ادبیات داستانی ایران

شاهکارهای داریوش مهرجویی

hosseinn — Thu, 11 Oct 2012 16:53:41 +0000

در خرابات مغان نوشته داریوش مهرجویی

مسعود کدخدایی

مسعود کدخدایی - داریوش مهرجویی، کارگردان سر‌شناسی که نامش در تاریخ سینمای ایران برای همیشه ثبت شده است، کارگردان فیلم⁭های زیبایی مانند «گاو»، «آقای هالو» و «پستچی» و یکی از سینماگران محبوب دوران جوانی من، رمانی نوشته است به نام «در خرابات مغان».

معلوم است که با اشتیاق می‌⁭نشینم تا آن⁭ را بخوانم. اما پس از چند صفحه اطلاعات فهرست⁭وارِ فلسفی و عقیدتی حوصله⁭ام را سر می‌⁭برد. به خودم می‌⁭گویم حوصله کن! این داریوش مهرجویی است که می‌⁭نویسد، بخوان، ببین شاید منظور خاصی دارد.

سرانجام تصمیم گرفتم هر جور شده کتاب را تا آخر بخوانم؛ و خواندم. اما آسان نبود. و وقتی تصمیم گرفتم نقدی هم بر آن بنویسم در واقع شکنجه⁭ مضاعفی را بر خودم تحمیل کردم، اما باز گفتم این را هم به خاطر گُل روی کارگردانی که چند کارش تاریخی شده و ماندگار است، انجام می‌⁭دهم.

بگذارید گام به گام جلو برویم: «محمود ملکی»، قهرمان رمانِ «در خرابات مغان» فرزند خانواده⁭ای سنتی است که پدرش در تهران تجارتخانه⁭ای دارد. او سال ۱۹۷۹ که‌‌ همان سال انقلاب، یعنی ۱۳۵۷ خودمان است به آمریکا می‌⁭رود و دلش می‌⁭خواهد که الهیات و فلسفه بخواند، اما در پی خواسته⁭ پدرش رشته⁭ اقتصاد و بازرگانی می‌⁭خواند، اما در پی علاقه و اشتیاق خودش، در دانشگاه واحدهای زیادی فلسفه و الهیات هم برمی⁭دارد. او در‌‌ همان جوانی با یکی از دانشجویان که یک ایتالیایی کاتولیک است آشنا می‌⁭شود و کارشان به ازدواج می‌⁭کشد و بچه⁭دار هم می‌⁭شوند.

محمود که حالا ۲۳ سال است در آمریکا زندگی می‌⁭کند و یک دختر شانزده‌ساله هم دارد داستان زندگی⁭اش را که سرآغاز کتاب هم هست، این⁭گونه آغاز می‌⁭کند:

«من معمولأ هر وقت حال و روزم خرابه و تو قعر ناامنی و بی⁭پولی و بیکاری گیر کرده⁭م و ملال و افسردگی حتی تو خواب ولم نمی‌⁭کنه به نوشن داستان بدبختی⁭هام می‌⁭پردازم و سعی می‌⁭کنم با مرور لحظات خاص و زیر و بم⁭هاش خودمو سرگرم و مداوا کنم. چون عین روانکاوی مفتی میمونه... و از شما چه پنهون، بعضی وقت⁭‌ها مؤثر هم هست... الان چند روزیه که به⁭خاطر مسائل یازده سپتامبر، منو بعد از سال⁭‌ها سابقه⁭ کاری تو امریکا از کار بیکار کردن...» ص ۷

پس تا اینجا با یک ایرانی سرو کار داریم که در آمریکا درس خوانده و زندگی می‌⁭کند و حالا در «قعر ناامنی و بی⁭پولی و بیکاری» گیر کرده است و دارد سرگذشتش را می‌⁭نویسد. او این سرگذشت را به⁭طور خطی از زمانی که به آمریکا رفته است پی می‌⁭گیرد و بدون پس و پیش رفتن در زمان، و بدون فصل⁭بندی، یک⁭نفس تا آخر کتاب پیش می‌⁭رود. در اینجا طبق قراری که نویسنده در همین آغاز کتاب با ما می‌⁭گذارد، قرار است که در پایان کتاب به همین پاراگراف آغاز کتاب برسیم و محمود را بی⁭پول، بیکار، افسرده و در قعر ناامنی ببینیم. اما این را می‌⁭گذاریم برای بعد تا ببینیم نویسنده بر سر قرارش می‌⁭ماند یا نه. در ضمن همین جمله⁭های آغاز کتاب را خوب به خاطر بسپارید، چون ناچار خواهم شد که در مورد دیگری نیز دوباره به آن⁭‌ها رجوع کنم.

مسعود کدخدایی: از کلیشه‌های فیلمفارسی‌ها، هم بزن بزن در این کتاب هست، هم مجلس‌های رقص و قمار، و هم چلوکباب. تنها چیزهایی که جایشان خالی است، یکی آبگوشت است و دیگری ریختن آب توبه سر یک زن بدکاره.

داستان که پیش می‌⁭رود می‌⁭بینیم محمود مسلمانی است که نماز و روزه⁭اش هیچ⁭گاه ترک نمی‌⁭شود، و تا این سال آخر هیچ⁭گاه ریشش را هم از ته نزده است. زنش هم هر یکشنبه به کلیسا می‌⁭رود و یک کاتولیک پر و پا قرص است. محمود در یک کازینو کار می‌⁭کند و مسئولیت مهمی هم دارد. او همین⁭جوری سربه‌راه و سربه⁭زیر روز‌ها به قمارخانه می‌⁭رود، و نه با زن⁭های آنجا کاری دارد و نه دست به مشروب می‌⁭زند. او غیر از دریافتِ حقوق حلالش در این مکانِ حرام و در میان حرامیان به هیچ درآمد جنبی دیگری نیز فکر نمی‌⁭کند. محمود همان⁭جا نمازش را هم می‌⁭خواند، و شب⁭‌ها به خانه برمی⁭گردد و در تختخواب زن مسیحی⁭اش می‌⁭خوابد و گاهی به مسجد هم می‌⁭رود، تا آن⁭که ماجرای یازده سپتامبر پیش می‌⁭آید. در این هنگام ایتالیایی⁭های صاحب کازینو که با مافیا هم در ارتباط هستند، تحت تأثیر جو ضد اسلامی که در آمریکا پیش آمده از او می‌⁭خواهند تا مو‌هایش را بور کند و یک اسم غربی هم برای خودش انتخاب کند، وگرنه اخراجش می‌⁭کنند. او اخراج را ترجیح می‌⁭دهد. اما این بی⁭عدالتی روان او را پریشان می‌⁭کند و از خورد و خوراک می‌⁭افتد و روزی سوار بر ماشینش، بی⁭هدف سر به بیابان می‌⁭گذارد و ناگهان آب رودخانه⁭ای که از پنجره⁭ ماشینِ در گل مانده⁭اش تو می‌⁭ریزد و خیسش می‌⁭کند، به هوشش می‌⁭آورد.

او پس از این ماجرا و ماجراهای دیگری که به بعضی از آن⁭‌ها اشاره خواهم کرد، به یک توانِ بر‌تر از توانِ انسانی دست می‌⁭یابد و می‌⁭تواند ببیند پلیس⁭هایی که او را گرفته⁭اند چه پرونده⁭هایی در دست بررسی دارند و خودنویس یکی از آن⁭‌ها را با استفاده از‌‌ همان نیروی بر‌تر، بی⁭دخالت دست، از جیبش درمی⁭آورد و در هوا معلق نگه می‌⁭دارد. سپس اتفاق⁭هایی می‌⁭افتد که خیلی به نظرمان آشنا می‌⁭رسند، چون مشابه آن⁭‌ها را بار‌ها در فیلم⁭های آمریکایی دیده⁭ایم. از جمله پلیس و اف بی‌ آی به او پیشنهاد همکاری می‌⁭دهند و در چند صحنه⁭ توضیحی معلوم می‌⁭شود که او دارد چه کمک⁭های شایانی به آن⁭‌ها می‌⁭کند. یادم رفت بگویم که او را گرفته بودند، چون شک کرده بودند که نکند با القاعده همکاری می‌⁭کند.

به⁭نظر می‌⁭رسد که آقای مهرجویی موقع نوشتن این کتاب زیادی فیلم⁭های آمریکایی دیده است، چون همان⁭طور که گفتم بسیاری از صحنه⁭های این کتاب برای کسی که فیلم⁭های آمریکایی می‌⁭بیند آشنا و تکراری است.

این آقا محمود که شخص اول رمان است، و البته رفته رفته کارهایی می‌⁭کند که باید او را به⁭جای شخص اول، قهرمان نامید، با‌‌ همان نیرویی که دارد و فرا‌تر از نیروهایی است که در طبیعت وجود دارند، یک⁭باره می‌⁭تواند شماره⁭ کارت⁭های روی میز قمار را از پشت بخواند، و می‌⁭تواند بداند که مهره⁭ چرخِ سیارِ قمارخانه بر کدام خال می‌⁭نشیند. او شبی با دختر شانزده‌ساله و همسرش به یک کازینوی تازه ‌تأسیس می‌⁭رود «که یک آبشار پر از آتیش داره» که لابد نمادی از آتش جهنم است، یا شاید هم نماد آتشکده⁭های مغان.

در آن⁭جا او به دختر و همسرش می‌⁭گوید که پولشان را روی چه خال⁭هایی بگذارند. آن⁭‌ها هم گوش می‌⁭کنند و هر بار برنده می‌⁭شوند و موقع رفتن جمع ژتون⁭‌هاشان به ۱۳۴هزار دلار می‌⁭رسد. این مردِ بیکار و درمانده و بی⁭پول، اما مسلمان و نمازگزار، در همین جای جهنمی که آبشاری از آتش دارد و گویا «خرابات مغان» است، یک⁭باره نور خدا می‌⁭بیند و همان⁭جا چک می‌⁭کشد و همه⁭ آن پول⁭های حرام را به یک مؤسسه⁭ خیریه می‌⁭بخشد. برای او مهم هم نیست که این پول⁭‌ها را - هرچند با اشاره⁭ او - اما در واقع زن و دخترش برده⁭اند و مال آن⁭هاست.

آقای مهرجویی اگر به⁭جای آن⁭که این کتاب را رمان می‌⁭نامید، آن⁭را سناریو می‌⁭نامید، یک کمی بهتر می‌⁭شد. آن⁭وقت دست⁭کم می‌⁭شد گفت که یک سناریوی بد، اما بازارپسند است، و می‌⁭شد برای مثال این⁭جوری خود را تسکین داد، یا گول زد که هنرمند از روی ناچاری، برای تأمین مخارج زندگی⁭اش آن⁭ را نوشته است. اما در جایگاه رمان هنوز نمی‌⁭دانم چه صفتی برایش مناسب است.

«در خرابات مغان» همان⁭گونه که عنوانی کلیشه⁭ای است، پر از صحنه⁭های کلیشه⁭ای نیز هست. وقتی می‌⁭گوییم «در خرابات مغان»، بی⁭اختیار به⁭یاد حافظ و ادبیات عرفانی می‌⁭افتیم که همه به دوره⁭ای دور و گذشته تعلق دارند. پس این نام این «سیگنال» را می‌⁭فرستد که ما نباید انتظار داشه باشیم که این کتاب به مفهوم⁭⁭های تازه⁭ای بپردازد. بنا بر اتفاق، از میان همه⁭ قرارهایی که یک نویسنده در‌‌ همان ابتدای کتاب با خواننده⁭اش می‌⁭گذارد، این تنها موردی است که مهرجویی به آن وفادار می‌⁭ماند و هیچ مفهوم، فکر یا صحنه⁭ نویی در کتابش وارد نمی‌⁭کند.

البته قرار است در این کتاب برخورد ناعادلانه و غلط غرب، یا به⁭طور مشخص⁭‌تر آمریکا به مسلمانان و اسلام، پس از یازده سپتامبر مورد بررسی قرار گیرد، آن⁭هم از دیدگاه رمان و زیبایی⁭‌شناسی. اما به⁭جای آن، ما با نگاهی بسیار سطحی و بازاری، و‌ گاه کاریکاتوری روبه⁭رو می‌⁭شویم.

می‌⁭توان گفت که عنوان، فشرده⁭‌ترین واژه یا جمله⁭ای است که نویسنده برای معرفی اثرش به⁭کار می‌⁭برد. پس حیف است که به این زودی از بررسی عنوان «در خرابات مغان» دست برداریم.
وقتی عنوان کتاب خود کلیشه⁭ای باشد، پس زیاد هم خلاف انتظار نیست که ببینیم خود کتاب نیز پر از کلیشه است. شاید آقای مهرجویی در گزیدن این عنوان گوشه⁭ چشمی به «رند» و «رندی» هم داشته است و خواسته بگوید که «رندانه» هم به نعل زده است و هم به میخ!

البته در کتاب نمی‌⁭شود چنین نگاه تیز و رندانه⁭ای را دید، اما می‌⁭شود گمان کرد که این موضوع از ذهن نویسنده⁭اش دور نبوده است.

محمود مسلمان که همه⁭ فیلسوفان و فلسفه⁭‌هاشان را از بر است و دین⁭‌ها را هم می‌⁭شناسد، در خراباتی که در این کتاب یک کازینو است گرفتار آمده و سرانجام در همان⁭جا هم نور خدا را می‌⁭بیند و در کشوری مانند آمریکا که حرف اول و وسط و آخر را پول می‌⁭زند، به⁭مانند لوطی⁭های فیلمفارسی یا بعضی قهرمانان هالیوودی در آن واحد از خیر ۱۳۴ هزار دلار می‌⁭گذرد!

اگر با دیدی خیلی انسان⁭گرایانه و مثبت نگاه کنیم، می‌⁭توانیم بگوییم که مهرجویی با برگزیدن چنین عنوان عرفانی خواسته است با برخوردی نوستالژیک بر ارزش⁭های از دست‌رفته انسانی گریه کند. اما همه⁭ این⁭‌ها حدس و گمان است، و در صورتی اعتبار دارد که کارنامه⁭ مهرجویی و کتاب، هر دو را همزمان در مد نظر داشته باشیم. اما اگر خود مهرجویی را هیچ نشناسیم و این کتاب را تنها به عنوان یک رمان یا متنی که باید خودش از خودش دفاع کند بخوانیم، اوضاع چگونه است؟

حدود ۶۰ صفحه⁭ اول کتاب به بحث و بررسی فلسفه⁭‌ها و ایدئولوژی⁭های غرب و شرق جهان از سقراط و افلاطون گرفته تا حشاشیون و بودا و مارکس می‌⁭پردازد. آدم فکر می‌⁭کند روز اولی است که برای آموزش فلسفه سر کلاسی نشسته و استادی آمده است و فهرست آن⁭چه را که در طول مدتی دراز باید درس بدهد برایش مرور می‌⁭کند. در اینجا نویسنده هرچند تلاش می‌⁭کند تا لحنی غیر آکادمیک و خودمانی و گفت⁭وگویی به آن بدهد، باز هم آن⁭ را در داستان درونی نمی‌⁭کند و زیادی است، چون:

اول این⁭که هرچه در این بخش در باب فلسفه و ایدئولوژی می‌⁭خوانی به یادت نمی‌⁭ماند، و دوم این⁭که اگر همه⁭ این صحبت⁭‌ها از کتاب حذف شوند، باز هم هیچ کمبودی حس نمی‌⁭شود. و سوم این⁭که این⁭همه نوشته⁭ اضافی باعث گیجی خواننده می‌⁭شود و نمی‌⁭داند که در این داستان باید روی چه موضوع یا موضوع⁭هایی تمرکز کند.

مهرجویی با دقت زیاد در تشریح حرکت⁭‌ها که برای سناریوی یک فیلم مناسب است، یک صحنه⁭ پر هیجانِ زد و خورد در کازینو، یک صحنه⁭ درگیری مافیایی⁭‌ها در یک باغ، و چند صحنه⁭ دیگر را ترسیم می‌⁭کند. دقت کنید که می‌⁭گویم «ترسیم» می‌⁭کند، و نمی‌⁭گویم «می‌⁭آفریند»، چون در بسیاری از فیلم⁭های آمریکایی صحنه⁭های مشابه آن⁭‌ها را دیده⁭ایم و در کار مهرجویی آفرینشی دیده نمی‌⁭شود.
یکی از صحنه⁭های کلیشه⁭ای و نچسبی که در کتاب هست و هیچ⁭جوری نمی‌⁭شود آن⁭را جدی گرفت و بیشتر به جوک می‌⁭ماند این صحنه است:

«ناگهان چیزی دیدم که آمپر آمپر برق ازم پراند: باور کنید، دیدم که مادونا و چایلد یعنی حضرت مریم در‌‌ همان لباس حریر سفید چین⁭دار که توی تابلوی کلیسا دیده بودم در حالی که مسیح کوچک رو تو آغوش گرفته بود، اون سمت خیابون میان درختا، از پشت اتومبیل مأمورین، پدیدار شد که مادونا لبخند می‌⁭زد و پر از نور و درخشندگی بود، در اون شب تاریک؛ و مسیح کوچک در حالی که اون هم دهن باز کرده و انگشت کوچیکش رو به طرف من اشاره کرده و چیزی می‌⁭گفت... هر دو آروم آروم به من نزدیک می‌⁭شدن.» ص. ۲۰۰

راوی حتی این⁭‌ها را در خواب هم نمی‌⁭بیند. مریم و مسیح در بیداری⁭اش بر او ظاهر می‌⁭شوند و قصد شوخی هم ندارد، و چندی بعد:

«یکی از همون شب⁭های بی⁭خوابی، نیمه⁭شب پا شدم از یخچال شیری، پنیری بردارم که ناگهان چشمم به تصویر زنده⁭ای افتاد که هیچ⁭گاه فراموشش نکردم و همه⁭ جزئیاتش رو مو به مو به یاد دارم. دیدم در انتهای راهروی تاریک و دراز، درست زیر عکس تصلیب مسیح (از مونیچلی؟) حضرت علی وسط، و دو طفلان مسلم دو طرف او نشستن؛ همه سبزپوش با دستار عربی و بالای سرشان درویش، کشکول به‌دست و تبرزین بر دوش. همه زنده و سر حال به من نگاه می‌⁭کردن و لبخند می‌زدن. حضرت، ذوالفقارش روی زانو، آروم سر تکون می‌⁭داد. از دیدن صحنه⁭ زنده و شفاف لرزه بر اندامم افتاد، زانوهام سست شد و من بی‌اختیار زانو زدم و نشستم و همچنان خیره و مجذوب و مسحور به او نگاه می‌⁭کردم و نفس نفس می‌⁭زدم، از شوق، از عشق... و در یک خلسه⁭ گوارا غوطه می‌⁭خوردم...» ص. ۲۰۲-۲۰۳

اگر باور نمی‌⁭کنید که کارگردان مشهور، آقای مهرجویی روشنفکر همه⁭ این⁭‌ها را خیلی جدی و به عنوان پدیده⁭هایی مثبت و مقبول در رمانش آورده است، و هیچ قصد طنزآوری و رندی هم نداشته است، بروید و کتاب ⁭را بخوانید. راوی، مریم و عیسی را نه حتی مانند بعضی⁭‌ها در ماه، که در خیابان می‌⁭بیند، و در خانه⁭اش حضرت علی به او سر تکان می‌⁭دهد! مهرجویی شاید خواسته است به سبک رئالیسم جادویی رمان بنویسد! البته این هم خودش نوعی رئالیسم جاویی یا جادوی واقعیت در ایران است که از کارگردان توانای فیلم⁭های «گاو» و «پستچی» نویسنده⁭ ناتوانی می‌⁭سازد که در کازینوهای آمریکا به دنبال نور خدا می‌⁭گردد. این استحاله خودش نوعی رئالیسم جادویی نیست؟

یکی از دلیل⁭های باورنکردنی بودن وقایع در این رمان می‌⁭تواند این باشد که نویسنده داستانی برای نوشتن نداشته است. او زیر تأثیر واقعه⁭ای که نتیجه⁭های زیانباری برای عده⁭ای بی⁭گناه داشته، تصمیم گرفته است داستانی بسازد. خیلی از نویسندگان این‌کار را می‌⁭کنند و در ذات خودش ایرادی ندارد، به شرطی که نویسنده بتواند وقایع گِردآوری شده⁭اش را در داستان درونی کند. اما چون مهرجویی در این‌کار نتوانسته است از عهده⁭ این‌کار برآید، وقایع رمان به⁭صورت وصله پینه⁭هایی از جنس⁭‌ها و رنگ⁭های گوناگون به آن چسبیده و آن را از ریخت انداخته⁭اند.

