو و کلیپ‌های ویدئویی همه چیز درهم می‌آمیزد. عزاداران عاشورا، چهره‌ی قذافی، حسن‌ نصراله، آیت‌اله خمینی، رابطه‌ی مذهب با سیاست، نوآوری و مدرنیته در سنت نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایران. سنتی که نزدیک به یک صدسال از به‌وجود آمدن آن در ایران می‌گذرد. شجاع آذری می‌گوید: «این تابلوی استاد مدبر است به اسم «روز قیامت» یا روز محشر، که بسیار تابلوی معروفی‌ست در سنت نقاشی‌ قهوه‌خانه‌ای ایران. من از کل این تابلو استفاده کردم. به این شکل که تابلو را اسکن کردم، وارد کامپیو‌تر کردم و از تصاویری که در اثر آقای مدبر هست استفاده کردم. این‌کار را من به چند دلیل انجام دادم. می‌دانید که این نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای به‌عنوان نقاشی قلمداد نمی‌شدند و آنها را در گالری‌ها و موزه‌ها به نمایش نمی‌گذاشتند. نقاش‌ها این‌ آثار را به‌عنوان پرده با خودشان می‌بردند و در قهوه‌خانه‌ها آویزان می‌کردند و بعد پرده‌خوانی می‌کردند. یعنی برابر پرده می‌ایستادند و به شکلی داستانش را بازی می‌کردند. نقش‌های مختلفی می‌گرفتند، بازی می‌کردند و به‌هرحال بیشتر داستان‌گویی بود. به نوعی می‌توانم بگویم که در فرهنگ ما «پرده‌خوانی» یا «شمایل‌خوانی» زمینه‌ساز سینما بوده است. حس من این بود که شاید از طریق استفاده از صناعت داستان‌گویی بتوان راوی را به تابلو برگرداند. درین میان چیزی که برای من لذتبخش است، این است که ببینم یک تماشاگر روبه‌روی تابلو می‌ایستد و پنج شش دقیقه به تابلو خیره می‌ماند و داستانی را دنبال می‌کند. داستانی که این اثر روایت می‌کند، یک داستان اخلاقی‌ست. داستان روز محشر است و شما گناهکاران و صوابکاران را، یا به اصطلاح نکیر و منکر، همه را در این تابلو می‌بینید. البته اخلاقیات اسلامی همیشه با سیاست رابطه داشته است. برای نمونه همین الان هم شما «شیطان بزرگ و شیطان کوچک» و انواع و اقسام این گناهکارهای مختلف را در سیاست می‌بینید. قصد من این بود که سیاست در خاورمیانه را با زمینه‌ی اخلاقی این تابلو مخلوط کنم و به پرده‌ی تازه‌ای برسم. برای همین در این تابلو شما از بولدوزورهای اسراییلی گرفته، که خانه‌ی فلسطینی‌ها را خراب می‌کنند، تا سربازان آمریکایی که در ابوغریب مردم را شکنجه می‌کنند، از تصاویر شکنجه‌ها تا نصراله که مردم تهییج می‌کند، از رژه‌های نظامی حزب‌اله تا عوامفریبی خمینی و تهییج‌های عاشورا و نوحه‌خوانی‌ها عاشورا، همه را می‌بینید و همه‌ی این‌ رویدادها به شکلی در این تابلو آمده است.»

به گفته‌ی شجاع آذری استفاده‌ی مذهب در سیاست، فقط به کشورهای خاورمیانه و اسلامی محدود نمی‌شود. دو تابلوی او، که در زمان رنسانس به‌وجود آمده‌اند، استفاده‌ی هنر در مذهب و آمیزه‌ی مذهب و سیاست را به‌خوبی نشان می‌دهند. او می‌گوید: «یک تابلوی دیگر هم هست که در طبقه‌ی بالاست. دو ویدئو است که از دو نقاشی کلاسیک دوره‌ی رنسانس اروپا کار شده: اثری از «کارواژیو به نام «شک قدیس توماس»، و دیگری اثری از رامبراند با عنوان «قربانی کردن اسماعیل». روی این نقاشی‌ها یک صدا هست، صدای یک کشیش انجیلی بسیار تند اصولگرای آمریکایی. شبیه همین آقایی که قرآن را اخیراً سوزاند، و این یک مسئله‌ی خیلی جدی در جامعه‌ آمریکاست. یعنی جامعه‌ آمریکا هم به‌‌ همان اندازه مذهبی‌ست که جامعه‌ ایران. در ۲۰ سال اخیر، که من در آمریکا زندگی می‌کنم، متأسفانه شما می‌بینید که چطور این مذهبیون شروع کرده‌اند به سیاسی شدن و دارند از مذهب استفاده‌های سیاسی می‌کنند. یعنی تمام نظام و اصول دموکراسی آمریکا و مدرنیته‌ی آمریکا را به شکلی‌هایی زیر سئوال برده‌اند. پس در این تابلو هم با اصولگراهای مذهبی آمریکایی برخورد می‌شود، هم با بلا و فتنه‌ای که الان ۳۰ سال است به جان ما افتاده است.»

شجاع‌ آذری در معرفی کوتاهی از کارهای خود می‌گوید: «ببینید، من اصولاً فیلمساز هستم. سابقه‌ی من واقعاً فیلمسازی‌ است. در ۱۶ـ ۱۵ سال اخیر چندین فیلم سینمایی درست کردم و بعد در سال ۹۷ با خانم شیرین نشاط آشنا شدم که ایشان می‌خواست به سینما نزدیک شود و ما با هم شروع کردیم به فعالیت کردن و به‌‌ همان میزان که من روی او تأثیر گذاشتم تا او به طرف سینما برود، او هم روی من تأثیر گذاشت که من به طرف هنرهای تجسمی بروم. الان هفت‌ـ هشت سالی هست که من دارم هنرهای تجسمی را تجربه می‌کنم.»

شجاع آذری (سینماگر، نقاش و ویدئوگرای ایرانی)، ریشه‌های بدبختی جامعه ایران را پدرسالاری توصیف می‌کند و می‌گوید: «فکر می‌کنم که یکی از ریشه‌های بدبختی جامعه‌ی ما همین پدرسالاری است. همیشه هر موقع که حرکتی بوده، موقعی بوده که زنان تلاش کردند به آزادی برسند... می‌دانید، من فکر می‌کنم تا زمانی که ما در جامعه ایران به آزادی زنان نرسیم، تا آن زمان که زنان ایران بتوانند شخصیت واقعی خود را داشته باشند و به شخصیت‌شان توجه شود وبه آنان احترام گذاشته شود، ما هیچ وقت نمی‌توانیم به آزادی برسیم.»

کار آینده و مشترک شجاع آذری و شیرین نشاط باز هم داستان زن است. این‌بار داستان یک زن حماسی و افسانه‌ای. داستان زندگی آوازه‌خوان مشهور دنیای عرب «ام کلثوم»، که پس از مرگش برای همراهی پیکر او تا گورستان چهار میلیون مصری به خیابان‌ها آمدند.