یازده سپتامبر

یازده سپتامبر، جنگی که برنده نداشت

Babak M — Wed, 14 Sep 2011 17:09:55 +0000

ایرج ادیب‌زاده

ده سال گذشت. دهسال پس از هولناک‌ترین رویداد تروریستی جهان، ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ که بدون شک چهره جهان معاصر را بیش از هر رویداد دیگری دگرگون کرد. نابودی حکومت طالبان در افغانستان، سرنگونی صدام حسین، نبرد با تروریست‌ها در عراق و افغانستان، کشته شدن اسامه بن لادن، رهبر گروه القاعده که به‌عنوان عامل این حملات تروریستی معرفی شد و مسائل دیگر.

باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا در آستانه سالگرد انفجار برج‌های دوقلوی نیویورک در روز ۱۱ سپتامبر گفت: «آمریکا قوی‌تر شده است و القاعده در مسیر شکست قرار دارد. بهار عربی زیر پای دیکتاتورها را در خاورمیانه جارو کرده. در تونس، مصر، لیبی و حالا بشار اسد در سوریه و هم‌‌پیمانان او در تهران نگران این رویدادها هستند.

در حالی که محمود احمدی‌نژاد بار دیگر این رویداد را یک بازی طراحی شده و بهانه‌ای برای حمله‌های آمریکا به خاورمیانه نامید، وزارت خارجه آمریکا با انتشار بیانیه‌ای در دهمین سالگرد حملات ۱۱ سپتامبر از مردم ایران و از همدردی آن‌ها سپاسگزاری کرد. ایران از نخستین کشورهایی بود که پس از حادثه ۱۱ سپتامبر با مردم آمریکا ابراز همدردی کرد.

آیا باید به آینده منطقه خاورمیانه امیدوار بود؟ آیا جهان اسلام در مسیر تازه‌ای قرار گرفته است؟ تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا گفت: «مدام که تغییر رژیمی در ایران صورت نگیرد، نمی‌توان به آینده منطقه خوشبین بود.»

به نیویورک می‌رویم. ده‌سال پس از رویدادی که وحشت‌آفرینان ۱۱ سپتامبر آفریدند و با منصور فرهنگ، استاد دانشگاه و تحلیل‌گر سیاسی در این زمینه گفت‌وگو می‌کنیم.

ده‌سال پیش در روز حادثه وحشتناک ۱۱ سپتامبر شما در نیویورک بودید. هنوز هم در این شهر هستید. پیش از آن که از تغییرات پس از ۱۱ سپتامبر بپرسم، می‌خواهم بدانم به نظر شما چرا این رویداد اتفاق افتاد؟

منصور فرهنگ: ابتدا این که محکوم کردن این جنایت بزرگ وظیفه هر انسان منصفی است و در این مورد اکثریت قریب به اتفاق مردم دنیا نسبت به این واقعه احساسات مشابهی دارند، ولی بعد از این که ما این جنایت را محکوم کردیم و از دولت‌های ذی‌نفع خواستیم به دنبال تنبیه طراحان این جنایت باشند، این سئوال اساسی پیش می‌آید که انگیزه این عمل چه بوده و چه احساس و اندیشه‌ای ۱۹ جوان را متقاعد کرده است که دست به خودکشی بزنند و این جنایت بزرگ را عملی کنند؟

پاسخ پرزیدنت بوش درست ده‌سال قبل به این سئوال این بود که عاملان این جنایت با آزادی و دموکراسی و ثروت و ارزش‌های جامعه‌ آمریکا دشمنی دارند و لذا تصمیم آن‌ها ارتباطی به سیاست و عملکرد آمریکا در کشورهای مسلمان ندارد. واقعیت امر این است که از جنگ دوم جهانی به بعد دولت آمریکا در بسیاری از کشورهای اسلامی از مستبدان حمایت کرده است. در رابطه با افغانستان و پاکستان که امروز مرکز این فعالیت‌های تروریستی و جنایت هستند، آمریکا ده‌سال تمام یعنی در دهه‌ی ۸۰ در زمان جنگ سرد، با کمک عربستان سعودی دقیقاً به طالبان و القاعده، افرادی که در آن زمان از کشورهای عربی به آنجا می‌آوردند، نه تنها کمک‌های نظامی و مادی و آموزشی وسیع می‌کردند تا این افراد بتوانند اتحاد شوروی را شکست دهند، بلکه خیلی جالب بود که آقای رونالد ریگان در دهه ۸۰ وقتی صحبت از این افراد مجاهد افغانی می‌کرد، آن‌ها را «مبارزین آزادی‌خواه» توصیف می‌کرد.

