فیس‌بوک

تجاوز گروهی به هویت‌های جنسی

arezoo — Tue, 19 Feb 2013 22:38:37 +0000

گروه جامعه

گروه جامعه - گویا امسال بیش از چند و چون رقابت هنرجوها در مسابقه تلویزیونی «آکادمی گوگوش» در شبکه «من و تو»، این شرکت‌کنندگان برنامه هستند که خبرساز شده‌اند و به واسطه خبرسازی هرکدام،‌ سویه خشن جامعه ایرانی خود را نشان می‌دهد.

برای «امیرحسین» هم مانند «ارمیا»، شرکت در این مسابقه تبدیل به یک چالش بزرگ شده است؛ چالشی که با راه‌افتادن یک کمپین فیس‌بوکی با عنوان «کمپین تجاوز گروهی به امیرحسین آکادمی گوگوش»، هویت او را مورد خشونت قرار داده ‌است.

امیرحسین اما به اندازه «جاستین بیبر»، خواننده و بازیگر کم سن و سال اهل کانادا، شهرت ندارد. این سوپراستار موسیقی پاپ، همان اندازه که شهرتش را مدیون اینترنت است، هدف حمله‌های اینترنتی هم قرار گرفته و صفحه‌های فیس‌بوکی که در مخالفت با او و سبک لباس پوشیدن و ظاهرش باز شده است، اعضای میلیونی دارند.

نکته حائز اهمیت در این است که امیرحسین، پیرامون گرایش جنسی خودش هرگز صحبتی نکرده است. نازنین دادخواه، دانشجوی جامعه شناسی در پیامی برای زمانه با اشاره به این نکته، نوشته است: «دلیلی هم نداشته است که در این زمینه صحبت کند. امیرحسین می‌تواند مردی دگرجنسگرا باشد یا نباشد، اما هجومی که نسبت به او صورت گرفته، حاکی از نفرت و همجنسگراستیزی موجود در جامعه ایرانیان است.»

به عقیده این دانشجوی ساکن فرانسه، امیرحسین وارد مسابقه آواز و موسیقی شده و آنچه اهمیت دارد، کیفیت صدا، تکنیک آواز و شخصیت او در حین اجراست: «متاسفانه او با شرکت در این مسابقه، شخصیتش، نحوه رفتارش و لباس پوشیدنش هدف نفرت‌ورزی شماری خشونت طلب قرار گرفته است. عده‌ای تصمیم گرفته‌اند که رفتار او را به مانند همجنسگراها بدانند و بر اساس این فرض کمپین نفرت پراکنی علیه امیرحسین راه بیاندازند. این کمپین، بیش از آنکه در مورد خود شخص امیرحسین باشد، بیانگر فرهنگ همجنسگراهراسی و زن ستیزی است که ضروری می‌داند اجراگری‌های جنسیتی و هویت‌های جنسیتی زنانه و مردانه کاملاً از هم تفکیک‌پذیر باشند.»

از زاویه دید همجنسگراستیزان، هر نوع فضای خاکستری و مبهم در حوزه جنسیت، خطری است که باید با آن برخورد شود. این ابهام در مورد امیرحسین در لباس پوشیدن و آرایش چهره او دیده می‌شود. همین موجب شده است که کمپین خشونت جنسی علیه او ایجاد شود و در فیس‌بوک هم طرفدار پیدا کند. برای افرادی که عضو این کمپین شده‌اند نفرت از مردی که لباس‌ها و آرایش بدنی‌اش ابهام‌آمیز است، مشکلی ندارد و کاملاً اخلاقی است. این نشان می دهد که نفس خشونت برای تائیدکنندگان این کمپین مسئله و زیر سئوال نیست.

از زاویه دید همجنسگراستیزان، هر نوع فضای خاکستری و مبهم در حوزه جنسیت، خطری است که باید با آن برخورد شود. این ابهام در مورد امیرحسین در لباس پوشیدن و آرایش چهره او دیده می‌شود. همین موجب شده است که کمپین خشونت جنسی علیه او ایجاد شود و در فیس‌بوک هم طرفدار پیدا کند. برای افرادی که عضو این کمپین شده‌اند و به اصلاح فیس‌بوکی این کمپین را «لایک» زده‌اند، نفرت از مردی که لباس‌ها و آرایش بدنی‌اش ابهام‌آمیز است، مشکلی ندارد و کاملاً اخلاقی است. این نشان می دهد که نفس خشونت برای تائیدکنندگان این کمپین مسئله و زیر سئوال نیست.

صفحه‌ای که برای حمله به امیرحسین راه افتاده، در زمانی کوتاه نزدیک به سه هزار عضو پیدا کرده و همزمان واکنش بسیاری از فعالان حقوق جنسی و کاربران عادی فیس‌بوک را برانگیخته است. مدیران این صفحه هر چند در تارک آن نوشته‌اند که «ما با دموکراسی مخالف نیستیم، با همجنسگرایان هم همینطور»، اما بیش از هرچیز سبک و شیوه لباس‌پوشیدن امیرحسین را هدف قرار داده‌اند و او را به این دلیل به «مرد نبودن» و «نداشتن مردانگی‌» متهم کرده‌اند؛ اتهامی که تنها می‌تواند در چهارچوب «همجنسگراستیزی» و خشونت جنسی و جنسیتی تعریف شود.

خشونت، تهدید و فشار

زیبا، یک فرد تراجنسیتی ساکن ترکیه است. به اعتقاد او وجود چنین محتواهایی در اینترنت، می‌تواند برای افراد همجنسگرا و تراجنسیتی، خطرناک باشد: «بیشتر بچه‌های گی، لز و ترنس [زنان و مردان همجنسگرا و تراجنسیتی‌ها] در ایران، بیشتر اطلاعات خود در مورد هویتشان را از طریق اینترنت به دست می‌آورند. من خودم که ترنس ‌ام تو اف [تراجنسیتی مرد به زن] هستم، تا مدت زیادی امکانات خانوادگی نداشتم که حتی به دکتر بروم. به دلیل رابطه‌های جنسی ‌ام در دبیرستان با پسر‌ها، کم کم فهمیده بودم که هویت‌های جنسی مختلفی وجود دارد. خودم می‌دانستم که دلم نمی‌خواهد پسر باشم و ترجیح می‌دهم دختر باشم، اما دوستانی داشتم که می‌گفتند ما گی هستیم. یک بار در شهرمان با ترس و لرز به یک کافی نت رفتم و در چت یاهو قسمت جست‌وجو را پیدا کردم و تایپ کردم: گی و ترنس. اگر قرار بود این جست‌وجو من را به این صفحات فیس بوک می‌برد که الان درست کرده‌اند و مدام دارند هم به گی‌ها و هم به ترنس‌ها توهین می‌کنند، من از ترس غش می‌کردم.»

زیبا می‌گوید: «به فکر امیرحسین خان باشید که خیلی هم صدای خوبی دارد. اما به فکر آن بچه‌های گی و ترنس هم باشید که برای اولین بار هویت خود را جست‌وجوی اینترنتی می‌کنند و به این صفحات می‌رسند. فقط تاثیر این صفحات را بر زندگی این بچه‌ها تصور کنید که در ایران هیچ امکاناتی برای کمک کردن به آنها نیست و هیچ‌کس را هم ندارند که از او اطلاعات درست در مورد هویتشان، بهداشت‌ و سلامت‌شان بگیرند.» (نقاشی اثر جاش بیتون)

زیبا می‌گوید: «به فکر امیرحسین خان باشید که خیلی هم صدای خوبی دارد. اما به فکر آن بچه‌های گی و ترنس هم باشید که برای اولین بار هویت خود را جست‌وجوی اینترنتی می‌کنند و به این صفحات می‌رسند. فقط تاثیر این صفحات را بر زندگی این بچه‌ها تصور کنید که در ایران هیچ امکاناتی برای کمک کردن به آنها نیست و هیچ‌کس را هم ندارند که از او اطلاعات درست در مورد هویتشان، بهداشت‌ و سلامت‌شان بگیرند.»

نیما همجنسگرایی است که راه‌افتادن چنین صفحه‌هایی را نشانه خشونت جامعه نسبت به همجنسگرایان می داند: «او می گوید من اصلاً نمی دانم هویت جنسی امیرحسین چیست و این در حال حاضر مسئله من نیست. مسئله اصلی این است که نفرت به همجنسگرایان در این حد که در این صفحات فیس بوکی ایرانی‌ها دیده می‌شود دیگر ‌‌نهایت خشونت است. یک مرد خوش سیما و خوش لباس را همجنسگرا فرض کرده‌اند و حالا کمپین تجاوز دست جمعی به این فرد، راه انداخته‌اند. امیرحسین که در آکادمی گوگوش، آواز می‌خواند ممکن است اصلا همجنسگرا هم نباشد. یک مسئله دیگر این است که فرهنگ همجنسگراهراس خیلی هم نسبت به کسی که "مفعول" یا آنچه ما به انگلیسی "باتم" می‌گوییم احساس نفرت دارد. یعنی این کمپین تجاوز فرض می‌کند که آقای امیرحسین مفعول است و ناپاک، اما آن کسی که قرار است به او تجاوز کند همجنسگرا نیست و پاک است. اگر رابطه با همجنس ناپاکی است که دیگر فاعل و مفعول ندارد.»

نیما درباره اثر این نوع نفرت پراکنی‌ها بر زندگی همجنسگرایان می‌گوید: «وقتی با همسرم به این صفحات فیس بوکی نگاه کردیم، وحشت کردیم. همسرم با ترس گفت که اشتباه کردیم حتی به همین دوستان نزدیکمان هم گفتیم همجنسگرا هستیم... به غیر از این خشونتی که به من همجنسگرا و نسبت به همسرم اعمال می‌شود شما فقط حال و روز مادر و پدر ما را فرض کنید وقتی این صفحات را می‌بینند. این همه نفرت و این همه خشونت از کجا آمده؟ از کجا تغذیه می‌شود؟»

او همچنین نمونه‌های مشابهی از این نوع آزار و اذیت‌ها را نسبت به همجنسگرایان یادآوری می‌کند: «من ساکن کشور کانادا، روانکاو و مشاور نوجوانان همجنسگرا هستم. مسئله خشونت همجنسگراهراس مشکل اینجا هم هست. دختران و پسران جوانی که شبیه جنس مخالف لباس می‌پوشند یا رفتار می‌کنند، مدام گرفتار توهین و آزار و اذیت جنسی و همجنسگراهراسی می‌شوند. بسیاری از این نوجوانان حتی همجنسگرا هم نیستند. چند نوجوان به خاطر این آزار‌ها مخصوصا آزارهای اینترنتی همکلاسی‌ها، اقدام به خودکشی کرده‌اند. در آمریکا که یک نوجوان به نام جیمی رودمایر جان خودش را هم از دست داد به خاطر همین آزار‌های جنسی اینترنتی خودکشی کرد. امیدوارم فیس بوک این صفحه را هرچه سریع‌تر محو کند چراکه این صفحه روح تمام جوانان همجنسگرای ایرانی را که با ترس لرز از هویت خودشان خبر دارند، آزار می‌دهد و به آن‌ها خشونت می‌کند.»

نامیا، همجنسگرا و فعال حقوق همجنسگرایان است. او رویکردی تحلیلی و جامعه‌شناختی به این موضوع دارد: «این صفحات فیس‌بوکی همجنسگراستیز و زن‌ستیز، در حقیقت نوعی برنتافتن تفاوت و واکنش نشان دادن به آن با ابزار تجاوز جنسی‌اند. اینکه، درخواست تجاوز جنسی با پشتوانه و تائید آشکار چند هزار نفر، تضمین می‌شود و به وسیله اعتقادات متعصبانه، خشونت به دیگری و نفرت از دیگری مشروعیت می‌یابد، نشان می دهد که خط کشی در حوزه خودی و غیر خودی صورت گرفته است. گسیل فرد مورد نفرت جنسی (در اینجا امیرحسین) به پشتوانه نفرت گروهی، به دسته زنان، خطری است که شاید خود را "زن‌ستیزانه" نشان نمی‌دهد، اما بسیار زن‌ستیر است. این‌‌ همان اهرمی تادیب جنسی و جنسیتی است که جامعه را مهیای مهار توسط قدرت حاکم می‌کند. درخواست نظم یکسان سازی در نقش‌های جنسی و جنسیتی، حتی با تکیه بر دروغ، دوام نظام توتالیتر را تضمین می‌کند.»

خلاء قانونی در فضای مجازی

با وجود ارسال گزارش‌های متعدد حاکی از تخلف کمپین «تجاوز گروهی به امیرحسین آکادمی گوگوش» از سوی کاربران و فعالان اجتماعی، فیس‌بوک تاکنون اقدامی برای حذف این صفحه انجام نداده است. خارج از فیس بوک هم امکان مبارزه با همجنسگراستیزی اینترنتی چندان وجود ندارد و قوانین مستقلی برای دنبال کردن آن در فضای مجازی موجود نیست.

«این صفحات فیس‌بوکی همجنسگراستیز و زن‌ستیز، در حقیقت نوعی برنتافتن تفاوت و واکنش نشان دادن به آن با ابزار تجاوز جنسی‌اند. اینکه، درخواست تجاوز جنسی با پشتوانه و تائید آشکار چند هزار نفر، تضمین می‌شود و به وسیله اعتقادات متعصبانه، خشونت به دیگری و نفرت از دیگری مشروعیت می‌یابد، نشان می دهد که خط کشی در حوزه خودی و غیر خودی صورت گرفته است. گسیل فرد مورد نفرت جنسی (در اینجا امیرحسین) به پشتوانه نفرت گروهی، به دسته زنان، خطری است که شاید خود را "زن‌ستیزانه" نشان نمی‌دهد، اما بسیار زن‌ستیر است. این‌‌ همان اهرمی تادیب جنسی و جنسیتی است که جامعه را مهیای مهار توسط قدرت حاکم می‌کند. درخواست نظم یکسان سازی در نقش‌های جنسی و جنسیتی، حتی با تکیه بر دروغ، دوام نظام توتالیتر را تضمین می‌کند».

بهنام دارایی‌زاده، روزنامه‌نگار و کارشناس حقوقی می‌گوید: «واقعیت این است که در حال حاضر، حتی در کشورهای مترقی هم هیچ رژیم حقوقی منسجم و قابل اتکایی که بتواند به موارد نقض حقوق دگرباشان جنسی در فضای مجازی یا اینترنت بپردازد وجود ندارد. از طرف دیگر، روشن است هر چقدر که جامعه‌ای بیشتر درگیر هوموفوبیا یا همجنسگرا‌هراسی باشد، انتظار اینکه ساختارهای حقوقی مترقی هم داشته باشیم، انتظاری بی‌‌اساس می شود.»

این روزنامه‌نگار با تاکید بر اینکه در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی در سطح بین‌المللی برای به رسمیت شناختن حقوق و آزادی‌های همجنسگرایان یا جامعه کوییر صورت گرفته که الزاما نیز کشورهای به اصطلاح توسعه‌یافته‌ غربی درگیر آن نبوده‌اند می‌گوید: «به فرض برخی از کشورهای آمریکای لاتین در این زمینه خیلی خوب کار کرده‌اند. چه در سطح داخلی و چه در سطح بین‌المللی.»

البته نقض جدی و مستمر حقوق دگرباشان جنسی در سطح جهان، موجب شده است که سیاستمداران برخی از دولت‌ها در مجامع بین‌المللی، در اندیشه تدوین مقرراتی حمایتی باشند تا بلکه بتوانند از یک سو به نیاز جامعه پاسخ بگویند و از سوی دیگر خلاء حقوقی حاکم را تا اندازه‌ای پر کنند. به طور مشخص، در تابستان سال ۲۰۱۱، شورای حقوق بشر سازمان ملل، به پیشنهاد آفریقای جنوبی، قطعنامه‌‌ای را با عنوان "حقوق بشر، گرایش جنسی و هویت جنسیتی" تصویب کرد در آن نسبت به نقض حقوق بشر و تبعیض‌های حاکم بر پایه گرایش جنسی اعتراض شده بود.

بهنام دارایی‌زاده تاکید می‌کند: «این تلاش‌ها تازه اول راه است و در حقیقت هم این مرحله، ضمانت اجرایی خاصی ندارد. با این وجود، امید است که آرام‌آرام شاهد شکل‌گیری رژیم‌های حقوقی قاطع و روشن در حمایت از حقوق دگرباشان جنسی باشیم که فضای اینترنت را که اتفاقاً فضای پرآسیبی هم هست پوشش دهد. واقعیت این است که بدون پشتیبانی‌های حقوقی لازم در همه ابعاد، مبارزه با هوموفوبیا حاکم که یک معضل پیچیده اجتماعی است، دشوار به نظر می‌رسد.»

لباس و کلیشه‌های جنسی

کمپین‌های نفرت‌پراکنی جنسی در فیس بوک، اکنون در مورد امیرحسین از هنرجویان آکادمی گوگوش به ‌‌نهایت خشونت خود رسیده‌ است. پیش از این هم کمپین‌های مشابه در فیس‌بوک شکل گرفته بود. به عنوان مثال، عکس یک رهگذر در خیابان‌های شهرهای ایران را در فیس بوک می‌گذاشتند که: این رهگذر نشانه‌های جنسیتی عرفی مردانه را نداشت: زیرابرو برداشته بود، بینی‌اش جراحی پلاستیک شده بود، آرایش کرده بود، مو‌هایش مدلی بود که عرف مردانه نبود، بلوز و شلوار رنگین بر تن داشت و شاید مثلاً کیفی زنانه هم داشت.

در این کمپین عکس فرد یاد شده را با دشنام‌های همجنسگراهراس همراه کرده بودند و «لایک»‌ها و کامنت‌هایی همراه این کمپین‌ها بود که از آن میان می توان به اینها اشاره کرد: «اه، حالم بد شد»، «متنفرم از این‌ها»، «این به خودش می‌گه مرد؟» و «این‌ها بیمارند و باید به پزشک مراجعه کنند».

به نظر می‌رسد بخشی از آن چیزی که باعث شده گروه‌هایی از جامعه ایرانی با عضویت در این کمپین به نفرت‌پراکنی‌ها دامن بزنند، ناشی از تفاوت نگاه او به مقوله لباس پوشیدن باشد که با کلیشه‌های حاکم بر جامعه ایرانی سازگار نیست. متین قوام با اشاره به تغییر ارزش‌های زیبایی‌شناسی در پوشش می‌گوید: «دنیای مد دیگر بر دوگانه زن و مرد استوار نیست. طراح‌های لباس سعی می‌کنند که لباس‌های خود را برای انواع گوناگونی‌های جنسی و جنسیتی افراد جامعه جهانی طراحی کنند.»

درباره اینکه گرایش جنسی امیرحسین چیست، اطلاعاتی وجود ندارد. متین قوام، کارشناس مسائل جنسی و جنسیت به زمانه می‌گوید: «گرایش جنسی آقای امیرحسین از آکادمی موسیقی گوگوش چیزی نیست که بشود آن را از لباس پوشیدن ایشان، نحوه رفتار ایشان، گوشواره ایشان و نماد‌ها و نشانه‌های ظاهری فهمید. اصلاً مسئله گرایش جنسی برای بسیاری از افراد مسئله‌ای خصوصی است که نباید و درست نیست در مورد آن حدس و گمان زد.»