در اینجا برمی⁭گردم به پاراگرف اول کتاب. راوی به گفته⁭ خودش «در قعر ناامنی و بی⁭پولی و بیکاری» گیر کرده است و حالا «به نوشتن داستان بدبختی⁭‌ها»یش می‌⁭پردازد، و چند روزی است که از یازده سپتامبر گذشته است. پس ما انتظار داریم وقتی که راوی داستان زندگی⁭اش را به⁭طور خطی از آمدن به آمریکا شروع می‌⁭کند، پس از شرح چند و چون بیکاری و درمانده شدنش، در پایان برسد به همین حال و روزی که الان دارد و باعث نوشتن سرگذشتش شده است. اما از آنجا که نویسنده داستانی نداشته، و با سرهم⁭بندی کردن وقایعی که به⁭درد یک فیلم تفریحی پرهیجان می‌⁭خورد که دو ساعتت را پرکند، علت مهمی را که راوی را بر آن داشته تا زندگی⁭اش را بازگو کند از یاد می‌⁭برد، و در آخر کتاب، راوی بسیار از این پیش⁭‌تر می‌⁭رود، و ما او را در حالی‌‌ رها می‌⁭کنیم که در پایتخت باهامس است و می‌⁭گوید:

«ولی با توجه به ۱۵۰ هزار دلاری که سرمایه⁭گذاری کرده بودم و با قلب صاف و بی‌شیله پیله، تو یه مملکت آزاد بی‌گانگستر و بی‌ اف بی ‌آی، و بی‌تروریست مشکوک تونستیم پس از یه هفته فعالیت اونقدر درآریم که بتونیم یه هتل پنج ستاره⁭ هفت‌طبقه⁭ای بخریم». ص ۳۰۲

البته او وقتی به باهاماس می‌⁭رسد می‌⁭زند به ساحل و شروع می‌⁭کند به خواندن نماز. می‌گوید:
«رکعت⁭های متعدد رو پشت سر هم می‌⁭خوندم و به رکوع و سجود می‌⁭رفتم. نفهمیدم چند رکعت بود. به هر حال بسیار مدیونش بودم و می‌⁭خواستم تلافی درکنم. خدا خودش حسابشو نگه می‌⁭داشت، برای من دیگه حساب و کتاب معنایی نداشت... خوندم و خوندم و بعد نشستم و به راز و نیاز و شکر اون که ما رو به اون⁭جا کشونده بود!» ص ۳۰۲

البته می‌⁭شد پایان داستان از آن⁭چه که در آغاز قرار گذاشته شده بود جلو‌تر برود. در آن صورت داستان نباید خطی نوشته می‌⁭شد، و باید فصل⁭بندی⁭های لازمی در کتاب انجام می‌⁭گرفت. اما شتاب در چپاندن وقایع پرهیجان در داستان، باعث می‌⁭شود تا نویسنده شرط و شروطی را که با خوانندگانش گذاشته بود فراموش کند.

مهرجویی در این کتاب از بام بلند ارزش⁭هایی که آفریده بود، بی‌ چتر نجات می‌⁭پرد و بد جوری سقوط می‌⁭کند. در یک صحنه که روی همه⁭ به اصطلاح فیلمفارسی⁭‌ها یا فیلم⁭های آبگوشتی را سفید کرده، قهرمان مسخره⁭ او که حالا دیگر به قدرت غیب⁭گویی و پیش⁭بینی آینده هم پیراسته شده، پس از آن⁭که یک روز در بازار بورس ۲۵۰ هزار دلار نصیبش می‌⁭شود (و این را حلال می‌⁭داند)، تصمیم می‌⁭گیرد تا به صد تن از بدبخت بیچاره⁭های امریکایی نذری بدهد. ۹۳ نفر می‌⁭آیند و او به رستوران پرسپولیس سفارشِ ۱۱۰ ⁭تا چلوکباب سلطانی می‌⁭دهد، آن⁭هم با همه⁭ مخلفات مانند دوغ و پیاز و گوجه⁭فرنگی، و مهرجوییِ نویسنده و کارگردان برای آن⁭که رودست همه⁭ سازندگان فیلمفارسی بلند شود، توی هر جعبه⁭ کادویی غذا یک اسکناس بیست دلاری هم می‌⁭گذارد.

از کلیشه⁭های فیلمفارسی⁭‌ها، هم بزن بزن در این کتاب هست، هم مجلس⁭های رقص و قمار، و هم چلوکباب. تنها چیزهایی که جایشان خالی است، یکی آبگوشت است و دیگری ریختن آب توبه سر یک زن بدکاره.

بد نیست یک جمع⁭بندی از کلیشه⁭های آمریکاییِ استفاده شده در این رمان هم بدهم:

-یک آدم خسته و درب و داغون که در منطقه⁭ای دور از شهر و آبادی گرفتار مصیبتی شده، در طلب کمک به درِ تنها خانه⁭ای می‌⁭رود که در آن منطقه هست.
-در کازینو مچ یکی را در تقلب می‌⁭گیرند و کتک⁭کاری می‌⁭شود.
-مافیایی⁭‌ها در یک مهمانی، در باغی بزرگ به جان هم می‌⁭افتند.
-پلیس و اف بی ‌آی سخت تلاش می‌⁭کنند تا همکاری کسی را که از قدرت مافوق طبیعی برخوردار است به⁭دست بیاورند.
-یک پلیس خوشگل عاشق قهرمانِ داستان می‌⁭شود که در کتابِ حاضر به احتمال بسیار زیاد، به⁭خاطر رعایت امور سانسور در ایران نمی‌⁭تواند برای عشقبازی به رختخواب او برود.
و اما شاهکار بزرگ آقای مهرجویی در این است که بارز‌ترین کلیشه⁭های فیلمفارسی و فیلم⁭های هالیوودی را، یک⁭جا در این اثرش گرد آورده است.

شناسنامه کتاب:
در خرابات مغان
مهرجویی، داریوش
نشر قطره- تهران ۱۳۹۱
چاپ اول. ۳۰۳ ص

لینک: نوشته‌های مسعود کدخدایی

تن دادن به استبداد خانواده یا تحمل رنج غربت؟

Wed, 28 Mar 2012 19:25:32 +0000

داستان بلند «قطار ساعت ۱۰ به وقت لندن» در گفت‌و‌گو سارا شاد با پونه ابدالی

سارا شاد

سارا شاد - نام پونه ابدالی با «شاباجی خانم» پیوند خورده و به «قطار ساعت ۱۰ به وقت لندن» که در مقایسه با نخستین کتاب نویسنده اثر متفاوتی‌ست رسیده است. البته پونه ابدالی به متفاوت بودن این دو اثر آگاه است و می‌گوید تلاش کرده از مجموعه اول جدا شود و در کتاب دوم به زبان یکدست‌تری برسد.

او در مجموع ساده‌نویسی را به پیچیده‌گویی ترجیح می‌دهد. شاید به همین دلیل است که داستان بلند «قطار ساعت ۱۰ به وقت لندن» مجور چاپ نگرفت و نویسنده‌اش سرانجام مجبور شد کتاب را به صورت اینترنتی منتشر کند.

پونه ابدالی می‌گوید وقتی داستان بلند «قطار ساعت ۱۰ به وقت لندن» را می‌نوشته به انتشار آن خیلی امیدوار بوده و بدون هیچ کم و کسری آن را نوشته است؛ همانطور که همیشه می‌پسندد: بدون محافظه‌کاری و در پشت و پسله حرف زدن. آنچه می‌خوانید گفت‌وگوی من با این نویسنده جوان است که تصمیم دارد در کار بعدی‌اش که یک رمان خواهد بود درباره «جوان‌کشی» و «پدرسالاری همیشگی» حرف بزند.

پونه ابدالی، نویسنده

هیچ می‌دانی از «شاباجی خانم» تا «قطار ساعت ۱۰ به وقت لندن» چقدر تغییر کرده‌ای؟ مثل این است که یک نویسنده دیگر «قطار ساعت ۱۰» را نوشته باشد. نویسنده «شاباجی خانم» پشت حرف‌هایی که می‌زد و زبان‌آوری‌هایی که می‌کرد پنهان شده بود، اما «در قطار ساعت ۱۰» آن بازی‌های زبانی را کنار گذاشته و مثل این است که به راه دیگری وارد شده. بگذار با موضوع زبان گفت‌و‌گومان را شروع کنیم. قبول داری که زبان تو در این دو مجموعه تغییر کرده و در داستان‌نویسی هم یک‌راست می‌روی سر اصل مطلب؟

پونه ابدالی - البته! تغییر که خیلی زیاد بوده. سعی خودم را کرده بودم که از «شاباجی خانم» جدا شوم و زبان یک‌دست‌تری داشته باشم. بیشتر خواندم و نوشتم و بیشتر تمرین کردم. اما نمی‌دانم منظورت از اینکه بازی‌های زمانی را کنار گذاشته‌ام چیست. ساده‌گویی چیز دیگری است اما اینکه زود رفته‌ام سر اصل مطلب. نه اینطور فکر نمی‌کنم.

بسیار خوب. ساده‌گویی را چطور تعریف می‌کنی؟

ساده‌گویی؟ چه سؤال سختی. همانطور که هستم شاید... به دور از پیچیدگی. راستش نمی‌دانم چطور می‌شود تعریفش کرد.

وقتی با «قطار ساعت ۱۰» روبرو شدم حس کردم با یک بدن عریان روبرو هستم. اصلاً فرا‌تر از عریانی، یک اسکلت را جلوی چشمم دیدم که هیچ گوشت و بدن و لباس و مویی ندارد. این‌قدر که صریح نوشته‌ای به نظر من. حتی توصیفات توی این داستان محو هستند.

نمی‌دانم منظورت از بدن عریان چیست. شاید تابو‌هایی باشد که در داستان قطار می‌شکند یا (شاید هم رژیم گرفته-شوخی می‌کنم-) از این زاویه به داستان نگاه نکرده بودم و شاید برخلاف شما شاباجی خانم را خیلی عریان‌تر و ساده‌تر می‌دانستم.

البته فضاسازی‌ات خوب است اما از عناصر دیگری برای فضاسازی استفاده کرده‌ای...

همیشه پرهیز می‌کنم از توصیف با کلمات کلیشه‌ای. سعی می‌کنم تشریح کنم فضا را تا توصیف. بازی‌های زبانی را دوست دارم اما نه بیش از حد پیچیده کردن کلمات را می‌پسندم و نه تسلطی به آن دارم.

پونه ابدالی: همیشه پرهیز می‌کنم از توصیف با کلمات کلیشه‌ای

شاباجی خانم به نظرم عریان نیست. تو در شاباجی خانم یک نویسنده محتاط بودی اما در داستان بلندت دیگر هیچ احتیاطی در روایت نمی‌بینم. آرام و متین و بدون هیاهو و بی‌آنکه تلاش کنی سیاه‌نمایی داشته باشی خیلی چیز‌ها را بازگو می‌کنی.

«شاباجی خانم» کار اول من بود. اولین تجربه نوشتن من. شاید کمی ترسو بودم آنجا و شاید هنوز به آن جهان‌بینی که باید هر هنرمندی پشت کار‌هایش داشته باشد نرسیده بودم. زبان خودم را نشناخته بودم. در « قطار ساعت ۱۰ » اینطور نیست. نوشین در مقابل شماست. زیر سایه‌ دیکتاتوری مادرش بزرگ شده و حالا در بیست و هفت‌سالگی با جهانی روبه‌رو می‌شود و تا حدی می‌تواند خودش را بشناسد. باید ببینیم چطور می‌تواند گره‌های زندگی‌اش را با دست و نه با دندان باز کند و آیا اصلاً می‌تواند یا نه؟

در «قطار ساعت ۱۰» می‌خواهی بدون پیش‌داوری واقعیت‌ها را نشان بدهی. شاید به همین دلیل هم در ساده‌نویسی افراط کرده‌ای. گاهی پیش می‌آید که می‌خواهی چیزی را وصف کنی، اما عقب می‌نشینی. در حالی‌که در «شاباجی خانم» تصویرسازی‌های خوب کم نیست.

خاکستری نگاه کردن و قضاوت نکردن چیزی است و ساده‌نویسی چیز دیگر. عمدی در ساده‌نویسی وجود نداشته و آنچه می‌خوانید محصول‌‌ همان چیزی است که در ذهن و زبان من به عنوان نویسنده شکل گرفته. اگر یادتان نمانده چیزی، پس ایراد کار از من است.

مهم‌ترین درونمایه داستانت دیکتاتوری خانواده و رشد شخصیت در یک محیط استبدادزده است.چطور می‌شود شخصیتی را در این محیط نشان داد و در همان حال قضاوت نکرد؟

پیش فرض ما برای زندگی در جهان مدرن نگاه بدون قضاوت است. ما اینجا نیستیم تا قضاوت کنیم و برای آدم‌ها تصمیم بگیریم این اتفاقی است که در داستان مدرن هم می‌افتد. میان سیاه و سفید طیف وسیعی از رنگ خاکستری است که ما همگی بین آن در حال حرکتیم. هیچکس نمی‌تواند درباره دیگری به یک قضاوت قطعی برسد. چه در داستان‌هایم و چه در زندگی تمام سعی خودم را می‌کنم که به همین شکل، بدون پیش‌داوری به مسائل نگاه کنم و امیدوارم که موفق شده باشم.

پونه ابدالی: چه در داستان‌هایم و چه در زندگی تمام سعی خودم را می‌کنم که به همین شکل، بدون پیش‌داوری به مسائل نگاه کنم و امیدوارم که موفق شده باشم.

اجازه بده از زبان عبور کنیم و به نویسنده‌ای بپردازیم که با وجود آنکه شاید خودش می‌دانسته که امکان انتشار داستانش کم است، اما خطر کرده و آن را نوشته. وقتی داستانت را می‌نوشتی و مثلاً به بخش «رهایی» رسیده بودی به این فکر نکردی که داستانت مجوز چاپ نمی‌گیرد؟

راستش را بخواهید خیلی امیدوارانه نوشتم. بدون هیچ کم و کسری. اصلاً فکر نمی‌کردم که چاپ شدنش با مشکل برخورد کند. من از محافظه‌کاری و پشت و پسله حرف زدن خوشم نمی‌آید. این ویژگی شخصی من هم هست. دوستانم گاهی گله می‌کنند از رک‌گویی و صراحتم. اما خُب، نمی‌شود ذات کسی را عوض کرد. همین است که نمود دارد در کارم.

چرا داستان بلند؟ برایم بگو چرا به رمان فکر نکردی؟ فکر می‌کردی سوژه‌ات ظرفیت نداشت برای رمان؟

ساز و کار رمان همانطور که خودت می‌دانی با داستان بلند فرق دارد. بهتر است آهسته و پیوسته قدم بردارم. هم قصه و هم من در آن زمان گنجایش نوشتن رمان را نداشتیم.

من خودم دانشجو هستم در خارج از کشور. به‌خوبی می‌توانم فضایی را که در داستانت ایجاد کرده‌ای با تمام ویژگی‌هایش درک کنم. غربت دلگیر، نومیدی، تنهایی و موارد دیگر. اما بگو، این دختر، یعنی نوشین چطور ناگهان در تاکسی یک دفعه تصمیم می‌گیرد برگردد ایران؟ خودت تجربه زندگی در خارج از کشور را داشته‌ای و می‌دانی آدم نمی‌تواند به راحتی چنین تصمیم‌هایی بگیرد.

هنوز هم معلوم نیست نوشین برمی‌گردد یا نه. او بین دوراهی زندگیش گیر کرده. بین اینکه کسی منتظرش نیست در ایران و اینکه در خارج به آن خود‌شناسی که تا به حال درک نکرده بوده رسیده. البته که راحت نیست. من فکر می‌کردم ناراحت بودن نوشین پیداست. خیلی‌ها هستند (حتماً خودت می‌دانی و دیده‌ای) که با چه شرایط خاصی زندگی کردن در آنجا را قبول می‌کنند در صورتی که به نظر نمی‌‌آید کار عاقلانه‌ای کرده باشند. نوشین بین این دوراهی گیر کرده؛ بین دوباره برگشتن به آن خانه و بودن کنار آن مادر و تنها ماندن در غربت و درک بیشتر خودش.

ناراحتی نوشین کاملاً پیداست و تو خیلی خوب توانسته‌ای این فضا را توصیف کنی. همینطور دو راهی زندگی او را خوب نشان داده‌ای. اما وقتی داستان را می‌خواندم مطمئن شده بودم که تصمیم گرفته بماند در لندن. یعنی اگر خودم به جای او بودم همین کار را می‌کردم.

راستش سخت است تصمیم‌گیری در این مورد. آیا اگر من بودم این کار را می‌کردم؟ شاید نه! برمی‌گشتم.

می‌توانی از کارهای بعدی‌ات بگویی؟ چه چیزهایی داری می‌نویسی و کی آماده می‌شوند برای انتشار؟

یک مجموعه داستان آماده دارم که به امید خدا در سال ۹۱ به ناشر خواهم داد. در این مجموعه بیشتر به مسائل اجتماعی و روابط بین آدم‌ها پرداخته‌ام که لزوما مربوط به دیکتاتوری یا جامعه پدرسالاری نیست. اما در مورد رمانی که حالا طرحش در حال آماده شدن است و مشغول مطالعه هستم ایده‌ی اصلی‌‌ همان «جوان کشی» است.‌‌ همان پدرسالاری همیشگی.

در همین زمینه:

::گفت‌و‌گو سارا شاد با فرهاد بابایی::

فرهاد بابایی: «برج آزادی می‌خوره تو سر یه فیل...»

Wed, 14 Mar 2012 11:36:20 +0000

گفت‌و گوی سارا شاد با فرهاد بابایی، داستان‌نویس

سارا شاد - فرهاد بابایی از شش سال پیش تا به حال هیچ کتابی منتشر نکرده است. از زمانی که "پدرعزرائیل" را چاپ کرد تا همین حالا. زیاد می‌نویسد. این را از داستان‌هایی که در سایت‌های مختلف ادبی منتشر می کند می توان فهمید.

با وسواس و دقیق هم کار می‌کند. با این‌همه در این شش سال هیچ یک از داستان‌هایش مجوز انتشار نگرفته‌اند و او با پدیده‌ای که وزارت ارشاد به آن می گوید "اصلاحیه" کنار نیامده. او به این کلمه می‌گوید "سانسور" و "توقیف" و به هیچ عنوان حاضر نیست با آن کنار بیاید. اما هنوز امیدوار است به نوشتن و می‌گوید کار بهتری سراغ ندارد؛ حتی در سرزمینی که خودش به آن می‌گوید "اسرارآمیز" و اینطور توصیفش می کند:"ایران خیلی اسرار‌آمیزه. شاید چون عصر، عصر شیاطین و دیوها و اهریمنان است. من هم شیطانی می‌نویسم. حالا شما تعبیر کن به سوررئال". در ادامه، گفت‌وگوی مفصل من را با این نویسنده جوان می‌خوانید؛ نویسنده ای که "پدر عزرائیل" را در سال ۸۴ منتشر کرد و بعد از آن فقط به نوشتن بدون خوانده شدن روی آورد تا به قول خودش مثل مگس سمج باشد در این مسیر.

از نوشتن «پدر عزرائیل» خیلی وقت گذشته و تو هنوز مجموعه دیگری منتشر نکردی. چرا؟

فرهاد بابایی، داستان‌نویس

فرهاد بابایی - بلی. دست کم شش سال می گذره. در یک کلام به خاطر سانسور در مملکت عزیزم ایران بوده که اینطور شده. داستان زیاد نوشتم ولی من و ناشر شرمنده همدیگه شدیم. خب نمی ذارن چاپ بشه. چه کنم! به همه چی گیر می دن و لاک می گیرن. انگاری کتاب بخشی از مواد مخدر شده و من نمی دونم! بهرجهت من و امثال من آدمای خطرناکی نیستیم.

تا منظورت از خطر چی باشد. می‌گویی داستان زیاد نوشتی؛ اینکه زیاد بنویسی اما به مدت شش سال نتوانی اینهمه نوشته را منتشر کنی حس نومیدی به تو نمی‌دهد؟

یکی از مشخصه‌های عجیب ایران اینه که بعضی از کلمات مفهومشونو از دست دادن یا کم کم اینجوری می‌شن... یعنی خیلی اوقات اون مفهوم دیگه مفهوم دقیق یک اسم یا صفت نیست. کلاً از بیخ فاتحه کلمه خونده شده! حالا تا تصور خود شما از خطر چی باشه! حالا این زیاد مهم نیست. من هم نومید می‌شم. خُب، دوست ‌دارم داستانام چاپ بشه تا بقیه هم بخونن. حالا نقش‌آفرینی‌های دیگه‌ش بمونه. اما عادت کردم بهش. مثل مردم زندگی می‌کنم. اصلاً از خود مردم یاد گرفتم. تو نگاه کن! توی همین تهرون مردم هر روز از خواب بلند می‌شن کار می‌کنن قرض بالا میارن دختر باید شوهر بدن بیمارن مجنونن ناراضین آزادی‌خواهن دولتی خصوصی تا لحظه آخر هم همینجور وول می‌خورن توی هم. یعنی زندگی می‌کنن. ممکنه به اون چیزی هم که می‌خوان نرسن. فکر کن نصف بیشترشون نمی‌رسن. خُب یعنی چی! چی بود؟ چی شد؟ فاتحه! کلنگشو می‌کوبن روی خاک. منم همینطور. یکی مثل همه. زندگی می‌کنم تا ببینم می‌رسم بهش یا نه. مهم اینه که سکان از دستم در نره. مهم اینه.

هر کی ندونه فکر می‌کنه ما‌ها یه جماعتی هستیم که داریم یه ویروس نانوی واگیردار تولید می‌کنیم برای نابودی کهکشان!