منصور فرهنگ

بعدها که روس‌ها در آنجا شکست خوردند و به‌طور کلی فروپاشی اتحاد شوروی پیش آمد و آن نیروها از آنجا رفتند، یک‌شبه آمریکایی‌ها از افغانستان و پاکستان بیرون آمدند. امروز اسناد و مدارک قابل اطمینانی هست که نشان می‌دهد در آن مقطع رهبران اتحاد شوروی از آمریکا درخواست می‌کردند که در آن ماه‌های آخر برای ایجاد ثبات در افغانستان همکاری کنند تا خروج نیروهای روسی از آنجا باعث سرشکستگی آن‌ها نشود و افغانستان و پاکستان هم گرفتار بی‌ثباتی و خشونت بیش از حد نشوند.
یک میلیون انسان در دهه ۸۰ در افغانستان کشته شد ولی در آن زمان دولت رونالد ریگان و بعد بوش پدر که پس از او آمد، پیشنهاد روس‌ها را به طور کلی رد کردند و ما بعد دیدیم که در افغانستان چه فاجعه‌ای پیش آمد و مثال‌های زیاد دیگری هست که نشان می‌دهد انگیزه کسانی که دست به این کار زدند، نوعی دشمنی با سیاست خارجی آمریکا بود که البته نتیجه عملکرد خود آمریکایی‌ها در منطقه در طی دهه‌های بعد از جنگ دوم جهانی بود.

ده‌سال پس از این رویداد، ارزیابی شما از این اتفاق چیست؟

این سئوال بسیار جالبی است. اسامه بن لادن همیشه می‌گفت که بهترین راه مبارزه با آمریکا و این که آمریکا را وادار کنیم که از کشورهای اسلامی خارج شود، یعنی نفوذ آمریکا در کشورهای اسلامی از بین برود، این است که آمریکا را گرفتار جنگ و خشونت با مسلمان‌ها کنیم که این جنگ نه جنگی است که یکطرف بتواند طرف دیگر را شکست دهد. جنگ علیه تروریسم، جنگی نیست که بتواند مرحله نهایی نظامی داشته باشد؛ آن‌هم مانند جنگ‌های معمولی که یکطرف می‌برد و یکطرف می‌بازد. چنین جنگی وجود ندارد.

آمریکا ولی ده‌سال است، عکس‌العملی که به این جنایت در نیویورک نشان داده، به این ترتیب بوده است که به جای این که به دنبال عاملان آن برود، به جای این که دنبال دلایل بگردد، به جای این که با آن ایده، با آن بینشی که این جنایت را ایجاد کرده بود بجنگد، با تسخیر نظامی دو کشور، یعنی اشغال نظامی افغانستان و عراق، تاکنون بر اساس مطالعاتی که اقتصاددانان آمریکا کرده‌اند، بیش از سه تریلیون دلار مخارج برای این‌ها به بار آورده است. بیش از پانصدهزار نفر نیز در افغانستان و عراق کشته شدند که اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها انسان‌های غیر نظامی بودند که هیچ ارتباطی با این اختلاف‌ها نداشتند. چهار میلیون و نیم انسان در عراق آواره شدند. دو میلیون از خارج از کشور و دو میلیون جابه‌جایی به دلیل جنگ شیعه، سنی، کرد، عرب و غیره.

در افغانستان هم که می‌بینیم به هیچ‌وجه این ماجرا نتیجه نهایی ندارد و هزینه‌های سنگین مادی این ماجرا برای آمریکا یکی از دلایل اساسی مشکلات اقتصادی امروز آمریکاست.

به‌طور خلاصه باید گفت بر مبنای مطالعات تاریخی و آن چیزی که ما از زمان امپراتوری روم تاکنون می‌توانیم مطالعه کنیم، این است که قدرت‌های بزرگ، قدرت‌های هژمونی‌طلب، قدرت‌هایی که دنبال امپراتوری هستند، خودشان را آسیب‌پذیر نمی‌بینند و به دنبال اهداف خودشان با استفاده از نیروی نظامی تا آن حدی پیش می‌روند که برای همه ناظران روشن است که کار غلطی انجام می‌دهند، ولی این کار ادامه پیدا می‌کند تا به مرحله‌ای می‌رسد که خروج از آن جز با سرشکستگی امکان‌پذیر نیست. بهترین نمونه‌هایش را بگویم: فرانسه در هندوچین، فرانسه در الجزیره، آمریکا در ویتنام. این‌ها نمونه‌هایی است که هیچ منافعی برای این کشورها وجود نداشت که به این جنگ‌ها ادامه دهند، ولی قدرت، فساد قدرت و این اعتقاد که این‌ها آسیب‌پذیر نیستند، این جنگ‌ها را به جایی کشاند که مشکلات بزرگ اقتصادی، سیاسی و اجتماعی برای این امپراتوری‌ها ایجاد کرد.