به نظر می‌رسد بخشی از آن چیزی که باعث شده گروه‌هایی از جامعه ایرانی با عضویت در این کمپین به نفرت‌پراکنی‌های خود دامن بزنند، ناشی از تفاوت نگاه او به مقوله لباس پوشیدن باشد که با کلیشه‌های حاکم بر جامعه ایرانی سازگار نیست.

متین قوام با اشاره به تغییر ارزش‌های زیبایی‌شناسی در پوشش می‌گوید: «دنیای مد دیگر بر دوگانه زن و مرد استوار نیست. طراح‌های لباس سعی می‌کنند که لباس‌های خود را برای انواع گوناگونی‌های جنسی و جنسیتی افراد جامعه جهانی طراحی کنند. امیرحسین ممکن است متعلق به خرده فرهنگ‌هایی باشد که در چند دهه اخیر به وجود آمده اند و به آن در زبان انگلیسی فرهنگ "متروسکشوال" می‌گویند. متروسکشوال MetroSexual واژه مشتق شده از کلمه متروپولیتن به مفهوم شهر و وابسته به فرهنگ شهری و کلمه هتروسکشوال به مفهوم دگرجنسگراست. افراد متروسکشول کسانی هستند که که هنر مُد برای ایشان اهمیت دارد و با اینکه ممکن است گرایش جنسی دگرجنسگرا داشته باشند با کمال میل طراحی‌های مطرح در دنیای مد را می‌پوشند و به آن‌ها اهمیت می‌دهند.»

فرهنگ مد و طراحی لباس اکنون سال‌هاست که تحت تاثیر زیبایی‌شناسی طراحان زن و طراحان لباس همجنسگرا قرار دارد. این طراحان، در خلاقیت هنری خود و همگام و همراه با جنبش‌های جنسی و جنسیتی در آمریکای شمالی و اروپا سعی کرده‌اند که مرز بین دوگانه‌های زن و مرد و زنانگی و مردانگی را تا حدودی به چالش بکشند. نگاه‌های کلیشه‌ای به مسئله همجنسگرایی ممکن است هر مردی را که ظاهرش برایش اهمیت دارد، همجنسگرا بداند؛ اما واقعیت دنیای امروزی این است که بسیاری از مردان دگرجنسگرا هم لزومی نمی‌بینند که پیرو فرهنگ مردسالار و همجنسگراهراس، حتما یک کت و شلوار خیلی «مردانه» بپوشند که «مردانگی»شان را فریاد می‌زند.

متین قوام بر تاثیر کلیشه‌های جنسی بر فرهنگ لباس پوشیدن و همجنسگراستیزی تاکید می‌کند: «امیرحسین آکادمی گوگوش مرد بسیار خوش تیپ و خوش لباسی است. این را حتی کار‌شناس مد و لباس برنامه آکادمی گوگوش هم به او گفتند. او به دنیای مد و لباس وارد است. بر اساس ارزش‌های زیبایی همین دنیا هم لباس می‌پوشد و به هر حال اینکه انسان‌ها چه ظاهری برای خود انتخاب می‌کنند، حق آنهاست. اینکه به دلیل نوع انتخاب لباس، چنین کمپینی سرشار از نفرت جنسی و تهدید به تجاوز ایجاد شده است، یک بحران اجتماعی است که نشان می‌دهد همجنسگراهراسی وجود دارد و یک تفاوت ساده ظاهری در پیروی از مد نیز از دیدگاه آنها نوعی همجنسگرایی است. امیدوارم این رفتارهای خشونت آمیز تاثیری بر کار حرفه‌ای آقای امیرحسین نگذارد و ایشان همیشه خلاقیتی که در انتخاب لباس دارند، داشته باشند.»

در همین زمینه بخوانید و ببینید:

حجاب اختیاری و آوازخوانی ارمیا

ویدئو آزمون صدای امیرحسین در «آکادمی گوگوش»:

زیادی دوستان در فیس‌بوک، اضطراب‌آور است

arezoo — Tue, 27 Nov 2012 16:18:06 +0000

Science Daily ساینس دیلی

برگردان:

احسان سنایی

ساینس دیلی - اینکه دوستان زیادی در فیس‌بوک داشته باشی، چیز جذابی‌ست؛ اما طبق یک تحقیق جدید، هرچه حلقه معاشرت یک فرد در جهان مجازی بیشتر شود؛ احتمال اینکه همین رسانه‌های مجازی، برایش استرس‌زا شوند هم افزایش می‌یابد.

طبق پژوهشی که توسط متخصصین مدرسه بازرگانی دانشگاه ادینبورگ انجام پذیرفته، هرچه که جمع دوستان کسی در محیط فیس‌بوک شلوغ‌تر باشد، احتمال بروز دلخوری‌های گاه‌به‌گاه‌ هم افزایش می‌یابد. خصوصاً افزودن کارفرمایان و والدین‌مان هم به این جمع، اضطراب را به بیشترین حد خودش خواهد رساند. وقتی کاربر فیس‌بوک، چهره‌ای ناخوشایند از خودش را با نمایش رفتارهایی نظیر فحاشی و گستاخی، مصرف مشروب و یا دخانیات، به جمعی از دوستان مجازی‌اش عرضه می‌دارد، اضطراب هم ناخواسته بروز می‌کند. با پیوستن کاربران مسن‌تر به همین جمع، که توقعاتی متفاوت از سایر کاربران جوان‌تر این محیط دارند، همین رفتارها رفته‌رفته به معضلی فزاینده بدل می‌شوند.

حدود ۵۵درصد والدین، بچه‌هایشان را در محیط فیس‌بوک زیر نظر دارند. به همین نحو، افزون بر نیمی از کارفرمایان هم به استناد صفحه فیس‌بوک متقاضیان‌شان، با استخدام‌ آن‌ها مخالفت می‌کنند. پژوهش‌گران متوجه شدند که کاربران فیس‌بوک، به‌طور متوسط، رفقایشان را از هفت حلقه اجتماعی انتخاب می‌کنند. معمول‌ترین حلقه، جمع دوستان حقیقی افراد است (که ۹۷درصد کاربران، آن‌ها را به جمع دوستان مجازی خود راه می‌دهند)؛ بعدش اعضای فامیل (۸۱درصد)، برادر و خواهر (۸۰درصد)، دوستانِ دوستان‌مان (۶۹درصد) و همکاران‌مان (۶۵درصد).

این گزارش همچنین نشان داده که کاربران فیس‌بوک، بیشتر با نامزد قبلی‌شان دوست هستند، تا نامزد فعلی. فقط ۵۶درصد کاربران، با دوست‌پسر و دوست‌دختر و یا همسرشان دوست مجازی بودند؛ حال‌آنکه همین آمار در خصوص نامزدهای قدیمی‌شان، حدود ۶۴درصد بود. افراد تحت بررسی هم حدود ۳۰۰ کاربر فیس‌بوک با سن متوسط ۲۱ سال را شامل می‌شدند.

ضمناً این تحقیقات حکایت از این داشته که تنها یک‌سوم کاربران، به خصوصی‌سازی مطالب‌شان، برای حلقه‌های مختلف دوستانْ اقدام می‌کنند. بن ماردر (Ben Marder)، نویسنده این گزارش اظهار می‌کند: "فیس‌بوک، شبیه مهمانی بزرگی‌ست که کل دوستان‌تان هستند و می‌توانید برقصید و بنوشید و به هم بزنید. اما با حضور مامانْ بابا و رئیس، این جشن احتمالاً پیشامد نگران‌کننده‌ای، پر از موانع دست و پاگیر ِ اجتماعی می‌شود".

منبع: Science Daily

در همین زمینه:

فیس‌بوک سخن می‌گوید

عکس: منبع

محیطی مستقل برای صدای زنان

Thu, 16 Aug 2012 13:15:36 +0000

گفت و گو با محسن فرشیدی، مسئول صفحه‌ فیس‌بوکی «برابری زن و مرد»

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - فیس‌بوک یکی از شبکه‌های اجتماعی است که هرازچندگاه میزبان حرکت‌های جمعی است؛ از حرکت‌های فرهنگی گرفته تا اجتماعی و سیاسی.

یکی از تازه‌ترین حرکت‌ها مخالفت با حجاب اجباری برای زنان در ایران است. گروه «دانشجویان و دانش‌آموختگان لیبرال دانشگاه‌های ایران» در اعتراض به حجاب اجباری، کمپین «نه به حجاب اجباری» را راه‌اندازی کرده‌اند که برای پیوستن به این کمپین، کاربران باید عکس خود را برای آن‌ها ارسال کنند. گاهی هم پیام کوتاهی همراه با عکس‌شان برای این صفحه می‌فرستند.

در کنار این کمپین، صفحه‌ فیس‌بوکی «برابری زن و مرد» که خواهان برابری حقوق انسان‌ها فارغ از هر جنسیتی است و به قوانین تبعیض‌آمیز اعتراض می‌کند، حرکت دیگری را شروع کرده است. این صفحه با دادن یک فراخوان، شروع به گردآوری خاطرات زنان از ۳۴ سال پوشش اجباری کرده است.

«من و پوشش آزادم، نه به اجبار»، عنوان این فراخوان است تا هرکسی از تجربه‌ و خاطراتش از پوشش اجباری در عرصه‌ عمومی بنویسد.

از کسانی که تا به حال در نوشتن این خاطرات شرکت کرده‌اند، به نام‌های آشنای مسیح علی‌نژاد، فریبا داوودی مهاجر و آسیه باکری، دختر شهید باکری برمی‌خوریم. گرداننده‌ این صفحه‌ فیس‌بوکی و گردآورنده‌ این خاطرات، «محسن فرشیدی»، دانشجوی ایرانی مقیم آلمان و فعال حقوق زنان است. با او درباره انگیزه‌ راه‌اندازی این صفحه گفت‌وگویی کرده‌ایم.

محسن فرشیدی: صفحه‌ برابری زن و مرد، تقریباً حدود سه سال است که شروع به فعالیت کرده است. کارش را هم با دست‌نوشته‌های شخصی آغاز کرد. ابتدا سعی بر این بود که با توجه به استقبال خیلی خوبی که از شبکه‌های اجتماعی مثل فیس‌بوک صورت گرفته، محیطی مستقل برای صدای زنان ایجاد کند.

آغاز این حرکت با همان اتفاق‌هایی بود که بعد از انتخابات سال ۸۸ در تهران افتاد و در واقع، من یکسری از دست‌نوشته‌های شخصی‌ام را در وبلاگم می‌نوشتم و زمانی بود که خیلی از وبلاگ‌نویس‌ها با توجه به ظرفیت خیلی خوب شبکه‌های اجتماعی، کوچی به سوی آنها داشتند. از همان روز اول، تمام سعی‌ام بر این بود که این صفحه بتواند صدای زنان باشد، فارغ از اینکه چه تغییراتی بخواهد در حاکمیت صورت بگیرد.

آغاز صفحه‌ «برابری زن و مرد» به این شکل بود و بعد از گذشت چندماه (نزدیک یک سال)، استقبال از این صفحه روز به روز بیشتر شد و فضایی در فیس‌بوک شکل گرفت که توانست صدای زنان باشد.

گفتی که از وبلاگت به این صفحه‌ فیس‌بوکی کوچ کردی. ممکن است اسم وبلاگت را هم بدانیم؟

صفحه‌ فیس‌بوکی «برابری زن و مرد» با دادن یک فراخوان، شروع به گردآوری خاطرات زنان از ۳۴ سال پوشش اجباری کرده است. «من و پوشش آزادم، نه به اجبار»، عنوان این فراخوان است تا هر کسی از تجربه‌ و خاطراتش از پوشش اجباری در عرصه‌ عمومی بنویسد.

اسم وبلاگ من «برابراندیش» بود و به این دلیل شکل گرفت که در خیابان‌های تهران می‌دیدم که در تغییراتی که امکان دارد صورت بگیرد، زنان در صف اول مبارزه هستند و همیشه این ترس وجود دارد که فارغ از اینکه چه تغییراتی در حاکمیت صورت می‌گیرد، ممکن است مجدداً صدای مطالبات زنان شنیده نشود. در واقع مطالبات بخش بسیار بزرگی یا حتی نصف جامعه‌ ما که در بسیاری از تغییرات اجتماعی نقش اول را داشته‌اند، همیشه بعد از هر تغییری که صورت گرفته، شنیده نشده است.

این مسئله فقط به سی و چند سال اخیر برنمی‌گردد. از مشروطه به این سو هم که نگاه کنیم، می‌بینیم همواره در تغییراتی که در سیستم حاکمیت صورت گرفته، صدای مطالبات زنان، آن‌چنان که باید شنیده نشده است. این وبلاگ از روز اول در این زمینه‌ها می‌نوشت و بعد از اتفاقات انتخابات، با صفحه‌ «برابری زن و مرد» به فضای مجازی فیس‌بوک آمد.

هیچ آماری دارید که چند درصد از کسانی که در صفحه‌ برابری زن و مرد عضویت دارند یا در بحث‌ها شرکت می‌کنند، زن هستند و چه درصدی مرد؟

در همین هفته‌، تعداد اعضای صفحه به بیش از ۱۴۰هزار نفر رسید. آماری را در صفحه منتشر کردیم که برای خود ما هم خیلی جالب بود و نشان می‌دهد که بیش از ۱۰۰هزار نفر از اعضا را افراد داخل ایران تشکیل می‌دهند و یک مورد مهم دیگری هم که وجود داشت، این بود که نزدیک به ۴۲درصد اعضا را مردان تشکیل می‌دهند. با توجه به تفکر مردسالارانه‌ای که در ایران وجود دارد، این موضوع خیلی جالبی است.

از آمارهای دیگری که می‌توانم بدهم، میانگین سنی‌ای است که در صفحه وجود دارد؛ میانگین سنی بین ۱۸ تا ۳۴ سال، حدود ۴۵درصد اعضای صفحه را تشکیل می‌دهند.

پس حداقل در این صفحه، به نوعی به برابری زن و مرد نزدیک شده ایم؟

تمام هدف این است که ما به جایی برسیم که از این تفکیک جنسیتی، حتی در گفتار روزانه‌مان هم خیلی کمتر استفاده کنیم، اما فکر می‌کنم هنوز تا آنجا خیلی فاصله داریم. البته باید تاکید کنم که ۴۲درصد اعضایی که به حقوق برابر زن و مرد آری گفته‌اند را مردان تشکیل می‌دهند و امیدواریم این تعداد روز به روز بیشتر بشود.

چند وقتی است که در صفحات فیس‌بوک و شبکه‌های اجتماعی، کمپین‌های مختلفی در مخالفت با حجاب اجباری راه افتاده است. یکی از کارهایی که در صفحه‌ «برابری زن با مرد» صورت می‌گیرد، بخشی است که برای خاطره‌نویسی در نظر گرفته شده است و زنان خاطرات‌شان را از پوشش اجباری در ۳۴ سال گذشته می‌نویسند. هدف شما از ایجاد چنین بخشی در این صفحه چیست؟

در ارتباط با طرح خاطره‌نویسی، اول باید مقدمه‌ کوتاهی بگویم که به چه صورت آغاز شد. این از اهداف بلندمدت صفحه‌ برابری زن و مرد بود و سعی بر این بود که این کار، حالت کمپین نداشته باشد، یعنی نخواهد کار زودگذری را انجام بدهد. الان هم به صورت آگاهانه، خاطرات به کندی در صفحه منتشر می‌شود. با توجه به اینکه تعداد خیلی زیادی خاطره آماده وجود دارد، تمام سعی ما بر این است که این کار خیلی سرعت نگیرد که به سبک خیلی از کمپین‌ها یک تأثیر مقطعی بگذارد و فراموش بشود.

خاطرات به کندی در صفحه منتشر می‌شود. با توجه به اینکه تعداد خیلی زیادی خاطره آماده وجود دارد، تمام سعی ما بر این است که این کار خیلی سرعت نگیرد که به سبک خیلی از کمپین‌ها یک تأثیر مقطعی بگذارد و فراموش بشود.

در ارتباط با شروع این طرح، من در حال گفت‌وگو با یکی از دوستان خوبم، خانم علی‌نژاد بودم و در واقع جرقه‌ اولیه شکل‌گیری این فصل در آن‌جا صورت گرفت و بعد هم کارهای دیگرش با کمک دوستانم، خیلی سریع انجام شد؛ مثل کارهای گرافیکی و متن فراخوانی که آماده شد و در واقع صفحه این کار را جلو برد.

از چند زاویه اما می‌توان به این موضوع نگاه کرد؛ بحثی که برای خود من بسیار اهمیت دارد، ثبت تاریخ شفاهی حجاب از زبان خود زنان و دریچه‌ دید خودشان است و در ارتباط با پدیده‌ پوشش اجباری، فارغ از تأثیری که می‌تواند بگذارد، این ثبت از اهمیت زیادی برخوردار است و می‌تواند منبع دست اولی برای محققان در این زمینه باشد.

مورد بعدی که می‌توانم به آن اشاره کنم، این است که برای بسیاری از مردان ما و آن جامعه‌ مردسالاری که بیشتر در ایران و حتی میان ایرانیان خارج از کشور وجود دارد، این زمینه باید پررنگ بماند تا بدانند پوشش اجباری مسئله‌ای نیست که برای زنان خیلی نهادینه شده و به صورت عادت درآمده باشد، بلکه یکی از دغدغه‌های روزمره‌ آن‌هاست. هدف من این است که مردان با خواندن این نوشته‌ها بتوانند به این نکته برسند که این موضوع، موضوعی نیست که برای زنان به صورت یک عادت روزمره درآمده باشد و هم‌چنان یک دغدغه بزرگ برای مطالبات زنان است.

هم‌چنین اهمیت این موضوع در احترام به پوشش افراد است. ما خاطراتی هم داشته‌ایم که زنان در این مورد نوشته‌اند که پوششی را به اختیار برگزیده‌اند و باز هم مورد تحقیر خود زنان قرار گرفته‌اند. حتی این مورد خارج از ایران هم وجود داشته که زنی با اختیار خودش خواسته پوششی را داشته باشد و جامعه ایرانیان متمرکز در آنجا این مسئله را قبول نکرده است.

هدف ما بیشتر این است که مردان و زنان را از روی پوشش آن‌ها مورد قضاوت قرار ندهیم و بتوانیم به جایی برسیم که این اختیار و آزادی برای هر شخصی وجود داشته باشد که پوشش خود را برگزیند.

فکر می‌کنید، این ثبت تاریخی‌ای که از آن صحبت می‌کنید، چه کمکی می‌تواند به زنانی کند که با حجاب اجباری مخالف هستند؟

در این رابطه باید مقداری به گذشته برگردیم و اینکه از زمان مشروطه به این سو، ما نوشته‌های کمی از خود زنان داشته‌ایم که اتفاق‌های روزمره و تبعیض‌هایی را که در حق آن‌ها روا داشته شده و پوشش اجباری یکی از آن‌هاست، در آن به ثبت رسیده باشد.