خیلی‌ها می‌نویسند و کارهایشان در ارشاد رد می‌شود یا اصلاحیه می‌خورد. نق می‌زنند، اما کارشان را اصلاح می‌کنند و سانسور شده و تغییرکرده می‌دهند برای انتشار. کارهای تو کلاً رد مجوز شدند یا خودت حاضر نشدی با سانسور کنار بیایی؟

نویسندگی و تألیف کتاب و شاعری و کلاً کار فرهنگی توی ایران جای نق و نوق نداره. هیچکس هم چاقو بیخ گلوی نویسنده و شاعر نذاشته که طرف حتماً بره بنویسه. این مردم صبح که بلند می‌شن اول به قیمت جدید نون سنگک و تخم مرغ و دلار و سکه فکر می‌کنن. پس کسی نامه فدایت شوم برای ما نویسنده‌ها نفرستاده که حالا بیاییم تا یه خط و دو خطمون سانسور شد سر و صدا راه بندازیم. اینجا ایرانه. پس نویسنده زیر نظره. دوم اینکه کتابای من توقیف شده. یه رمانم، «برج» سه سال پیش سانسور شد، به قول خودشون که از کلمه‌های زیبا برای یه کار زشت می‌خوان استفاده کنن، به اصطلاح «اصلاحیه» خورد! یا غیر قابل انتشار! من می‌گم سانسور و توقیف. اونا نمی‌تونن برای این‌کار زشت از کلمه‌های طبیعی و نرم استفاده کنن. حالا کاری نداریم. حدود ۴۰ صفحه از یه رمان ۱۱۰ صفحه‌ای رو گفتن بردار! منم چون اصولاً هنوز مغز خر نخوردم برنداشتم. تازه یعنی چی؟ اصلاً تو مگه کی هستی که می‌گی چی بنویس چی ننویس؟ مردم مگه عقل ندارن که تو براشون تعیین تکلیف می‌کنی؟

آقای معاونش اومده می‌گه کتاب بد یا نمی‌دونم کتابی که ضرر داشته باشه حتا برای هزار نفر هم که تیراژ کتاب باشه ضرر داره و باید جلوشو گرفت! لطیفه می‌سرایند! نوبت کتاب می‌شه یه سری آدم در نقش امشی میان سمپاشی که مردم آلوده نشن. کجای دنیا یه برگ کاغذ و دو تا کلمه قصه برای مردم ضرر داره. نمی‌دونم شاید باید گل خشخاش بکارم. تولید دارویی هم داره برای مریضا خوبه. یه سری کارام هم هست که ناشر به ارشاد نداده. شناسنامه داره ولی به‌خاطر وضعیت بدی که اونا برای ناشر درست کردن (تهدید به تعطیلی و احضار ناشر و توضیح خواستن...) فعلاً قرار شده برای مجوز ندیم به اونا. بدبختی داریم! هر کی ندونه فکر می‌کنه ما‌ها یه جماعتی هستیم که داریم یه ویروس نانوی واگیردار تولید می‌کنیم برای نابودی کهکشان! مهم نیست. آدم اگه آدمه مثل مگس باید سمج باشه

کارهایی که از تو خواندم به فضای سوررئال نزدیک‌تر بودند تا هر چیز دیگری. حتی توی برخی از کار‌هایت یک جور باورناپذیری تخیلی دیدم مثل داستان چاه‌های نفت که در یکی از سایت‌ها از تو منتشر شد. آن داستان غلظت سوررئالش از داستان‌های کتابت هم بیشتر است. این فضا نمی‌خواهم بگویم جدید است اما ماهرانه‌تر از کار خیلی از نویسنده‌های جوان و هم سن و سال توست. سؤالم این است که از اول سوررئال می‌نوشتی یا به مرور این روند را پیدا کردی و در پیش گرفتی؟ و چرا سوررئال؟

مرسی که اینقدر دقیق مطالعه کردی. من از شش سال پیش به این ور خط نوشتاریم و نوع جنس داستانام عوض شده. شاید به‌خاطر مطالعه آثار دیگران بوده یا پیشرفت فکری و کاری خودم. البته خوشحالم. مهم این بوده که به نقطه‌ای رسیدم که دوستش دارم و نمی‌خوام از دستش بدم. حالا اسمشو گذاشتن سوررئال. باشه. منم توی این مصاحبه از همین کلمه استفاده می‌کنم. اما در مورد سؤال شما... نه من از اول این جوری نمی‌نوشتم چون دنیا رو یه طور دیگه می‌دیدم. بعد‌ها که درگیری بیشتری با آدما و زندگی و کارشون پیدا کردم، خودمونی بگم یه کم عقلم رشد کرد و تازه فهمیدم چی به چیه... دیدم جهان داستانی من نمی‌تونه یه قصه رو طبیعی تعریف کنه. به‌خاطر ذات و فطرت آدمای سرزمینم. به‌خاطر جو و موقعیتی که توش گرفتار شدم و شدیم و شدن!

فرهاد بابایی: دوست دارم اسرار و زبان و رموز زنان را کشف کنم

اینجا تکنیک باید دست منو بگیره تا بتونم حرفمو بزنم. منم به این نوع تکنیک متوسل شدم تا حرفم رو بزنم. همین. مهم برای من بیان حرفو مقصودمه. به همین سادگی. دلم می‌خواد کسی رو گیج نکنم و یه راست برم سر اصل مطلب. حالا چرا اینجور نوشتن یا به قول شما سوررئال: می‌دونی... وضعیت مردم سرزمین من بسیار عجیبه. خیلی عجیب. من توی تهرون چیزهایی می‌بینم و می‌شنوم که همیشه به دوستام می‌گم... اگه آقای گارسیا مارکز توی ایران زندگی می‌کرد به‌جای صد سال تنهایی هزار سال تنهایی می‌نوشت. مملکت ایران مملکت عجیبیه. امیدوارم از پس نوشتن درباره ایران بربیام. گاهی وقتا تخیلم کم می‌آره درباره‌ش. باور نمی‌کنی ولی توی شهر که قدم می‌زنم یه موج از داستانای حقیقی ولی غیر واقعی هجوم می‌آره تو ذهنم. یه چیزی رو می‌بینم.. هست... ولی غیر واقعیه. دروغه. ولی مردم باهاش زندگی می‌کنن... عجیبه این رفتار. ولی هست. حقیقیه ولی غیر واقعی. همین‌هارو بخوام بنویسم سانسور می‌شه. چون آقا بالاسر ما می‌دونه قضیه چیه. اجازه نمی‌ده. برای همین هم سانسور می‌آد بالا و داغشو می‌چسبونه توی ذهن. ما راوی جامعه هستیم از پنجره خودمون. همین. ولی اونا پنجره‌هایی رو که دوست ندارن تخته‌کوب می‌کنن.

یعنی اگر در کشور دیگری زندگی می‌کردی اینطور نمی‌نوشتی؟

سؤالت چقدر آدمو به فکر فرو می‌بره! شایدم من. نمی‌دونم. توی یه کشور دیگه؟ نمی‌دونم. شاید اصلاً دنبال یه کار دیگه می‌رفتم. هیچوقت بهش فکر نکرده بودم اگه مثلاً خدایی نکرده زبونم لال دور از جون توی سوییس زندگی می‌کردم چه کاره می‌شدم! ولی جداً از این حرفا اگه جای دیگه‌ای بودم و نویسنده بودم بازم می‌رفتم دنبال اون سرشتو ذات قلبی آدما. از اونا می‌نوشتم. همون چیزی که گفتم اون اول حرفام. دروغی که واقعیت نداره ولی به‌خاطر مناسبات بشری یه جامعه، حقیقته. یه چیزی تو این مایه‌ها. نوع نگاه همین بود ولی شکل و رنگ و بو شاید عوض می‌شد.

فرهاد بابایی: تلاش کردم تلخ و شیرینو با هم بنویسم. ادکلن هم که می‌خوام بخرم می‌رم سراغ بوی تلخ و شیرین

من توی داستانت آدم قاتی زیاد می‌بینم. آدمی که خیال می‌بافد. با خودش حرف می‌زند. خواب‌های درهم می‌بیند. مسیر روزمره‌اش را حتی گم می‌کند. آدمی که شاید ظاهراً خیلی هم موقر و عادی به نظر برسد اما تو او را طوری توی جنون جا انداخته‌ای که بالاخره می‌فهمیم زیاد هم وضعیتش عادی نیست. (یک چیزی را من برداشت کرده‌ام. تو تلاش می‌کنی غیرعادی بودن آدم‌های داستا‌‌ن‌هایت را با فضای سوررئال نشان بدهی). این آدم در بیشتر موارد هم مرد است و فقط در یکی از داستا‌‌ن‌هایت متوجه شدم که روی شخصیت زن داستان اینطور مانور داده‌ای. چرا؟ چون خودت مرد هستی؟

یه نویسنده باید صادق باشه. روراست. اینو همه می‌دونن. همین. آدم خودشو که نمی‌تونه فریب بده. من یه مرد هستم پس اولین گزینه برای بیان فکرم و تخیلم مردانه می‌شه. این قانون نیست. فکر می‌کنم یه حالت غریزی‌ست موقع نوشتن در طبیعی‌ترین شکلش. اما من واقعاً دوست می‌دارم که از زبان یک زن هم حرف بزنم. کما اینکه توی سه تا از رمان‌هایم که سانسور نذاشته چاپ بشه من از زبان پسربچه‌ها روایت کردم. توی داستان پارازیت راوی یه پسربچه است. توی داستان دیوکده راوی جمعی از بچه‌های یک مدرسه هستند که قصه را ما این چنین و ما آن‌چنان روایت می‌کنند. توی داستان پدر پشه هم راوی‌ام سوم شخص است ولی زاویه نگاهم برای یک پسربچه است. اما توی رمان آخرم که همین چند ماه پیش تموم شده می‌رسیم به برعکس حرف تو! راوی همه رمان ۳۰۰ صفحه‌ایم یک خانوم است.

اسم رمان هست «شرط بهرام برای ناهید». نوشتنش لذت‌بخش بود. اولین بار بود که این همه سخن از زبان یک زن نوشتم. سخت هم بود. پرینت‌های امتحانی هم که من معمولاً‌ بعد از تمام شدن داستانم به افراد معدودی می‌دهم تا بخوانند، این‌بار فقط به خانوم‌ها دادم تا بخوانند. و البته بسیار نکته‌های جالب و اساسی یادم دادند. گاف‌های زیادی هم ازم گرفتند. می‌دونی یه چیزی هست البته خیلی شخصیه برای من. اونم اینه که خیلی دوست دارم اسرار و زبان و رموز زنان را کشف کنم. آن‌ها با کیفیت زندگی می‌کنند. با کیفیت بیشتری از مردان. من بسیار دوست دارم آن کیفیت را کشف کنم. این کیفیت که می‌گم خیلی گسترده‌س. نویسندگی هم گاهی حالت درمان برایم پیدا می‌کند. معتقدم با یک بحران و ناهنجاری باید مثل خودش رفتار کرد. مملکت من عجیبه. ایران خیلی اسرار آمیزه. شاید چون عصر، عصر شیاطین و دیو‌ها و اهریمنان است. من هم شیطانی می‌نویسم. حالا شما تعبیر کن به سوررئال.

وضعیت مملکت منو هیپنوتیزم کرده و تلخ‌نگارم کرده. اما یه ذره هوش برام مونده.

منظورم این است که سوررئال داستان‌های تو یک سوررئال کاملا مردانه است. فضا‌ها و توصیفات و حتی ویژگی‌های رفتاری. همه و همه از یک دنیای مردانه جنون‌زده روایت می‌کنند. خودت این را قبول نداری؟

بله. قبول دارم. بالاخره مرد مجنون زیاد دیدم. زن مجنون هم دیدم ولی درکش نکردم کامل. بنابراین از چیزی می‌نویسم که بتوانم از پس آن بربیام و دروغ به هم نبافم. مردم خیلی باهوشند. مردم‌‌ همان خواننده‌ها.

چرا می‌گویی زنان با کیفیت بیشتری از مردان زندگی می‌کنند؟ یعنی در این ورطه‌ای که به آن می‌گویی شیطانی دچار بحران و ناهنجاری کمتری هستند یا می‌خواهی بگویی ناهنجاری‌هایشان باکیفیت‌تر است؟

نه. اون جمله آخرم رو درباره بخش اول سوالت گفتم. درباره آدمای قاتی پرسیدی و اینکه انگار غیر عادی‌شون می‌کنم و از این حرفا. بحثم درباره خانوما هم جدا بود. ما بالا بریم پایین بیایم خانوما دچار نابهنجاری‌های عجیب و غریبی هستن. ردخور نداره. البته در جامعه و وطن. داریم در این مورد حرف می‌زنیم. نابهنجاری با کیفیت دارن، درست می‌گی. اما این کیفیت مفهوم همیشگی واژه کیفیت رو نداره. معنیش می‌کنم به عمق یا گودی یه نابهنجاری. دقیقاً مثل زلزله که محل اتفاقش در عمق کم‌ خطرناکه و در عمق زیاد نه. مهم اینه که این نابهنجاری خانوما توی جامعه در چه عمقی اتفاق می‌افته که کیفیت بیشتری پیدا می‌کنه.

حالا جدا از همه این حرفا که بخش آخر سؤال شما منو وادار کرد این پاسخو بدم، منظور خود من از اینکه زنان با کیفیت بالاتری زندگی می‌کنن، یه چیزه: اونم اینکه اون‌ها می‌دونن چی مال چیه و چی مال کجاس کی چی می‌خواد! شاید ساده باشه ولی درک من تا الان این حد بوده. از رنگ‌ها و بو‌ها گرفته تا واکنش‌ها و تغییرات رفتاری، از فرستادن سیگنال‌ها و پالس‌های خیلی ضعیف گرفته تا خشم و هیاهو! یاد فاکنر هم بخیر! از نگه داشتن راز‌ها و رموز شخصیشان و همینطور اطرافیانشون گرفته تا فراموشی قسمتی از تاریخ ذهنیشان. کوچک‌ترین رفتارشان دلیل دارد. این یعنی با کیفیت بیشتر. اینو من سر همین رمان آخریه بهش رسیدم و سعی کردم برام یه جور کلاس درس باشه. از همون خانومایی هم که پرینت دادم بخونن یاد گرفتم. یعنی برام قضیه رو شکافتن.

تو عامیانه می‌نویسی. خواندنش گاهی سخت می‌شود. با اینهمه اصرار داری به عامیانه نوشتن. چرا؟

یادم هست استادم توی کارگاه داستان نویسی جناب آقای محمد محمد علی یک بار بهم گفت محاوره نویسی و یا به قول شما عامیانه‌نویسی ته نداره. بهم گفت این جوری که تو می‌نویسی پایانی براش نیست و می‌تونی کلمات رو خیلی عجیب‌تر و شکسته‌تر هم بنویسی... بهم گفت مهم اینه که بتونی مقصودتو به خواننده برسونی. چه ادبی چه محاوره. بهم گفت نثر داستانت یه دست باشه. جوری بنویسی که اگر هم ادبی نوشته باشی ولی خواننده جملات رو توی ذهنش تبدیل به محاوره کنه بدون اینکه چیزی رو از دست بده. این حرف توی گوش من مونده، بعد از ده سال. یه چیز دیگه اینکه من چون خیلی به دیالوگ آدما دقت می‌کنم تا بتونم بعد‌ها توی داستانام استفاده کنم برای همین ساختارش توی ذهنم حک می‌شه. شاید حرفم اشتباه باشه. بالاخره سعی می‌کنم مقصودمو بگم. این چیزا قاعده و قانونی نداره. یکدستی بهترین چیزه. همینه دیگه.

از داستان‌نویسی پول هم در می‌آوری؟

پدر عزراییل، فرهاد بابایی. من هم شیطانی می‌نویسم. حالا شما تعبیر کن به سوررئال.

خیر. کارای دیگه می‌کنم که بتونم با پولش دو دقیقه بشینمو داستان بنویسم. البته می‌شه از نویسندگی هم توی همین مملکت ایران پول درآورد ولی وقتی کتابم سانسور می‌شه و جواز نمی‌گیره خب حق‌التألیفی هم ندارم. اصلاً نمی‌دونم چک ناشر چه شکلی هست! مهم هم نیست.

حالا که به گفته خودت آدم باید صادق باشد می‌شود صادقانه بگویی با وجود اینکه به نشر کار‌هایت امید نداری در این شرایط، برای چی می‌نویسی؟ نکند داری از نوشتن برای درمان استفاده می‌کنی؟ اگر اینطور است برای درمان چی؟ اگر اینطور نیست برای چی می‌نویسی؟ اینهمه هم جدی می‌نویسی. من کار‌هایت را می‌شناسم. با وسواس می‌نویسی. دقیق می‌نویسی. هدف داری.

اولین کلمه‌ای که توی ذهنم اومد رو می‌گم: امیدواری. دوم اینکه برای عمری که تا همین الان صرف کردم ارزش قائلم. سوم هم اینکه رفقای خیلی عزیز و نازنینی دارم که تشویقم می‌کنن و جزو سوالای همیشگیشون شده که ازم بپرسن الان درباره چی می‌نویسی. خب فکر کن یه روز بگم بهشون که دیگه نمی‌نویسم. حتماً باید کار بهتری سراغ داشته باشم که بتونم جواب بدم. ولی خب... من کار بهتری جز این نمی‌شناسم. البته بلدم نیستم. کلاً‌ خوشیم دیگه همینجوری. مهم اینه که دنبال سکه و دلار نیستم. حالم از نوسانات بازار به هم می‌خوره. نه این‌که وضع مالی خوبی داشته باشم... خنده‌م می‌گیره به وضع مالی خوب خودم فکر می‌کنم.

همیشه فکر می‌کنم کره زمین همین امشب از مدار خارج می‌شه و می‌ترکه. اونوقت باید ببینی چقدر دلار و سکه توی کهکشان داره پرواز می‌کنه! ماشینای پورشه و بوگاتی حاج آقا‌ها توی فضا پرواز می‌کنن و صاف می‌رن توی شیشه صرافیا. خرده شیشه‌ها مثل رگبار می‌پاشه روی صورت آدما. بچه‌های دوساله... نوزاد... یه عالم عروسو داماد با هم قاتی شدن... همه برج‌های دنیا مثل شمشیرهای می‌دون جنگ توی هم وول می‌خورن... برج میلاد می‌خوره به برج ایفل... برج یه کیلومتری امارات می‌خوره به برج مراقبت فرودگاه جان اف کندی آمریکا برج آزادی می‌خوره تو سر یه فیل. همه پرنده‌ها توی کهکشان لای دلار و سکه معلق موندن. راستی همه مردن. سکوت محض. توی خلاء هم که صدا نیست. برای درمان هم می‌نویسم. واقعاً گاهی اوقات که دارم یه چیزی رو می‌نویسم خودم از خودم یاد می‌گیرم. مجبورم می‌کنه برم فکر کنم درباره‌ش. توی زندگی خودم پیداش می‌کنم. شاید همون قضیه رو. ولی انگار تا اون لحظه نمی‌دیدمش.

آقای فرهاد بابایی، تلخ می‌نویسی. قبول داری؟ اینهمه تلخی چطوری توی داستا‌‌ن‌هایت مثل سیل روانه شده.

متأسفم که اینجوریه. ولی همیشه تلاش کردم تلخ و شیرین و با هم بنویسم. اصلاً این ذائقه رو دوست می‌دارم. ادکلن هم که می‌خوام بخرم می‌رم سراغ بوی تلخ و شیرین. یه پزشکی بیاد منو هیپنوتیزم کنه بگه همه چی شیرینه منم شیرین می‌نویسم. مثل الان که وضعیت مملکت منو هیپنوتیزم کرده و تلخ‌نگارم کرده. اما یه ذره هوش برام مونده. اونم درک حقیقتیه که از فطرت این مردم و مملکت درک کردم و می‌تونم بنویسمش. حالا اگه اونا می‌ترسن. خب بترسن. به من چه! ‌ترسو بار اومدن. چاره ترس هم سانسوره. اینم مهم نیست. داستانه که وجود داره. همین کافیه.

بله اتفاقاً گاهی شیرین هم می‌نویسی اما شیرینی نوشته‌هایت هم زهر دارد. آدم خوب می‌فهمد افتاده توی یک گودال درهم و برهم پر از اتفاق‌های عجیب و باورنکردنی. اگر نظر من را بخواهی می‌گویم همینطور ادامه بده. اما فکری هم به حال انتشارات داستا‌‌‌نهایت کردی؟ فکر می‌کنم با نشر آن‌ها در اینترنت میانه خوبی نداری.

نه زیاد دوست ندارم توی اینترنت منتشر کنم. قبلاً هم گفتم نشر کاغذی رو بیشتر دوست دارم. شاید سال دیگه زیرزمینی چاپشون کنم. بدم به دوستام و دوروبری هام. بعضیا می‌گن پولیش کن و بفروش. من می‌گم روم نمی‌شه. چون دکه کتابفروشی که ندارم. خودم باید بدم به دوروبری‌هام بعد نمی‌تونم بگم پولشو بده. تازه مگه چقدر می‌شه. مهم نیست. خود کتابه دربیاد مهم‌تره. نظر چند نفر رو می‌شنوم و نقد می‌شم. اصلاحم می‌کنن و خلاصه داستان حک و اصلاح خوب می‌شه برای روز بزرگ. یه روز خوب.

فروپاشی زندگی خصوصی مردم

Sun, 04 Mar 2012 08:59:01 +0000

نگاهی به رمان «دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد»، نوشته‌ی شهرام رحیمیان به‌عنوان یک رمان استراتژیک

رامتین کریمی

رامتین کریمی-ایده‌ی مرکزی «دکتر نون زنش را بیش‌تر از مصدق دوست دارد» چنان جذابیت دارد که هر جستار نقادانه را وامی‌دارد که بحث را از بررسی و تبیین انتقادی همان ایده آغاز کند.

نقطه‌ی عزیمت این رمان و مایه‌ی اصلی جدابوده‌گی «دکتر نون‌...» از سطح عمومی رمان‌های فارسی در دهه‌ی اخیر، چیزی نیست جز باز‌تولید یک ضد-رخداد تاریخی (کودتای ۲۸ مرداد) در فضایی خصوصی، فضایی عیناً مشابه با فضای تکراری و ملال‌آور داستان‌های چند سال اخیر: خانه، روابط خانواد‌گی.