امروز هم آمریکا در عراق و افغانستان و غیره به همین مشکل دچار شده است. در مطالعه‌ای که یک کمیسیون کنگره آمریکا انجام داده و پنج روز قبل منتشر شده و به نظر من بسیار با ملاحظه و با توجه به پیامدهای این خبر منتشر شده، آمده است که ۳۲ میلیارد دلار در عراق و افغانستان از طریق فساد و تفریط به هدر رفته و معلوم نیست این پول‌ها کجاست که باز بسیاری از ناظران فکر می‌کنند که این مقدار خیلی بالاتر از این رقم است. بنابراین می‌بینیم که پیامدهای این ماجرا در داخل آمریکا و در داخل اروپا از جهت امنیت زندگی مردم بسیار منفی‌ است. بدین شکل که حریم خصوصی مردم، مکالمات تلفنی مردم تا حدودی می‌تواند کنترل شود. افراد مظنون می‌توانند جلب شوند و به‌طور کلی از نظر امنیتی برای آمریکا مشکل بسیار بزرگی درست کرده‌اند و هنوزهم مسئله ادامه دارد.

یعنی این مبارزه با آن ایده و با آن بینش است که آمریکا باید دنبال کند و نه این که واقعیت را به عنوان یک امر نظامی و امنیتی نبیند. این انتقادی‌ است که در آمریکا مطرح است، ولی متأسفانه هنوز سیاستمداران و کسانی که در قدرت هستند، توجه لازم به آن نکرده‌اند.

تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، در مورد اسلام‌گرایی افراطی گفته است: «تا زمانی که تغییر رژیم در ایران صورت نگیرد، نمی‌توان به آینده منطقه خوشبین بود.» نظر شما چیست؟

در حرف تونی بلر، از این جهت که ایران در تبلیغات خود و در رفتار خود با شهروندان ایرانی یک رژیم کاملاً تروریستی و شبه‌فاشیستی است، کوچک‌ترین تردیدی نیست. در ده‌سال گذشته اما به دلیل مشکلات اقتصادی، سیاسی و امنیتی که برای ایران وجود داشت، رژیم ایران در خارج از کشور دست به اقدامات تروریستی نزده است به شکلی که قابل اثبات باشد. یعنی پس از کشتن بیش از ۷۰ تن از ایرانیانی که در مبارزات سیاسی علیه رژیم فعال بودند، تا آخرهای زمان رفسنجانی این ترورها و این جنایت ادامه داشت که رفسنجانی یکی از طراحان اصلی این جنایت‌ها بود. پس از آمدن خاتمی، این ترورها و جنایت‌ها در خارج از کشور گویا خاتمه پیدا کرد، ولی در داخل ایران همچنان ادامه دارد.

بنابراین حرف تونی بلر از این جهت که ماهیت رژیم ایران یک رژیم تروریستی‌ست صحیح است. اگر منظور او این است که این رژیم تروریستی با دخالت نظامی خارجی بتواند تغییر کند، در اشتباه بزرگی قرار دارد. این‌ دخالت نظامی می‌تواند فاجعه بزرگی مثل افغانستان و عراق ایجاد کند. این مبارزه مردم ایران است که در مرحله نهایی می‌تواند این رژیم تروریستی را در ایران شکست دهد و خواست تونی‌بلر و به‌طور کلی کسانی که مثل او فکر می‌کنند، استفاده از نیروی نظامی درگیری با این رژیم‌هاست که تاکتیک عوام‌فریبانه‌ای است که می‌تواند مورد توجه جنگ‌طلبان قرار گیرد، ولی کارنامه بسیار اسفناکی در پی خواهد داشت؛ در مورد ایران هم همچنین. این مبارزه مردم ایران است که باید از آن حمایت کرد و نه فقط از امکان استفاده از گزینه نظامی برای درگیری با این رژیم.

«بزرگ شدن پس از یازده سپتامبر»

Pejman — Tue, 13 Sep 2011 15:36:10 +0000

پژمان اکبرزاده

یازدهم سپتامبر امسال، جدا از بحث‌ها و گزارش‌های سیاسی، با انتشار یک کتاب تازه همراه بود؛ کتابی از ۲۱ نویسنده‌ء جوان؛ نویسندگانی که صدای آنها، کمتر از رسانه‌های هلندی شنیده می‌شود.