از زمان مشروطه به این سو، ما نوشته‌های کمی از خود زنان داشته‌ایم که اتفاق‌های روزمره و تبعیض‌هایی را که در حق آن‌ها روا داشته شده و پوشش اجباری یکی از آن‌هاست، در آن به ثبت رسیده باشد. من فکر می‌کنم ثبت چنین تاریخی از دید خود زنان، بتواند برای آینده خیلی امیدوارکننده باشد تا چنین اتفاق‌هایی در آینده‌ نزدیک دیگر رخ ندهد.

من فکر می‌کنم ثبت چنین تاریخی از دید خود زنان، بتواند برای آینده خیلی امیدوارکننده باشد تا چنین اتفاق‌هایی در آینده‌ نزدیک دیگر رخ ندهد؛ با توجه به این ثبت تاریخی‌ای که از دید و زاویه‌ نگاه خود زنان صورت می‌گیرد.

یکی از اهدافی هم که وجود دارد، این است که ما کار را فقط به پوشش زنان محدود نکنیم. ما از خیلی تبعیض‌های دیگر هم صحبت می‌کنیم و بیشتر سمت را می‌بریم به سوی حقوق برابر که در آن زمینه هم باید صحبت کنیم.

نگرانی‌ای که الان وجود دارد، این است که در بسیاری از کمپین‌هایی که در این زمینه راه افتاده، مردانی این کمپین‌ها را به جلو می‌برند که وقتی از حقوق برابر صحبت می‌کنید، می‌بینید تمایل زیادی نسبت به آن از خود نشان نمی‌دهند. یعنی مطالبات زنان را صرفاً در پوشش اختیاری خلاصه می‌کنند و تضمینی وجود ندارد که اگر از همین فردا اعلام بشود که پوشش اختیاری برای زنان وجود دارد، باز خیلی از مردان و حتی زنانی که از این موضوع حمایت می‌کنند، در زمینه‌های دیگر این حمایت را ادامه بدهند؛ در موضوعاتی مثل حق طلاق، حق سرپرستی فرزندان، حق قاضی شدن و...

من معتقدم در کنار پوشش اجباری باید به این مسائل هم پرداخت و آن را بارها طرح و به بحث گذاشت که اینطور تصور نشود که دغدغه‌ زنان تنها پوشش اختیاری است. در واقع، پوشش اختیاری را ما باید یکی از مطالبات زنان در طول تاریخ در نظر بگیریم.

از صحبت‌های شما اینطور به نظر می‌رسد که به کمپین‌های دیگر چندان خوش‌بین نیستید و به آن‌ کمپین‌ها و یا کارکرد آن‌ها تا حدی انتقاد دارید. آیا تلاشی هم کرده‌اید که آن‌ها را با خودتان همسو کنید و یا روی این کمپین‌ها تأثیر بگذارید؟

من در درجه‌ اول خیلی به این موضوع خوش‌بین هستم که این صدا خیلی فراتر برود. یعنی هرچه تعداد این کمپین‌ها بیشتر باشد، باعث خوشحالی من می‌شود و صفحه‌‌ برابری همیشه جزو اولین‌ نفرهایی بوده که برای صفحه‌های فعال در این زمینه، چه در فیس‌بوک و چه در صفحات وبلاگی، پیام‌هایی فرستاده و از صدای مطالبات زنان نوشته و از آنها حمایت کرده است.

با توجه به تاریخ مبارزاتی زنان اما، این دل‌‌نگرانی وجود دارد که وقتی روی یک موضوع دست گذاشته می‌شود، به موضوعات و دیگر مطالبات زنان نگاه نشود. من به عنوان کسی که صفحه‌ برابری را به جلو می‌برد، تلاش کرده‌ام با دوستان دیگر ارتباط داشته باشم و از آن‌ها بخواهم در کنار این مطالبات زنان، موضوعات دیگر را هم مد نظر قرار بدهند که در واقع خیلی اهمیت دارد. شما اگر در جامعه‌ای باشید که آزادی انتخاب در پوشش وجود داشته باشد، اما وقتی وارد دادگاهی می‌شوید با دیدن یک قاضی زن، بلافاصله و بی دلیل احساس بدبینی کنید، به نظر من، تلاشی که برای پوشش اختیاری زنان صورت گرفته، هیچ فایده‌ای نداشته است.

با توجه به اینکه مجموعه‌ای از خاطرات در زمینه‌ی حجاب اجباری را گردآوری می‌کنید و در نهایت قرار است این خاطرات ثبت تاریخی بشود، آیا تا به حال، از سوی کسانی که در این زمینه تحقیق می‌کنند، با شما تماسی گرفته شده است که از این مجموعه‌ استفاده کنند؟

هر حرکتی که در صفحه شروع می‌شود، اولین تلاش من، ارتباط با فعالان حوزه‌ زنان است. یعنی من خودم خیلی مایلم که فعالان حوزه‌ زنان در این کارها پیشرو باشند تا افراد و احزاب سیاسی دیگری که رنگ و بوی سیاسی‌شان به دغدغه‌های زنانه‌شان می‌چربد.

پوشش اجباری مسئله‌ای نیست که برای زنان خیلی نهادینه شده و به صورت عادت درآمده باشد، بلکه یکی از دغدغه‌های روزمره‌ آن‌هاست. هدف من این است که مردان با خواندن این نوشته‌ها بتوانند به این نکته برسند که این موضوع، موضوعی نیست که برای زنان به صورت یک عادت روزمره درآمده باشد و هم‌چنان یک دغدغه بزرگ در مطالبات زنان است.

در این زمینه، من با فعالان حقوق زنان تماس‌هایی داشته‌ام، اما می‌خواهم این کار بیشتر جلو برود. تاکنون ما حدود ۵۰ خاطره را ثبت کرده‌ایم و تقریباً به همین اندازه هم آماده‌ انتشار داریم و به مرور زمان تصمیم داریم مجموعه آن را در کتابی ثبت کنیم. قدم بعدی‌ای که صورت خواهد گرفت، این است که این خاطرات را ترجمه کنیم. خیلی از افراد به ما پیشنهاد داده‌اند که این متن‌ها را داوطلبانه ترجمه کنند که این صدا فقط درون ایران نباشد و جوامع دیگر هم بتوانند آنها را بخوانند و از ظلمی که در این مدت در حق زنان صورت گرفته است، آگاه بشوند.

بنابراین این در اهداف صفحه وجود دارد که کارها را به شکل مکتوب انتشار بدهد. البته تا الان به صورت رسمی پیشنهادی نداشته‌ایم، اما خیلی خوش‌بین هستیم که در آینده بتوانیم این کار را انجام بدهیم.

تصمیم دارم این طرح را به مرور زمان تکمیل کنم، یعنی به عنوان یک طرح مکمل، صدای مردان هم در این کارها شنیده شود. در فراخوانی که داده‌ایم، تا به امروز فقط صدای زنان منعکس بوده است و آن‌ها خاطرات‌شان را برای‌مان نوشته‌اند. اما حدود ۱۰ خاطره از مردان داشته‌ایم که سعی می‌کنیم آن را به عنوان طرح مکمل در کنار نوشته‌های زنان منتشر کنیم و هم‌چنین تاکیدی داشته باشیم به حقوق برابر، فارغ از مسئله‌ پوشش.

اگر کسی بخواهد در این حرکت شرکت کند و خاطره‌اش را برای شما بفرستد، چه باید بکند؟ آیا شما شرایط خاصی را برای این کار در نظر گرفته‌اید؟

در این طرح، هیچکسی انتخاب نمی‌شود. هر شخصی می‌تواند در آن شرکت داشته باشد. صفحه برای آن‌ها قابی را درست می‌کند که در این قاب، دو قاب دیگر وجود دارد که افراد می‌توانند با ارسال دو عکس و یک نوشته، در این طرح مشارکت داشته باشند. گاهی این دو تصویر می‌تواند این‌قدر به هم نزدیک باشد که یکی باشد یا می‌تواند فاصله‌ زیادی را به واسطه‌ تحمیل اجتماع نشان بدهد و با نوشتن خاطره از این پوشش آزاد و یا اجباری‌ که در پذیرش آن داشته است در این طرح مشارکت کند. در واقع افراد انتخاب نمی‌شوند و خود اشخاص هستند که خاطرات‌شان را برای ما ارسال می‌کنند.

نقد سیاست‌ورزی فیس‌بوکی

Sun, 15 Jul 2012 19:52:22 +0000

عزیز خسروشاهی

عزیز خسروشاهی _ شبکه‌های اجتماعی مجازی در ‌‌ایران اولین بار و بیش از دیگران توسط دانشجویان و نسل جوان شناخته شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.

در سال‌های گذشته اینترنت هنوز در جامعه، به نسبتی که اکنون مورد استفاده قرار می‌گیرد، همه‌گیر نشده و به راحتی می‌توان ادعا کرد تعداد دستگاه‌های رایانه در بین مردم و جوانان بسیار کمتر از تعداد فعلی بود.

دانشجویان در ‌‌این میان مخاطب خاص و معرف ‌‌این نوع سایت‌های ‌‌اینترنتی به جامعه بودند.

روابط اجتماعی – لذت کشف زندگی دیگران

تغییرات فرهنگی و اجتماعی ظرف دهه گذشته در ایران بسیار سریع رخ داده است. در گذشته تعداد زیادی از کسانی که وارد دانشگاه می‌شدند برای اولین بار تجربه برخورد مستقیم و مستمر با جنس مخالف را داشتند و برای جوانان که از شهرهای کوچکتر به دانشگاه شهرهای بزرگتر، یا از شهرستان به دانشگاه‌های پایتخت وارد شده بودند، محیط زندگی جدید در کنار ترس‌ها و اضطراب‌ها با درجات متفاوتِ لذت نوعی "رهایی" همراه بود. برای دانشجویانی که در دانشگاهی غیر از دانشگاه محل زندگی خود پذیرفته می‌شدند، کاهش میزان نفوذ و کنترل خانواده بر شدت ‌‌این "احساس رهایی" می‌افزود. ‌‌این تغییر و تحولات نتایج زیادی به دنبال داشت که "افزایش ریسک پذیری" و "میل به تجربه" پدیده‌ها و روابط جدید در بین دانشجویان از آن جمله بود. پدیده‌ای که بعدها حکومت با تغییر سهمیه پذیرش دانشجویان بومی و غیر بومی در دانشگاه‌ها به مقابله با آن برخاست.

در کشوری که حکومت و دین به صورت مطلق و خانواده در درجات مختلف سعی در گسست یا سست کردن پیوندهای اجتماعی دارند و بین انسان و لذت، انسان و تجربه، انسان و خطر پذیری، انسان و راه‌های جدید، جنسیت‌ها، مذاهب، فرهنگ‌ها، قومیت‌ها و ملیت‌ها فاصله ‌‌ایجاد می‌کنند و "خود بودن" و زندگی کردن بر پایه ابتدایی‌ترین اصول پذیرفته شده انسانی دارای "تاوان قانونی و شرعی" است، میل نفوذ به پشت نقاب ظاهری دیگران و تجربه واقعیت زندگی دیگران (همکلاسی، همکار، همسایه و غیره) غیر قابل چشم‌پوشی است. ارائه پیشنهاد دوستی (ارتباط ‌‌اینترنتی) تنها با فشار یک دکمه و دور از چشم ناظمان اجتماع انجام می گرفت.

فیس‌بوک یک ابزار قدرتمند در دنیای مجازی است که می‌تواند در خدمت فعالان سیاسی و فضای سیاسی موجود در ‌‌ایران قرار بگیرد. نیازی به تکرار توانمندی‌های ‌‌این ابزار ‌‌اینترنتی نیست، اما کسی هم ‌نمی‌تواند انکار کند که‌‌ این ابزار در حال حاضر در حال انجام یک نقش مخرب در فضای سیاسی ‌‌ایران است. ماهیت ابزارها توسط سازندگان و استفاده‌کنندگان تعیین می‌شود، اما ابزارها هم شرایط خود را به استفاده کنندگان تحمیل می‌کنند. فردی به اختیار خود از ماده مخدر استفاده می‌کند و پس از آن ماده مخدر نیز استفاده از خودش را جبراً تحمیل می‌کند. فیس‌بوک در عرصه سیاست ‌‌ایران از یک "ابزار" تبدیل به یک "فضا" شده است. فیس‌بوک خود تبدیل به فضای سیاسی اکثریت اپوزیسیون‌‌ ایران شده است. گروه زیادی از فعالان سیاسی ‌‌ایرانی در فضای یک ابزار، محدود و اسیر شده‌اند. فیس‌بوک به عنوان ابزاری در خدمت تسریع امر گردش اطلاعات خود تبدیل به عامل‌‌ایجاد یک دور باطلِ ‌‌ایجاد "آگاهی دروغین" و "عامل سانسور واقعیت" شده است.

میل به دیدن موهای همیشه پنهان شده با حجاب یک زن، میل به خواندن حرف‌های یک پسر کم‌حرف خجالتی، میل به دانستن بی‌اهمیت‌ترین و پیش‌پا افتاده‌ترین مسائل روزمره که توسط حکومت، دین و فرهنگ تبدیل به بزرگترین تابوها شده‌اند. از ‌‌اینکه چه کسی به چه موسیقی‌‌ای علاقه دارد تا ‌‌اینکه چه کسی چه کتابی را می‌خواند. میل به دانستن علایق جنسی، هنری، ورزشی و فعالیت‌های روزمره و اجتماعی یک انسان _که به دلایلی_ جلوی چشم ماست اما هیچ از او‌ نمی‌دانیم.

سیاست

وقتی می‌توان از شبکه‌های اجتماعی مجازی در زندگی خصوصی و امور اقتصادی و فرهنگی استفاده کرد چرا در یک حکومت دیکتاتوری با اپوزیسیون و سیاست‌پیشگان متاثر از یک استبداد تاریخی پُرسابقه، از ‌‌اینترنت، سایت‌های‌‌اینترنتی و ‌‌این به اصطلاح شبکه‌های اجتماعی برای بیان افکار، عقاید و نظرات اجتماعی و سیاسی استفاده نکرد؟ می‌توان با شبکه‌های اجتماعی مجازی به درون سیاست رفت یا سیاست را به درون شبکه‌های اجتماعی کشید.

در جریان آخرین انتخابات ریاست جمهوری در‌‌ ایران حکومت جمهوری اسلامی، پوزیسیون، اپوزیسیون، شرکت کننده در انتخابات و تحریمی‌ها همه از شبکه‌های اجتماعی (به صورت مشخص فیس‌بوک و توئیتر) سود بردند. قبل از انتخابات ریاست جمهوری در‌‌ ایران سایت "فیس‌بوک" مانند چند میلیون سایت ‌‌اینترنتی دیگر فیلتر شده بود، اما در نزدیکی انتخابات به ناگاه ‌‌این سایت از فیلتر خارج شد! حکومت به دنبال "مشارکت بالا" در انتخابات بود و فیس‌بوک می‌توانست هماهنگ‌کننده حرکاتی در بین کاربران باشد که در جهت گرم شدن تنور انتخابات عمل کند. برای ستادهای انتخاباتی هماهنگی قرارهای خیابانی، اعلام برنامه‌ها و دعوت به شرکت در میتینگ‌ها، ‌‌ایجاد زنجیره‌های انسانی، ترویج استفاده هماهنگ از یک رنگ به عنوان نماد تبلیغاتی یک کاندیدای خاص و از همه مهمتر بیان مواضع غیر رسمی از جمله مصارف فیس‌بوک بود. تحریمی‌ها هم که رسانه و بستر مناسب و امنی برای بیان نظرات خود نداشتند به ‌‌اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مجازی متوسل شدند.

نقش کنونی شبکه‌های اجتماعی مجازی در سیاست

بعد از سرکوب شدید اعتراضات مردمی پس از انتخابات ریاست جمهوری در ‌‌ایران و مسلط شدن جو خفقان بر کشور، سایت‌هایی مانند "فیس‌بوک" و "گوگل پلاس" از یک سو به عنوان آخرین محل نفس کشیدن کسانی که در جریان انتخابات و اعتراضات پس از انتخابات به عرصه سیاست کشیده شدند در آمده است و از سوی دیگر بسیار از سیاسیون‌‌ ایران که به دلیل سن و سال، مسلط نبودن به کار با کامپیوتر و یا هر دلیل دیگری از ‌‌این نوع سایت‌ها استفاده‌ نمی‌کردند، برای یافتن مخاطبی برای خود کم کم ناچار به استفاده از ‌‌این سایت‌های‌‌ اینترنتی شده‌اند.

کارشناسان شرگت گوگل نسبت به حجم بالای اطلاعات خصوصی منتشر شده توسط کاربران‌‌ ایرانی روی فیس‌بوک هشدار داده‌اند و نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی ‌‌ایران با تهیه سخت‌افزار و نرم افزار‌های لازم برای رصد محیط‌‌ اینترنت بیش از پیش در امر جمع آوری و کسب خبر از فعالان سیاسی و ارتباطات سیاسی موفق شده‌اند؛ چرا که با یک تجمع سنگین و "قابل کنترل" از فعالان و گروه‌های سیاسی و اطلاعات و اخبار منتشر شده از سوی آنها مواجه هستند.

رواج استفاده از اسم‌های مستعار به بهانه امنیت و رواج هویت‌های سیاسی غیر واقعی بحث‌ها و گفتگوها را در فیس‌بوک فرسایشی و بی نتیجه کرده است. وقتی فعالیت سیاسی یک فرد یا گروه از "پیشینه سیاسی" جدا شود امکان هر نوع قضاوت سیاسی سلب شده و اطمینان و پایداری مناسبات سیاسی از میان می‌رود. فرهنگ دو رویی رواج می‌یابد و فعالان سیاسی سعی می‌کنند هویت‌های اصلی خود را پاک و عاری از هر نوع درگیری سیاسی نگاه دارند و در عوض با هویت‌های مستعار به درگیری‌های سیاسی _ بعضاً سطح پائین_ بپردازند.
فعالیت سیاسی به حد یک "نمایش مجازی" سقوط می‌کند و هر عمل سیاسی تا جایی که کالایی برای عرضه در بازار فیس‌بوک باشد، مورد اقبال قرار می‌گیرد. کنش سیاسی- اجتماعی در حد منتشر کردن یک عکس با یک دستبند رنگی در فیس‌بوک یا پخش عکس‌های شرکت در یک جشن تولد برای یک زندانی سیاسی یا عکسی در کنار یک زندانی سیاسی آزاد شده یا به مرخصی آمده "تقلیل" می‌یابد.

برای خیل افرادی که پس از انتخابات از ‌‌ایران خارج شده‌اند ‌‌اینترنت و به خصوص فیس‌بوک به عنوان ابزار اصلی ارتباط با داخل ‌‌ایران اهمیت ویژه یافته‌اند و برای فعالان سیاسی داخل ‌‌ایران به دلیل سانسور‌‌ اینترنت، از دسترس خارج شدن گاه‌به‌گاه شبکه‌های ماهواره‌‌ای به دلیل ارسال پارازیت و پرخطر شدن ‌‌‌ایجاد معمولی‌ترین ارتباط‌ها در دنیای واقعی، فیس‌بوک تبدیل به ابزار کسب خبر و بیان گاه و بیگاه نظرات سیاسی تبدیل شده است. خبرنگارانی که به دلیل تعطیل شدن روزنامه‌ها، سنگین بودن هزینه کار کردن برای رسانه‌های خارجی و از آنجایی که زمینه‌‌ای برای کار کردن در ‌‌ایران ندارند، از ‌‌ایران خارج می‌شوند و برای کسب خبر، اطلاعات و سوژه‌ها از درون ‌‌ایران مجبور به استفاده از فیس‌بوک هستند یا حداقل از فیس‌بوک برای یافتن افراد یا هماهنگ کردن قرارهای گفتگویی استفاده می‌کنند که با ابزارهای ‌‌اینترنتی به جز فیس‌بوک انجام می‌پذیرند.