در «دکتر نون ...» با روایت جزئیت‌پردازانه‌ی «امر عمومی» به شکل رمان‌های اجتماعی (رمان‌های احمد محمود مثلاً) روبه‌رو نیستیم. با این‌که درونمایه‌ی اصلی رمان بر کودتا متمرکز است، اما در متن آن با اتفاق‌هایی که در مکان‌های عمومی رخ داد و به سقوط دولت مصدق منتهی شد، مواجه نیستیم.
«دکتر نون‌...» نه به روایت وقایع خیابانی‌ای می‌پردازد که پیاده‌نظام کودتا‌چی مرتکب شد و نه از آن‌چه در ساعات منتهی به کودتا بر شخصیت‌های رمان ( که مصدق نیز یکی از آن‌هاست) گذشت‌ چیزی می‌گوید. ایده‌‌ی اصلی رمان باز‌تولید امر عمومی، واقعه‌ای که عمومیت ذاتی آن است = کودتا، در نوع خاصی از دگرگونی (فروپاشی) امر خصوصی است.

شهرام رحیمیان، نویسنده

این مسأله در مکان‌شناسی رمان به روشنی به چشم می‌آید؛ بیش‌تر زمان روایت در خانه‌‌ی دکتر نون می‌گذرد و بخش کوچکی از آن در حمامی که بازداشتگاه (انفرادی = خصوصی) اوست؛ جز زمانی که دکتر نون از خانه بیرون می‌رود و به جرم خیانت از هواداران مصدق کتک می‌خورد، همه‌ی مکان‌های دیگر رمان فقط پیش از کودتا، زمانمند می‌شوند. کودتا به شکلی ذاتی واقعه‌ای مربوط به پولیس یا دولت-شهر است، در حقیقت کودتا مستقیماً بر پولیس اثر می‌گذارد و آن را دگرگون می‌کند. هر نوع کودتایی صرفاً برای این رخ می‌دهد که بر دولت-شهر اثر بگذارد و بدن (طبیعی-تاریخی = دولت ملی، یا بدن عرفی-هنجاری = دولت‌های مستقر الیگارشیک) پولیس را دفرمه کند.

غایت ایده‌ی مرکزی «دکتر نون‌...» این‌جا است که واقعه‌ای ساحتاً پولیسی را در مکانی احیا می‌کند (فرا‌می‌خواند) که منطقاً دور از دسترس پولیس تعریف یا تلقی می‌شود. خانه تنها مکانی در دل دولت-شهر است که در شرایط عادی (بخوانید در ایدئولوژی برساخته‌ی پولیس = قانون) دور از نظرگاه و سیطره‌ی امر عمومی، نظرگاهی که بنا بر همان ایدئولوژی پولیس «حق دارد» به آن تجاوز کند، تلقی می‌شود. استراتژی غایی رمان، بی‌اعتبار کردن همین تلقی است.

بازداشتگاه دکتر نون نیز، به شکلی متناقض بیرون از رابطه‌ی قانونی (ایدئولوژیک) امر عمومی و پولیس، قرار می‌گیرد. درست است که بازداشتگاه تحت کنترل عوامل کودتا است اما جدا از محدوده‌ای است که دولت برآمده از کودتا به عنوان حوزه‌ی عملکردی‌اش وامی‌نماید، بازداشتگاه و شکنجه‌گاه دکتر نون به نوعی مازاد دولت-شهر یا حیاط-خلوت آن است.

انتخاب حمام برای مکان بازداشت به طریقی استعاری (و شاید ناآگاهانه) بر همین امر اشاره دارد؛ حمام یکی از خصوصی‌ترین مکان‌ها است. وجه استعاری این انتخاب وقتی پر‌رنگ می‌شود که خصوصی‌ترین مکان زیست «خصوصی» دکتر نون به محل خصوصی‌ترین کردار پولیس بدل می‌شود. بازداشتگاه دکتر نون، محل فعالیت‌های «خصوصی» پولیس است؛ قرار نیست با بازداشت دکتر نون بر وجه شهروندی او به عنوان عضوی از دولت-شهر، مطابق آن‌چه در دادگاه و دیگر مکان‌های رسمی صورت می‌گیرد، قضاوت کنند، بازداشتگاه جایی است که نیروی خصوصی (غیر-رسمی) پولیس به وجه خصوصی دکتر نون (احساس و علاقه‌ی او نسبت به همسرش) تجاوز می‌کند تا بر وجه شهروندی او (با مصاحبه علیه مصدق) تأثیر بگذارد و به این ترتیب «امر عمومی» را (قضاوت عامه‌ی مردم) دگرگون کند.

باز‌تولید امر عمومی در نوع خاصی از دگرگونی (فروپاشی) امر خصوصی

پس در هر دو مکان، چه در خانه و چه در بازداشتگاه، ساحت‌های (مطابق با ایدئولوژی) جداگانه‌ی «امر عمومی» و «امر خصوصی» باز‌توزیع می‌شوند و شکل‌های از پیش موجود تخصیص‌شان را از دست می‌دهند. از یک سو در مکان اصلی رمان، خانه‌ی دکتر نون و ملکتاج، واقعه‌ای جوش‌خورده با امر عمومی (کودتا) در چگونگی روابط آن دو نفر، در تشکل امر خصوصی، مستحیل می‌شود؛ و از سوی دیگر در مکان فرعی، در بازداشتگاه، امر خصوصی دکتر نون (وجوهی از زندگی غیر-شهروندی او)، احساس و عاطفه‌ی او نسبت به همسرش، در دیدگاه عامه‌ی مردم نسبت به وجه شهروندی شخصیت او و دولت محبوبش، در امر عمومی، اثر می‌کند و آن را تغییر می‌دهد. مابقی رمان شرح اثرات این تغییر در زند‌گی دکتر نون است. زندگی‌ای که دیگر جز تمسخر و کتک‌خوردن فاقد انتفاعی از وجه شهروندی است و سراسر در مالیخولیایی «خصوصی» غرق شده است. این‌بار نیز «امر عمومی»، بی‌آبرویی سیاسی دکتر نون، در روابط بیمار‌گون او و ملکتاج، در امر خصوصی، منحل می‌شود و بار دیگر روش‌های توزیع ایدئولوژیک «امر محسوس»، روش‌هایی که پولیس پیش می‌نهد، بی‌اعتبار می‌شود.

اگر بنا به تعریف ژاک رانسیر از «سیاست ادبیات» به رمان بنگریم، استراتژی «دکتر نون‌...» مصداق سیاست ادبیات است و نه محتوای تاریخی آن. چنانچه شرح داده شد تحقق مکرر «باز‌توزیع امر محسوس» نفس نوشته‌شدن رمان را به کنشی سیاسی بدل کرده است. از نظرگاهی آلتوسری نیز «دکتر نون‌...» رمان ارزشمندی است، چرا که ماهیت ایدئولوژیک وجود تمایز و مرز مابین مکان‌های خصوصی و عمومی و نیز همه‌ی قوانینی را برملا می‌کند که ساز‌وبرگ‌های ایدئولوژیک دولت(-شهر) مستقر کرده‌اند.

بهروز شیدا: بهمنی‌‌ رها شده است. پشت‌اش ایستاده‌ایم یا زیرش؟

Wed, 29 Feb 2012 08:17:52 +0000

گفت‌و‌گو با بهروز شیدا پیرامون بحران مرجعیت، سرکوب نهادهای مدنی، جنبش زنان و ادبیات معترض در سایه نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ماه ۱۳۹۰

دفتر خاک

دفتر خاک در گفت‌و‌گو با بهروز شیدا به مناسبت نهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی - بهروز شیدا، منتقد و پژوهشگر ادبی سال‌هاست که در سوئد زندگی می‌کند. او در این سال‌ها همواره مهم‌ترین جریان‌های ادبی در داخل و خارج از ایران را نقد کرده است. جستارهای بهروز شیدا در نقد و پژوهش ادبی در فصل‌نامه‌های چاپ خارج از ایران منتشر شده است.

او تاکنون نخواسته به دلیل سانسور هیچ کتابی یا حتی مقاله‌ای در ایران انتشار دهد. برخی از آثار او: در سوک آبی‌ آب‌‌ها: مجموعه‌ای از شانزده جستار پیرامون ادبیات ایران، از تلخی‌ فراق تا تقدس تکلیف: پژوهشی در جست‌وجوی تأثیر گفتمان فرهنگ ایرانی بر بخشی از رمان فارسی پس از انقلاب، گم‌شده در فاصله دو اندوه: مجموعه‌ای از نه مقاله با نگاه به سه قصه‌ زندان‌های رژیم جمهوری اسلامی تا نگاه به تفاوت دیوانگی در آثار شیخ فریدالدین عطار و بهرام صادقی، تراژدی‌های ناتمام در قاب قدرت: مجموعه‌ای از جستارهایی درباره موضوعات گوناگون؛ از نقاشی ایرانی تا قصه‌های صادق چوبک. پنجره‌ای به بیشه اشاره: مجموعه‌ای از هشت جستار در مورد جهان ادبیات فارسی؛ از نگاه به مفهوم دیوانگی تا نگاه به حضور لات‌ها. مخمل سرخ رویا: مجموعه‌ای از هفت جستار در مورد پنج رمان غربی و دو رمان فارسی از منظر نظریه‌پردازان گوناگون؛ می‌نویسم: توقف به فرمان نشانه‌ها: مجموعه‌ای از ده جستار در مورد ادبیات، تئا‌تر، سینما، فوتبال و مجموعه‌های تلویزیونی و سرانجام هفت دات کام.

در مجموعه‌ای که در رادیو زمانه به مناسبت انتخابات مجلس شورای اسلامی در نهمین دوره آن در اسفندماه ۱۳۹۰ خورشیدی تدارک دیده‌ایم، با جمعی از نویسندگان، منتقدان و هنرمندان ایرانی گفت‌و‌گوهایی انجام داده‌ایم. توجه شما را به گفت‌و گو با بهروز شیدا جلب می‌کنیم. (این گفت‌و‌گو به شکل کتبی انجام شده است. رسم‌الخط (شیوه کتابت) بهروز شیدا را تغییر نداده‌ایم):

آیا به نظر شما علی خامنه‌ای به عنوان یک مرجع سیاسی و مذهبی هنوز مشروعیت دارد؟

مرجعیت علی خامنه‌ای در محدوده‌ی جناح‌های گوناگون جمهوری‌ی اسلامی مشروعیت پیدا می‌کرده است؛ یعنی در محدوده‌ی خودی‌ها. این مرجعیت «توتالیتر – مقدس» تنها به سه شرط ممکن است: ۱- در محدوده‌ی خودی‌ها جناح‌های رقیبی وجود داشته باشند که داوری‌ی مرجع در لحظه‌ی اختلاف را ضروری کنند. ۲- همه‌ی جناح‌های رقیب مرجع را «داوری بی‌طرف» بپندارند که خود «وقت و بی‌وقت» به حذف آن‌ها اقدام نخواهد کرد. ۳-همه‌ی جناح-های رقیب باور داشته باشند که داوری‌های مرجع باعث ریزش نیروهای خودی نخواهد شد.

این هر سه شرط اینک از میان رفته است. پس مرجعیتی که هم از نخست، هم از نخستین روز تولد جمهوری‌ی اسلامی، بر مبنای حذف پرتکفیر و شکنجه و قتلِ غیرخودی‌ها بنا شده است، اینک با حذف بی‌مهار خودی‌ها، وجود خود را منتفی می‌کند.

هفت دات کام، یک وبلاگ فرضی، بهروز شیدا

پیش از درگذشت احمد شاملو و هوشنگ گلشیری، در شعر و در داستان‌نویسی ظاهراً مرجعی برای تشخیص خوب از بد، زشت از زیبا وجود داشت. به نظر شما آیا بحران مرجعیت سیاسی در قلمرو فرهنگ هم تأثیرگذار است یا این دو، دو مقوله جداگانه‌اند و گفتمان‌های سیاسی از جمله گفتمان مرجعیت، بر گفتمان‌های فرهنگی اثرگذار نیستند؟

ماجرای «مرجعیت» احمد شاملو و هوشنگ گلشیری چیز دیگری است. در جهان هنر مرجعیت فردی منتفی است؛ نقض غرض است. چیزی را که گروهی «مرجعیت» این یا آن فرد می‌خوانند، بیش از هرچیز باید تسلط نوعی گفتمان دانست که البته بانیان و پیروانی دارد.

«مرجعیت» احمد شاملو و هوشنگ گلشیری را که به‌تمامی خارج از جهان ادبیات است، در جهان ادبیات تسلط گفتمان شعر شاملویی و گفتمان قصه‌ی گلشیر‌ی‌گونه می‌خوانم و گمان می‌کنم این دو گفتمان بسیار پیش از مرگ جسمانی‌ی بانیان خود حضور گقتمان‌های رقیب را در کنار خود تجربه کرده بودند. دلایل تسلط گفتمان‌های شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه در دوران یا دوران‌هایی از تاریخ ادبیات ما و نیز چرایی‌ی پایان تسلط آن‌ها البته بحث دیگری است.

گمان می‌کنم میان زوال مرجعیت علی خامنه‌ای و پایان تسلط گفتمان‌های شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه هیچ ارتباطی نیست. آغاز زوال مرجعیت علی خامنه‌ای یعنی خلل در سیاست حذف مدام صدای دیگری. پایان تسلط گفتمان شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه اما راه به آینده‌ای گشوده است که در آن کثرت‌ صداهای دیگر، شعر شاملویی و قصه‌ی گلشیری‌گونه را تا تاریخ رنگین خیال انسانی بدرقه کرده است؛ تا بستر آرزوی مانده‌گاری.

با از بین رفتن مرجعیت سیاسی، به نظر می‌رسد که مرجعیت در جامعه، در معنای شاخص‌هایی معتبر برای تشخیص امور از یکدیگر زیر سئوال رفته. آیا این امر از نظر فرهنگی به سود ماست یا به زیان ما؟ پیامد‌هایش به گمان جناب‌عالی چیست؟

تکرار می‌کنم: گمان نمی‌کنم میان تضعیف مرجعیت سیاسی و «مرجعیت ادبی» رابطه‌ای باشد. و بازهم تکرار می‌کنم در این‌جا باید به جای «مرجعیت ادبی» از گفتمان ادبی سخن گفت. و اضافه می‌کنم هنگامی که از یک گفتمانِ ادبی سخن می‌گوییم، معیارهایی را در نظر داریم که ادبیت یک متن را تعیین می‌کنند. پرسشی اما باقی است: رابطه‌ی ادبیت یک متن و یک گفتمان ادبی چیست؟ هر متن ادبی به محضِ تولد دو چیز را در خود حمل می‌کند: تفاوت و معیار. تفاوت یعنی اینکه انواع، سبک‌ها، فورم‌های جدید تنها به شرطی متولد می‌شوند که معیارهای قدیمی را بشکنند. متن جدید اما برای این‌که بتواند خود را متن ادبی بخواند نیاز دارد ادبیت خود را بر مبنای معیارهایی دیگر توجیه کند. این بازی پایان ندارد. در این بازی‌ی بی‌پایان هیچ «زیانی» نیست. ذاتِ خلق ادبی معیارشکنی است. «زیان» آن‌جا است که متن ادبی قادر به تبیین معیار ادبیتِ خویش نباشد. به یک کلام ادبیت جوهر متغیر متن ادبی است. وهمه‌ی ویژه‌گی‌غریب جهان ادبیات شاید در همین عبارت متناقضی باشد که می‌خواهد لزوم و سیالیت ادبیت را یک‌جا تعریف کند: جوهرِ متغیر.

در دوران دولت نهم و دولت دهم، به ویژه در قلمرو داستان‌نویسی با انبوهی از کتاب‌های کم‌حجم مواجه‌ایم و نام‌هایی که چند صباحی بر سر زبان‌ها می‌افتند و سپس فراموش می‌شوند. از سوی دیگر، دست‌کم در لحظه‌ای که این مصاحبه را انجام می‌دهیم، از ارزش پول ملی مدام کاسته می‌شود. آیا به نظر شما تورم در اقتصاد می‌تواند در پیوند با تورم در عرصه‌های فرهنگی باشد؟ اگر چنین است، پیامد آن در درازمدت برای ادبیات معاصر ایران چیست؟

الیاس کانتی در کتاب توده و قدرت چنین هم می‌گوید: توده هنگامی ساخته می‌شود که کمیت جای کیفیت را می‌گیرد. توده در همه‌ی اشکال خویش چه تماشاچی‌ی مسابقه‌ی فوتبال باشد چه طرف‌دار یک اندیشه‌ی سیاسی، پدیده‌ای است که در آن فردیت جایی ندارد. بر مبنای همین فقدان فردیت است که توده می‌تواند ابزار همه‌ی خشونت‌ها نیز باشد. آن‌چه تعریف پول و توده را به هم نزدیک می‌کند این است که پول نیز هنگامی پول می‌شود که کمیت جای کیفیت را می‌گیرد. تورم اقتصادی وضعیتی است که در آن حجم کالا نسبت به حجم پول در گردش پایین می‌آید؛ یعنی ارزش پول پایین می‌آید؛ یعنی معیار کمیت تغییر می‌کند. تورم اقتصادی توده‌ی تورمی می‌سازد. توده‌ی تورمی معیارهای ارزش‌های فرهنگی – اجتماعی را تغییر می‌دهد.

در سوگ آبی آب‌ها، مقالاتی در نقد ادبیات ایران، بهروز شیدا

بدین ترتیب به نظر نمی‌رسد که افزایش تعداد یا «ناماندگاری‌ی» رمان فارسی در سال‌های اخیر را بتوان به تورم اقتصادی نسبت داد. چه بیش از هر چیز در این‌جا تغییر معیارهای کمیت بر مبنای خلق فردی رخ می‌دهد. یعنی انبوه کتاب حاصل جمعی نوعی کیفیت است؛ حتا اگر آن کیفیت در چشم سوم «نامانده‌گار» بنماید. دلیل تولید انبوه «ادبیات داستانی» در سال‌های اخیر را باید در جای دیگر جست.

و می‌ماند یک پرسش دیگر: کثرت و نامانده‌گاری آثار هنری آیا هم‌زاد‌اند؟ گمان نمی‌کنم. از میان کثرت مانده‌گاری هم خواهد رویید؛ که هنر در کثرت متولد می‌شود؛ در کیفیت می‌ماند.

در هر دوره‌ای از تاریخ آثاری در جهت سیاست‌های فرهنگی مسلط پدید آمده‌اند. در دهه گذشته ادبیات داستانی ما با یک سویه شهری در فضاهای آپارتمانی شکل گرفته.

چیزی را که شما «ادبیات داستانی» با یک سویه شهری در «فضاهای آپارتمانی» می‌خوانید، تصویر زنده‌گی‌ی طبقه‌ی متوسط مدرن است که تنها در فضاهای «غیرقانونی – شبه مخفی» همه‌ی وجود خویش را عریان می‌-کند؛ یعنی جشن می‌گیرد، سخن می‌گوید، به صفحه‌های اینترنتی سر می‌زند، چت می‌کند، وبلاگ می‌نویسد، موسیقی گوش می‌کند، لباس دل‌خواه می‌پوشد، کانال‌های ممنوعه‌ی تلویزیونی تماشا می‌کند، مشروب می‌-نوشد، جفت خویش را ملاقات می‌کند، نوشته‌های دیگران کامنت می‌گذارد. فضاهای دربسته آینه‌ی «غربتی» است که در بخش بزرگی از «ادبیات داستانی‌ی» طبقه‌ی متوسط مدرن صیقل می‌خورد. عناصر عمده‌ی این «ادبیات داستانی»، را شاید بتوان این‌گونه شماره کرد: بحران دو جنس، درگیری‌ی نسل‌ها، خودویرانی، سرگردانی، غیاب نیکی، خسته‌گی، سرکوب شده‌گی توسط سیستم پدرسالار مستحیل در فورم‌هایی که به صدای بلند می‌خواهند بگویند هیچ صدایی بر هیچ صدایی سر نیست؛ که یک پرسش انگار در همه‌ جای این «ادبیات داستانی» می‌چرخد: این همه تاریکی از کجا است؟

شاخه‌ای از شعر فارسی در دوران سیادت دولت نهم و دهم به دوران پیش از مشروطیت نظر دارد و به روایتی متأثر از فرهنگ نوحه‌خوانی‌ست.

و اما در مورد «شاخه‌ای از شعر فارسی» «در دوران سیادت دولت نهم و دهم»: روز تولد این شعر را باید درمیان روزهای اوج جنبشی جست‌وجو کرد که پس از انتخابات دوره‌ی دهم ریاست‌جمهوری شعله کشید. می‌دانیم که در نوحه سایه‌ی دو نوع ادبی پیدا است: حماسه و مرثیه. و نیز می‌دانیم که در بحبوحه‌ی یک جنبش اعتراضی جهان ساده، پرامید و دوقطبی هم می‌شود. در چنین جهانی ستایش مبارزان حماسه می‌سازد؛ مرگِ مبارزان مرثیه.

در شعرهایی که «به روایتی متأثر از فرهنگ نوحه‌خوانی» است البته عنصر مهم دیگری حضور دارد: این یا آن قالب شعر کلاسیک که «قاعده‌افزایی» یعنی وزن عروضی و قافیه ویژه‌گی‌ی عمده‌ی آن است.