کتاب «بزرگ شدن پس از یازده سپتامبر» ایدهء یک نویسنده هلندی و یک نویسندهء هلندی با تبار مراکشی است. یکی از ۲۱ نویسنده‌ء کتاب، ایرانی است: سهند صاحب‌دیوانی، که در سال ۱۹۸۳ در کودکی همراه با خانواده به هلند مهاجرت کرده است. او در آمستردام، به عنوان نوازنده، داستان‌خوان و برگزار کننده بسیاری از برنامه‌های فرهنگی فعال بوده است.

سهند به «رادیو زمانه» می‌گوید: «این روزها در هلند می‌بینیم که هر وقت می‌خواهند درباره‌ی موضوع تروریسم، اسلام یا سیاست جهانی صحبت کنند، همیشه سه چهار شخص ثابت را که همه می‌‌شناسند می‌آورند ولی در این مجموعه، ۲۱ صدای تازه معرفی شده که درباره‌ی این موضوع، و نه حتماً دربارهء ۱۱ سپتامبر، بلکه درباره دنیایی که پس از ۱۱ سپتامبر پدید آمده می‌نویسند؛ نویسندگانی که همه هلندی هستند ولی هلندی‌هایی که یا خودشان و یا پدر و مادرهای‌شان در ترکیه یا مراکش به دنیا آمده‌اند، یا من که تنها نویسندهء ایرانی در این گروه هستم و همچنین نویسنده‌ای از اسراییل و تعدادی که هلندی‌ تبار هستند.»

ولی با توجه به اینکه این افراد، همه در هلند زندگی می‌کنند با یک تم مشترک به موضوع نگاه کرده‌اند یا این که زاویه دیدشان متفاوت است؟

سهند صاحب‌دیوانی: «جالب اینجاست که هم دیدشان بسیار متفاوت است و هم شیوه‌ای که مقاله‌های‌شان را نوشته‌اند. مثلاً نویسنده‌ای که یهودی ‌است، در این کتاب، هوادار اسراییل است و دیدگاه ویژه‌ای درباره‌ی تروریسم و اسلام دارد. افراد دیگری هم هستند که مسلمان هستند و با دید دیگری می‌نویسند و حتا بعضی‌ها اصلاً مسلمان نیستند و می‌گویند: «پس از ۱۱ سپتامبر، هر وقت با ما تماس می‌گیرند، می‌خواهند دربارهء اسلام بدانند. با این که پدر و مادر ما زمانی مسلمان‌ بوده‌اند و ما دیگر مسلمان نیستیم و دیگر نمی‌خواهیم کارمان را به اسلام ربط دهیم.»

فکر می‌کنید انتشار این کتاب و در واقع، خوانده شدن آن از طرف هلندی‌ها چه تأثیری می‌گذارد در نگاه افکارعمومی در هلند به مسائل ۱۱ سپتامبر؟

در وهلهء اول، این کتاب چند صدای تازه را معرفی می‌کند. همان طور که گفتم، افرادی که در هلند دربارهء اسلام، سیاست جهانی و خاورمیانه صحبت می‌کنند، تعداد محدودی هستند و همیشه آن‌ها به رسانه‌ها دعوت می‌شوند. اما در این کتاب، چند نفر دیگر جلو می‌آیند و می‌گویند: ببینید! ما هم هستیم و ما هم صدایی داریم.

در وهلهء دوم، خیلی از کتاب‌هایی که اینجا منتشر می‌شوند، با دیدگاه‌های خاصی نوشته می‌شوند. مثلاً می‌شود گفت یا چپ هستند یا راست. معمولاً کسانی که این کتابها را می‌خوانند هم خودشان تا حدی این دیدگاهها را دارند. یعنی کسانی که خودشان چپ‌اند، می‌روند کتاب چپی‌ها را می‌خرند و کسانی که خودشان راست‌اند، می‌روند کتاب راستی‌ها را می‌خرند.

حالا در رابطه با این کتاب، افرادی که آن را به هر دلیلی می‌خرند، حتماً باید چند مقاله‌ را بخواند. منظورم این است که خواننده اگر خودش چپ است، مجبور می‌شود مقاله‌ی فردی که راست است را هم بخواند و درگیر بحث و دیدگاه نویسنده بشود. این به نظر من بسیار جالب است.