قطع ارتباط نیروهای سیاسی با اجتماع و دنیای واقعی

فیس‌بوک یک ابزار قدرتمند در دنیای مجازی است که می‌تواند در خدمت فعالان سیاسی و فضای سیاسی موجود در ‌‌ایران قرار بگیرد. نیازی به تکرار توانمندی‌های ‌‌این ابزار ‌‌اینترنتی نیست، اما کسی هم ‌نمی‌تواند انکار کند که‌‌ این ابزار در حال حاضر در حال انجام یک نقش مخرب در فضای سیاسی ‌‌ایران است. ماهیت ابزارها توسط سازندگان و استفاده‌کنندگان تعیین می‌شود، اما ابزارها هم شرایط خود را به استفاده کنندگان تحمیل می‌کنند. فردی به اختیار خود از ماده مخدر استفاده می‌کند و پس از آن ماده مخدر نیز استفاده از خودش را جبراً تحمیل می‌کند. فیس‌بوک در عرصه سیاست ‌‌ایران از یک "ابزار" تبدیل به یک "فضا" شده است. فیس‌بوک خود تبدیل به فضای سیاسی اکثریت اپوزیسیون‌‌ ایران شده است. گروه زیادی از فعالان سیاسی ‌‌ایرانی در فضای یک ابزار، محدود و اسیر شده‌اند. فیس‌بوک به عنوان ابزاری در خدمت تسریع امر گردش اطلاعات خود تبدیل به عامل‌‌ایجاد یک دور باطلِ ‌‌ایجاد "آگاهی دروغین" و "عامل سانسور واقعیت" شده است.

خبرنگاران و تحلیل‌گران برای اطلاع از اوضاع‌‌ ایران مطالب منتشر شده در فیس‌بوک را ملاک قرار می‌دهند و بر مبنای آن تولیدات خبری و تحلیلی ارائه می‌دهند. از سوی دیگر فعالان سیاسی و علاقه‌مندان به سیاست با رجوع به سایت‌ها خبری و رسانه‌ها در معرض ‌‌این تولیدات قرار گرفته و شروع به نقل ‌‌این مطالب روی فیس‌بوک خود می‌کنند و ‌‌این دور باطل ادامه پیدا می‌کند. یک اظهار نظر ساده که استدلالات عقلی و توضیحات تفصیلی را به همراه ندارد و یا معلوم نیست خود از کجا کپی‌برداری شده، به عنوان منبع خبر یا تحلیل در نظر گرفته می‌شود.

رواج استفاده از اسم‌های مستعار به بهانه امنیت و رواج هویت‌های سیاسی غیر واقعی بحث‌ها و گفتگوها را در فیس‌بوک فرسایشی و بی نتیجه کرده است. وقتی فعالیت سیاسی یک فرد یا گروه از "پیشینه سیاسی" جدا شود امکان هر نوع قضاوت سیاسی سلب شده و اطمینان و پایداری مناسبات سیاسی از میان می‌رود. فرهنگ دو رویی رواج می‌یابد و فعالان سیاسی سعی می‌کنند هویت‌های اصلی خود را پاک و عاری از هر نوع درگیری سیاسی نگاه دارند و در عوض با هویت‌های مستعار به درگیری‌های سیاسی _ بعضاً سطح پائین_ بپردازند.

فعالیت سیاسی به حد یک "نمایش مجازی" سقوط می‌کند و هر عمل سیاسی تا جایی که کالایی برای عرضه در بازار فیس‌بوک باشد، مورد اقبال قرار می‌گیرد. کنش سیاسی- اجتماعی در حد منتشر کردن یک عکس با یک دستبند رنگی در فیس‌بوک یا پخش عکس‌های شرکت در یک جشن تولد برای یک زندانی سیاسی یا عکسی در کنار یک زندانی سیاسی آزاد شده یا به مرخصی آمده "تقلیل" می‌یابد.

فیس‌بوک به عنوان یک شبکه اجتماعی که زمانی به کاربران ‌‌ایرانی‌اش ‌‌این امکان را داده بود که "خود واقعی" افراد را ببینند در دست بعضی از فعالان سیاسی، گروه‌های سیاسی و علاقه‌مندان به سیاست به عنوان ابزاری برای پنهان کردن خود واقعی قرار گرفته است. فیس‌بوک اکنون وسیله نمایاندن خود چونان آنی شده است که در واقعیت آن نیست. فیس‌بوک عرصه خودنمایی، آزردن دیگران و خوآزاری است. روزی نیست که یک فعال سیاسی روی خود فیس‌بوک از روندی که فیس‌بوک به سیاست تحمیل کرده است گله و شکایت نکند و یا فردی از تلاش خود برای "ترک کردن" فیس‌بوک و یا عدم تونایی خود برای چشم پوشی از حضور در فیس‌بوک ننویسد.

فعالیت نمادین در فیس‌بوک مانند تغییر عکس پروفایل یا لایک کردن یک صفحه یا گروه جایگزین فعالیت در عرصه واقعی اجتماع شده است و "وقت" و "انرژی" زیادی از فعالان سیاسی برای همراهی یا مقابله با چنین جریاناتی در عرصه مجازی به هدر می‌رود. ارتباط فعالان سیاسی با دنیای واقعی روز به روز کاهش یافته و "موج آفرینی" در عرصه مجازی جایگزین انتقال "سازمان یافته" آگاهی به درون جامعه و توده‌های مردم و ‌‌ایجاد حرکات اجتماعی ریشه‌دار می‌شود.

امروزه افراد و گروه‌های سیاسی زیادی در ‌‌اینترنت و خود فیس‌بوک از فیس‌بوک و مناسبات فیس‌بوکی "می‌نالند". اما هیچ چیز خطرناک تر از ‌‌این نیست که یک ابزار یا پدیده اجتماعی به صورت یک ابزار یا پدیده اعتراض به خود تبدیل شود. چنین روندی تنها به آن ابزار اصالت می‌دهد و آنرا تاریخ‌مند می‌کند.

فیس‌بوک یک سایت ‌‌اینترنتی است که صاحبانش از طریق آن سود اقتصادی کسب می‌کنند. در ظاهر ‌‌این سایت به کاربران خود محتاج است اما واقعیت ‌‌این است که در نبود هر گونه رقیب جدی برای ‌‌این شبکه اجتماعی مجازی و از آن مهمتر فقدان بدیلی برای فضای حاکم بر‌‌ این شبکه اجتماعی، ‌‌این کاربران فیس‌بوک هستند که در معرض تصمیمات صاحبان ‌‌این سایت ‌‌اینترنتی قرار دارند.

هر از گاهی یکی از مقامات حکومتی از فیس‌بوک به عنوان ابزار "براندازی نرم" و "خطر" یاد می‌کنند. اما چرا معماران امنیتی جمهوری اسلامی ‌‌ایران از وضعیت فعلی راضی و خرسند نباشند؟ فعالان سیاسی بسیاری هم به عنوان کاربران ‌‌این سایت از ‌‌اینکه ابزاری برای پنهان کردن "انفعال"، "نقاط ضعف" و فرار از "مسئولیت‌های اجتماعی" و "هزینه" و "تبعات" فعالیت در دنیای واقعی در اختیار دارند با وجود گله و شکایت گاه‌به‌گاه از ‌‌این وضعیت رضایت درونی دارند.

فیس‌بوک یک ابزار ارتباطی است که می‌تواند در خدمت فعالیت سیاسی در دنیای واقعی قرار بگیرد. فضای داخلی سایت فیس‌بوک جامعه هدف نیروهای سیاسی ایران نیست. طبق آمار رسمی دولت از هر 100 نفر فقط یک نفر در ایران به اینترنت پر سرعت دسترسی دارد که آن یک نفر هم "الزاماً" علاقه‌مند به سیاست و مخاطب نیروهای سیاسی ایران نیست.

نقش رسانه‌ها در جنبش اعتراضی مردم ایران

Sat, 09 Jun 2012 10:38:45 +0000

پانته‌آ بهرامی

پانته‌آ بهرامی - رسانه‌ها را می‌توان به دو گروه «رسانه‌های نوین اینترنتی» که شبکه‌های اجتماعی‌ای چون فیس‌بوک و توییتر زیرمجموعه آن هستند و «رسانه‌های سنتی» مثل روزنامه، رادیو و تلویزیون تقسیم کرد.

استفاده از شبکه‌های اجتماعی طی جنبش اعتراضی مردم ایران در سال ۱۳۸۸ خورشیدی بسیار نوین بود و کاربران این شبکه‌های اجتماعی عمدتاً محدود به طبقه متوسط ایران می‌شدند.

کورش عرفانی، جامعه‌شناس بر این باور است که کاربران و مخاطبان اینترنت با وجود محافظه‌کاری سنتی که در طبقه متوسط وجود دارد از یکسو و نو بودن و عدم شناخت از این وسیله از سوی دیگر باعث شدند که این وسیله به جای ابزار مبارزه، تبدیل به خود مبارزه شود.

او می‌گوید: «در جنبش سال ۸۸ شاهد شرکت طبقه متوسط و لایه‌های بالایی، میانی و تاحدی پایینی طبقه متوسط بودیم که به این شبکه‌ها دسترسی داشتند، لذا به طور خیلی جدی محتوا و روش‌های کاری آن‌ها هم در استفاده از این شبکه‌های اجتماعی تابع ماهیت اجتماعی آن‌ها بود. همانطور که دیدیم در ‌‌نهایت این‌ها نتوانستند از مرزهایی که در پیوند با ماهیت طبقاتی این کار بود فرا‌تر روند. ما شاهد یک نوع درجا زدن از لحاظ محتوایی در استفاده از این شبکه‌ها بودیم که سبب شد جنبش آن آشفتگی را که بر آن حاکم بود نتواند حل کند و لذا درجا بزند. در ‌‌نهایت رژیم موفق شد از این عدم پیشرفت جنبش و فعالانش استفاده کند و راه‌های مهار آن را پیدا کند و در دی‌ماه و بهمن‌ماه ۸۸ آن را به قول خودشان جمع و جور کند.

ابزار مبارزه یا صحنه مبارزه؟

براساس تجربه سال ۸۸ مبارزه در خیابان در خردادماه به اوج خود رسید و از تیر و مردادماه تبدیل به یک مبارزه اینترنتی شد. در واقع اینترنت که قرار بود نقش ابزار مبارزه را بازی کند، تبدیل شد به خود مبارزه و بدین ترتیب این اشتباه و توهم برای بسیاری از کاربران این وسیله اتفاق افتاد که فکر کردند به جای اینکه مسئله را در خیابان دنبال کنند، اگر بنشینند پشت کامپیوتر‌ها می‌توانند‌‌ همان تاثیرگذاری را داشته باشند. بنابراین شروع کردند یکسری از مطالب بسیار محدود را که ناشی از حضور محدود یکسری از کنشگران در خیابان‌ها بود، برای همدیگر ارسال کردن و بدین‌ترتیب یک نوع احساس کاذب مبارزه‌گری را در خودشان به وجود آوردند، در حالی که مبارزه قرار بود در خیابان‌ها تعیین و تکلیف آن رقم زده شود.

مبارزه در خیابان در خردادماه به اوج خود رسید و از تیر و مردادماه تبدیل به یک مبارزه اینترنتی شد. در واقع اینترنت که قرار بود نقش ابزار مبارزه را بازی کند، تبدیل شد به خود مبارزه و بدین ترتیب این اشتباه و توهم برای بسیاری از کاربران این وسیله اتفاق افتاد که فکر کردند به جای اینکه مسئله را در خیابان دنبال کنند، اگر بنشینند پشت کامپیوتر‌ها می‌توانند‌‌ همان تاثیرگذاری را داشته باشند.

در واقع در آن دوران یکنوع ذوق‌زدگی و کشف امکانات رسانه‌های نوین صورت می‌گرفت و هیچکس تجربه مشخصی برای به‌کارگیری این ابزار‌ها نداشت و لذا این اشتباه بزرگ تاریخی صورت گرفت که با وجود اهمیتی که این جنبش در دهه گذشته داشت، به سبب نوعی سردرگمی و تجربه‌گرایی این فرصت از دست رفت. امروز این شبکه‌ها تا حد زیادی تجربه شده‌اند. نه فقط با اتکا به آنچه در سال ۸۸ در ایران اتفاق افتاد، بلکه به خاطر وقایع پس از آن در خاورمیانه و شمال آفریقا. تجربه بهار عربی نشان داد اگر یک پیوند ارگانیک بین کنشگر در خیابان و کاربر پشت کامپیو‌تر وجود داشته باشد با ابتکار عمل‌های برنامه‌ریزی شده و سازماندهی شده می‌توان از این ابزار استفاده بهینه کرد تا بتوان با استفاده از شبکه‌های اجتماعی حرکت را در خیابان پیش برد.»

تجربه بهار عربی، استفاده از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی را به عنوان ابزار مبارزه و نه جایگزینی برای خود مبارزه تائید کرد. فیلم‌های مستند موجود از تجربه انقلاب مصر نشان می‌دهد که کنشگران اینترنتی از اقشار بسیار فقیر اطراف شهر قاهره خواستند که به آن‌ها در میدان تحریر بپیوندند. این حرکت نه توسط اینترنت، بلکه به طور حضور فیزیکی در مناطق فقیرنشین انجام گرفت و بدین‌ترتیب هماهنگی طبقه متوسط با اقشار فقیر و کم‌درآمد صورت گرفت. این تجربه در ایران به کلی نادیده گرفته شد. در تونس کاربران اینترنت صفحه اینترنتی سندیکای کارگران را که زیر چتر دولت بود، حک کردند و روز تظاهرات را در آن درج کردند و بدین ترتیب بخش بزرگی از طبقات زحمتکش را با خود همراه کردند.

رسانه‌های داخل و خارج

رسانه‌های سنتی را می‌توان به رسانه‌های داخل و خارج تقسیم‌بندی کرد. رسانه‌های داخلی که تحت انقیاد جمهوری اسلامی هستند، نمی‌توانستند نقش سازندهای در پیشبرد جنبش بازی کنند.

رسانه‌های سنتی خارج از کشور را نیز می‌توان به سه بخش رسانه‌های دولتی که از سوی دولت‌های غربی حمایت می‌شوند، رسانه‌های سازمانی و رسانه‌های خصوصی مثل تلویزیون‌های ماهوارهای تقسیم کرد.

کورش عرفانی می‌گوید: «رسانه‌های دولتی که از حمایت غرب برخوردارند به عقیده من نمی‌توانند نقش فعالی در جنبش اجتماعی بازی کنند. ممکن است در مقطعی نقش مثبتی را در یک حرکت برانداز ایفا کنند، اما این در صورتی است که استراتژی دولت‌های حاکم بر این رسانه‌ها با این حرکت هماهنگ باشد که رژیم حاکم بر ایران را پایین بکشند. مثل نقشی که رسانه‌ها در سال ۱۳۵۷ بعد از کنفرانس گوادلوپ بازی کردند و به طور جمعی و هماهنگ شده به پای تضعیف رژیم شاه و مشروعیت بخشیدن به خمینی آمدند به عنوان رهبری حرکتی که بعد انقلاب نامیده شد.

کورش عرفانی: در آن دوران یکنوع ذوق‌زدگی و کشف امکانات رسانه‌های نوین صورت می‌گرفت و هیچکس تجربه مشخصی برای به‌کارگیری این ابزار‌ها نداشت. لذا این اشتباه بزرگ تاریخی صورت گرفت که با وجود اهمیتی که این جنبش در دهه گذشته داشت، به سبب نوعی سردرگمی و تجربه‌گرایی این فرصت از دست رفت.

رسانه‌های سازمانی و گروهی تنها در صورتی می‌توانند از رسانه‌های سنتی به نفع جنبش استفاده کنند که در پیوند با آن نظر مثبت داشته باشند و ثانیاً اینکه بدانند چه کار با این پدیده‌ای کنند که به عنوان جنبش اعتراض از آن نام می‌بریم. یعنی اگر به نفع‌اش می‌خواهند کار کنند، آیا دارای استراتژی هستند؟ آیا استراتژی‌شان دارای تاکتیک هست؟

آن رسانه‌های سازمانی می‌توانند در این جنبش‌ها نقش ایفا کنند که به طور سیستماتیک روی پدیده‌ای به اسم مدیریت یا هدایت جنبش‌ها کار کرده‌اند. ما در سال ۸۸ تقریباً می‌توان گفت به جز یکی دو استثناء چنین رسانه‌ای نداشتیم و نمی‌توانستند تعیین تکلیف کنند که آیا بالاخره این جنبش اصلاح‌طلبان است، یا جنبش نخست‌وزیر امام یا جنبش مردم؟ این سردرگمی به نظر من باعث شد تا مدتی پیام‌های بسیار متضاد و متناقضی از این رسانه‌ها ارائه شود و زمانی که این‌ها بالاخره تعیین تکلیف کردند و خواستند به طور جدی از جنبش حمایت کنند، دیگر دیر شده بود و رژیم توانسته بود تهمیدات لازم برای جمع و جور کردن جنبش را پیدا کند.

بخش سوم که رسانه‌های خصوصی هستند، در اوج آشفتگی قرار داشتند. به خاطر اینکه به تبع اینکه منافع صاحب آن رسانه چگونه ایجاب می‌کند، محتوای کاری این رسانه‌ها به شدت تحت تأثیر قرار می‌گرفت. به خاطر این است که برخی‌شان سکوت می‌کنند، برخی‌شان علیه جنبش عمل می‌کنند.»

وظایف رسانه‌ها

کورش عرفانی، سه کارکرد اصلی برای رسانه‌ها قائل است: «خبررسانی»، «روشنگری» و «هدایتگری».

به عقیده این جامعه‌شناس، خبررسانی باید براساس روش‌های عملی روزنامه‌نگاری مثل عینی بودن و دقیق بودن صورت گیرد. در غیر این صورت مؤثر واقع نخواهد شد. روشنگری که به زمینه‌های خبری و چرایی رویداد‌ها می‌پردازد، اگر از سوی کسانی که آگاهی دارند انجام بگیرد و به کشف مستقل پدیده‌ها بیانجامد، تاثیرگذار خواهد بود. هدایت‌گری یا جهت‌دهی نیز قاعدتاً می‌بایستی از سوی کنشگران سیاسی حرفه‌ای دارای دانش صورت گیرد.