آیا شما اعتقاد دارید که ادبیات داستانی و شعر می‌تواند از یک سویه اعتراض برخوردار باشد؟

البته که می‌تواند. ادبیات ظرف همه‌ی سویه‌های انسانی است؛ از آن میان سویه‌ی اعتراض اجتماعی – سیاسی.آیا عامل اعتراض اثر را شعاری و تبلیغی جلوه نمی‌دهد؟ اعتراض باید چگونه باشد که اثر به قلمرو شعار نزدیک نشود؟

موضوع هیچ «اثری» آن را «شعاری» یا «تبلیغی» نمی‌کند. فورم یک «اثر» است که آن را به یک متن ادبی تبدیل می‌کند یا نمی‌کند. هر اثر «اعتراضی‌ای» متن ادبی نیست. متنِ ادبی اما می‌تواند «اثری» «اعتراضی» باشد.

پس از کودتا «اعتراض» به عنوان یک مضمون در شعر نمودش چگونه بوده است؟ آیا اصلاً نمودی داشته؟

«پس از کودتا» سویه‌ی اعتراض اجتماعی – سیاسی بیش از هر چیز در انواعی نمود داشته است که به سرعت آفریده می‌شوند؛ در شعر و ترانه. نمونه‌ها بسیار‌اند؛ در خارج از کشور بسیار بیشتر.

در داستان‌نویسی هم؟

در زمینه‌ی «ادبیات داستانی»، اما بیش از این‌که شاهد حضورِ «مضمون اعتراض» باشیم، شاهد فضاهای تاریک هستیم. انگار ادبیات داستانی‌ی این دوران پیش از آن‌که فرصت کند از «جنبش اعتراضی» «مضمون» بسازد، - «تباهی‌ی زمانه» را هم‌چنان سخت‌جان‌ یافته است.

به موضوع مهمی اشاره کردید: سرعت. مک‌لوهان ادعا می‌کند که یک سال در دوران ما، برابر است با ده سال در دوران پیشامدرن. در عمل هم می‌بینیم که در بیست سال گذشته به اندازه دو قرن رویدادهای تعیین‌کننده اتفاق افتاده. آیا فکر نمی‌کنید، «سرعت» با «آفرینش ادبی» جور در نمی‌آید؟ و آیا همین شتاب در شکل‌گیری رویدادهای تاریخی باعث نمی‌شود که ادبیات خلاق اصولاً برکنار بماند از رویداد اجتماعی و تاریخی؟

بله درست است. به یک کلام باید گفت «سرعت با آفرینش ادبی جور درنمی‌آید.» سرعت اما تنها در کار نویسنده اخلال ایجاد نمی‌کند که کار مخاطب را نیز مختل می‌کند. ناگفته روشن است که آفرینش ادبی دو سو دارد. در یک سو نویسنده است در سوی دیگر مخاطب. در میان این دو متن ایستاده است. مخاطب متن را ادامه می‌دهد؛ گسترش می‌دهد؛ بازمی‌آفریند. تنها نویسنده نیست که به فرصت نیاز دارد، مخاطب نیز به فرصت نیاز دارد. محرومیت نویسنده و مخاطب از فرصت بیش از هرچیز متن ادبی را در نوعی «مفیدیت» یا «کالاگونه‌گی» فرومی-کاهد که مبنای اصلی‌ی آن جلوه‌ی بی‌وقفه است. در چنین حالتی ما به خاطرِ متنِ ادبی جلوه نمی‌کنیم؛ که تنها متنی تولید می‌کنیم که به کار جلوه آید. در «عصر گلوبالیسم» سرعت در بسیاری از اوقات تعمق را مغلوب می‌کند؛ انواع ادبی انواع مبتنی بر سرعت انواع مبتنی بر «تعمق» را به حاشیه‌های «دور‌تر» می‌رانند.

تنها راهی که در این‌جا باقی است. فهم این شرایط است؛ فهم همه‌ی شرایط «تاریخی – اجتماعی.» از همین رو است که گمان می‌کنم امروز پیش از هر زمان دیگری در میان دو ضلع نویسنده و مخاطب، بارِ مراقبت از «تعمق» بر دوش مخاطب است. چه تنها تا زمانی که می‌دانیم «متن‌ها» در جهانی نوشته می‌شوند که سرعت فراموشی می‌سازد، چیزی از فردیتِ ما حفظ می‌شود. در غیر این صورت تنها تکه‌ای از بی‌‌‌نهایت هستیم که زیر تابلوی تفاوت سخت شبیه شده‌اند.

چشم‌انداز در آینده چیست به نظر شما؟

آینده؟ نمی‌دانم.

بهمنی‌‌ رها شده است. پشت‌اش ایستاده‌ایم یا زیرش؟ نمی‌دانم.

کانون نویسندگان ایران عملاً منحل شده. اخیراً دولت خانه سینما را هم منحل کرده است. فصل‌نامه‌های ادبی تأثیرگذار هم پس از در محاق افتادن نشریه کارنامه وجود ندارند. نبود نهادهای مستقل فرهنگی چه تأثیری به نظر شما در کیفیت ادبیات خلاق خواهد گذاشت؟

تأثیری سخت تعیین‌کننده. نبود نهادهای مستقل ادبیات ایران را به سوی محدودیت، سکوت، دست‌بسته‌گی، انتشار پاره‌ای از آثار در خارج از کشور خواهد راند و شاید گروهی از نویسنده‌گان ایرانی را به سوی زبان‌های دیگر.

آقای شیدا عزیز،از شما سپاسگزاریم که به ما وقت دادید.

ورق‌بازهای زن‌گریز

Sat, 17 Dec 2011 04:07:35 +0000

نگاهی به رمان "ورق‌باز‌ها"

محمد عبدی

در رمان "ورق‌باز‌ها" نوشته مهدی فاتحی، با شخصیت‌های روزنامه‌نگار در تهران امروز روبرو هستیم که در حاشیه وقایع سیاسی و اجتماعی، درگیر مشکلات عدیده‌ای در زندگی و خانواده‌شان هستند.

"ورق‌باز‌ها" که به دلیل عدم دریافت مجوز در ایران، در خارج از کشور به چاپ رسیده، به نظر می‌رسد ترکیبی است از تجربیات نویسنده به عنوان روزنامه‌نگار با وقایع تخیلی‌یی که نویسنده مرزی برای آن قائل نشده و در قید و بند باور‌پذیر کردن همه وقایع نیست و حتی بدش هم نمی‌آید که به برخی قسمت‌ها رنگ و لعاب سوررئال بدهد.

مهدی فاتحی در وب‌سایت انتشارات مردمک (ناشر کتاب) خودش را چنین معرفی کرده:

"کودکیم را با جنگ و بعد از آن با جنگ‌زدگی و آوارگی در تهران گذراندم. دوران دانشگاهم را با خاتمی و انجمن دانشگاه آغاز کردم و با سرخوردگی دور دوم به پایان رساندم. فعالیت مطبوعاتی‌ام را با شروع فشار‌ها آغاز کردم و با دلزدگی به پایان رساندم. سی سال زندگی‌ام چکیده‌ای شد از تاریخ پرهیاهو و بی‌سرانجام کشورم و ناخواسته دریافتم کسی که در این دوران به دنیا می‌آید یک محکوم ابدی است که جز نوشتن کلماتش روی این دیوار‌ها راه دیگری برای زیستن ندارد."

محمد عبدی: "ورق‌باز‌ها" داستان یک رفاقت را باز می‌گوید؛ رفاقت میان آرمین و توکا طی چند سال که دچار بحران‌هایی می‌شود. دغدغه اصلی نویسنده "رابطه" است و از خلال آن کندوکاوی در رابطه زناشویی دو زوج و تاثیر آن بر رفاقت مردانه.

در "ورق‌بازها" خبری از جنگ و آوارگی نیست، اما داستان در بطن وقایع بعد از دوران خاتمی و سرکوب‌ها شکل می‌گیرد، هرچند نویسنده مستقیم به درون این وقایع نفوذ نمی‌کند و ترجیح می‌دهد احوال شخصیت‌ها را در بستر این اجتماع پرتنش بررسی کند. اما با این حال به دلیل شغل روزنامه‌نگاری شخصیت‌های اصلی، برخی از وقایع خودبه‌خود با وقایع سیاسی و اجتماعی گره می‌خورند و ما بازتاب این وقایع را در شخصیت‌ها می‌بینیم.

"ورق‌باز‌ها" داستان یک رفاقت را باز می‌گوید؛ رفاقت میان آرمین و توکا طی چند سال که دچار بحران‌هایی می‌شود. در غالب داستان آرمین راوی است، اما راوی در طول داستان چند بار عوض می‌شود؛ گاهی به دانای کل بدل می‌شود و در بخشی توکا روایت خود را بازگو می‌کند. عوض شدن راوی ترفند مناسبی در بیان این قصه پرپیچ و تاب است که در آن در ‌‌نهایت هر کسی جزای کار خود را به شکلی می‌بیند.

از ابتدای داستان با یک شوک روبرو هستیم: توکا جنایتی انجام داده که تمام داستان در سایه آن شکل می‌گیرد. نویسنده از این موضوع برای پیشبرد وقایع و شخصیت‌ها استفاده می‌کند و تلاش چندانی ندارد که این عمل توکا را برای خواننده ریشه‌یابی کند. در واقع این جنایت که تمام داستان حول آن شکل می‌گیرد نوعی "مگ گافین" است که دور از واقعیت می‌ایستد اما محملی می‌شود برای پیشبرد قصه. دغدغه اصلی نویسنده "رابطه" است و از خلال آن کندوکاوی در رابطه زناشویی دو زوج و تاثیر آن بر رفاقت مردانه.

در پایان اما داستان، ترازو را به نفع رفاقت مردانه سنگین می‌کند. هر دو مرد در رابطه با زن‌هایشان دچار مشکلات عدیده‌ای هستند و زن‌های قصه اساساً "فم فاتال" (زنانی که پلیدی و شر به همراه می‌آورند) به نظر می‌رسند. در واقع شاید مشکل داستان از همین جا شکل می‌گیرد که در آن زن‌ها شخصیت‌های قوی و پرداخت‌شده‌ای ندارند. آن‌ها تنها در زندگی مرد‌ها حضور دارند و عامل به بار آوردن مصیبت‌ها به نظر می‌رسند. ما از درونیات این زن‌ها چندان باخبر نمی‌شویم و تنها با واگویه‌های مردهایی روبرو هستیم که در قبال زن‌ها چندان باتجربه به نظر نمی‌رسند.

مهدی فاتحی، نویسنده

در واقع نویسنده با بهره‌گیری از تجربیات زندگی و فعالیت‌های روزنامه‌نگاری خود موفق می‌شود فضایی مردانه در ستایش رفاقت‌های مردانه خلق کند، اما قوام قصه به زن‌های کامل‌تر و پرداخت‌شده‌تری نیاز داشت که به نظر می‌رسد نویسنده - به مانند بسیاری از نویسنده‌های ایرانی نسل پس از انقلاب- در شناخت این قشر پیچیده چندان موفق نیست.

به همین دلیل زن‌هراسی ویژگی اصلی شخصیت‌های مرد این داستان است و در آخر هم هر دو شخصیت مرد داستان از تهران سیاه و دودآلود و پر از مصیبت و از زن‌ها به عنوان عامل دردسر می‌گریزند و در پاریس، خلوت دنجی را بدون مصیبت‌های سیاسی و اجتماعی تهران و مهم‌تر بدون زن‌ها جست‌و‌جو می‌کنند تا به ورق‌بازی دیرینه خود ادامه دهند:

"اینجا هم دوباره کارمان به‌‌ همان ورق‌بازی‌های سابق کشید با این تفاوت که اینجا دیگر نه از آدم‌های عبوس خبری بود و نه دخترهایی که می‌خواستند با ما آشنا شوند ولی هنوز از قیمت و هزینه آشنایی خبری نداشتند. (...) در کافه‌هایش نوازندگان با ساکسیفون‌ها و کلارینت‌های خودشان خون را در رگ‌های آدم‌ها جاری می‌کنند. موسیقی‌ای که بعد از سال‌ها دوباره در من زنده شد و نیرویی به من داد که می‌توانم به هیچ‌کدام از زن‌های اطرافم نگاه نکنم."

ترس از زنان و ستایش رفاقت مردانه تا آنجا پیش می‌رود که در قسمت‌هایی به شکل همجنس‌گرایی سرکوب شده (میل آرمین به توکا) خودنمایی می‌کند، بی‌آنکه نویسنده- شاید به‌خاطر سانسور، از آنجا که داستان در وهله اول برای چاپ در ایران نوشته شده بود- بخواهد وارد جزئیات این احساسات شود.

نثر نویسنده نثر ساده اما روان است و با روزنامه‌نگاری پهلو می‌زند. جدای از چند اشتباه فاحش دیکته‌ای (مثلاً "توجیح" به جای توجیه در چند جای کتاب) و چند جمله پرطمطراق، ساختار جملات معمولاً فارسی روانی است که فارغ از اداهای مرسوم نوشته شده؛ با جملات کوتاه و مستقیم به سراغ اصل مطلب رفتن که با شغل راوی/نویسنده- به عنوان روزنامه‌نگار- همخوانی دارد و خواندن کتاب را برای خواننده آسان می‌کند تا راوی چکیده همه آنچه گذشته را در جمله نهایی با مخاطب‌اش قسمت کند: "هر دو خیره به ورق‌های کف دستمان به تنها چیزی که فکر می‌کنیم برد و باخت است."

شناسنامه کتاب:
ورق‌بازها- نوشته مهدی فاتحی، انتشارات مردمک، ۱۳۹۰، ۱۳۰ صفحه، ۱۰ دلار.

برزخ دانته

Fri, 04 Nov 2011 08:01:03 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل بیست و دوم - درست پیش از طلوع آفتاب دو تا پاسدار به من دستبند زدند و مرا با یک جیپ به زندان اوین بردند. خیابان‌های شهر همه تاریک و خالی بودند. تنها اتومبیل‌های توی جاده متعلق به پلیس و پاسداران بودند. در تاریکی پیش از سحر سعی داشتم جهت‌یابی کنم و نقشه قدیمی شهر را دوباره در ذهنم زنده کنم.

اما دو نوع مشکل داشتم. خیابان‌ها و میدان‌های تازه زیادی بنا کرده بودند و خیابان‌های قدیمی همه نام‌های تازه داشتند. تا آنجا که می‌توانستم حساب بکنم نام خیابان شاهرضا به خیابان انقلاب و نام خیابان پهلوی به خیابان ولی عصر بدل شده بود. در تاریکی نمی‌توانستم نام خیابان‌های دیگر را بخوانم.
نزدیک سحر به محوطه زندان اوین رسیدیم. از دو پاسگاه نگهبانی با پاسداران مسلسل به‌دست گذشتیم، خود زندان را که نمایی نامیمون داشت دور زدیم، و جلوی یک گروه ساختمان اداره‌نما توقف کردیم. مرا به داخل یک اتاق دراز بدون پنجره بردند که چیزی جز یک نیمکت چوبی در آن نبود. یک لامپ بیست و پنج وات مسکین که از سقفی بسیار بلند آویخته بود به زحمت وسط اتاق را روشن می‌کرد. به من گفتند آنجا منتظر شوم و صدای قفل شدن در را شنیدم.

روی نیمکت چوبی نشستم و سرم را در دست‌های دستبند خورده‌ام نگه داشتم. خسته‌تر از آن بودم که بتوانم فکر کنم. احساس عجیب و بی‌تفاوتی داشتم، گویی که بیرون از زمان بودم. آیا این همه یک خواب بود؟ آیا مادرجون به راستی مرده بود؟ آیا او را دفن کرده بودند، بدون آنکه من بتوانم حتی یک لحظه رویش را ببینم؟ کجا بودم؟ آیا به‌راستی هزار‌ها فرسنگ از واترلو دور بودم؟ آیا به‌راستی سه روز پیش صبحی را دفن کرده بودم؟ آیا کلارا را برای آخرین بار در آغوش گرفته بودم و بوسیده بودم و برای همیشه ترک کرده بودم؟ خوشبختانه خیلی زود خوابم برد و تا چند ساعت بعد که برای بردن من به بازپرسی آمدند، بیدار نشدم.

دستبند‌هایم را باز کردند و مرا به داخل یک دفتر کار بزرگ بردند. یک سرهنگ با اونیفورم ارتشی و ریش توپی پشت میز نشسته بود و مشغول خواندن بود. بدون آنکه چشمش را از خواندن بردارد، با دست راست یک صندلی را به من نشان داد و با دست چپش پاسدار را مرخص کرد. من نشستم و شروع به ماساژ دست‌هایم کردم، جایی که دستبند آن‌ها را ساییده بود. بعد شروع به آمارگیری اشیاء دور و برم کردم. اتاق کاملاً عریان بود. پرونده‌های زیادی که دسته دسته روی هم انباشته شده بودند تقریباً تمام میز را پوشانده بودند. سعی کردم چهره سرهنگ را که هنوز غرق در خواندن بود بررسی کنم. ناگهان کتابی را که در دستش بود شناختم. دفتر خاطرات من بود. گاوم حسابی زائیده بود.

سعی کردم حدس بزنم به کجا رسیده و در آن لحظه مشغول خواندن کدام مطلب است. آیا آواز جیمی بافت را می‌خواند: سرم درد می‌کنه/پاهام بو می‌دن/ و عیسی رم دوست ندارم؟ یا آیا آن چنین مفتون شرح زناکاری‌های بی‌حساب من شده بود؟ چه با ملاحظه بودم که مدرک مفسد فی الارض بودن و دعوتنامه دار زدن خودم را به همراه آورده بودم که وقت و پول جمهوری اسلامی را تلف نکرده باشم.
وقتی بالاخره سرهنگ سرش را بلند کرد چنان یکه‌ای خوردم که نگو. سرهنگ صبحانی بود، سرهنگ هنرپیشه روحوضی خیابان شاهرضای خودم. احساس خوشحالی غیر مترقبه‌ای به من دست داد، انگار که به دوستی قدیمی برخورده بودم که سال‌ها از او بی‌خبر بودم یا اینکه تصور می‌کردم مرده. بی‌اختیار از جایم بلند شدم، تا به‌محض نشانه آشنایی دادن از طرف او، قدم پیش بگذارم و با او دست بدهم. اما او بدون کوچک‌ترین نشانه آشنایی، با چهره‌ای گرفته و بی‌تفاوت، به بررسی چهره من مشغول بود. با نومیدی سر جایم نشستم.

گفت "برادر، اتهّامات خیلی جدی بر علیه تو هست، اتهامات خیلی خیلی جدی. هم بر علیه تو و هم بر علیه خانواده‌ت. به‌نظر می‌آد که خانواده تو آشیانه افراد خائن و خدانشناس بوده، بگذریم از اینکه سید اولاد پیغمبری و اون هم سید طباطبائی. اعترافاتی که به خط خودت و به زبان خودت در این دفتر خاطرات ثبت کرده‌ای به تنهایی کافیه برای اینکه ما تو رو مفسد فی الارض اعلام کنیم و بلافاصله دار بزنیم. حتی پیش از اینکه بازپرسی رو شروع بکنیم تا ببینیم جاسوس و خرابکار هستی یا نه."

وقتی بلند شد تسبیحی در دستش دیدم که احتمالا صلوات‌هایش را روی آن می‌شمرد. دوباره در چهره‌اش خیره شدم که ببینم مبادا اشتباه کرده باشم. پیر‌تر از سرهنگ هنرپیشه روحوضی من به نظر می‌رسید، ولی البته این تعجبی نداشت. چهارده سال از آخرین برخورد ما می‌گذشت. ولی حتی با وجود ریش توپی، شباهتش انکارناپذیر بود. و نشان روی یقه‌اش‌‌ همان نشان رسته دادرسی ارتش بود. آیا ممکن بود که او برادر دوقولو یا پسرعموی سرهنگ من باشد؟ سرهنگ، انگار که میل ندارد بگذارد که به بررسی چهره او ادامه بدهم، پشتش را به من کرد. حالا تسبیح را پشت سرش در هر دو دست گرفته بود و دانه‌ها را در سکوت می‌شمرد.

یکهو سرش را برگرداند و با بدنی نیم خیز شده انگشت سبابه دست راستش را به‌سوی من نشانه رفت وگفت "اول اون پدر خائنت بود، سردسته خیانتکارا و مرتد‌ها، بالا‌ترین مقام قضایی کشور در دوره اون شاه ملعون، که وظیفه داشت که محافظ جان برادران مسلمان ما باشه، اما در عوض در تمام مدتی که هزاران برادر و خواهر مسلمان ما شکنجه می‌شدند و به شهادت می‌رسیدند، او لب از لب باز نکرد."
حالا دیگر تردیدی نداشتم که با‌‌ همان سرهنگ هنرپیشه روحوضی خودم روبرو هستم. وقتی سرش را به‌طرف من برگرداند چشمانش‌‌ همان لوچی پیشین را به خود گرفت. به‌زودی در نقش سابقش ظاهر شد و میان صندلی‌های خالی و میز و دیوار شروع به قیقاج رفتن کرد. دست‌هایش همانطور در هوا مگس‌های خیالی را کیش می‌کردند و آن نقطه فرضی که چشمان لوچش را به آن می‌دوخت کمی به طرف چپ بینی‌اش منحرف شده بود.