با توجه به این که بسیاری از نویسندگان این کتاب ناشناس هستند و به گفتهء شما «صدای تازه‌ای» دارند، فکر می‌کنید اساساً چه قدر این علاقه بین کتاب‌خوان‌های هلندی پیش بیآید که چنین کتابی را بخوانند؟

البته بعضی از افرادی که در این کتاب هستند، شناخته شده‌اند البته در زمینه‌هایی غیر از نویسندگی. مثلاً یکی از آنها یک جوان مراکشی‌ست که در پارلمان هلند، نمایندهء حزب چپ‌های سبز است. مردم نام این فرد را می‌شناسند و این می‌تواند دلیلی باشد که این کتاب را بخرند. افراد دیگری هم هستند که در زمینه‌های دیگری فعال بوده‌اند و از آن راه معروف شده‌اند.

(صفحهء ویژهء کتاب در تارنمای انتشارات پرومئوس)

* ایمیل تهیه‌کننده: pejman@radiozamaneh.com

ده سال مبارزه با تروریسم

Babak M — Mon, 12 Sep 2011 13:22:00 +0000

سراج‌الدین میردامادی

با گذشت دهسال از فاجعه تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱و حمله به برجهای دوقلو در نیویورک، افکار عمومی دنیا هنوز به بازخوانی این حادثه، ریشه‌یابی آن و نیز ارزیابی جنگ علیه تروریسم می‌پردازد.
در گفت‌وگو با مهران براتی، استاد دانشگاه در برلین و تحلیل‌گر سیاسی از او پرسیده‌ام: ارزیابی شما از مبارزه با تروریسم در این ده سال چیست؟ آیا جنگ با تروریسم که از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شروع شد و الان ده‌سال از آن می‌گذرد، با پیروزی مواجه شده است یا خیر؟

مهران براتی: شاید بتوان با دو نگاه به این پرسش شما پاسخ داد. از یک‌سو این جنگی که در پی فاجعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به‌وجود آمد، حمله به افغانستان و بعد عراق، به هر صورت نوعی نگاه واقع‌بینانه غرب را به چالش‌های موجود سیاسی و ژئوپلیتیکی در خاورمیانه بست و سد کرد و آمریکا که حدود هزار میلیارد دلار تاکنون خرج این جنگ‌ها کرده به این نتیجه رسیده است که به تنهایی امکان این که اقدامات پیشگیرانه را در مقابل و علیه تروریسم پیش ببرد، برایش ممکن نیست و البته این یک گزارش منفی است و همانطور که اطلاع داریم هم‌اکنون، بعد از این‌همه سال جنگ با طالبان در افغانستان، هم آمریکا و هم دولت کنونی افغانستان از اینجا حرکت می‌کنند که در آینده طالبان بخشی از نظام سیاسی موجود در افغانستان خواهد بود که از یک‌طرف کشورهایی مانند ایران و حزب‌اله در لبنان از این حوادث و پیامدهای آن استفاده کردند و نفوذ خودشان را گسترش دادند.

نگاه دیگری که می‌توان به این مسئله کرد این است که درست در اثر اقدامات تروریستی این گروه‌های وابسته به القاعده یا طالبان و یا گروه‌های مشابه، نوعی دید منفی نسبت به این حرکت‌ها در کشورهای عربی در خاورمیانه به‌وجود آمد و به‌خصوص ملت‌هایی که آینده خودشان را به نحوی در گرو پیشرفت و پیشبرد گروه‌های اسلامی در حکومت می‌دیدند، این توهم را دیگر ندارند و حوادثی که ما در انقلاب‌های سال گذشته در کشورهای عربی دیدیم، نشان می‌دهد که امید مردم در کشورهای عربی بیشتر به اقدامات دموکراتیک و شهروندانه است و نه به قدرت گروه‌های اسلامی. بنابراین من فکر می‌کنم در کنار همه نکات منفی این تأثیر مثبت این حادثه بود.

نقش ایران را در جنگ علیه تروریسم چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا ایران و نظام حاکم آن با آمریکا همراه بوده یا مانع آمریکا بوده است؟ به عبارت دیگر آیا نظام حاکم در جمهوری اسلامی در جبهه تروریسم بوده است؟

ما تا زمانی که دلایل محکمه‌پسندی نداشته باشیم، نمی‌توانیم بگوییم که جمهوری اسلامی راساً در اقدامات تروریستی شرکت داشته است، اما شواهد یا حدسیاتی هست. همانطور که شاید اطلاع داشته باشید، دو عضو ثابت سازمان‌های امنیتی ایران در دادگاهی در شهر نیویورک شهادت دادند که ایران پیش از حملات ۱۱ سپتامبر از این پیش‌آمد مطلع بوده است. حتی گفته می‌شود که جمهوری اسلامی در همکاری با حزب‌الهی این مسائل را پیش برده و حتی صحبت از این بوده که عماد مغنیه در سال ۲۰۰۰ برای کمک به برنامه‌ریزی این حمله به برج‌ها در نیویورک و به مرکز سازمان امنیت آمریکا و به پنتاگون به عربستان سعودی رفته بود.