کورش عرفانی با تکیه بر این زمینه نظری وضعیت رسانه‌ها در مقطع ۸۸ را اینگونه تحلیل می‌کند: «شوربختانه هیچکدام از این سه کارکرد در آن دوران توسط رسانه‌ها به صورت حرفه‌ای، مستند، دقیق، روشمند و با کیفیت ارائه نشد. این را به صورت مطلق نمی‌گویم، ولی به صورت یک جریان عام بیان می‌کنم. در مورد خبررسانی، هیچ یک از رسانه‌ها پیش‌بینی مکانیسم‌هایی را نکرده بودند که بتوانند با استفاده از منابع مستقل متکی بر خود در داخل کشور خبر‌ها و اطلاعات لازم را بگیرند.

موضوع مهم خبررسانی در جنبش اعتراضی سال ۸۸ تا حد بسیار زیادی تابع شانس و تصادف بود. برای مثال در مورد اطلاع‌رسانی در پیوند با قتل ندا که در خیابان روی داد، اگر دو نفر که در محل حضور داشتند با تلفن‌های دستی‌شان این صحنه را فیلمبرداری نکرده بودند، ما تمام آن انعکاس جهانی و بار رسانه‌ای را که این صحنه توانست در دنیا ایجاد کند، از دست می‌دادیم. مشاهده می‌کنید چقدر ساده خبررسانی تحت تاثیر تصادف و شانس بود؟ این نشان می‌دهد که این رسانه‌ها تا چه حد در زمینه داشتن حداقلی از ساختار پیش‌بینی شده برای به دست آوردن تصاویر و اخبار لازم که بتواند به طور مستقل، دقیق و حرفه‌ای از داخل صورت بگیرد، دست بسته بودند.»

کارکرد رسانه‌ها

کورش عرفانی کارکرد رسانه‌ها را به سه بخش تقسیم می‌کند: نخست «رسانه‌های بازدارنده» که هدف‌شان توقف جنبش است. بسیاری از این رسانه‌ها به خاطر ماهیت و تجربه‌ای که دارند، بسیار ظریف عمل می‌کنند. دوم «رسانه‌هایی که به صورت خنثی عمل می‌کنند» و عملکردشان خودآگاه و ناخودآگاه در جهت تضعیف آتمسفر پوینده‌ای است که در جامعه وجود دارد و سوم «رسانه‌های پیش‌برنده جنبش» که در صورتی که بخواهند می‌توانند تأثیر مثبت بر این روند بگذارند.

موضوع مهم خبررسانی در جنبش اعتراضی سال ۸۸ تا حد بسیار زیادی تابع شانس و تصادف بود. برای مثال در مورد اطلاع‌رسانی در پیوند با قتل ندا که در خیابان روی داد، اگر دو نفر که در محل حضور داشتند با تلفن‌های دستی‌شان این صحنه را فیلمبرداری نکرده بودند، ما تمام آن انعکاس جهانی و بار رسانه‌ای را که این صحنه توانست در دنیا ایجاد کند، از دست می‌دادیم.

او در این زمینه چنین توضیح می‌دهد: «شاید بتوان گفت رسانه‌های دولتی غربی به دنبال حفظ منافعی هستند که معمولاً از سوی وزارت امور خارجه کشورشان به آنها دیکته می‌شود؛ هرچند حدی از استقلال کاری برای این رسانه‌ها قابل تصور است، اما در رابطه با موضوع حساسی مثل یک جنبش رادیکال تغییرآفرین در کشوری بسیار پراهمیت در منطقه‌ای مثل ایران، بسیار ساده‌لوحانه است که تصور کنیم صرف استقلال روزنامه‌نگاری است که حرف اول و آخر را در این زمینه می‌زند. لذا در صورتی که بخواهند و کیفیت لازم را داشته باشند، می‌توانند تأثیرگذار بر سرنوشت جنبش باشند.

در سال ۸۸ من فکر می‌کنم رسانه‌های بازدارنده به‌خصوص رسانه‌های دولتی غربی خیلی خوب عمل کردند و موفق شدند که ترمزهای خیلی سفت و سختی به شتاب اولیه جنبش بزنند. به ویژه با جمع‌آوری چهره‌های شناخته‌شده سیاست در ایران که گرایش‌های محافظه‌کارانه داشتند؛ گرایش‌هایی که در ‌‌نهایت سبب ایجاد سقفی برای جنبش شدند که می‌توانیم از آن به عنوان سقف محدود رادیکالیسم جنبش نام ببریم و به این واسطه جنبش موسوم به جنبش سبز موفق نشد از این سقف خودش را بالا‌تر بکشد و از این نظر می‌توان گفت رسانه‌های بازدارنده موفق عمل کردند.

رسانه‌های خنثی فراوان بودند. رادیو و تلویزیون‌های ماهوارهای که به طور مشخص به سیاست نپرداختند و برنامه‌های عادی خودشان را ادامه دادند، نقش غیر مستقیم یاری دهنده جریان بازدارندگی جنبش اعتراضی ایران را ایفا کردند. رسانه‌های پیش برنده تلاش خودشان را کردند، اما اشکال کارشان در نبود کیفیت بود. هیچکدام از این رسانه‌ها، حال چه سازمانی چه خصوصی، توانایی این را نداشتند که بتوانند برنامه حرکتی منسجم به کنشگران جنبش در داخل کشور ارائه دهند. ازجمله به این دلیل که آمادگی‌اش را نداشتند. افزون بر آن اغلب این رسانه‌ها رسانه‌های خصوصی بودند که نمی‌خواستند وارد مقوله هدایتگری شوند. به خاطر اینکه نمی‌خواستند آینده تجاری خودشان را به خطر بیندازند و آن رسانه‌هایی هم که به عنوان رسانه‌های سازمانی از آنها نام بردیم، به دلیل اینکه پیش‌بینی‌های لازم را نکرده بودند و روی مقوله‌ای به اسم هدایت‌گری کار نکرده بودند، نتوانستند در آن شرایطی که جنبش به پیش می‌رفت، تاکتیک‌ها و راهکارهایی را ارائه دهند که جنبش بتواند موانع را یکی پس از دیگری از سر راه خود بردارد.»

تفکیک بین گفتمان زبربنایی و سیاسی

کورش عرفانی دو مقوله را در رسانه‌ها از هم جدا می‌کند: نخست گفتمان برای دگرگونی‌های زیربنایی و بنیادی مثل برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی، تعلیم و تربیت و غیره. دوم گفتمان برای تغییرات سیاسی یا تغییر ساختار حکومت. یعنی برنامه‌هایی که در جهت سازماندهی و آلترناتیوسازی عمل می‌کند: «عدم تفکیک این دو موضوع در رسانه‌ها مخاطبان را دچار سردرگمی و آشفتگی می‌کند و آن‌ها را به نیروهای غیر فعال تبدیل می‌کند. این جدایی‌سازی تکلیف مخاطبان را روشن می‌کند. رسانه‌های فارسی‌زبان هردو این‌ها را به صورت آمیخته دارند و به این دلیل خصلت تأثیرپذیری آن کاهش پیدا می‌کند.»

تجربه بهار عربی نشان داد اگر یک پیوند ارگانیک بین کنشگر در خیابان و کاربر پشت کامپیو‌تر وجود داشته باشد با ابتکار عمل‌های برنامه‌ریزی شده و سازماندهی شده می‌توان از این ابزار استفاده بهینه کرد تا بتوان با استفاده از شبکه‌های اجتماعی حرکت را در خیابان پیش برد.

این جامعه شناس به تجربه رسانه الجزیره در بهار عربی و تفکیک خبررسانی و روشنگری برای رسانه‌های سنتی و هدایت‌گری برای شبکه‌های اجتماعی می‌پردازد و ادامه می‌دهد: «در بهار عربی تجربه‌ای به دست آمد که وجود حتی یک رسانه، مثل مورد تلویزیون الجزیره تا چه اندازه تاثیرگذار است. وقتی شما یک رسانه معتبر دارید که کار حرفه‌ای می‌کند (البته حرفه‌ای به معنای نسبی کلمه است)، حداقلی از استانداردهای رسانه حرفه‌ای رعایت می‌شود. برای جنبش همین حداقل رعایت استاندارد‌ها کافی است. به جای اینکه برخلاف مورد رسانه‌های دولتی بازدارنده در سال ۸۸ به ضرر جنبش‌هایی مثل تونس، مصر و لیبی نقش ایفا کند، به نفع‌شان عمل می‌کند. در پشت تلویزیون الجزیره ما می‌بینیم که منافع دولت قطر وجود دارد. منافع برخی کشورهای بزرگ عربی وجود دارد، اما همین قدر که این رسانه می‌تواند برخوردی را داشته باشد که این برخورد تابع صددرصد منافع مالکانش نیست، به جنبش کمک می‌کند تا بتوانند از آن به عنوان یک ابزار مناسب جهت کارکرد‌های خبررسانی و روشنگری استفاده کند. آنچه تلویزیونی مثل الجزیره نمی‌تواند در آن نقشی داشته باشد، کارکرد جهت‌دهی و هدایت‌گری است که دیگر تا آن حد نمی‌تواند پیش برود. وقتی کنشگران جنبش بتوانند آن دو منظور اصلی یعنی خبررسانی و روشنگری را با حداقل استانداردهای حرفه‌ای ارائه کنند، فقط می‌ماند جهت‌دهی. اینجاست که من این موضوع را به شبکه‌های اجتماعی پیوند می‌دهم.

شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نقش هدایت‌گری و جهت‌دهی و رسانه‌های سنتی نقش خبررسانی و روشنگری را ایفا کنند. این تفکیک وظایف رسانه‌ها، انرژی کنشگران را در مسیر بهینه می‌اندازد. چه با آن حجم وسیع خبر، مقالات و گزارش‌هایی با پیش زمینه‌های تاریخی، انرژی کنشگران سیاسی و اجتماعی را از هدف جهت‌گیری منحرف می‌سازد. بنابراین شاید این تقسیم کار باعث نوعی صرفه‌جویی انرژی در کنشگران شود. طبیعی است زمانی که جنبش به اوج خود برسد، این تداخل کار می‌تواند بازگردد که بسیار هم طبیعی است، ولی تا آن زمان می‌توان این بازیافت انرژی کنشگران و کاربران را اجرا کرد.»

در همین زمینه:

اقلیت‌ها و ظرف محدود جنبش سبز

خاستگاه اجتماعی جنبش سبز

جنبش کارگری و تردید نسبت به رهبران جنبش سبز

جنبش سبز و آرمان‌های جوان ایرانی

ایمیل گزارشگر:

pantea@radiozamaneh.com

ایرانیان مقیم فیس‌بوک

arezoo — Wed, 18 Apr 2012 15:50:43 +0000

روزبه امین

روزبه امین - جامعه ایران تا پیش از آشنا شدن با "فیس‌بوک"، نام شبکه اجتماعی را در زبان فارسی نشنیده بود. البته چند استاد دانشگاه و دانشجویان علوم انسانی یا رشته‌های مدیریت، همیشه در حرف‌های خود به ترتیب از "سرمایه اجتماعی" و "منابع انسانی" به خوبی استفاده می‌کردند و با بعضی تعریف‌های مربوط به این مفاهیم نیز تاحدودی آشنا بودند.

اکنون چندسالی از وقایع مربوط به دهمین انتخابات ریاست جمهوری در تابستان سال ۱۳۸۸ دور شده‌ایم و در این مدت شاهد تحولات گوناگونی در فضای جامعه خود بوده‌ایم. مردم در آن سال به طور گسترده و به شکلی سیاسی با فیس‌بوک آشنا شدند. عده بسیاری در‌‌ همان روز‌ها و یا کمی بعد از آن عضو فیس‌بوک شدند و بقیه نیز به مرور به آن پیوستند یا به ضدیت با آن ادامه دادند. دیگران نیز در حاشیه حرف‌های مختلف از دور یا نزدیک به آن فکر کردند و از زاویه دید و برپای سطح اطلاعات خود و گاه حتی در خیالات شخصی خود به آن پرداختند.

فیس‌بوک حتی در دادگاه محاکمه شد و در کلاس‌های درس دانشگاه تبدیل به موضوع بحث‌های جذابی شد که وقت همه را به خوبی پر می‌کرد. کار به آنجا رسید که مطبوعات به سختی می‌توانند نام آن را به کار نبرند. کارمندان اداره‌‌های خاص عضویت خود در فیس‌بوک را از همکاران‌شان پنهان می‌کنند. عده‌ای نیز آن را به شکل محلی برای رد و بدل کردن جوک و فرصتی برای سرگرمی را می‌بینند ولی شرکت‌های خصوصی در این زمینه فعال‌تر هستند و از زاویه دید جدی‌تری به توانایی‌های ذاتی شبکه اجتماعی فیس‌بوک نگاه می‌کنند. در این میان بعضی دختر‌ها از عکس‌های باحجاب یا موقرانه برای پروفایل‌های خود استفاده می‌کنند و خیلی‌های دیگر استاتوس‌های شعر و شریعتی می‌گذارند و‌ گاه یاد ایران را گرامی می‌دارند.

ایرانیان در اینجا نیز جامعه کوچکی هستند که فعالیت‌های اجتماعی خود را غیر قابل باور می‌دانند. البته شکل و دامنه فعالیت‌های مردم در شبکه‌های اجتماعی مجازی با چگونکی ادراک آن‌ها از تکنولوژی‌های ارتباطی کاملاً هماهنگ است. جدایی حاد میان "خانه" و "جامعه" در ایران، "زندگی‌های خصوصی" را با "فضای عمومی" کاملاً بیگانه می‌کند. در نتیجه افراد ایرانی عضو فیس‌بوک کاملاً جدا از هم، سردرگرم و غیر طبیعی به نظر می‌رسند و پیوستگی در آن‌ها مشاهده نمی‌شود، شاید به این علت که ایده‌ای برای فعالیت‌های مشترک ندارند.

ابتدا لازم است به شبکه اجتماعی و میدان‌هایی که افراد مختلف در آن به فعالیت می‌پردازند بپردازیم و سپس به محتوای "دارایی‌های اجتماعی" این میدان‌ها و کیفیت منابع موجود در آن‌ها توجه کنیم. این یادداشت بخش کوچکی از یک تحقیق مفصل است که صرفاً برای ارائه مختصری از مفاهیم مطرح شده در آن اثر، به این شکل تنظیم شده است.

رابطه با دیگران، سرمایه اجتماعی

مرتب گفته می‌شود: معلمان، هنرمندان، جوانان، پرستاران و هر چیز دیگری که بخواهید و به ذهن شما خطور کند، همه جزو سرمایه‌های اجتماعی "ما" محسوب می‌شوند، ولی هرگز نمی‌پرسند این سرمایه‌های اجتماعی چه کسانی هستند و به بیان بهتر چه نفعی برای دیگران دارند؟

معمولا گفته می‌شود فیس بوک یا دیگر شبکه‌های اجتماعی مشابه اعتیادآور هستند و اتفاقا به شکل حرفه‌ای باید چنین باشند. یک شبکه مفید و کارآمد از طریق درگیر کردن کاربران خود با تولید اجتماعی بیشتر توسعه سرمایه‌های اجتماعی موجود در جامعه را تضمین می‌کند.

زمانی که افراد تصمیم می‌گیرند با دیگران رابطه‌ای پایدار برقرار کنند و بعد تمامی ارتباطات خود را به صورت شبکه‌ای از تعاملات حفظ کنند، به نوعی "پیوستگی" می‌رسند که در انجام کارهای مختلف، مشارکت در امور جامعه و عملی کردن ایده‌های گوناگون به نفع آن‌ها عمل می‌کند. پس "رابطه با دیگران نوعی سرمایه است" که ارزش مالی مشخص ندارد، ولی می‌تواند منجر به تغییراتی در "کیفیت" و "چگونگی زندگی" افراد شود. از این نظر هرچه افراد بیشتری را بشناسیم و در میدان‌های مختلفی با ارزش‌های عمومی بیشتری تعامل داشته باشیم از سرمایه مفیدتری بهره‌مندیم و تنوع فضایی بیشتری را تجربه خواهیم کرد.

با عضویت افراد در شبکه‌های مبتنی بر همکاری‌های گروهی، جایگاه‌ها و همچنین "نقش‌های اجتماعی" بی‌شماری به وجود می‌آیند که مردم در آن‌ها برای خود و دیگران اطلاعاتی گسترده درباره زندگی و شیوه‌های مختلف فعالیت‌های اجتماعی مهیا می‌کنند. این شبکه‌ها هرکدام به شکلی خاص از انواعی از روابط یا ارزش‌های ضد و نقیض پر شده‌اند. مجموع آن‌ها باعث به وجود آمدن پیوستگی در جامعه و همچنین مولد شکل‌های اجتماعی پویا است. به این معنی که کاربران شبکه‌های اجتماعی پس از مدتی شکل‌های جدیدی از دوستی، کار، فعالیت‌های اقتصادی، روابط عاشقانه و سرگرمی را به وجود می‌آورند که پیش از آن‌ وجود نداشته است. این شکل‌ها هرکدام نیازهای تازه‌ای می‌سازند که روابط افراد باهم و شیوه تعامل آن‌ها را تغییر می‌دهد.

کارایی جوامع انسانی

شبکه‌های اجتماعی از طریق در تماس قرار دادن افراد با یکدیگر به شکل‌های مختلف، کارایی جوامع انسانی را بالا می‌برند. در نتیجه باید گسترده و در دسترس باشند و مطابق با نیازهای زندگی معاصر طراحی و تشکیل شده باشند. شبکه‌های مختلف در جهت رفع امور روزمره فعالیت می‌کنند و پیش شرط موفقیت آن‌ها تعامل اعضا با یکدیگر است و تنها در این صورت می‌توانند اجتماعاتی مهیج محسوب شوند و وفاداری و خلاقیت اعضای خود را تضمین کنند. پس شبکه‌های اجتماعی به شکل طبیعی باید شامل گروه‌های متنوعی باشند، افراد با خاستگاه‌های گوناگون را در خود بپذیرد و شرایط فعالیت برابر را برای همه مهیا کنند. اعضا نیز باید در همه حال انواع گروه‌بندی‌ها را به رسمیت بشناسند و هریک خود را جزئی از فضایی بزرگ‌تر و به عنوان عضوی از گروه‌های اجتماعی انسانی بدانند.

فیس‌بوک "محلی برای بازنمایی زندگی روزمره" اعضای خود است، ولی همچنان فراموش نکنیم مهم‌ترین کاربری آن برای هماهنگ کردن رخداد‌های کوچک و بزرگ اجتماعی است که می‌تواند شامل برگزاری نمایشگاه‌ها، کنسرت‌ها و یا گردهمایی‌های فرهنگی باشد و یا افراد را در فضاهای نامحدود سایبری گرد هم جمع کند.

حضور در یک شبکه و قرار گرفتن در جمع زمانی اهمیت دارد که افراد دارای سرمایه‌های اجتماعی گوناگونی باشند و از طریق ارتباط با یکدیگر دست به مبادله دارایی‌هایی بزنند که حاصل زندگی آنهاست یا افراد را در معرض زندگی‌های جدیدتری قرار بدهد. در نگاه اول تمامی این دارایی‌ها پنهان است، ولی تصویر دقیق آن‌ها در روابط آدم‌ها با یکدیگر به راحتی قابل لمس است.