"بعد اون یکی اولاد نا‌خلف و کافر دیگر پیغمبر مکرم، اون خیانتکارو مرتد کبیر، رئیس سازمان برنامه و قائم مقام نخست وزیر، که اول یک کمونیست خدانشناس بود، و بعد رنگ عوض کرد و محرم اسرار و یار غار اون شاه ملعون شد. که با هم بیت‌المال خلق مسلمان رو می‌چاپیدند و خرج خودش و ملکه زناکارش و خواهرای فاحشه‌اش می‌کردن. بعد نوبت رسید به اون برادرت، اون یکی کمونیست مرتد خدان‌شناس، از دار و دسته اون فدائیان خلق گمراه، که سرانجام به‌دست عمال همون شاه ملعون زیر شکنجه کشته شد و حقش هم بود. و حالا می‌رسیم به تو، یک کافر خدان‌شناس دیگه، عرق‌خور زنباره زناکار، که به همه مقدسات اهانت می‌کنه، که نماز یومیه‌شو بلد نیست، که روزه نمی‌گیره، که نمی‌دونه چند روز می‌شه میت رو بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت، که لقب سید رو از جلوی اسمش برداشته، انگار که شرم داره که سید طباطبایی و اولاد پیغمبر مکرم باشه. که بعد از چهارده سال فسق و فجور و حرام کردن بیت‌المال مسلمین در سدوم و عموره آمریکا حالا در وسط جهاد مقدس ما و در آستانه پیروزی ما برگشته تا برای شیطان بزرگ و نوکرش صدام ملعون جاسوسی و خرابکاری بکنه. ولی ما در زیر سایه حضرت حق و به هدایت امام پیش می‌ریم و سر اون مار هفت خط، اون شیطان بزرگ رو به سنگ می‌کوبیم، و پوزه نوکرش صدام ملعون رو هم به خاک می‌مالیم."

پیش خودم اذعان کردم که من بی‌خود سرهنگ را هنرپیشه روحوضی خوانده بودم. او یک هنرپیشه طراز اول بود. اصیل‌ترین هنرپیشه‌ای بود که در عمرم دیده بودم. خود من هیچ نقشی را چنان قانع‌کننده بازی نکرده بودم که این مرد نقش خودش را بازی می‌کرد. او و نقشش یکی بودند، نقشی که هر ده بیست سال یک‌بار با هر رژیم تازه‌ای که سر کار میآمد عوض می‌شد. و تنها گریم و لباس بازی که برای اجرای آن احتیاج داشت یک اونیفورم بود و یک ریش توپی و یک تسبیح.

این دیگر واترلو نبود. حتی دنیای سرهنگ هنرپیشه‌ام هم نبود. حالا دیگر از برزخ دانته گذشته بودیم و در حلقه اول دوزخ پائین می‌رفتیم.

به‌زودی برگشته بودیم سر‌‌ همان صحنه دوک کرنوال: چرا دو ور؟ بگذار اول جواب این سئوال را بدهد. سرهنگ اکیداً می‌خواست بداند چرا من این زمان بخصوص را برای بازگشت انتخاب کرده بودم، و به چه هدفی؟ واقعیت مرگ مادرم در زیر این جرمم که نمی‌دانستم چه مدت می‌شد میت را بدون کفن و دفن روی زمین نگه داشت نفی شده بود، اگر اصلا میتی در کار بود. حالا آسان‌ترین کار برای من آن بود که اذعان کنم که مادرم اصلاً نمرده بود، که جسدش هرگز روی زمین نمانده بود، که اصلاً جسدی در کار نبود، که اصلاً من مادر نداشتم، که تمام قضیه یک حقه بود، بهانه‌ای برای آنکه من در میان جهاد مقدسمان به کشور برگردم تا برای شیطان بزرگ و آن صدام ملعون جاسوسی و خرابکاری کنم. بعد هم بگذارم دارم بزنند یا تیربارانم کنند، یا هر کاری که با یک مفسد فی الارض می‌کردند.

اگر سرهنگ بازپرسی مرا در دفتر کار سابقش در خیابان شاهرضا فراموش کرده بود، من چه جوابی می‌توانستم به او بدهم که هیچ مطلبی را روشن کند. نه، به‌راستی آسان‌تر بود که اعتراف کنم و بگذارم دارم بزنند و قضیه را ختم کنند. اما در میان شور و هیجان نمایش روحوضیش گوش سرهنگ به اقرار و اعتراف من بدهکار نبود. گفت که او شیوه‌های بهتری برای اقرار و اعتراف گرفتن از امثال من دارد. گفت کسان دیگری را دارد که به جان من بیندازد تا وادارم کنند که تمام نقشه‌های شیطانیم را فاش کنم.
با این تهدید سرهنگ زنگ زد و مرا به پاسداران محافظم سپرد، که دوباره به من دستبند زدند و مرا به زندان برگرداندند. اما این بار مقصدم نه آن نیمکت چوبی در آن اتاق دراز و بی‌سرو صدا که روی آن در حالت نشسته راحت خوابیده بودم، بلکه آن زندان زشت و شوم بود. مرا از ساختمان اداری بیرون آوردند، و پیاده دور ردیف ساختمان‌های اداری گرداندند، و به طرف زندان بردند. در آن حال که به عمارت شوم زندان که هر لحظه نزدیک‌تر و بزرگ‌تر و شوم‌تر می‌شد چشم دوخته بودم، قلبم داشت فرومی‌ریخت. دومرتبه به زمان و فضای واقعی برگشته بودم. این دیگر واترلو نبود. حتی دنیای سرهنگ هنرپیشه‌ام هم نبود. حالا دیگر از برزخ دانته گذشته بودیم و در حلقه اول دوزخ پائین می‌رفتیم.

پشت یک در بزرگ فولادی سیاه‌رنگ توقف کردیم و نگهبانان پیش از آنکه بگذارند وارد شویم، از روزنه در بازرسیمان کردند. پاسداران ریشوی مسلسل به‌دست مرا تحویل پاسداران ریشویی دادند که اسلحه کمری داشتند. مرا از چند دالان دور و دراز گذراندند و از روزنه چند در دیگر بازرسی کردند. بالاخره وارد یک تالار عظیم و تاریک شدیم که با ستون‌های سنگی قطور و سقف بسیار بلندش به حمام‌های روم باستان شباهت داشت. هوا مثل هوای زیرزمین یا قنات بوی نا‌ می‌داد، انگار که سال‌ها بود که رنگ آفتاب را ندیده بود. سکوت سنگین تالار گویی پر از پچ پچ و نجواهای توطئه‌آمیزی بود که از پشت درهای بسته بی‌شمار میآمد. گاهی صدا یا فریاد خفیفی، گوئی از فضای ماوراء زمین، به گوش می‌رسید.

پس از توقفی کوتاه که در طول آن نگهبانان من عوض شدند، مرا از در فولادی دیگری گذراندند، در دالان دور و دراز تاریک و بوی نا‌گرفته دیگری راه بردند، و وارد سلول بی‌پنجره بدبویی کردند که نور ضعیف لامپ کوچکی آویخته از سقفی بسیار بلند، آن را اسماً روشن می‌کرد. دستبند‌هایم را باز کردند و مرا تنها گذاشتند. وقتی صدای قفل شدن در را شنیدم آهسته در کنجی روی زمین نشستم. صرف‌نظر از بوی بد سلول، و سرنوشتی که در انتظارم بود، از تنها بودن احساس راحتی کردم. حتی تاریک روشن سلول هم مایه تسکین خاطرم بود. داشتم چشم‌هایم را می‌بستم تا سعی کنم چرتی بزنم که از حرکتی ناگهانی در گوشه دیگر سلول یکه خوردم. سایه سیاهی که شق و رق ایستاده بود ناگهان تا کمر خم شد. تنها نبودم. مرد ریشویی در تاریکی گوشه دیگر سلول داشت نماز می‌خواند.

احساس کردم کسی به خلوت من تجاوز کرده و از آن رنجیده خاطر شدم. حالا دیگر ممکن نبود که بتوانم چرتی بزنم. اول باید تکلیفم را با این بیگانه مزاحم روشن می‌کردم، و این کار تا پایان نماز او امکان نداشت. شروع به بررسی هیکل تاریکش کردم که پشت به دیوار داشت و رویش با من زاویه‌ای تشکیل می‌داد. صورتش را ایستاده، در حال رکوع، و در حال سجود بررسی کردم. با در نظر گرفتن آنکه ریش آدم را مسن‌تر نشان می‌دهد، جوانی هم‌سن من بود. ظاهراً بدون آنکه مطلقاً از وجود من یا مزاحمتم آگاه باشد در وظیفه مقدس خودش غرق بود.

اما چرا او داشت آنجا نماز می‌خواند؟ اصلاً او آنجا چکار می‌کرد؟ اگر من آنجا بودم چون که مفسد فی الارض بودم و از یک خانواده مفسد فی الارض میآمدم، این آخوندک با تقوا چطور سر و کارش به آنجا افتاده بود؟ آیا او را آورده بودند تا جاسوسی مرا بکند، از من حرف بکشد، اسرار مرا کشف کند، در خواب به حرف‌هایم گوش بدهد؟ همانطور که به این سئوال‌ها می‌اندیشیدم و چشمم به تاریک روشن سلول خو می‌گرفت، متوجه آفتابه‌ای در گوشه دیگر اتاق شدم که کنار شیر آبی در دیوار و یک شبکه آهنی در کف زمین قرار داشت. چهار دست و پا و سینه‌خیز به‌طرف شبکه آهنی رفتم تا درباره‌اش تحقیق کنم. چاهک خلا بود. و بوی بد از آنجا میآمد.

چهار دست و پا رو به عقب خزیدم، انگار که قدرت سر پا ایستادن نداشتم، یا انگار که زندگی تازه‌ای که به آن محکوم شده بودم نیاز به روی دو پا ایستادن، نیاز به انسان بودن را منتفی کرده بود. به‌نظر میآمد که وضعیت تازه من چهار دست و پا راه رفتن را ایجاب می‌کرد. وقتی دوباره به گوشه خودم رسیدم به عقب تکیه دادم، پا‌هایم را دراز کردم، و احساس کردم که درمحیط طبیعی مخصوص به خودم هستم. حالا اگر صندلی یا نیمکتی در آنجا می‌دیدم به سختی یکه می‌خوردم. کمی پائین‌تر رفتم و روی زمین دراز کشیدم تا آن را برای خواب شبانه‌ام امتحان کنم. روشن بود که آن کف سخت اتاق رختخواب شب من است. اگر دست‌هایم را مثل بالش زیر سرم تا می‌کردم تا حد معقولی قابل تحمل بود. دوباره بلند شدم و نشستم، چون بنظر می‌آمد که نماز هم‌سلولیم رو به اتمام است. مهرنمازش را برداشت، آن را سه بار بوسید و توی جیبش گذاشت. بعد برای نخستین بار نگاهش را به‌سوی من گرداند.

سرش را با احترام و دوستانه خم کرد و گفت «سلام علیکم.»
من با ادب جواب سلامش را دادم «سلام علیکم.»
چند لحظه‌ای در سکوت به یکدیگر خیره شدیم و همدیگر را سبک سنگین کردیم، انگار که حرف دیگری برای زدن نداریم. قیافه مهربانی داشت وچهره‌اش ازآرامش خاطر کاملی برخوردار بود. جاسوس بنظر نمی‌آمد. با خودم گفتم نکند سکوت او نشانه ظنی است که او به من دارد، که او هم با خودش می‌گوید مبادا مرا برای جاسوسی او اینجا گذاشته‌اند.
گفت «اسم من مراده.»
گفتم «اسم من فرهنگه.» از خودم پرسیدم آیا این اسم کوچک اوست یا به رسم فدائیان یا مجاهدین دارد اسم مستعار خودش را به من می‌دهد.
پرسیدم «کار آدم باتقوائی مثل شما اینجا چیه؟ گمون می‌کردم اینجا جای آدمای مفسد فی الارضی مثل منه؟»
پرسید «شما مفسد فی الارضین؟»
با خنده گفتم «اونا اینطور می‌گن.»
با مهربانی پرسید «جهودین؟ بهائی‌این؟»
گفتم «اگه باورتون بشه، شیعه مرتضی علیم. و علاوه بر اون سید اولاد پیغمبرم هستم، اونم سید طباطبائی.»
گفت «ظاهرتون نشون نمی‌ده.»
گفتم «می‌دونم. این یکی از گرفتاری‌هامه. موقع تولدم توی شناسنامه بابام لقب سید رو از جلوی اسمم حذف کرده بود.»
«و اونا شما رو به این خاطر سرزنش می‌کنن؟»
«آره. بخاطر این و بخاطر کلی چیزای دیگه.»
«به دین اسلام اعتقاد دارین؟»
گفتم «من به هیچی اعتقاد ندارم. مشکل اصلیم اینه.»
پس از گفتن این حرف به فکرم رسید که شاید تا همانجا هم زیادی حرف زده بودم. اگر او را آنجا کاشته بودند تا جاسوسی مرا بکند، من اولین اعترافم را به او کرده بودم، پیش از آنکه بدانم او با آن همه ریش و سبیل، با آن مهر تربت امام حسین، و با آن نماز خواندن پرهیزکارانه‌اش درآنجا چه می‌کند.
برای آنکه ابتکار عمل را به‌دست بگیرم پرسیدم «اما شما واسه چی اینجائین؟ شما که آدم با اعتقادی به نظر می‌آین.»
با اندوه گفت «آدم با اعتقادیم هستم. اعتقاد واقعی. من یه زمانی مجاهد بودم، پیش از اینکه گند مجاهدین در بیاد. من هم همون ریشه و شیره‌ای رو دارم که اینا دارن. با هم انقلاب کردیم که یک جامعه اسلامی مبنی بر عدل و انصاف بنا کنیم. حالا بعضیامون قربونی همون جامعه‌ای شدیم که بنا کردیم.»
پرسیدم «و هنوزم اعتقاد دارین؟»
گفت «به اسلام واقعی بله. به اینا دیگه نه. به مجاهدینم دیگه نه. گرفتاری من اینه که از اینجا رونده و از اونجا مونده شده‌م.»
«حالا تأسف می‌خورین که چرا انقلاب کردین؟»
«نه. انقلاب باید می‌شد. اون رژیم تا مغز استخون فاسد بود. باید ور می‌افتاد. شاه یه قصاب فاسد بود. یک نوکر دست نشونده. یه دلقک آمریکا و انگلیس. یک متحد اسرائیل. اسرائیل بود که ساواک رو برای شاه درست کرد. اگه انقلاب هیچ کاری نکرد لااقل هزار فامیل نوکر امریکا و انگلیس رو ورانداخت، اتحاد با اسرائیل رو از بین برد. دیگه آمریکا و انگلیس نمی‌تونن هر وقت دلشون بخواد یه کودتای نظامی اینجا بکنن. این ملا‌ها خیلی عیبا دارن. مسیر انقلاب رو به‌کلی منحرف کردن. تمام آزادی‌هایی رو که انقلاب به همه قول داده بود فراموش کردن. شاه فاسد و قصاب هم بود. این‌ها هم هم فاسدن، هم قصاب. عمامه جای تاج رو گرفته. این‌ها روی شاه رو هم سفید کردن. اما این‌ها از شاه مردمی‌ترن. شاه اصلاً از این مردم نبود. ولی این‌ها نماینده بد‌ترین بخش این مردمن. واسه همینم بر انداختن اینا مشکل‌تر از بر انداختن شاهه. امیدوارم اینا عوض شن. امیدوارم انقلاب دوباره در مسیر درستش بیفته. امیدوارم یک روزی اسلام واقعی در اینجا حکمفرما بشه.»
گفتم «کدوم اسلام واقعی؟ همه دم از اسلام واقعی می‌زنن. اینا می‌گن اسلام واقعی همینه که اینا آورده‌ن. سلطان عربستان سعودی می‌گه اسلام واقعی اونه که اون داره. اون سلطان حسن بکش می‌گه امیرالموئمنین اونه و اسلام واقعی اونه که اون تو مراکش داره. اون دلقک شیخ کویت می‌گه عدل و انصاف اسلامی اونه که توی کویت حکمفرما است. مصر همینو می‌گه. سوریه همینو می‌گه. لیبی همینو می‌گه. امارات همینو می‌گن.»
«اسلام واقعی اونه که قران مجید و محمد مصطفی و علی ابن ابی طالب گفته‌ن.»
«آره. اما تعبیرشو کی می‌خواد بکنه؟ اون یارو که سر چاه وایساده به اسم امام زمون پول می‌گیره و پستچی امام زمون شده؟»
«تعبیر قرآن رو خود قرآن می‌کنه.»
«اما اینکه اون تعبیر چیه رو باز هر آدمی توی ذهن خودش باید بکنه. و اون امتی که توضیح‌المسائل می‌خونن که بدونن انگشتشونو چند بار باید در ماتحتشون بچرخونن تا پاک بشن قدرت تعبیر قرآن رو هم ندارن. تا اونجا که من می‌دونم مذاهب همونقدر به بشریت فایده رسونده‌ن که ضرر. در جنگ بین یا به نام مذاهب بیشتر آدم کشته شده تا در هر جنگ دیگر.»
گفت «به گمونم شما به هیچ مذهبی اعتقاد ندارین.»
«بهتون گفتم، من به هیچی اعتقاد ندارم.»
«نماز خوندن بلدین؟»
گفتم «نه. یادم رفته. اینم یکی دیگه از اتهامات منه.»
«اتهامات دیگه‌ای هم هست؟»
گفتم «فراوون. عرق می‌خورم، زنا می‌کنم، قرآن ندارم، مهر نماز ندارم، تسبیح ندارم، سجاده ندارم. به‌جای قرآن شاهنامه می‌خونم، حافظ می‌خونم، خیام می‌خونم. بابام رئیس دیوان کشور اون شاه ملعون بوده. عموم محرم اسرار و یار غار همون شاه ملعون بوده. برادرم به‌دست عمال همون شاه ملعون شکنجه شد و کشته شد. خودمم اومدم اینجا واسه آمریکا و عراق جاسوسی و خرابکاری کنم.»
با دانایی گفت «می‌خواین بگین که اسم شما شادزاده؟»
من کمی یکه خوردم. گفتم «بله.»
«اسم برادرتون اسکندر نبود؟»
بدون آنکه دیگر تعجب کنم گفتم «بله.»
بلند شد و قدمی به‌طرف من برداشت. با مهربانی گفت «می‌تونم روتونو ببوسم؟» من گذاشتم مرا در آغوش بکشد و رویم را ببوسد.
گفت «می‌تونیم همدیگه رو تو خطاب کنیم؟ این شما گفتن خیلی فاصله بین آدما ایجاد می‌کنه.»
من با اشتیاق گفتم «البته که می‌تونیم.»
گفت «برادرت یکی از قهرمانای انقلاب بود. از بابت کاری که باهاش کردن خیلی متأسفم.»
پرسیدم «می‌شناختیش؟»
گفت «شخصاً نه. اما می‌شناختمش. همه می‌شناختنش. وقتی کارا خیلی سخت می‌شد ما همه از شهامت اون الهام می‌گرفتیم. حیف شد زنده نموند تا پیروزی انقلاب رو ببینه. ولی شایدم برای اون بهتر بود که زنده نموند. اگه زنده مونده بود اینا می‌کشتنش.»
گفتم «حالا به‌سر ما چی می‌آد؟»
خیلی عادی گفت «دارمون می‌زنن.»
از سر تسلیم پرسیدم «کی؟»
او هم با‌‌ همان تسلیم و رضا گفت «منو دو سه هفته دیگه. بسته به اینه که باور کنن یا نه، که من مدت‌ها پیش از مجاهدین بریده بودم، پیش از اونکه اینجور گندشون در بیاد. اگه حرفمو باور کنن می‌دونن که من دیگه براشون خطری ندارم. اگه نه منم و چوبه دار. و می‌دونم که همین حالا دارن به حرفامون گوش می‌دن.»
پرسیدم «منظورت اینه که دیوار موش داره، موشم گوش داره؟»
گفت «دقیقاً. اینه که هرچی رو که می‌خوای کسی نشنوه به زبون نیار.»
گفتم «من هیچی ندارم که نخوام کسی بشنوه. این بزرگ‌ترین گرفتاریمه. فکر می‌کنی منو چند وقت دیگه دار بزنن؟»
«بسته به اینه که باور کنن جاسوس و خرابکاری یانه. اگه راستی فکر کنن که جاسوسی، به تو هم دو سه هفته بیشتر مهلت نمی‌دن. اگه باور کنن که جاسوس نیستی ممکنه فقط بفرستنت جبهه.»
گفتم «اگه دو هفته دیگه تو رو دار بزنن، من نمی‌دونم چطوری می‌تونم تنهایی اینجا دوام بیاورم.»

لبخند تلخ ولی دلپذیری بر لب‌هایش نقش بست. دیگر حرفی برای گفتن نداشتیم. هر کدام با خیال خوش چوبه دار به گوشه خود خزیدیم، روی زمین دراز شدیم، و به خواب رفتیم.

ویس

Sat, 08 Oct 2011 03:27:16 +0000

پاره‌داستان "ویس" با اجرای فرهنگ کسرایی

فرهنگ کسرایی

دفتر خاک - "ویس"، پاره‌داستانی‌ست از فرهنگ کسرایی و با اجرای رادیویی او. کسرایی نویسنده و بازیگر تآتر است که از سال ۱۹۸۰ تاکنون در آلمان زندگی می‌کند. او چند سالی در دانشگاه فرانکفورت ادبیات آلمان و تاریخ هنر تحصیل کرد و از ۱۹۸۷ به تئاتر روی آورد.

فرهنگ کسرایی از بنیانگذاران «تآتر میترا» و «تآتر تندیس» و نیز رادیو محلی «صدای آشنا» در فرانکفورت است. از او پیش از این «گسست» با آرش گرگین، «تو» و «مارمولک» و چند نمایشنامه و به‌تازگی «چهار کتاب و نیم» منتشر شده است."ویس" با اجرای فرهنگ کسرایی را می‌توانید بشنوید و بخوانید.