مهران براتی: آن تصوری که القاعده فکر می‌کرد از خودش در جنگ فراگیر جهانی با غرب راه انداخته است، دیگر به هر صورت ممکن نیست. القاعده عمل می‌کند، ولی الان دیگر یک جنبش یا یک حرکت تروریستی نیست که مورد حمایت کشورهای عربی باشد.

به همین دلیل هم با تکیه به این شهادت به‌خصوص یک‌نفر از این دو فرد امنیتی ایران در آمریکا، دویست تن از خانواده‌های قربانیان به دادگاه شکایت کردند و خواستار دریافت خسارت شدند. البته آقای احمدی‌نژاد هم در سازمان ملل خودشان خواستار تشکیل کمیته حقیقت‌یاب شدند و گفته می‌شود که بعد از این داستان اتفاقاً شهادت این دو نفر و صحبتی که آقای احمدی‌نژاد در سازمان ملل کردند باید در رابطه باهم دیده شود. حالا شواهدی که گفته می‌شود این‌ها هستند و ما مدرک دقیق محکمه‌‌پسندی در دست نداریم. به‌خصوص که هویت این دو فرد امنیتی فاش نشده و صحبت‌های‌شان هم در دادگاه علنی نبوده است. ولی به هر روی یک مسئله هنوز هست و آن این که جمهوری اسلامی به هر صورت توانسته از این حادثه ۱۱ سپتامبر به مقدار زیادی بهره‌برداری کند و همین‌طور حزب‌الها. چون این مردم ایران بودند که از این مسئله اظهار ناراحتی کردند و در روز حادثه رفتند به خیابان و شمع روشن کردند. حکومت جمهوری اسلامی چنین صحبتی نداشت، حتی بیشتر جمهوری اسلامی مدعی بوده که سازمان امنیت آمریکا «سیا» خودش در این حادثه دست داشته است. ما یک مسئله را نیز می‌دانیم که در رابطه با افغانستان و در رابطه با عراق به‌خصوص، هر جا که حکومت جمهوری اسلامی به صلاح خود دانسته، به گروه‌های مخالف و در جنگ با دولت کمک کرده و هر جا هم که لازم دانسته حرکت معکوسی کرده و به کمک دولت مرکزی رفته است.

بنابراین ما می‌توانیم بگوییم که جمهوری اسلامی در بهره‌برداری از تروریسم چنین سیاستی را پیش می‌برد، یعنی آنجایی که بخواهد خواست‌های خودش را در صحنه سیاست بین‌الملل جا بیاندازد، به این‌ها کمک می‌کند و آنجایی هم که فکر کند الان وقت این است که چهره دیگری از خود نشان دهد، عمل برعکس را انجام می‌دهد. ما یک سیاست ثابت و یکنواخت از سوی جمهوری اسلامی در پیوند با تروریسم مشاهده نکرده‌ایم.

وضعیت سازمان القاعده بعد از کشته شدن اسامه بن لادن توسط آمریکا چگونه است؟ آیا این سازمان در عمل توانسته است که جای خالی رهبری را پر کند؟ آیا این سازمان هنوز توانایی انجام عملیات تروریستی را دارد؟

آن تصوری که القاعده فکر می‌کرد از خودش در جنگ فراگیر جهانی با غرب راه انداخته است، دیگر به هر صورت ممکن نیست. القاعده عمل می‌کند، ولی الان دیگر یک جنبش یا یک حرکت تروریستی نیست که مورد حمایت کشورهای عربی باشد. در همان سال اول حملات القاعده، به‌خصوص در کشورهای عربی، در کشورهایی مثل اردن و در میان فلسطینی‌ها، مشهود بود که عکس اسامه بن لادن را روی تی‌شرت‌ها و بلوزهای‌شان چاپ می‌کردند و در خیابان‌ها راه می‌رفتند. یعنی یک حمایت مستقیم از این عملیات تروریستی انجام می‌دادند.

در طول این‌ سال‌ها این جریان کاملاً معکوس شده است. القاعده هنوز یک حرکت تروریستی در کشورهای مختلف هست و امکان عمل دارد، ولی حرکت مورد پشتیبانی ملت‌های مسلمان و مردم مسلمان در کشورهای عربی و در کشورهای دیگر نیست. از این نظر می‌توان گفت که القاعده در آن استراتژی اولیه خود شکست خورده است. در رابطه با ایران اطلاع داده شده است که آقای سیف‌الحق که جانشین اسامه بن لادن است، با این کشور در رابطه است. ایران هنوز سیاست جدیدی را در رابطه با این فرد تعیین نکرده و چیزی به اطلاع ما نرسیده است.