اگر شما در فیس‌بوک عضویت دارید و از طریق آشنایان، بستگان، دوستان و یا از طریق صفحات فارسی با میدان‌های مرکزی فعالیت ایرانیان در ارتباط هستید، معمولاً و همیشه با شکل‌هایی از زندگی روبه‌رو خواهید شد که ویژگی‌های منحصر به فرد ایرانی از خود بروز می‌دهند. ممکن است در نگاه اول عادی به نظر برسد ولی به واقع "درون ماندگاری" و "یکنواختی بیش از حد اجتماعی" در این میدان‌ها آن‌ها را از حالت شبکه‌ای خارج می‌کند و عضو‌ها به صورت جدا از هم فرهنگ‌های ثابتی را به طور مرتب بازتولید می‌کنند. پس در این مورد هم تکنولوژی معاصر کارایی اصلی خود را از دست می‌دهد و همچون بسیاری پدیده‌های دیگر به چیزی "بومی شده" تبدیل می‌شود.

شاید فکر می‌کنید در این لحظه شوخی می‌کنم، اما برای مدتی تصویری که از فیس‌بوک فارسی در ذهنم نقش بسته بود شباهت بیش از حد به فضای یک مراسم عروسی ایرانی بود: عکس‌هایی که در آتلیه گرفته شده‌اند، با لباس‌های شب، فیگورهای شناخته شده و کت و شلوار‌هایی که می‌خواهند خیلی جدی و رسمی به نظر برسند. حرف‌های تکراری و تهنیت‌های مناسبتی، سنت‌گرایی و تعارف‌های معمول و یا چند خط دوران کودکی بیشترین تولیدات میدان‌های کمی متفاوت ولی در کل مشابه با هم در این شبکه است.

جایی برای غریبه‌ها نیست

فیس‌بوک "محلی برای بازنمایی زندگی روزمره" اعضای خود است، ولی همچنان فراموش نکنیم مهم‌ترین کاربری آن برای هماهنگ کردن رخداد‌های کوچک و بزرگ اجتماعی است که می‌تواند شامل برگزاری نمایشگاه‌ها، کنسرت‌ها و یا گردهمایی‌های فرهنگی باشد و یا افراد را در فضاهای نامحدود سایبری گرد هم جمع کند. معمولاً روابط اعضای یک شبکه اجتماعی روال‌هایی معنادار و هرکدام بیانگر یک نوع نظم اجتماعی خاص هستند.

شبکه‌های اجتماعی به شکل طبیعی باید شامل گروه‌های متنوعی باشند، افراد با خاستگاه‌های گوناگون را در خود بپذیرد و شرایط فعالیت برابر را برای همه مهیا کنند. اعضا نیز باید در همه حال انواع گروه‌بندی‌ها را به رسمیت بشناسند و هریک خود را جزئی از فضایی بزرگ‌تر و به عنوان عضوی از گروه‌های اجتماعی انسانی بدانند.

در جامعه‌شناسی کلاسیک، انواع همبستگی‌ها و مجاورت‌هایی که افراد باهم دارند، به دو نوع "مکانیکی" و "ارگانیکی" خلاصه می‌شوند. همبستگی‌های مکانیکی مخصوص جوامع سنتی و پیشاصنعتی است و افراد و گروه‌ها از روی سنن و عادت‌ها، تعهدهای اخلاقی یا فامیلی و همچنین به صورت غیر تاملی باهم در ارتباط هستند. به این معنا که روابط، گزینشی و بر اساس سبک‌های زندگی نیست و افراد حق انتخاب چندانی ندارند. در مقابل، روابط ارگانیک و فعال مخصوص جوامع معاصر‌ هستند که نظم رسمی در این جوامع کمرنگ شده و گروه‌های خردتری به وجود آمده است و بر اساس نیازهای گروهی، شخصی و محلی باهم مراوده می‌کنند.

فیس‌بوک ایرانی جایی برای غریبه‌ها ندارد. همه اعضا آشنایانی هستند که در متن یک "فرهنگ فراگیر و یکسان" با هم بزرگ شده‌اند، از ادبیات مشابه هم استفاده می‌کنند و مسیرهای همیشگی را طی می‌کنند. در نتیجه تعلقات و نیازهای محدودتری دارند و به شدت گرفتار رویه‌ها و سنت‌های دست و پا گیر جهان واقعی خود شده‌اند. آیا تا به حال شنیده‌اید تکنولوژی‌های ارتباطی برای گسترش محدودیت‌های فرهنگی اجتماعی و یا بازتولید آن‌ها به کار رفته باشد.

برای پیشبرد بحث باید به چند نکته اشاره کنم. کاربران ایرانی وابستگی بیش از حدی به "فضاهای آشنا و معمول" دارند و روابط اجتماعی خود را بسته نگه می‌دارند. با "فضاهای عمومی آزاد و چندملیتی" میانه‌ای ندارند و تلاشی برای ساختن "فعالیت‌های همگانی" در آن‌ها دیده نمی‌شود. ایرانیان بنا به دلایل تربیتی علاقه زیادی به خیره شدن به یکدیگر دارند و همه چیز را منطبق با اصول معمول خود تفسیر می‌کنند. در نتیجه همیشه به جذب کامل یا دفع مطلق پدیده‌های پیش روی خود می‌اندیشند.

شبکه‌های اجتماعی

فیس‌بوک ایرانی از نظر تولید زندگی اجتماعی در فضای اینترنتی بسیار فقیر عمل کرده است و از لحاظ بازنمایی رفتار اجتماعی گروه‌های مختلف به غیر از آنچه همیشه دیده‌ایم، چیز دیگری به ما نشان نداده است.

حرف‌های تکراری و تهنیت‌های مناسبتی، سنت‌گرایی و تعارف‌های معمول و یا چند خط دوران کودکی بیشترین تولیدات میدان‌های کمی متفاوت ولی در کل مشابه با هم در این شبکه است.

میزان دسترسی کاربران به اینترنت آسان، ارزان و پرسرعت نقش تعیین کننده‌ای در کیفیت شبکه اجتماعی ایرانیان دارد که البته می‌دانیم متاسفانه چنین نیست. همچنین وجود پیج‌ها و یا گروه‌هایی در فیس بوک که افراد بتوانند با هم آشنا شوند و از طریق علاقه‌مندی‌ها و ایده‌های مشترک خود با یکدیگر فعالیت کنند فضای خوشایندتری مملو از سرگرمی برای آن‌ها به وجود آورده است. صفحات پرمخاطب فارسی زبانی که اکنون در فیس‌بوک فعالیت می‌کنند هیچکدام جنبه‌های مثبتی ندارند. پیچ‌هایی چون "مملکته داریم؟"، "پ ن پ"، "خوشگل‌ترین‌های فیس‌بوک"، "خز‌ترین پروفایل‌های فیس‌بوک" و دیگر پیچ‌های مشابه که با محتوای سیاسی یا فرهنگی فعالیت می‌کنند در واقع کلیشه‌های معمول را رواج می‌دهند و اکثراً در جهت نزاع بیشتر اجتماعی و تعارض‌های بین گروهی منتشر می‌شوند.

معمولا گفته می‌شود فیس بوک یا دیگر شبکه‌های اجتماعی مشابه اعتیادآور هستند و اتفاقا به شکل حرفه‌ای باید چنین باشند. یک شبکه مفید و کارآمد از طریق درگیر کردن کاربران خود با تولید اجتماعی بیشتر توسعه سرمایه‌های اجتماعی موجود در جامعه را تضمین می‌کند و با توسعه خدمات مختلف به افراد بیشتری کمک می‌کند تا نقش‌های مورد علاقه خود را بیابند و به گرایش‌های گوناگون خود بپردازند و توانمندی‌هایشان را در اختیار دیگران قرار دهند.

در اینجا ستاره‌ها و شخصیت‌های سر‌شناس مردمی در فیس‌بوک فعالیت نمی‌کنند و کاربران نیز زندگی روزمره معمول ندارند تا بخواهند از این طریق تجربیات شخصی خود را با دیگران تقسیم کنند. مشکل دیگر این است که فیس‌بوک در ایران چهره‌ای به تمامی سیاسی پیدا کرده و دچار حدگذاری‌های غیر معمول شده است. اگر کاربران ایرانی تخیل معمولی خود را به دیگران نشان دهند، از زندگی خود بگویند و سعی کنند دوستانی تازه داشته باشند و با میدان‌های مختلفی در تماس باشند، از تنوع اجتماعی بیشتری لذت خواهند برد و همچنین می‌توانند امیدوار باشند که هیچگاه تنها نخواهند بود.

زلزله وان در رسانه‌ها و تنش بین ترک و کرد‌ در ترکیه

arezoo — Sat, 29 Oct 2011 18:09:33 +0000

فرشاد آریا

فرشاد آریا - "هر وقت دل‌شان بخواهد به آنها سنگ می‌زنند. یک‌جوری سربازها را در کوه‌ها می‌کشند، انگار دارند پرنده شکار می‌کنند، اما وقتی کمک نیاز دارند می‌گویند ارتش بیاید! پلیس بیاید! به نظر من آدم‌ها باید حد خودشان را بدانند."

این بخشی از حرف‌های مجری یک برنامه تلویزیونی است که مدت کوتاهی پس از وقوع زلزله در استان وان، از شبکه "ای.تی.وی" در ترکیه پخش شد. گفته‌های تندی از این قبیل در بخشی از رسانه‌ها در ترکیه جنجال برانگیز شده‌اند و مورد انتقاد گروهی دیگر از رسانه‌ها قرار گرفته‌اند. همچنین در روزهای اخیر موضوع جنجالی کرد و ترک و اعتراض‌ها و طعنه‌های تلخ به یکدیگر در فضای مجازی و خصوصاً در فیس‌بوک ادامه پیدا کرده است.

بروز رفتارهای ناشایست

سامان رسول‌پور، خبرنگار و آگاه به مسائل کرد‌ها در این زمینه به رادیو زمانه می‌گوید: "می‌شود گفت که رفتارهای نژادپرستانه و فاشیستی در برخی از رسانه‌های ترکیه نمود داشت و این مسئله همزمان با واکنش گسترده در بین فعالان کرد و در جامعه ترکیه هم انعکاس خیلی گسترده‌ای داشت. مشخصاً بعد از این اتفاق‌ها بود که احمد هاکان روزنامه‌نگار سر‌شناس ترک در روزنامه حریت یک یادداشت خیلی کوتاه و زیبایی را نوشت و تاکید کرد وقتی واکنش‌های بسیار غیر انسانی و وقیح را در شبکه‌های مجازی و فیس‌بوک مشاهده کرده، به حدی متاثر و متاسف شده که فوراً از این شبکه‌ها فرار کرده و اقدام به نوشتن یادداشتی کرده و هشدار داده است. شاهد این هم بودیم که بعد از این مسئله هم خوب برخی از جریان‌های سیاسی در ترکیه خیلی سریع جنبیدند و به شکل جدی هشدار دادند."

این هشدار‌ها و گفت‌و‌گو‌ها تنها در رسانه‌های ترکیه و در فضای جریان‌های سیاسی این کشور باقی نماند. اینترنت و فضای مجازی نیز عرصه‌ای شد برای اعتراض‌ها، گفت‌وگو‌ها و طعنه‌ها.

شیرین قهرمانی، پزشک ساکن هلند که سال‌های زیادی را در کشور ترکیه گذرانده و یکی از کاربران اینترنتی است که این بحث‌ها را در فضای مجازی ترک‌زبان دنبال کرده است به ما می‌گوید: "دو گروه بودند. یک گروهی که کشته شدن سربازان ترک در اتفاق‌های اخیر را به واکنش‌های نژادپرستانه تعبیر کرده بودند و برخوردهای واقعاً ناشایستی داشتند. گروه دیگر نیز از جوانان ترک و روشنفکربودند. کسانی که دوست داشتند جلوی این قضیه را بگیرند و به‌جای اینکه بخوان قضیه رو به حالت نژادپرستی مطرح کنند، می‌گفتند اگر گروهی از کردهای ترکیه جدایی‌طلبند یا فعالیت تروریستی می‌کنند، این شامل همه کردهایی نمی‌شود که در ترکیه زندگی می‌کنند. همه اینطور فکر نمی‌کنند و اگر اتفاقی افتاده مثل زلزله، این یک فاجعه انسانی است و همه باید در آن شرکت کنند. چون وان و شرق ترکیه هم جزئی از خاک ترکیه محسوب می‌شود. آن‌ها هم شهروندهای ترکیه هستند و ساکنان آن حقی مساوی با دیگر شهروندان ترکیه دارند."

تنش بین کرد و ترک در کشور ترکیه اتفاق تازه‌ای نیست. آن‌چه در حال حاضر این تنش را در رسانه‌ها و در فضای مجازی داغ‌تر کرده، حملات متقابل حزب کارگران کردستان "پی.ک.ک" و دولت ترکیه است که پیش از وقوع زلزله در استان وان، آغاز شده بود، اما ادامه آن از سوی دولت ترکیه پس از وقوع زلزله مورد انتقاد شدید کرد‌ها و فعالان حقوق بشر ترکیه قرار گرفت.

"انشاءالله این بلا بر سر مردم دیار بکر هم بیاد! صحبت‌های نفرت‌انگیزی ازاین قبیل که در تلویزیون و اینترنت در مورد زلزله وان منتشر شده، نگرانیاحزاب سیاسی را برانگیخته و سبب اتحاد این احزاب برای مقابله با آن شدهاست. این کمیسیون در اولین قدم خود تصمیم گرفته به این گروه از مردم درسانسانیت بدهد تا یاد بگیرند ارزش انسان‌ها را بر اساس زبان و دین‌شاننمی‌سنجند. در ضمن باید به هموطنانی که در این مدرسه انسانیت فارغ‌التحصیلمی‌شوند واکسن وجدان تزریق شود."

سخن یادشده در پاراگراف بالا بخشی از یک ویدئو است که طی روزهای گذشته در فضای مجازی پخش شد و بسیار بحث‌برانگیزبود. این طنز تلخ در انتقاد به برنامه‌هایی است که با لحن تند خود کرد‌ها را مورد سرزنش قرار می‌دهند. برنامه‌هایی از این دست در شبکه‌های تلویزیونی ترکیه، واکنش انتقادی برخی از جریان‌های سیاسی و همچنین واکنش فعالان حقوق بشری و روزنامه‌نگاران در فضای مجازی را می‌توان حرکتی نامید که برای جلوگیری از دودسته‌گی ملی در کشور به راه افتاده است.

تنش و لزوم اندیشه مسئولانه بر آن

سامان رسول‌زاده می‌گوید: "برخی از جریان‌های سیاسی در ترکیه خیلی سریع جنبیدند و به شکل جدی هشدار دادند و این مسئله را درک کردند که خودنمایی فاشیسم بسیار خطرناک است و می‌تواند عواقب بسیار مخوف و کشنده‌ای را در جامعه ترکیه به دنبال داشته باشد. همین مسئله نیازبه تجدید نظر، نیاز به مداخله فوری دولت همچنین تدابیر ویژه‌ای دارد که لازم است روشنفکران، دولت و جامعه ترکیه روی این مسئله بیاندیشند."

تنش بین کرد و ترک در کشور ترکیه اتفاق تازه‌ای نیست. آن‌چه در حال حاضر این تنش را در رسانه‌ها و در فضای مجازی داغ‌تر کرده، حملات متقابل حزب کارگران کردستان "پی.ک.ک" و دولت ترکیه است که پیش از وقوع زلزله در استان وان، آغاز شده بود، اما ادامه آن از سوی دولت ترکیه پس از وقوع زلزله مورد انتقاد شدید کرد‌ها و فعالان حقوق بشر ترکیه قرار گرفت.

آقای رسول‌زاده می‌گوید: "۲۴ ساعت پس از این اتفاق، در شرایطی که همه توقعات و انتظارات از دولت ترکیه این بود که در حجم خیلی گسترده‌ای به داد دل این مردم برسد و آن‌ها را از زیر آوار بیرون بیاورد و به افرادی که خانه و کاشانه‌شان را از دست دادند به شکل موقت یک سرپناهی بدهد و غذا و مواد خوراکی که به‌شدت کمیاب شده است را برای آنها تهیه کند، خبر رسید دولت تصمیم گرفته است که عملیات برون مرزی انجام بدهد. همه این مسائل را اگر کنار هم بگذاریم، می‌شود الان خیلی با صراحت و دقت بیشتری قضاوت کرد و به این نتیجه رسید که دولت ترکیه به شدت کم کاری کرده است."

خانم قهرمانی در این زمینه می‌افزاید: "الان دیگر رفته‌رفته اختلاف بین ارتش و کرد‌ها دارد بالا‌ می‌گیرد. من هر دو طرف را می‌توانم یک‌مقدار درک کنم. چون از یک‌طرف وقتی نگاه می‌کنی می‌بینی پ.ک.ک، هرچند که می‌فهمم حق دارند در آنچه می‌گویند، ولی در کوه‌ها آدم‌ها را می‌کشند؛ یا می‌روند تو دهات و آدم‌های بی‌گناه را می‌کشند؛ معلم‌ها را می‌کشند؛ بیمارستان‌ها را بمباران می‌کنند و به مردم خودشان هم آسیب می‌زنند. یعنی برخورد آن‌ها به هیچ‌وجه توجیه نمی‌شود با این کارهایی که نجام می‌دهند."

تنش‌ میان کرد و ترک در کشور ترکیه ریشه‌ای عمیق دارد. از سوی دیگر دو دستگی در مورد چگونگی برخورد با این مسئله در سطح جامعه نیز وجود دارد. بحث و گفتمانی که پس از وقوع زلزله در استان وان و خصوصاً در فضای مجازی، میان این دو گروه جریان پیدا کرده، اگرچه همیشه دوستانه نبوده است، ولی آیا می‌توان آن را آغازی برای حل مسالمت‌آمیز این خصومت‌ها در ترکیه دانست؟

آقای رسول‌زاده می‌گوید: "خیلی کم بودند تعداد کسانی که رفتار افراطی‌های ترک را تایید می‌کردند، اما نمی‌شود همان مقدار افرادی که این مسئله را توجیه می‌کردند، انکار کرد. آنها وجود دارند و تنها راهی که وجود دارد این است که در همین فضاهای مجازی با این افراد گفت‌وگو کرد. من فکر می‌کنم هیچ راه دیگری وجود ندارد، غیر از این‌که همه این افراد با تمامی تفاوت‌ها و نگرش‌های مختلفی که نسبت به این موضوع دارند، سعی کنند که خود انتقادی داشته باشند و به درک مشترکی برسند. من فکر می‌کنم این درک مشترک مشخصاً می‌تواند بر سر حقوق انسانی انسان‌ها و روایت حقوق بشر باشد و فکر می‌کنم که می‌شود فضاهای مجازی را به عنوان یک فرصت تعریف کرد و از این فرصت تعریف کرد، و از این فرصت برای آگاهی‌رسانی استفاده برد."

درباره کارناوال‌های فیس‌بوکی

nikfar — Sun, 14 Aug 2011 23:03:59 +0000

امین حصوری

امین حصوری - درباره شبه کارناوال‌های «آب بازی» و «خز بازی» چه قضاوتی درست است و شایسته است برای آنها چه جایگاه و اهمیتی قائل شد؟ به نظر می‌رسد تا جایی که این حرکت‌ها خودانگیخته و محدود هستند، می‌توان در آن‌ها به سان نمودهایی از «واقعیت‌های ناهمگون جامعه» در سیر نامتقارن و پر اختلال حیات آن نگریست.