برف می‌بارد.
برف می‌بارد بی‌هیچ درنگی می‌بارد برف، پی یا پی، شب از پشت شب و روز از پی روز.
تو گوئی سالی است که می‌بارد این برف بر این دشتِ رنگ‌باخته از سرما،
بر شاخساران ِ این چند چنار ِ کهنه سال و بر کنگره‌ی دیوارهای این دژ ِ پیر و تنها.
وَ چنان پرشتاب و سخت، که تار می‌شود نگاه ازین سفیدی دریده‌ی بیشرم.

لیک ایستاده ویس، در گوشه‌ی ایوانی بر بلند‌ترین جایگاه این دژ.
گوئی بر دماغه‌ی کشتی‌ئی روی دریای خروشنده‌ی این برفِ پرشیده‌ی پرخشم؛
اما پایدار و استوار

فرهنگ کسرایی، نویسنده و بازیگر تآتر

درین نیمروز به شب ماننده، درین بوران و باد ِ شورنده.
نه، نه، نه سرد است جان او، نه تنش فِسُرده از سرما.
انگار کوره‌ای است او پرتف وَز تفِ آتشش پوستْ رنگْ باخته به برف.
چنان حریر جامه بر تن ِ لختش می‌لرزد و می‌جنبد که به گمان آید سرآن دارد این سر تا به پا آتش را از این یخْ‌بادِ توفنده کامی بیشتر بخشد.
آتشفشانی است جانش پر سوز و گذار، تاب ندارد، پریشان است و تنش بندی این آتشزار.

مامش، پیچیده در خزی از خرسی سفید
با سربندی از دُم ِ روباهی
با پیرایه‌هائی سیمن، سینه‌ریزی از مروارید
با شرابی سرخ بر دست، ایستاده برآستانه‌ی ایوان.
گاه نگاهَـش به ژرفای این دشتِ برفین است و‌گاه به بروبالای آن سیمین بر ِ خوشْ‌خـَرام.

با تن ِ بلورینش پوشیده در حریری، سفیدیْـش از برف بیش
با لبخندی سرد و لبانی کبود، با چهره‌ای از سرمای باد آبی
با موهای رقصانش در زوزه‌ی این بوران ِ بیدادگر
چشم دوخته ویس به آوار آسمان برین دشتِ یخْ بسته بنیاد.
سرخ است اما چشمان او، سرخ‌تر از خون به جوش آمده‌اش.
چه اندیشه است با او که خون به چشمانش فشانده؟
در دلش چه جوش و خروشی است، چه بلوائی است، چه غوغائی است؟
زبانه‌های چه آتشی بر جانش چنگ می‌زنند؟
به تازیانه‌ی کدام آتش گوشت درتنش ریش ریش گشته، رگانش را تار و پود دریده؟
از تفِ کدام آتش هر دَمَـش تیغی است بر گلو؟
این گلوله‌ی آتشین در دلش زاده‌ی کدام خشم است؟

برف، برف، برف می‌بارد، هولناک برف می‌بارد.
آسمان بر زمین دوخته این برفِ دژکامه‌ی بدخو
وَ سرما چنان گستاخ است و بی‌پروا که در دَم می‌فِسُرد هر آهی که از دهان گریزد.

مامَش، شهربانو، لبانش به سرخی شراب اندوده، چهره‌اش از گرماشْ برافروخته
با گلْ آتشی بر گونه‌هاش تن‌ناز و شـَنگ،
هرچند درپیچیده در خزی ستبر و کلفت،
تاب می‌خورد ولی آرام چو پرنیانی در آوای این برفْ‌باد ِ سرگشته.
چشمانش اما برفآبی، نگاهش سرد،
قلبش گویا یخ پارگکی است و دل، فسرده‌آتش ‌.

و هنگامه‌ی بادِ برف‌ْانگیز است و شاخسار خشک این چند چنار پیر.

ویس خیره بر دشت است و نیوشا به نالِشِ باد
که ناگاه اخگری از دل آتشازایش برمیجهد.
شراره‌ی نابهنگامی؛
به فغان و وائی ز بختِ خانمان سوزش‌، ماننده
به شوربختیش که رساند سوی آسمان فریاد
به بانگ و خروش ِ نهفته در دلش.
زچه رو می‌ژولد و می‌شورد این شرارهْ، یادپاره‌هایش را؟
چه بر او گذشته از پی این سال‌ها؟
چه دستی نگون‌بختیش را چنین بی‌آزرم سرشته بود؟
کام ِ خواهشبار کدام آتشپاره‌ای نازاده عروسی را که او بود، به شاه‌موبدی بخشیده بود؟
کدام نازپرورده‌ی پرآزی همخونش را به بالینش کشانده بود؟
چه رنگ‌زن ِ تن‌نازی دل و جانش به بازی گرفته بود؟
پریشان بود ویس وز گدازه‌های این خشم دیرپا جانش برافروخته.

وباری سرمائی بیدادگر بود و برفی سنگین و سخت،
روی ایوان شهربانو درآستانه‌ی در ایستاده،
و ویس در گوشه‌ی ایوان خیره به دشت.

در این هنگام بادی غریوان برمی آشوبد برف از شاخسار درختان.
زلف پر پیچ و شکن ِ ویس موج می‌افکند در باد.
تاب می‌خورد حریر جامه‌اش چنان پریشان حال که پنداری نوائی پر تاب و تنش، پیکرش را به رقص واداشته!
نیز شهربانو را هم این گردش ِ وَهم‌انگیز باد تکانی داده، چرخانده
چون چرخش آن شراب سرخش در جام.
آن، آتش و برف است در ولوله‌ی باد
اینجانْ فسرده، در آشوبِ شرابْ ویلان.
وَ می‌گردند این هردو با هم وَ درآن، از هم جدا.
گاه می‌پیچد دست مامش چو ماری بر کمرگاهش
گاه درمیپیچد گیسوی ویس بر گلوگاه شهربانویش
می‌خندد مامْ شوخ و شنگ به جرنگاجرنگ آویزه‌هاش
اشک می‌فشاند ز خشم ویس به بخت دردآلوده‌اش
روی به سرخی باده‌اش باخته شهربانو با باد کژ و مژ می‌شود
ویس مشت بر برف می‌افکند پنچه به پستانِ مام می‌زند
زخویشش سرمست و زباده‌اش سرخوش پای می‌کوبد مامَـش
ویس به دندان گیسوانش می‌کند زهرخند می‌زند و پس
می‌گردند همچنان این هردو با هم وَ درآن، از هم جدا
و باد پیچا پیچ در ایوان و ویس آتش پیچ و بی‌گاه و سرمست مامش.

نه دگر ویس را بی‌تابیش نمی‌گنجد در تن و دگرش نیست هیچ توانی، گو که در دم بپوکد این پرشیده‌ی آتشبار،
پس به آنی از دیده‌ی مامش دور از نگین کهربائیْـش می‌چکاند زهری جگرسوز بر سرخی لبان آنـْک جانش سوزانده بود؛ برآن لبان ِ شراب اندوده، بر آن گونه‌های گلگون و آن نگاه سرد.

خنده برلبِ ویس می‌شکفد ناگاه،
قهقهایش به آسمان می‌رود.
و سبکپا می‌دود، از برف و بوران چابک‌تر، از باد تند‌تر، می‌دود
می‌دود در دشت، می‌سرد بر برف، می‌جهد، می‌پرد و گریزپا و شادان می‌رود در پی خویش.

و برف است و بوران
در دوردست سایه‌ای از دژ پیری در مه
بر ایوانش جامی واژگون
شرابی ریخته بر برف
و یخ بسته پیکری، جگرسوز و چروکیده

در همین زمینه:

::ویس و رامین از منظری زنانه، دکتر شکوفه تقی، رادیو زمانه::

::آثار فرهنگ کسرایی در دفتر خاک، رادیو زمانه::

ای عمو تایمون! ‌ای لومپن!

Wed, 05 Oct 2011 08:50:42 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل هجدهم، بخش نخست - زمین، به من ریشه بده! نه برای خوردن، بلکه برای کاشتن. برای رسوخ در این جنگل اسفالت آدم به ریشه نیاز دارد، ریشه اصلی عمیق، ریشه بدون ابهام. من اینجا فضای خودم را دارم. اما این کافی نیست. به لنگر احتیاج دارم، به چیزی که در جا نگهم دارد، به زمین اتصالم بدهد.

دریغا از آن سرکرده دلیر سرخپوستان. گفت، زمین من؟ زمین من آنجاست که اجساد دلاورانم مدفونند. به اجساد دلاورانش نظر می‌انداخت که از هر سو، از سم اسبش تا به افق، پراکنده بودند. به هر سو که نگاه می‌کرد زمینش زیر پایش بود. نیازی به ابهام نداشت. اشباح در شب‌هایش ترکتازی نمی‌کردند. اما شب‌های من پر از اشباحند. عمو عزرا Ezra، گفتی که اشباح آدم صاف و صادق را نمی‌ترسانند؟ من خیلی صاف و صادقم و کلی از اشباح می‌ترسم. گفتی هیچ چیز اهمیت ندارد بجز خلوص کامل و تعریف دقیق؟ مرده‌ها را فراموش کردی، مرده‌هایی که دور و بر باقی می‌مانند و هوای زندگان را فاسد می‌کنند.

اما، تعریف دقیق من چیست؟ من کسی هستم که در یک کالبد نقش‌های بسیاری را بازی می‌کنم. و وقتی مردم می‌پرسند، اسم آقاپسر چی می‌دونه باشه؟ می‌گم، هر چی که دل مبارکدون بخواد. من تام بیچاره‌ام. من شازده املتم. من عیسی مسیحم، من پنتیوس پیلاطم Pontius Pilate، من بابا ظاهر کون پتی‌ام، من اون ویالون زن عینکیم. من عبلی لجنم. من کون خرم. تعریف دقیق. بذار عمو عزرا هی بگه از گوش خوک نمی‌شه کیف حریر درست کرد. نه ربا خورم. نه طلا دارم. نه ریشه دارم.

من کسیم که ننه ندارم، بابا ندارم، تقریباً برادر ندارم، اما یک گله عموی خردمند دارم. عمو جلال میلیاردر، عمو تایمون Timon گدا، عمو والت Walt سرگردون، عمو والاس Wallace بیمه‌چی، عمو کارل لومپن پرولتاریا، عمو زیگموند Sigmund جهود، عمو عزرای جهودکش، عمو لودویگ Ludwigآلمانی، عمو بیلیام Billyum ایرلندی، سناتور، و جد اعلا عمو بزرگ انگلیسی، نمایشنامه‌نویس، هنرپیشه.

من آکنده از خرد دیگرانم، از خودم هیچ. من صدا می‌شنوم، صداهای مبهم و دو پهلو. عمو والاس می‌گه، پیش‌در‌آمد‌ها تمام شده. حالا نوبت ایمان نهایی است. عمو لودویگ می‌گه، حرف‌های ناگفتنی براستی وجود دارند. عمو بزرگ ویلیام می‌گه، پول توی کیفت بذار! از من بشنو، فقط پول توی کیفت بذار! عمو عزرا می‌گه، طلا خوردنی نیست. رباخواری نکن. هیچ چیز مهم نیست بجز کیفیت عاطفه. عمو کارل می‌گه، گرفتاری تو اینه که تو لومپنی. کلاس نداری. عمو زیگموند می‌گه، زیر دامن مامان جونت نیگاه کن. همه جواب‌ها اونجاست.

و حالا مرده. و این شبح هرشب توی شب من ترکتازی می‌کنه و می‌گه، املت! من روح برادرتم! محکوم به فنا! انتقام مرگ غیر طبیعی منو بگیر! و این یکی شبح دیگه می‌گه، املت! من روح باباتم. محکوم به فنا. انتقام مرگ طبیعی منو بگیر. و این یکی شبح دیگه می‌گه، املت! من روح ننه‌تم. واسه من دعا کن. و من چیکار می‌کنم؟ نقش بازی می‌کنم. دنبال تعریف دقیق می‌گردم.

اما ناچاریم تعریف دقیق داشته باشیم، تعریف مجزا، روشن، و خالی از تناقض، پیش از اینکه شب سحر بشه، پیش از اینکه از مستی به خواب هوشیاری فروبریم. از نو شروع کنیم. من کی هستم؟ من یک خیالباف خانوم‌بازم. کجا هستم؟ توی دنیا. دنیا چیه؟ دنیا هر چیزی است که موردش باشد. هان، این عمو لودویگه. می‌گه Die Welt ist alles was der Fall ist.. آلمانیش شاید قابل فهم‌تر باشه. می‌گه، دنیا مجموعه واقعیات است نه اشیاء. Die Welt ist die Gesamtheit der Tatsachen، nicht der dinge هر چی که می‌خواد مفهومش باشه. ما که نمی‌فهمیم.

واقعیات چه هستند؟ واقعیات این‌ها هستند: واقعیت: اسکندر مرده. مدت‌هاست مرده. مرده اما دفن نشده. واقعیت: مادرجون مرده. مرده اما دفن نشده. واقعیت: بابا مرده و دفن شده. سام نه مرده، نه زنده‌اس. آهسته داره گیاه می‌شه. شاید کلم قرمز. بث Beth عروسی کرده رفته. تقریباً عروسی کرده، اما به هر حال رفته. شاید پشیمونه، اما رفته. شاید غمگینه، اما رفته. کلارا نرفته، اما داره می‌ره. کم مونده که با نیمچه کلان‌تر حیوان دوپشت بسازه.

خب، این‌ها مجموعه واقعیات من هستن. این دنیای منه. جای من کجای این دنیاست؟ از این سر تا اون سرش. وجب به وجبش. من توی دنیای خودم لول می‌خورم. با دنیای خودم نزدیکی می‌کنم. با دنیای خودم عشقبازی می‌کنم. دنیای خودمو پر از آدم می‌کنم. توی دنیای خودم نقش‌بازی می‌کنم. فضای من اینجاست. از سر تا به پا هنرپیشه‌ام. وقتی بابا نقش روح رو بازی می‌کنه، من نقش پولونیوس Polonius رو بازی می‌کنم. وقتی اسکندر نقش روح رو بازی می‌کنه، من بازم نقش پولونیوس رو بازی می‌کنم. وقتی عمو جلال نقش پولونیوس رو بازی می‌کنه، من می‌رم توی نقش شازده املت. وقتی مادر جون نقش مادر املت رو بازی می‌کنه، من نقش کوریولان Coriolanus رو بازی می‌کنم. وقتی سیروس نقش یاگو Iago رو بازی می‌کنه، من نقش اتلو Othello رو بازی می‌کنم. وقتی بث Beth افیلیاOphelia می‌شه، من لیرتیز Laertes می‌شم. وقتی کلارا کلئوپاترا Cleopatra می‌شه، من مارک آنتونی Mark Anthony می‌شم. وقتی اون فاحشه می‌شه و فاحشه زیرک می‌شه، من هنوزم نقش مارک آنتونی رو بازی می‌کنم.

من کیف می‌کنم نقش مارک آنتونی رو بازی کنم، نقش شازده املتو، نقش یاگو رو، نقش ریچارد دویوم و سیم و چهارمو و پنجم و شیشم و جیشم و پیشم و خویشم و تایمون و کوریولان و شایلاک Shylock جهود و لیرLear پادشاه و دلقک و عیسی روح الله و بابا ظاهر کون برهنه و پونتیوس پیلاط و عبلی لجن. من عاشق نقش بازی کردنم، من عاشق بازی کردنم. عاشق بازی کردن مارک آنتونیم، بخصوص با کلارا. اون حالا داره نقش کی رو بازی می‌کنه؟ البته نقش کلئوپاترا رو. آه، کلئوپاترای عزیزم، کلئوپاترای لذیذم، کلئوپاترای مطلقم، کلئوپاترای هالیدی اینم. هر چه بیشتر ارضاء می‌کند گرسنه‌تر می‌سازد. کاش هرگز او را ندیده بودم. بزرگ‌ترین سرباز روی زمین به یک جنده‌باز حسود بدل شده. کلارا کارت را دلیرانه بکن! دقیق بکن! با چشمان باز و پاهای باز. می‌دونم کاری که می‌کنی فقط یک عمل جسمانیه، نه؟ فقط می‌خوای با هم یر به یر بشیم، نه؟ فقط می‌خوای از شر عقده‌های خودت خلاص بشی، نه؟ می‌دونم که فقط منو دوست داری، نه؟ حسودی؟ بچه می‌شی! بزرگ‌ترین سرباز روی زمین و حسودی؟ چیزی که بین ما هست چنان عرفانی است، چنان روحانی است، چنان معنوی است، چنان بی‌نظیره که هیچ چیز نمی‌تونه اونو نقض کنه. در قیاس با اونچه که ما داریم، یه خورده مالش و آبریزش چه اهمیتی داره؟ مثل دست دادنه، نه؟ هیچ چیز اهمیت ندارد بجز ماهیت عواطف. خلوص مطلق. باز بودن مطلق.

برگردیم سر لوح خودم. دنیای من کجاست؟ نه اینجا. نه اونجا. صوفی می‌گه، من به هیچ کجا تعلق ندارم. من یک لومپن هستم. فقط فکر نیازهای بدنی خودم هستم، لذات حیوانیم. می‌گم، والله راست می‌گی. من می‌خورم و می‌خوابم و می‌کنم. زندگی من وعده به وعده و کن به کن می‌گذره. می‌گه من دلقک هم هستم. می‌گم، اونم راست می‌گی. می‌گه من به بیماری بورژوازی مبتلا هستم. می‌گم، والله راست می‌گی. من اصلاً خود بوبوازیم. می‌گه من ننگ یادبود حماسی برادرمم. باورکردنی نیست که خون اسکندر توی رگ‌های من جاریه. می‌گم والله اونم راست می‌گی.

روانکاو من می‌گه من از انزجار از خود، دمدمی مزاجی، و تضاد شدید احساسات رنج می‌برم، از سلطه‌جویی دهانی و شهوانیت مقعدی. می‌گه، من خودم رو از اینکه من زنده‌ام و اسکندر مرده ملامت می‌کنم. می‌گه من از دنیا بی‌اندازه متنفرم چون از خودم بی‌اندازه متنفرم. می‌گم، راست می‌گی. من از یک تایمونایتیس Timonitis شدید رنج می‌برم. قلم:

اگر السی بی‌ایدیس Alcibiades هموطنان مرا بکشد
از قول تایمون به السیبییدیس این را بگویید
که برای تایمون بی‌تفاوت است. اما اگرآتن زیبا
راچپاول کند و ریش پیرمردان تنومند را بکند،
و دوشیزگان عفیف ما را به لکه ننگ جنگ وحشی
و خونخوار بی‌حرمت کند. پس بگذارید او بداند
و بگویید که این گفته تایمون است که با تأثر
از حال پیر و جوانمان، چاره‌ای ندارم جز آنکه
بگویم که برای من بی‌تفاوت است، چون که
برای دشنه‌های آنان بی‌تفاوت است، مادام که
گلو‌هایتان پاسخگو هستند. بگذارید السی بی‌ایدیس
بلای جان شما باشد، و شما بلای جان او.
و این زمانی دراز بپاید.
با این همه من میهنم را دوست می‌دارم و
کسی نیستم که خرابی همگانی خوشنودم کند،
آنچنان که شایعات عوام گزارش می‌دهد.

ای عمو تایمون! ‌ای لومپن! ‌ای تایمون! ‌ای تایمون! ‌ای لومپن! تو هیچ کلاس نداری. تونم به همون بدی ال سیبی ایدیسی، تونم به بدی کوریولانوسی، که هرگز از توده‌های دم‌دمی مزاج بوگندو، از آن حیوان هزارسر، خوشش نمی‌آمد، که از نفس سیرخور‌ها بیزار بود، که مادر عزیزش را، مادام که زنده بود، محترم نداشت. رحم و شفقتت کجاست؟ پس آن همه مادر بی‌پسر چه؟ پس آن همه پسر بی‌مادر چه؟ پس آن همه اجساد مرده که هوای مرا فاسد می‌کنند چه؟ آیا اگر مرا در تابوتی به خانه می‌آوردند، می‌خندیدی؟ بخدا عمو کارل راست می‌گفت. تو هیچ کلاس نداری. تو لومپنی. تعریف دقیق.

صوفی می‌گه، من به ملتم خائن شده‌ام. و صوفی مرد شریفیه. می‌پرسم، ملت من کیه؟ اسکندر ملت من بود. و حالا مرده. برای چی؟ برای اون حیوون هزارسر. سام ملت من بود. و داره می‌میره. برای چی؟ برای اون یکی حیوون هزارسر. جان آدامز John Adams به توماس جفرسن گفت، تو از فرد مطلق می‌ترسی. من از قلت. اما طفلکی جان ته دلش سلطنت‌طلب بود. اگه بهش یک تاج داده بودند قبول می‌کرد. اما من، هم از فرد مطلق می‌ترسم، هم از قلت، هم از کثرت.