این اطلاعات را ما از روزنامه‌های غربی به‌خصوص از روزنامه نیویورک تایمز داریم که چنین ارتباطاتی هست و فکر نمی‌کنم که الان حرکت و سیاست طوری باشد که القاعده بتواند از نیروهایی که در ایران در حکومت جمهوری اسلامی دارد استفاده کند و برعکس. چون این نیروی تروریستی در سطح جهانی در میان مردم طرد شده است و شانسی برای حمایت ندارد.

یازده سپتامبر به روایت گرهارد ریشتر

Babak M — Sun, 24 Apr 2011 09:50:23 +0000

محمد عبدی

محمد عبدی - واقعه یازده سپتامبر به قولی جهان را به دو بخش پیش و پس از خود تقسیم کرد، از این رو جای تعجب نیست که از زمان وقوع آن تا به امروز- و به طور قطع در آینده- جایگاه ویژه‌ای در هنر داشته باشد و حتی نقاش و هنرمند بزرگی چون گرهارد ریشتر روایت خود از این واقعه را به شکل یک نقاشی عرضه کند.

این نقاشی درباره حمله تروریستی به برج‌های دوقلوی مرکز تجارت جهانی در سال ۲۰۰۱، چهار سال پس از وقوع حادثه خلق شده و جایگاه ویژه‌ای برای خود دست و پا کرده است؛ تا آنجا که به‌تازگی، موزه تیت، یکی از معتبر‌ترین مراکز هنری جهان، کتابی درباره این نقاشی به چاپ رسانده؛ یک کتاب نفیس در توضیح و تفسیر این اثر.

این کتاب که «سپتامبر» نام دارد توسط رابرت استور نوشته شده؛ یک منتقد و کوریتور معتبر آمریکایی که رابطه کاری طولانی‌ای با ریشتر داشته و پیش‌تر هم دو کتاب با عناوین «گرهارد ریشتر: ۴۰ سال نقاشی» و «شش نقاشی از گرهارد ریشتر» منتشر کرده است.

استور در این کتاب درباره واقعه یازده سپتامبر توضیح می‌دهد و از لابلای آن به تحلیل نگاه ریشتر به این واقعه جنجالی می‌پردازد.

نویسنده، هنر مدرن را نظاره‌گر تناقض‌های بی‌پاسخ مانده یا‌ گاه غیر قابل پاسخ زندگی مدرن می‌داند و از این روست که شاید واقعه یازده سپتامبر یک بحث اصلی و اساسی درباره زندگی مدرن و پیامدهای آن به‌شمار می‌آید.

سر برایان یورکوهارت، در مقدمه کتاب درباره اهمیت یازده سپتامبر، آن را واقعه‌ای شوک آور می‌نامد که توسط حداکثر ممکن انسان‌های کره خاکی به طور مستقیم مورد مشاهده قرار گرفت.

این اولین بار نیست که ریشتر در راستای نگاهش به زندگی مدرن، به گروه‌ها و وقایع تروریستی توجه نشان می‌دهد. او پیش‌تر هم گروه معروف تروریستی آلمان با نام بادر- ماینهوف را موضوع یک رشته از نقاشی‌های خود قرار داده بود که امروز در موزه هنرهای مدرن نیویورک در معرض تماشاست.

گرهارد ریشتر آلمانی، با آثار پست مدرن خود تصویر تازه‌ای از بشر قرن بیستم ارائه کرد و با آثار متفاوت و متمایزش، خیلی زود جای خود را در بین بهترین و مطرح‌ترین هنرمندان قرن باز کرد.

استور درباره ریشتر می‌نویسد: «او بیش از آنکه یک نقاش مفهومی باشد، نقاشی فلسفی است که به شکلی بنیانی می‌اندیشد و سنت خاص خود را خلق می‌کند. ریشتر در میان هنرمندان بزرگ نیمه دوم قرن بیستم و پرچمداران هنر قرن بیست و یکم است؛ شاعر هشدار، جلوگیری و شک و شهامت.»