در این صورت فارغ از اینکه تا چه حد با آن‌ها همدلی داشته باشیم و فارغ از نوع نگاه ما به شکل و مضمونشان، باید آن‌ها را همچون داده‌های خام تجربی تلقی کرد. داده‌هایی که تنها در صورت تکرار وقوع و رشد دامنه اجتماعی، اهمیتی تحلیلی در ساحت کلان جامعه می‌یابند.

هر گونه سرکشی و مقاومت فردی یا جمعی علیه استبداد هنجاری (در پیوند با زیست اجتماعی روزمره شهروندان)، بخشی از روند مبارزه با کلیت «نظم مستقر» است و بدین معنا واجد سویه‌هایی از «کنشی سیاسی» است؛ اما با وجود ضرورت تام مقاومت در چنین سطحی و تاثیر مستقیم آن در ترسیم محدوده‌های سنگربندی در حوزه‌های کلان‌تر مبارزه، نباید درباره جایگاه آن اغراق کرد.

با این حال نمی‌توان از کنار دیدگاه‌هایی که مایلند از دل این واقعیت‌های پراکنده و محدود، شبه «رخدادی» تصنعی و یا پتانسیلی غیرواقعی بیرون بکشند، بی‌اعتنا گذر کرد.[1] نقد این دیدگاه‌ها از این نظر لازم است که برسازی این رویدادهای تصنعی، در کنار سایر توهمات مورد علاقه «گفتمان‌های غالب»، خواه نا‌خواه ترکیبی التیام‌بخش می‌سازند که گویا بناست یک خلأ اجتماعی - تاریخی بزرگ را پر کند؛ این خلاء بزرگ‌‌ همان مغاکی است که سرانجام جنبش اعتراضی پس از انتخابات را به کام خود کشید و خود از عدم پایبندی به الزامات تدارک یک مبارزه سازمان یافته فراگیر و هدفمند‌زاده شد. یعنی از ناباوری به ضرورت نظریه سیاسی و ضرورت سازماندهی.

یکم

از شواهد بدیهی شروع کنیم: مردم جامعه ما از فقدان ابتدایی‌ترین آزادی‌ها در نحوه انتخاب رفتارهای فردی (در ساحت اجتماع) و به طور کلی اختیار «سبک زندگی» محروم‌اند و در پیوند با آن از حق و امکان شاد بودن و بروز شادی در پهنه‌های اجتماعی.

آموزه‌های مذهب ایدئولوژیک، به صورت هنجارهای رسمی و قانونی، مرزهای این محرومیت را پاسداری می‌کنند. فضاهای عمومی خفقان‌زده مجالی نمی‌دهند که شهر‌ها به رغم درصد بالای جمعیت جوان به‌‌ همان سهم نیز بازتاب دهنده طراوت و شادی باشند.

وانگهی بالا بودن نرخ و شدت سرکوب و حضور «ناظر کبیر» در همه لایه‌های زیست فردی و اجتماعی، تمایزگذاری بین حوزه‌های «سیاسی» و «اجتماعی» را دشوار می‌سازد و لذا ارائه تعریفی دقیق از محدوده «کنش سیاسی» را ناممکن می‌گرداند.

با چنین صورتبندی از واقعیت، هر گونه سرکشی و مقاومت فردی یا جمعی علیه این استبداد هنجاری (در پیوند با زیست اجتماعی روزمره شهروندان)، بخشی از روند مبارزه با کلیت «نظم مستقر» است و بدین معنا واجد سویه‌هایی از «کنشی سیاسی» است؛ اما با وجود ضرورت تام مقاومت در چنین سطحی و تاثیر مستقیم آن در ترسیم محدوده‌های سنگربندی در حوزه‌های کلان‌تر مبارزه، نباید درباره جایگاه آن اغراق کرد.

نخست از آن رو که «سرکشی‌های پراکنده شهروندان» علیه سرکوب هنجاری حکومت، به عنوان بخشی از سازوکار حیات زنده اجتماعی، همیشه در اشکال مختلف (با ابعادی محدود) وجود داشته است؛ تاثیر اجتماعی این «نافرمانی‌ها» وابسته به میزان فراگیر بودن و مستمر بودن آن‌ها است.

دوم اینکه این سرکشی‌ها حتی در اشکال فراگیر هم به ناچار ماهیتی «دفاعی» دارند، چون هدف از آن‌ها، بیرون راندن چکمه‌های حاکمان از حریم زیست و رفتار فردی است. بنابراین اگر چه در اشکال جمعی و نمادین به درجاتی بر چهره نظم مستقر خراش ایجاد می‌کنند و با نمایان ساختن آسیب‌پذیری ساختار حاکم، خودباوری و جسارت مردم را برای دفاع از حریمشان (یا حتی برای ارتقاء سطح مبارزاتشان) بهبود می‌دهند، اما به خودی خود به فراسوی ساختار حاکم راه نمی‌برند (هر چند با نادیده گرفت مرزهای حاکم، خواه نا‌خواه به طور تلویحی و گذرا به فراسوی آن اشاره می‌کنند).

بر این اساس، در مواجهه با وقایعی مثل آنچه در «پارک آب و آتش» و «پارک پردیسان» گذشت[2]، می‌توان ورای حماسه‌سازی‌های انجام شده در رسانه‌ها، جمع‌بندی دیگری داشت و برخلاف تصویری که برخی گزارش‌های رسانه‌ای از این دو واقعه عرضه کرده‌اند، آن‌ها را به مثابه طلیعه «وضعی نو» ارزیابی نکرد. توضیح این تفاوت در نحوه قضاوت را بی‌گمان باید در شرایط مشخص امروز جستجو کرد.

در حالی‌ که جنبش به دلیل «فقدان مقاومت سازمان یافته» و «غلبه گفتمان اصلاح طلبان بر آن» و تا حدی هم کم تحرکی نیروهای رادیکال در عمل به نابودی کشانده شده و تقریباً در حال حذف شدن از فضای عمومی جامعه است، دامن زدن به تصوراتی که گویا خیابان هم اینک از آن ما است (هر چند به قصد زنده نگه داشتن امید)، به نوعی مشارکت در «تحریف واقعیت» و یا «توهم پراکنی» است.

دوم

تفاوت این نگاه انتقادی با دیدگاه‌هایی که این دو اتفاق را برجسته کرده‌اند[3]، پیش از هر چیز در نحوه درک از موقعیت معینی است که اینک با افول قابل پیش‌بینی جنبش با آن مواجهیم. در حالی‌ که جنبش به دلیل «فقدان مقاومت سازمان یافته» و «غلبه گفتمان اصلاح طلبان بر آن» و تا حدی هم کم تحرکی نیروهای رادیکال در عمل به نابودی کشانده شده و تقریباً در حال حذف شدن از فضای عمومی جامعه است، دامن زدن به تصوراتی که گویا خیابان هم اینک از آن ما است (هر چند به قصد زنده نگه داشتن امید)، به نوعی مشارکت در «تحریف واقعیت» و یا «توهم پراکنی» است.

این گونه تصویر‌سازی‌های اغراق‌آمیز ( با نسبت دادن پتانسیل‌های بکر و نامحدود به وقایعی از این دست) مقاومتی را نوید می‌دهند که خواه به لحاظ سازمان‌یافتگی و هدفمندی مضمون، خواه به لحاظ ابعاد کمی و خواه به لحاظ پیوستگی با تاریخچه مبارزاتِ بلافصل خود، وجود خارجی ندارد.

برای فرا‌تر رفتن از واقعیت کنونی و رهایی از آن، پیش شرط نخست این است که تلخی و سیاهی واقعیت را با تمام وجود لمس کنیم تا شاید در مسیر چاره‌جویی، به یافتن دلایل آن بر آییم. از سوی دیگر در جایی که به این گونه حرکت‌ها، به لحاظ ماهیت سیاسی، اعتراضی و پتانسیل‌های درونیشان برای انکشاف و فراگیر شدن، وزن و اهمیت زیادی داده می‌شود، به طور حتم می‌توان ردپای باور به «خود به خودیسم» (باور به مکانیزم‌های خود بسنده) را یافت.

در این میان، گفتمان وابسته به جناح اصلاح طلبان که با تئوریزه کردن «ترک خیابان» عامل از دست رفتن سنگرهای واقعی مبارزه بود، اکنون بر آن است که تصویری فانتزی از «حضور خیابانی» عرضه کند، تصویری که برای مدیریت اشکال ثانوی جنبش و دنباله‌های آن سودمند باشد.

مشابه این وضع را (در سطحی به مراتب وسیع‌تر) زمانی شاهد بودیم که در گرماگرم حیات جنبش و الزامات مبارزه، به جای ارائه راهکار مشخص در موقعیت‌های بحرانی جنبش، پیشنهادهایی فانتزیک مثل «هوا کردن بادبادک‌های سبز» یا نظایر آن داده می‌شد یا در رادیکال‌ترین شکلش، سردادن بانگ الله اکبر بر بام‌ خانه‌ها تجویز می‌شد.

این‌ها هر چند در مقاطعی، ‌گاه به عنوان «تاکتیک مبارزه» مفید بود، ولی پافشاری دائمی بر این شگردها، هم برای جلوگیری از میدان‌یافتن تاکتیک‌های موثر و متفاوت بود و هم (در پیوند با راهکارهای مشابه) در خدمت این هدف بود که بر فقدان استراتژی مبارزاتی و یا ضرورت تدوین این استراتژی سرپوش نهاده شود.

از این منظر بزرگ‌نمایی وقایعی از این دست، می‌تواند با ارجاع به روندهایی غیرواقعی ( نظیر ارجاع به شبکه‌های اجتماعی ناموجود)، در مسیر طفره رفتن از چالش‌های امروزی رویارویی با «کلیت نظام» باشد.

سوم

این گونه حرکت‌ها چون در سطح و مداری هستند که در عمل نمی‌توانند پیوند ارگانیکی با تاریخچه، دستاورد‌ها و حیات زیسته جنبش برقرار کنند، در عمل با نادیده گرفتن «هستی اجتماعی» جنبش به واسطه بی‌ارتباطی یا بی‌اعتناییشان به «گذشته»، که نیاز‌ها و ضرورت‌های امروز را تعریف می‌کند و نیز گریز از الزامات «موقعیت تاریخی پساجنبش»، خواه نا‌خواه در خدمت محو سریع‌تر رد پای جنبش و بازگشت به فضای «عادی» اجتماعی عمل می‌کنند.

به بیان دیگر، این حرکت‌ها به دلیل جدایی از پیوستار مبارزه و در فقدان نظریه و بستر سیاسی پیوند دهنده، محکوم‌اند که «ناپیوسته» و «تفننی» باقی بمانند و حتی در اشکال وسیع‌تر بروز خود، به ناچار دارای ماهیتی دفاعی باشند، نه تهاجمی.

بر این اساس، جسارت و خلاقیت در به سخره گرفتن هنجارهای حاکم، لزوماً به معنای پیش نهادن روشی نظام‌مند برای تغییر این هنجار‌ها و جایگزینی آن‌ها با هنجارهایی شخصی نیست. هر چند هر یک از این هنجارشکنی‌های محدود و جمعی، خواه نا‌خواه به وضعیتی ورای «هنجارهای حاکم» اشاره می‌کنند و از این نظر به وجود بالقوه‌گی‌های فراوان برای به چالش گرفتن «ساختار مسلط» ارجاع می‌دهند.

اما باید در نظر داشت که فضای جامعه مدت‌ها است که از این گونه ارجاعات (در اشکال مختلف) اشباع و در آن متوقف مانده است؛ چون در نبود «اراده جمعی به تغییر»، افشای این شکاف و اعتراض‌های پراکنده نسبت به آن هیچ‌گاه نتوانسته است به حوزه هدفمند‌تر و منسجم‌تری نظیر «نافرمانی مدنی» ارتقاء یابد.

وانگهی در شرایطی که جنبش اعتراضی در عمل، ته‌مانده مشروعیت نظام را در انظار عمومی فرو ریخته است، بازگشت اجتماعی به هزل «برهنگی پادشاه»، متعلق به موقعیتی «پیشاجنبش» است. چنین بازگشتی از منظر هستی‌شناسی اجتماعی جنبش، خواه نا‌خواه ماهیتی ارتجاعی دارد، چون از تاریخمندی به دور است و به نوعی پیوستگی سیر واقعیات اجتماعی را نادیده می‌گیرد.

گفتمان وابسته به جناح اصلاح طلبان که با تئوریزه کردن «ترک خیابان» عامل از دست رفتن سنگرهای واقعی مبارزه بود، اکنون بر آن است که تصویری فانتزی از «حضور خیابانی» عرضه کند، تصویری که برای مدیریت اشکال ثانوی جنبش و دنباله‌های آن سودمند باشد.

چهارم

بی‌گمان این گونه نمایش‌های محدود و مقطعی، به خاطر به چالش گرفتن « تمامیت‌خواهی دستگاه حاکم» (در سطح هنجاری)، خواسته یا ناخواسته شکلی از «کنشی اعتراضی» محسوب می‌شوند. اما «بزرگ» دیدن آن‌ها، ناشی از این تصور نادرست است که گویا یک حکومت تمامیت‌خواه به صرف اینکه از هیچ کاری برای تحکیم ایدئولوژی خودش دریغ نمی‌کند، در عمل هم قادر است تمام جامعه را (به لحاظ تبعیت از هنجارهای رسمی در سبک زندگی و رفتار اجتماعی) تحت نظارت و کنترل خودش بگیرد.

در واقع این برداشت ریشه در توهم رایج و خطرناک «مطلق انگاری» قدرت دستگاه حاکمه دارد. حاکمان به خوبی می‌دانند که توان و امکان نظارت و کنترل جامع «شئونات زندگی اجتماعی» را ندارند (به ویژه در حوزه‌های خرد‌تر)؛ ولی به دلایل واضح، در عین اینکه هیچ‌گاه از موازین خود عقب‌نشینی نمی‌کنند ( و حتی‌ گاه سخت‌گیری‌های بیشتری را به مجموعه هنجارهای رسمی اضافه می‌کنند)، وانمود می‌کنند که همه چیز را در زیر چنگال نظارت و کنترل خود دارند؛ واقع نمایی این ادعا، شرط مهمی از شرایط دوام حکومت‌ها است.

همه ما به تجربه می‌دانیم که به رغم سخت‌گیری‌های رایج و فزاینده در ایران، به طور میانگین استاندارد زندگی اجتماعی مردم (دست‌کم در شهرهای متوسط و بزرگ) کاملاً بیرون از چهارچوب هنجارهای رسمی حکومت قرار داشته و دارد.

شاخص‌ترین این اختلافات و تقابل‌ها را در «نحوه پوشش زنان» می‌بینیم که در قالب بدحجابی («عفت ستیزی»!)، همواره در دو دهه اخیر هنجارهای رسمی را به چالش گرفته است (به رغم هزینه‌های فردی‌ گاه و بی‌گاه آن). اما آیا می‌توان نام این کار را «مقاومت جمعی» آگاهانه شهروندان برای مخالفت با حکومت نهاد؟

به نظر می‌آید در «سطح عام» پاسخ منفی باشد؛ چون این بخشی از مکانیزم حیات اندام‌واره‌ زنده‌ای است که به هیچ رو در حد و اندازه‌های ظرف رسمی احاطه کننده‌اش نمی‌گنجد و لذا این امتناع‌ها و فشار‌ها بیش از اینکه هدفمند باشد، خودانگیخته و اجتناب ناپذیر است.

در واقع، نبود اراده و مجرای جمعی برای شکستن این ظرف و فقدان استراتژی مشخص برای تدارک مبارزه‌ای فراگیر، موجب شده است که هر فرد به سبک و سیاق خود، خودش را با «تنگی» این ظرف وفق دهد.

در این میان فشار آمدن به جداره‌های ظرف هم طبیعی است (درست مثل برخورد مولکول‌های گاز با جداره‌های ظرف حاوی آن، که هر چه حجم این ظرف محدود‌تر باشد،( برای مقداری معینی از گاز) شدت و تعداد برخورد‌ها نیز بیشتر خواهد بود.

ظرفی که «حاکمان» با تجربه برای حصر جامعه می‌سازند، همیشه قدری انعطاف‌پذیر است، چون ظرف صلب، از جایی به بعد شکننده است. از این نظر جهش به فراسوی مرزهای حاکمیت،‌ گاه صرفاً تصوری است که از «ثابت فرض کردن محدوده‌های حاکم» بر ما عارض می‌شود.[4]

پنجم

بی‌تردید واکنش‌های فردی به تنگی فضای تنفس اجتماعی (در مورد هنجارهای زیستی) هر از گاهی مجرا‌ها و سویه‌های جمعی می‌یابند، با دامنه‌هایی محدود یا به نسبت گسترده، که بسته به شرایط و نحوه بهره‌برداری از آن‌ها، اثرات گذرا یا ماندگاری بر فضای عمومی و فرآیند «مقاومت جمعی» بر جای می‌گذارند.

در این میان، به واسطه رشد امکانات ارتباطی جدید، قابل تصور است که در مواردی هم بخشی از جوانان در فضای مجازی نظیر فیس‌بوک ( یا سایر میانجی‌های غیررسمی اجتماعی) همدیگر را پیدا ‌کنند و نیازهای فردی آن‌ها به تخلیه انرژی و فشار مازاد، در یک انگیزه جمعی ادغام و تشدید ‌شود − رخدادی که می‌تواند مازادی بیرونی، نظیر دو اتفاق مورد بحث ما داشته باشد.

در این صورت به نظر می‌آید که این گونه اتفاقات را همچنین بتوان در زمره سویه‌ها و تاثیرات اجتماعی فیس بوک در جوامع غیر‌نهادمند و دارای فضاهای بسته اجتماعی هم تلقی کرد، نه لزوماً در امتداد پیوستار مبارزه‌ای مشخص یا گشاینده مبارزه‌ای بدیل، به ویژه آنکه جوان بودن میانگین جمعیتی جامعه (در کنار سایر عوامل)، بر دامنه و شدت تاثیرات رسانه‌هایی نظیر فیس بوک می‌افزاید.

از این نظر به طور قطع پس از این نیز شاهد موارد متعددی از این دست وقایع با الهام‌گیری از یکدیگر خواهیم بود، که از قضا برخی از آن‌ها خالی از سویه‌های لمپنی و حتی وندالیستی هم نخواهند بود (برای مثال به مورد «خز بازی»).