استور در فصل اول درباره اهمیت واقعه یازده سپتامبرحرف می‌زند و در فصل دوم به مواجهه شخصی‌اش با این واقعه و شرح چگونگی احوال او و خانواده‌اش به هنگام وقوع حادثه می‌پردازد. نکته جالبی که استور در این فصل توضیح می‌دهد، تأثیر شخصی این واقعه بر ریشتر است: قرار بوده در سیزدهم سپتامبر ۲۰۰۱، نمایشگاه تازه آثار ریشتر در گالری ماریون گودمن در منهتن نیویورک افتتاح شود و در ساعت ۸: ۴۵ صبح یازدهم سپتامبر که اولین هواپیما به مرکز تجارت جهانی برخورد کرد، ریشتر و همسرش در پرواز شماره ۴۰۸ لوفتانزا از کلن به سمت نیویورک در حال حرکت بوده‌اند و با بسته شدن فضای هوایی امریکا، ناگزیر به کانادا هدایت شده‌اند و دو روز بعد به کلن بازگشته‌اند. روشن است که ریشتر به‌خاطر این رخداد، به طور ذهنی و عینی درگیر آن شده و شاید این احساس منطقی را داشته که خود او هم می‌توانسته در داخل هواپیما به یکی از قربانیان این حادثه بدل شود.

نویسنده در فصل سوم به حواشی بیشتر ماجرا و مفاهیم کناری آن نظیر «جهاد» می‌پردازد و سرانجام پس از توضیحاتی طولانی (و شاید نه چندان ضروری)، در انتهای بخش به رشته آثار ریشتر درباره تروریست‌های بادر- ماینهوف می‌رسد و به تحلیل آن‌ها و شرح تأثیرشان می‌پردازد و به نقل قولی از ریشتر در جواب سؤالی درباره علاقه‌اش به ایدئولوژی بادر- ماینهوف اشاره می‌کند: «من مبارزه مسلحانه را به‌عنوان یک ایدئولوژی رد می‌کنم،‌‌ همان‌طور که مارکسیسم و مشابه آن را نفی می‌کنم. چیزی که برای من جالب است، چیز دیگری‌ست. سعی کردم بگویم: چرا و به چه دلیل یک ایدئولوژی چنین تأثیری بر مردم می‌گذارد، اصلاً چرا ما ایدئولوژی داریم؟ آیا این ضرورتی اجتناب‌ناپذیر از آرایش جهان ماست یا چیزی بی‌دلیل، یک مانع محض، تهدیدی برای زندگی، یک اغفال...»

فصل چهارم به تحلیل نقاشی سپتامبر اختصاص دارد. استور با بحث فلسفی درباره اینکه همه از یک چیز واحد، دقیقاً چیزی کاملاً یکسان نمی‌بینند می‌آغازد و بحثش را درباره لایه‌های مختلف اثر گسترش می‌دهد. در یک بحث جزئی درباره رنگ‌ها، استور به رنگ خاکستری غالب در اثر اشاره می‌کند که آن را به نقاشی‌های دهه اخیر ریشتر متصل می‌کند. اما استور اشاره دارد که با دقت در اثر می‌توان دید که ریشتر در کنار رنگ خاکستری و آبی تابلو، چطور از رنگ قرمز، زرد و نارنجی هم استفاده کرده است.

با این حال استور باز خیلی زود از تحلیل خود اثر می‌گریزد و به اشاره به وقایع سیاسی و سپس تحلیل دیگر آثار ریشتر بسنده می‌کند.

این در حالی است که نقاشی ریش‌تر یک فضای انتزاعی محض را تصویر می‌کند که جا برای تحلیل‌های مختلف را باز نگه می‌دارد. با دقت در این نقاشی می‌توان شکل تغییر یافته و مجردی از هواپیما‌ها و برج‌ها را دید. اما نکته غالب، فضای تیره و سهمگینی است که بر اثر سایه افکنده و آبی آسمان را تحت‌الشعاع جدی خود قرار داده است؛ چیزی که شاید بتوان نگاه فلسفی به درد و رنج بشری ناشی از ایدئولوژی‌های گوناگون دانست. ریشتر می‌گوید: «اساساً هنر همیشه درباره رنج، نومیدی و بی‌پناهی است (دارم فکر می‌کنم به روایت‌های مصلوب شدن از قرون وسطی تا گرونوالد، همچنین پرتره‌های رنسانس، موندریان، رامبراند، دوناتللو و پولاک) ما اغلب از این موضوع با تمرکز بر فرم غافل می‌شویم (...) رنج، نومیدی و بی‌پناهی نمی‌توانند منتقل شوند مگر با زیبایی، چرا که منبع آن‌ها زیبایی جراحت برداشته است.»

September; A History Painting by Gerhard Richter- By: Robert Storr- Tate Publications- 96 pages- £14.99- ISBN 978-1-85437-964-1