در مجموع به نظر می‌رسد در غیاب یک «جنبش اجتماعی نیرومند»، به مثابه بستر بزرگی که ضمن پیوند دادن نارضایتی‌های فردی، بینش و منش افراد را هم ارتقا دهد و نگاه‌ها را از دایره منافع و علایق فردی به سطح علایق جمعی و ضرورت‌های کلان اجتماعی متوجه کند، به بیان دیگر در نبود جنبشی که در مسیر حرکت خود «امر سیاسی» و دخالت‌گری آگاهانه در سرنوشت جمعی را پیش روی شهروندان قرار دهد، نمودهای خود‌انگیخته بروز جمعی و نارضایتی‌های فردی، به خودی خود حادثه یا دستاورد قابل اتکایی برای ارتقای سطح مبارزه محسوب نمی‌شوند؛ بلکه اغلب آن‌ها را می‌توان به مثابه نقاطی تصادفی و گذرا ( اما متنوع و تکرارپذیر) در تصویر عمومی جامعه نگریست، نقاطی که در آن‌ها تفاوت «هنجارهای اجتماعی» و «هنجارهای رسمی» در اشکال نامتعارفی عیان می‌شود.

از آنجا که این تفاوت مدت‌ها است که به طور نازایی در وضعیت عیان‌بودگی به سر می‌برد، این حرکت‌های تصادفی را می‌توان بخشی از تکان‌های گریزناپذیر اندام‌های پیکری دانست که خودش را با یک بیماری مزمن حرکتی وفق می‌دهد.

پانویس‌ها:

[1] برای برآوردی از میزان استقبال و نحوه واکنش ها به این دو ماجرا کافی است نگاهی بکنید به لینک های داغ شده در سایت بالاترین.

[2] گزارش مشروحی در مورد این دو خبر: «از آب‌بازی تا خزبازی در تهران؛ پای فیس‌بوک در میان است»

[3] نوشته امین بزرگیان نمونه قابل توجهی از مهم قلمداد کردن این اتفاقات است: امین بزرگیان/ «مقاومت شادان»

[4] صدا و سیما و ماموران ارشد نیروی انتظامی، در یک تقسیم‌کار دقیق و منظم، مشغول برجسته کردن این ماجرا هستند، برای نمونه «مصاحبه با دستگیر شدگان آب بازی، تیتر اول خبرهای صدا و سیما» را در اینجا را ببینید.

مطالب مرتبط:

حق شادی و امر سیاسی − گفت‌وگوی بهنام دارایی‌زاده با امین بزرگیان

امین بزرگیان: مقاومت شادان‌‌‌ − نوشته‌ای درباره کارناوال آب و آتش

دوستان فیس‌بوکی و اما و اگرهای فیلسوفانه

arezoo — Fri, 24 Jun 2011 19:48:40 +0000

فروغ.ن.تمیمی

اول صبح

ای‌میل‌هایت را می‌خوانی و به پیام‌گیر گوش می‌دهی. نخیر! پسرکت هیچ خبری از خودش نداده که کی پرواز می‌کند و کی می‌رسد. می‌دانی سرش خیلی شلوغ است. از دیروز هیچ خبری ازش نداری و دلت کمی شور می‌زند. موبایلش هم جواب نمی‌دهد. نکند دیر به فردوگاه رسیده باشد. می‌دانی که نباید زیاد پاپیچش شوی. بچه که نیست. با این وجود نمی‌توانی صبر کنی. یاد فیس‌بوک می‌افتی. آخرین کامنت‌ها را می‌خوانی و با دیدن چند کلمه‌ای که همین دو ساعت پیش در جواب دوستش و از توی فردوگاه نوشته، آرام می‌گیری، هزاربار مبتکر فیس‌بوک را دعا می‌کنی. به سازنده آی‌فون درود می‌فرستی. خیالت راحت می‌شود.

با خودت می‌گویی: من در فیس‌بوکم، پس هستم.

بعد لینک آهنگی قدیمی را که سال‌هاست نشنیده‌ای می‌بینی؛ گوش می‌کنی. هنوز مزه‌مزه‌اش نکرده‌ای که با حیرت به عکس‌هایی که پسرخاله‌ات از لس‌آنجلس روی فیس‌بوکش گذاشته خیره می‌مانی؛ تصاویری قدیمی از پنجاه سال پیش، از پدربزرگ و مادربزرگت و عزیزانی که به رحمت خدا رفته‌اند. عکس‌هایی که تو را به دنیای دیگری می‌برند. یادبودهایی که برای تو خیلی عزیزند و خیلی هم شخصی. تنها بعضی از نزدیکانت می‌توانند بفهمند با دیدن این عکس‌ها چه حسی به تو دست می‌دهد.

با خودت می‌گویی عجب دنیایی شده، زندگی آبا و اجدادم و عکس مادر‌بزرگم هم روی فیس‌بوک است.

دوست، فامیل و غریبه. با همه‌تیپ در فیس‌بوک سروکار داری که تو را از این سر دنیا به آن سردنیا می‌برد. می‌گویند هر فرد به طور متوسط صدو پنجاه نفر را در لیست دوستان فیس‌بوکی‌اش دارد. گروهی از آنها را هرگز ملاقات نکرده‌ای. تا به خودت بجنبی می‌بینی چندصد اسم و عکس را در لیست داری. حتی باراک اوباما و خیلی‌های دیگر. هر روز شاهد بحث‌ها، درد دل‌ها و حتی عشق‌ورزی فیس‌بوکی هستی. دیگر نمی‌توانی نادیده‌اش بگیری و حداقل چندبار در روز به آن سر می‌زنی. آه، امان از کنشگری فیس‌بوکی که خودش شغلی تمام وقت است! بعضی‌ها همیشه آن‌لاین هستند.کم‌کم باور می‌کنی به این رسانه معتاد شده‌ای.

با خودت می‌گویی:بودن یا نبودن! البته که بودن، اما نه بودنی بدون فیس‌بوک.

فیس‌بوک وسوسه‌کننده

اول به اضافه کردن آدم‌هایی که نمی‌شناسی به لیست دوستان شک داری ولی زمانی می‌رسد که خودبه خود آسان‌گیر می‌شوی و تقریباً همه درخواست‌های دوستی را می‌پذیری. شاید اگر بخواهیم همه‌چیز را در کنترل داشته باشیم نمی‌توانیم از پدیده‌های خود به خود و اتفاقی لذت ببریم. بنابراین با بزرگ‌تر کردن فهرست اسامی در معرض چیزهای پیش‌بینی نشده هم قرار می‌گیریم! مثل پیدا کردن همکلاسی دوره بچگی. خیلی‌ها را دوباره در فیس‌بوک ملاقات می‌کنی. از قدیم گفته‌اند: کوه به کوه نمی‌رسه ولی آدم به آدم می‌رسه.

اخیراً چند کتاب تحقیقی هم درباره فیس‌بوک منتشر شده‌اند: «استینه ینسن»، استاد فلسفه و نویسنده هلندی در آخرین کتابش به نام «دوستان واقعی» که یک بررسی فلسفی در مورد دوستی است، بخشی را هم به فیس‌بوک و دوستانش اختصاص داده است.

او درکتابش از تجربیات مثبت و هم شک و تردیدهای خودش در مورد دوستی‌های فیس‌بوکی می‌نویسد. البته استینه هنوز از طرفداران پروپا قرص این رسانه و به قول خودش عشق، شوهر و بچه را مدیون آن است.

با این وجود او حالا از شریک کردن همه دوستان فیس‌بوکی در جزییات زندگی‌اش ابا دارد. در هلند یکی از مفاهیم جا افتاده در زمینه آزادی، باز بودن و بازگویی تجربیات خیلی شخصی است. اغلب پیش می‌آید که افراد در برنامه‌ای تلویزیونی و یا در گفت‌وگویی دوستانه رازهای سر به مهر را برملا می‌کنند.

جامعه‌شناس معروف فرانسوی پیر بوردیو «سرمایه های انسانی» را بر شمرده است؛ منابعی که با استفاده از آنها می‌توان قدرت و نفوذ اجتماعی را افزایش داد. مثل «سرمایه اقتصادی» و یا برخورداری افراد صاحب نفوذ از «سرمایه اجتماعی» که به تعبیر او همان شبکه‌های ارتباطی هستند.

اما استینه ینسن «سرمایه صمیمیت» را هم به تقسیم‌بندی بوردیو اضافه می‌کند. به تعبیر او «سرمایه صمیمیت» همه داده‌ها و اطلاعات با ارزش شخصی و زندگی خصوصی یک فرد را در برمی‌گیرد. یعنی تمام آن چیزی که به تو توان زندگی می‌دهد. به تو مربوط می‌شود. تو را از دیگران متمایز می‌کند. مثل جزئیات زندگی خانوادگی، روحی و بدنی انسان که افراد آنها را تنها با دوستان صمیمی و یا خویشان درمیان می‌گذارند.

ینسن در کتابش به بازنگری دوستی اینترنتی پرداخته و با این سئوال مواجه شده که این دوستی‌ها ازچه قماشند و آیا می‌توان «سرمایه صمیمیت» را با همه تقسیم کرد؟

در فیس‌بوک هر روز خودت را به نوعی مطرح می‌کنی. توجه می‌خواهی و می‌توانی مورد توجه قرار بگیری. مدام خودت را به رخ می‌کشی. دوستانت را از افکار فلسفی‌ات بگیر تا موزیکی که دوست داری و یا جشن تولد خواهرت باخبر می‌کنی. با حفظ فاصله با همه ارتباط داری و می‌توانی به گونه‌ای به کمین بنشینی و به همه‌جا سر بزنی. حتی به آلبوم‌های خانوادگی و یادداشت‌های آدم‌هایی که هرگز آن‌ها را ملاقات نکرده‌ای، دسترسی داری.

فیس‌بوک می‌تواند عملکرد جبران‌کننده هم داشته باشد. وقتی وقت نداری یا حوصله دیدن آدم‌ها را نداری، احساس گناهت را به طور موقت با فرستادن یک پیام یا تایید مطلبی که دوستی فرستاده با گفتن جمله: «مرسی، من هم این موزیک را دوست دارم»، تسکین می‌دهی. به هرحال با او ارتباط داری و می‌توانی برای مدتی به نوعی از احساس وظیفه برای تلفن کردن و یا قرار گذاشتن شانه خالی کنی. در ضمن احساس می‌کنی که دوستت را هر روز می‌بینی. البته در دنیای مجازی، با او چت می‌کنی و از حال و روزش باخبری.

استینه ینسن می‌نویسد که دوستان تو در فیس‌بوک به چند گروه اصلی تقسیم می‌شوند؛ کسانی که از نزدیک و خوب می‌شناسی، گروهی که به هرحال جایی آنها را ملاقات کرده‌ای. کسانی که روابط خیلی نزدیکی با آنها نداری ولی در محیط کار و یا روابط روزمره با آن‌ها در تماسی. دست آخر گروهی که تنها در این رسانه به دیدارشان رفته‌ای. تنها روی اینترنت. قبلاً برای داشتن دوستی صمیمانه با آدم‌ها باید زحمت می‌کشیدی. وقت صرف می‌کردی. فداکاری می‌کردی تا بتوانی یک رابطه متقابل و واقعی با یک همکلاسی و یا همکار پیدا کنی. در روابطی که افراد واقعاً برای دوستی‌شان خیلی ارزش قائلند، وظیفه‌شناسی و مهرورزی در پاسخگویی به انتظارات، همدلی و احترام رل مهمی دارد، اما در فیس‌بوک تو هیچ تعهدی نداری. همه‌چیز سبک و سیال به نظر می‌رسد. دوستان دیجیتالی را سریع پیدا می‌کنی. روابط فیس‌بوکی به یک کلیک کمتر یا بیشتر بستگی دارند. روابط بیشتر کمی و نه کیفی هستند.

چگونگی دوستی‌های آنلاینی

دغدغه استینه ینسن در واقع کنکاش در دو موضوع مهم است. اول آن که آیا می‌توان دوستی‌های دیجیتالی را واقعی دانست؟ آیا می‌توان بدون دیدار فیزیکی با آدم‌ها دوستی‌های عمیقی برقرار کرد؟

دوم آن که آیا دسترسی رسانه‌های اجتماعی از نوع فیس‌بوک به تمام آن چیزی که او «سرمایه صمیمیت» و متعلق به حوزه خصوصی می‌نامد، درست و منطقی است؟

پاسخ نویسنده به این سئوالات منفی است. او با استفاده از تعریف ارسطو در دسته‌بندی کردن دوستی‌های انسانی و ارجگذاری رمانتیک به برترین نوع آن یعنی «یک روح در دو بدن»، دوستی‌های آنلاین را دوستی‌هایی سطحی‌تر و ناپایدار می‌داند، ولی البته استثناها را منکر نمی‌شود.

استینه می‌گوید درحال حاضر فاصله میان حوزه عمومی و خصوصی هر روز کمتر می‌شود. کنجکاوی درباره جزئیات زندگی شخصی اشخاص، برملا کردن نقطه ضعف‌ها و مسائل پنهان زندگی افراد مشهور در زمان ما تجارت سودآوری است. او مثلاً در مورد گذاشتن عکس دختر سه ساله‌اش روی فیس‌بوک پشیمان است. این روزها حتی از تصاویر بچه‌ها روی اینترنت سوء استفاده می‌شود. گستردگی پخش اطلاعات درباره شهروندان از طریق رسانه‌های اجتماعی باعث دسترسی بیشتر دولت‌ها و موسسات گوناگون به جزئیات زندگی افراد است. انتشار همین اطلاعات و استفاده تجاری شرکت‌ها از آن سالانه میلیاردها دلار نصیب آنان می‌کند.

فیس‌بوک شاید در حال حاضر یکی از پرقدرت‌ترین شرکت‌های روی زمین است، اما ما واقعاً نمی‌دانیم با انبوه اطلاعاتی که فیس‌بوک جمع‌آوری کرده، چه خواهد شد.

استاد فلسفه دیگری در هلند به نام «یوس دمول» کتابی درباره رسانه‌های اینترنتی به نام Cyberspace Odyssey نوشته است.

او معتقد است که فاصله داشتن از محیط اطراف و افراد دور و برمان در دنیای کنونی یک واقعیت است. ما حتی گاهی با خودمان هم فاصله‌ای احساس می‌کنیم و از آن در عذابیم. اما تکنولوژی فاصله‌ها را از بین می‌برد. از میکروسکوپ گرفته تا تلسکوپ، تا اینترنت، عملکرد همگی مبتنی بر شناخت دنیا و کم کردن فاصله فیزیکی و شناختی ما با جهان و افراد است.

رسانه‌ها از هر نوع دقیقاً برای کم کردن فاصله‌ها تلاش می‌کنند.

شاید یکی از ویژگی‌های فیس‌بوک شباهتش به دفترچه خاطرات شخصی باشد که همیشه طرفدار دارد و خواندنی است. بانوشتن و اظهار نظر مداوم روی فیس‌بوک آگاهانه‌تر به خودت، افکارت و هم به نظرات دیگران توجه می‌کنی. با آن‌ها وارد بحث و جدل می‌شوی. شاد و پرانرژی و یا برعکس عصبانی شده و جوش می‌زنی.

به عقیده دمول، دلیلی بر بدبینی به دوستی‌های اینترنتی وجود ندارد و سبکی روابط آن‌لاینی فوایدی هم دارند. این روابط باز و انعطاف‌پذیرند.به این معنا تمام موانعی که در روابط حقیقی میان آدم‌ها اختلال ایجاد می‌کند، از بین می‌رود.

او به تعریف امانوئل کانت فیلسوف آلمانی از دوستی اشاره می‌کند و می‌گوید اگر ارتباط عمیق و روحی میان افراد وجود داشته باشد لزوم دیدار فیزیکی و ضرورت آن منتفی می‌شود. در قدیم بسیاری از دوستی‌های عمیق میان افراد همدل و همفکر تنها با نامه نوشتن امکان داشت. دوستی‌هایی از فاصله دور اما بر مبنای درک متقابل و نیازهای مشترک.

در هلند از هر پنچ نفر یک نفر صفحه‌ای در فیس‌بوک دارد. از نتیجه یک همه‌پرسی در مجله فلسفه در فوریه امسال می‌توان گفت که پنجاه و پنج درصد از شرکت‌کنندگان در پاسخ به این که: «آیا دوستی‌های فیس‌بوکی عمیق و واقعی هستند؟»، جواب منفی داده‌اند. چهل و پنج درصد از افراد اما می‌گویند که دوستی واقعی فیس‌بوکی هم امکان‌پذیر است.

سئوال دیگر این همه‌پرسی چنین بود: آیا شما تا به حال یک رابطه اینترنتی داشته‌اید که منجر به یک دوستی عمیق شده باشد؟ هفتاددرصد از شرکت‌کنندگان این همه‌‌پرسی، پاسخ منفی و سی درصد جواب مثبت داده‌اند.

آیا امکان رابطه عاشقانه میان کسانی هست که فقط با هم تماس اینترنتی دارند؟ هفتاد و سه درصد از پاسخ‌دهندگان به این سئوال جواب مثبت و بیست و هفت درصد پاسخ منفی داده‌اند.

آسانژ: فيس‌بوک بزرگ‌ترين جاسوس جهان است

zamaanehnews — Sat, 07 May 2011 11:23:10 +0000

جوليان آسانژ، موسس سايت ويکی‌ليکس از شبکه احتماعی فيس‌بوک به عنوان «بزرگ‌ترين ابزار جاسوسی» در جهان نام برده است.

وی به شبکه راشا تودی گفته است: «فيس‌بوک به صورت اتوماتيک اطلاعات محرمانه افراد را جمع‌آوری و ثبت می‌کند و اين اطلاعات را سپس در اختيار آمريکا قرار می‌دهد.»

به گفته موسس سايت ويکی‌ليکس، «فيس‌بوک اطلاعات جزيی افراد، عادات، روابط اجتماعی آن‌ها، آدرس، محل تولد، وابستگان افراد را جمع‌آوری می‌کند و همه اين اطلاعات را در اختيار مقامات آمريکايی قرار می‌دهد.»

آسانژ افزوده: «فيس‌بوک، نفرت‌انگيزترين ابزار جاسوسی است که تاکنون ساخته شده است.»

وی گفت استفاده کنندگان از اين سايت بايد در جريان اين موضوع قرار بگيرند که اين سايت برای امور اطلاعاتی آمريکا فعاليت می‌کند و برای آمريکا اطلاعاتش را به روز می‌کند.

آسانژ در پاسخ به اين سوال که با اين وصف، فيس‌بوک تحت نفوذ اطلاعات آمريکاست، گفت: «خير موضوع متفاوت است اين بدان معناست که آژانس‌های اطلاعاتی آمريکا از ابزارهای سياسی و حقوقی برای فشار آوردن به اين‌گونه سايت‌ها استفاده می‌کنند.»

وی افزود: «بايد بدانيد زمانی که افراد در صفحه فيس‌بوک، دوستانی برای خود اضافه می‌کنند به طور رايگان برای آژانس‌های اطلاعاتی آمريکا فعاليت می‌کنند و اطلاعات را در اختيار آن‌ها می‌گذارند.»

فيس‌بوک در سرتاسر دنيا بيش از ۵۰۰ ميليون عضو دارد. اين شبکه اجتماعی در سال ۲۰۰۴ توسط «مارک زاکربرگ» در دانشگاه هاروارد آمريکا راه‌اندازی شد.

ديويد فينچر در سال در سال ۲۰۱۰ فيلمی را با نام شبکه اجتماعی در مورد فيس‌بوک و زندگی مارک زاکربرگ ساخت.

شبکه اجتماعی فيس‌بوک در سال ۱۳۸۸ در ايران فيلتر شد.