صوفی می‌گه، من به آرمان اسکندر خائن شدم. اون باهاس بدونه. اون در آرمان اسکندر سهیم بود. من نمی‌دونستم آرمان اسکندر چیه. اون می‌دونست. و اسکندر مرده. و صوفی زنده است. به چه قیمتی؟ و صوفی می‌گه من به آرمان اسکندر خائن شدم. و صوفی مرد شریفیه. و حالا که مرده، همه در آرمان اسکندر سهیم شدن. همه آرمان اسکندرو به خودشون اختصاص دادن. همه اسکندرو به خودشون اختصاص دادن. آدم راحت‌تر می‌تونه مرده‌ها رو در آغوش بگیره، تا زنده‌ها رو، خطاهاشون رو بپذیره، محاسنی رو بهشون نسبت بده که هیچوقت ادعای داشتنشو نداشتن. برای این خلق خدا همه خائنن، بجز اونهایی که کشته شدن. انگار که بیگناهی رو فقط با مردن می‌شه ثابت کرد. بهترینشان هیچ ایمانی ندارند، حال آنکه بدترینشان از جدیت آتشینی برخوردارند. هان، این عمو بیلیامه. بیلیام ایرلندی. سناتور. به اونم تا دم مردنش نسبت لومپن دادن. به اونم نسبت خیانت دادن.

با این همه، اگه اسکندرو پیش‌تر نکشته بودن، حالا می‌کشتنش. توده دمدمی مزاج. اونهایی که جایی برای خلوص کامل ندارند. هر کسی بنام خدای خودش. خوش گفتی عمو عزرا. اما خودت هم رفتی ایتالیا زیر علم پیشوا موسولینی سینه زدی. صوفی می‌پرسه، آخه تو واسه ملتت داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، من ملت ندارم. می‌گه، این از لومپن بودنم بدتره. تو نه تنها طبقه خودتو نمی‌شناسی، ملت خودتم نمی‌شناسی. می‌گم والله راست می‌گی. من طبقه ندارم. من کلاس ندارم. من ملت ندارم. می‌پرسه، برای خاطره رویای دنیای عادلانه اسکندر داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، درد می‌کشم. برای خاطره رویای دنیای عادلانه اسکندر درد می‌کشم. این تنها کاریه که بلدم بکنم.

روانکاوم می‌گه من عقده شهید شدن دارم. می‌گه از درد کشیدن لذت می‌برم. می‌گه، توی ترحم نفس خر غلت می‌زنم، البته وقت یکه دلقکی نمی‌کنم، یا سیاه‌مست نیستم. می‌گم، باشه. می‌گم من یک هنرپیشه تراژیک هستم که آستر کمدی دارم. می‌گه، من نقش‌های بازیگریمو با هویت واقعیم قاطی کردم. می‌گم، خلاف به عرضدون رسوندن. نقش‌های بازیگری من همون هویت واقعیمن. اوهام من واقعیات من شدن. من اون چیزی که نقششو بازی می‌کنم نیستم. من اون نقش‌هایی رو بازی می‌کنم که هستم. تایمون، کوریولان، اتللو، املت، مارک آنتونی، لیر، تام بیچاره، دلقک لیر، پنتیوس پیلاطس، بابا ظاهر کون پتی، عیسی روح الله، شایلاک، عبلی لجن. نقش همه شونو بازی می‌کنم. اما اون حرف من حالیش نمی‌شه. خیال می‌کنه سه نمایش تراژدی ادیپوس Oedipus رو زیگموند فروید نوشته.

گاهی فکر می‌کنم درد کشیدن تنها کار شرافتمندانه‌ای‌ست که باقی مونده، که مردم دنیا به دو گروه تقسیم می‌شن، اونهایی که درد می‌کشن، و اونهایی که سبب درد می‌شن. و من خوشتر دارم درد بکشم تا اینکه سبب درد بشم. صوفی می‌گه، خرم زیر بار درد می‌کشه. برای دردشون داری چیکار می‌کنی؟ می‌گم، هیچی. باهاشون درد می‌کشم. سهیم می‌شم. رویا در سرم می‌پرورونم. خواب می‌بینم. فکر می‌کنم. عرق می‌خورم. با خودم حرف می‌زنم. می‌گه، دمت گرم. این یک عالمه به درد اونا کمک می‌کنه. تو فقط داری خودتو گول می‌زنی. تو نمی‌خوای با حقیقت روبرو بشی.

حقیقت؟ حقیقت؟ چه لقمه دهن پرکنی! کدوم حقیقت و حقیقت چه کسی و در کدام فصل از زندگی آدمیزاد؟

بر کوهی غول آسا و سراشیب،
پر از صخره و پرتگاه،
حقیقت ایستاده است، و آنکه
به آن رسیدن می‌خواهد،
می بایست گرد آن کوه
بگردد و بگردد.

آهان، این عمو جانه John، نه، John Kennedy نه، جان‌دان، John Donne. این هم در کتاب صوفی نیست. کتاب صوفی کارل مارکسه. بهش می‌گم، صوفی، حقیقت یک خورده از عمو کارل گنده تره. هر چقدرم که لومپن مومپنش بکنی. اما اون نمی‌فهمه. هیچ هنر استعاره نداره. مثل من جناس سازی و بازی با زبون رو بلد نیست.

روانکاو من کلمه "حقیقت" رو بکار نمی‌بره. اون بهش می‌گه "واقعیت." تشخیص واقعیت. امتحان واقعیت. مواجهه با واقعیت. البته واقعیت هم لقمه دهن پرکنیه. اما لقمه کوچکتری است از حقیقت. و واقعیت چیست، سقراط؟ بگو! واقعیت چیزی است که با چیزی دیگر می‌آمیزی و چیزی تازه بدست می‌آوری. به همین دقیقی است. می‌گه، هر چی که هست، تو نمی‌خوای با واقعیت روبرو بشی. می‌پرسه، می‌دونی واقعیت چیه؟ می‌گم، آره. دقیقه‌ای دو دلاره. پنجاه دقیقه صد دلار، پنج روز در هفته، پولی که من به تو می‌دم، و درد می‌آره. می‌گه، تو خوشت می‌آد به مردم نیش بزنی. الانم داری به من نیش می‌زنی. من بلافاصله معذزت می‌خوام. من عاشق معذرت خواستنم. درش مهارت دارم. هر دفعه معذرت می‌خوام، دو دلار برام آب می‌خوره.

گو اینکه من "حقیقت" را بیش از "واقعیت" دوست دارم. عرفانی‌تر است، لیز‌تر است، لومپن‌تر است. جای بیشتری برای ابهام باقی می‌گذارد. فقط یک حقیقت نیست. هر کسی حقیقت خودش را دارد. حالا، حقیقت من چیست؟ من حقیقتی ندارم. مثل آقای نمی‌دونم چی چی در کتاب تاریخچه بارچستر در تمام مسائل مهم عقیده‌ای ندارم. در تمام مباحث اساسی اعتقادی ندارم.

حقیقت، قربان، یک گاو ماده است که دیگر به این خلایق شیری نمی‌دهد. از این رو رفته‌اند تا شیر گاو نر را بدوشند.

احسنت! این عمو ساموئل انگیسی است، دکتر ساموئل. این هم از حقیقت بنده.

اما چشم و چراغ من عمو بزرگ ویلیام انگلیسی است، نمایشنامه‌نویس، هنرپیشه. من با او می‌میرم و با او زنده می‌شوم. برای آنکه او دودستی می‌زند، هم با چپ و هم با راست. هم به نعل می‌زند و هم به میخ. حقیقت‌های او همیشه جفت جفت می‌آیند. برای هر اتللویی یک یاگو هست. فقط پول توی کیفت بذار! برای هر ژولیتی یک دایه هست. هر مسئله اخلاقی که می‌خواهد باشد، می‌بینی که عمو بزرگ ویلیام دو پایی در هر دو طرف قضیه است.

هدف من چیست؟ هدف من آن است که با زیستن مثل سگ، بر مرگ متکبر پیروز شوم. اما این هم راستی هدف من نیست. هدف مشنگ است. هدف بابا ظاهر کون پتی است. هدف عبلی لجن است. هدف من چیست؟ من هدفی ندارم. نقش بازی می‌کنم. آیا مرکز شور و شوقی دارم؟ نه؟ آیا در زندگی نیازی دارم؟ نه. بله، لنگ و پاچه. خفه شو، مشنگ! خفه‌ شو پاچه ور مالیده خر نفهم! بنده هم همین رو عرض کردم. بنده هم عرض کردم پاچه. خفه شو، جناس گوی لعنتی، شهوت‌پرست اضطراری، مذکر متعصب، که، مست یا هوش، لنگت را به تعرض روی نیمی از خواهران این شهر بلند کرده‌ای. از توست که کلارا بیزار است، نه از من. بث Beth تو را گذاشت و رفت، نه مرا. شرلی از دست تو فرار کرد، نه از دست من. سام از تو متنفر است، نه از من. تو هستی که همه دوستان نجیب مرا منزجر کرده‌ای، کوس رسوایی مرا در تمام شهر زده‌ای. تو خودت را وارد این مقوله نکن، می‌شنوی؟ این جای عنتربازی‌های تو نیست. ما باید امشب پیش از طلوع آفتاب، پیش از آنکه از مستی به خواب هوشیاری فرو رویم، یک مشت تعریف دقیق پیدا کنیم، مجرد و روشن و خالی از تناقضات.

خب، حالا اون رفته و من دوباره خودم هستم. سئوال را تکرار می‌کنم. آیا من در زندگی نیازی دارم؟ بله، کله پاچه و لنگ و پاچه و عرق. خفه شو، مشنگ! دهن آلوده‌ات را ببند، زبانی را که در هر سوراخی می‌کنی بسته نگهدار! صحبت ما درباره تو نیست. صحبت ما درباره من است، من! که من چه هستم؟ و من که هستم؟ و ریشه من کجاست؟ نه اینجا، نه آنجا، نه هیچ کجا.

سئوال را تکرار می‌کنم. آیا من نیازی دارم؟ نه. روانکاو من می‌گه، انکار، سرکوبی و رپرسیون، فرونشانی و سوپرسیون، وسواس و اضطرار، دهانیت و مقعدیت. نیازهای تو این‌ها هستند. من می‌گم، فلان‌شعر. می‌گه، یک انکار دیگه. من می‌گم، یک فلان‌شعر دیگه.

چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟

Wed, 07 Sep 2011 08:58:17 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل سیزدهم، بخش نخست- عمو جلال در کاخ سلطنتی ناچار شده بود برای درباریان، که اکیداً اصرار داشتند که او لباس فراک به تن کند، به همان نوع استدلال کند و در استدلالش پیروز شده بود. چطور می‌شد یک زندانی کمونیست مرتد را وادار کرد که لباس فراک به تن کند، حتی اگر او یک وزیر آینده باشد؟ به هر حال، این راه خوبی برای آن بود که اعلیحضرت از او ناخرسند شوند و احتمال صاحب منصب شدن او از کفش برود.

او و تیمسار صبح خیلی زود وارد کاخ شده بودند و ناچار شده بودند ساعت‌ها صبر کنند تا اجازه شرفیابی بیابند.‌گاه از خود می‌پرسیدند که نکند به کلی فراموش شده باشند. شاید وقایع دیروز مزاحی بود که اعلیحضرت برای تفریح خودش با آن‌ها کرده بود. برخی می‌گفتند که اعلیحضرت گاهی از این مزاح‌ها می‌کند. عمو جلال البته ککش هم نمی‌گزیداگر تمام قضیه یک شوخی از آب در می‌امد. اما برای تیمسار مسئله صورت دیگری داشت.

اگر او با هیچ مدرکی بجز قسم و آیه خودش و شهادت این کمونیست مرتد خائن، مبنی بر اینکه اعلیحضرت همایونی با لفظ مبارک خودشان فرمان سرلشگری او و انتقالش به مرکز ساواک در تهران را صادر فرموده بودند، به اداره برمی‌گشت، آن سرلشگر‌ها و سپهبدهای مرکز ساواک دل و روده‌اش را بیرون می‌کشیدند، بخصوص حالا که با ستاره‌های سرلشگری روی دوشش دور تا دور اداره رژه رفته بود و آن‌ها را به رخ همه کشیده بود. در واقع سپهبد فرمانده‌اش به او اخطار کرده بود که اگر با یک مدرک کتبی از کارگزینی مبنی بر سرلشگر شدن خودش به اداره برنگردد روزگارش سیاه خواهد بود. هیچکس از اینکه او سه ماه بعد از سرتیپ شدن سرلشگر شده باشد، بی‌آنکه یک شاهی رشوه به کسی داده باشد، دل خوشی نداشت. اما اگر یک بار با لباس سرلشگری به پیشگاه اعلیحضرت شرفیاب می‌شد، دیگر تردیدی درباره ارتقائش باقی نمی‌ماند.

چند بار تیمسار به سرگرد گاردی که پشت میز نشسته بود نزدیک شده بود تا ببیند آیا باید به کسی درباره شرفیابی آنهابه پیشگاه اعلیحضرت همایونی یادآوری کرد. سرگرد، بدون آنکه حتی سرش را بالا کند، گفته بود «تیمسار زیاد بی‌صبر نباشین. هر وقت که اعلیحضرت میل داشته باشند که به یادشون بیاد، شما شرفیاب می‌شین. هیچکس نمی‌تونه به اعلیحضرت یادآوری کنه که چی باید یادشون بیاد.»

و نخستین حرفی که از دهن اعلیحضرت غضب‌کرده بیرون آمد این بود که: «چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟»

کاشف به عمل آمد که‌گاه مردم روز‌ها صبر کرده بودند، و به خانه رفته بودند و باز برگشته بودند تا روزهای بیشتری صبر کنند، تا آنکه دست آخر روزی اعلیحضرت آن‌ها را به یاد آورده بود. گاهی هم اعلیحضرت جخت یادشان رفته بود و هیچکس جرأت نکرده بود، یا علاقه‌ای نشان نداده بود، که به یادشان بیاورد. و چرا باید آن درباری‌ها و افسرهای مزلف، که اعلیحضرت اسم دزد و دروغگو و ماتحت‌لیس روشان گذاشته بود، بخواهند به او کمک کنند که سرلشگر بشود؟ تنها به خاطر آنکه درستکار و باتقوا و ساده‌لوح بود؟ و چرا باید بخواهند کمک کنند که یک کمونیست مرتد خائن خدانشناس وزیر شود؟ تنها بخاطر آنکه بلد بود با اعلیحضرت خوش و بش کند؟

خوشبختانه اعلیحضرت به یاد آورد، و بالاخره آن‌ها کمی به ظهر مانده شرفیاب شدند. در‌‌ همان تالار و با‌‌ همان روال دولا و راست شدن، اما این‌بار با ملازمت دو درباری دیگر، به حضور اعلیحضرت پذیرفته شدند. و نخستین حرفی که از دهن اعلیحضرت غضب‌کرده بیرون آمد این بود که: «چرا این مرتیکه لباس فراک تنش نیست؟»

صدای شاه مثل غرش رعد در تالار ترکید و همه از ترس در جای خود خشک شدند. حالا گناه به گردن همه‌شان می‌افتاد. همه‌شان می‌بایست مکافات کله‌خری این کمونیست مرتد خائن را پس بدهند. باید با اردنگی وادارش می‌کردند فراک را تنش کند، می‌خواست خوشش بیاید یا نه، به جای آنکه به گنده‌گویی‌های جسورانه او گوش بدهند. حتی عمو جلال هم داشت از ترس عرق می‌کرد. شاید وقتی صحبت از سر و کار داشتن با شاه و شاهزاده جماعت پیش می‌آمد، این درباری‌ها و تیمسارهای مزلف عقلشان بیشتر از عمو جلال می‌رسید. او از این مسائل چه می‌دانست؟ تمام عمرش را با گدا گشنه‌ها گذرانده بود و درباره تساوی حقوق بشر بالای منبر رفته بود. با تشویش زیاد یاد حرف‌های قبلی شاه درباره درجا تیرباران کردن خود افتاد. اما خونسردیش را حفظ کرد. چون نپوشیدن فراک تصمیم او بود، و از آنجا که انگار هیچکس دیگر جرأت نمی‌کرد جواب سئوال شاه را بدهد، او به‌خود جسارت پاسخ دادن داد.

با آرامش تمام، و با در نظر داشتن آنکه، علیرغم حدس و گمان تیمسار، اعلیحضرت هنوز هم ممکن بود دقیقاً چنان تصمیمی بگیرند، گفت «دیروز اعلیحضرت همایونی هنوز تصمیم نگرفته بودند که دستور تیرباران بنده را صادر بفرمایند یا نه. و چون هنوز هیچ شاهدی در دست نیست که اعلیحضرت بنده رو عفو فرموده باشند، و بنده هنوز یک زندانی هستم، بنده فکر کردم که جسارته که یک زندانی را که ممکنه تیرباران بشه، با لباس فراک در پیشگاه اعلیحضرت حاضر کنند.»

شاه با‌‌ همان لحن تهدید‌آمیز، دوباره غرید «سرکار فکر کردید؟ سرکار تصمیم گرفتید؟ و تمام مدتی که سرکار داشتید اون فکر‌ها رو می‌کردید و اون تصمیم هارو می‌گرفتید وزیر دربار و رئیس تشریفات پفیوز ما داشتند چه غلطی می‌کردند؟» سرش را بر گرداند تا اثر حرف‌هایش را در چهره وزیر دربار و رئیس تشریفات بخواند. هر دو مرد با بدن‌های لرزان بلافاصله در برابر خشم ملوکانه تا کمر خم شدند و در‌‌ همان حالت ماندند، گوئی که آن تنها دفاعی بود که داشتند. عمو جلال متوجه شد که رئیس تشریفات یکی از ملازمان دیروز او، و مردی بود که امروز نومیدانه اصرار کرده بود که او لباس فراک بپوشد. وزیر دربار را از عکسش در روزنامه‌ها می‌شناخت.

شاه، انگار که می‌خواهد عمو جلال را شاهد بگیرد که نمی‌تواند از آن جثه‌های جبون تا کمر خم شده پاسخی دریافت کند، به‌سوی عمو جلال برگشت. به‌محض آنکه شاه رویش را برگرداند، دو بدن خم شده دوباره راست شدند. اما هر بار که سر شاه کوچک‌ترین حرکتی در جهت آن‌ها می‌کرد، دوباره تا کمر خم می‌شدند. این روال دو سه بار ادامه یافت و عمو جلال نزدیک بود از مسخره بودن آن بخنده بیفتد که دوباره نگاه تیز و نافذ شاه را بر چهره خود حس کرد. ظاهراً چون هیچکس دیگر آمادهاین کار نبود، با عمو جلال بود که پاسخ یا تفریح لازم را، هر کدام که میل مبارکشان بود، برای اعلیحضرت مهیا کند.

در شگفت از اینکه مدافع درباری‌ها و تیمسار‌ها شده است، دوباره داوطلب پاسخ دادن شد: «اعلیحضرت! اون‌ها خیلی کوشش کردند بنده رو قانع کنند که لباس فراک بپوشم. گناه از سماجت بنده بود که فکر می‌کردم لباس فراک تن یک زندانی کردن در حضور اعلیحضرت نامناسبه.»

چهره شاه چند لحظه‌ای عبوس ماند ولی بالاخره لبخندی با اکراه برآن نقش بست. دوستانه گفت «مهندس! تو ممکنه زندونی باشی، اما از همین حالا داری مثل درباریا صحبت می‌کنی. شاید ما باید تو رو وزیر دربار یا رئیس تشریفات خودمون بکنیم.»
با آن جمله شاه دوباره بر گشت و نظری به آن دو جثه خمیده انداخت که تازه راست شده بودند و می‌خواستند دزدانه عرق چهره‌های برافروخته‌شان را پاک کنند. آن‌ها دوباره با تنهای لرزان حالت خمیده خود را از سر گرفتند. عمو جلال از خودش پرسید چه مدتی او می‌تواند در سمت وزارت دربار یا رئیس تشریفات دوام بیاورد. از نظر جسمی کار دقیقاً کمرشکنی بود. و آشکار بود که اعلیحضرت عادت داشت که اطرافیانش را دچار ترس و لرز و عرقریزی کند، تا هر لحظه خطر سقوط و رسوائی خود را انتظار داشته باشند.

عمو جلال به همه سئوال‌ها با صداقت پاسخ داده بود. نه، مسلمان واقعی نبود. حتی به خدا هم اعتقاد نداشت. اما به ارزش‌های انسانی همگانی، مانند درستکاری، مروت، نجابت، وفاداری و شرف اعتقاد داشت.

شاه با لبخندو نگاهی تفریحی پرسید «مهندس، اصلا تو لباس فراک داری؟»
«نخیر، اعلیحضرت!»
«هیچوقت فراک تنت کرده‌ی؟»
«نخیر، اعلیحضرت!»
«شاید نمی‌خواستی فراکی رو به تن کنی که خیاط مخصوص تو ندوخته باشه.» به نظر می‌رسید که دوباره به شوخی و خوش و بش برگشته بودند. بازی از نو شروع شده بود و عمو جلال فرصت را از دست نداد.
«مشکل من اون نبود اعلیحضرت. لباس‌های حاضر آماده خوب به من می‌آن. هیکلم چهل کامله.»
شاه با سرخوشی زیاد خندید. نگاهی به درباریان اطرافش انداخت که همه، به جز وزیر دربار و رئیس تشریفات، داشتند مثل سگ‌های آبی تربیت‌شده می‌خندیدند. افسران خودداری بیشتری داشتند و تنها لبخند می‌زدند. تنها تیمسار ساواک شق و رق و بدون هیچ لبخندی، به حالت خبردار ایستاده بود. این بلافاصله توجه شاه را جلب کرد.
«سرتیپ، می‌بینم که مثل برق سرلشگر شدی. می‌خوای بگی که اون دوتا ستاره دیگه رو از پیش خریده بودی؟»
تیمسار پاشنه‌هایش را به هم کوبید و در جواب پارس کرد: «اعلیحضرتا! فرمان فرمان اعلیحضرت همایونی بود.»
لحن شاه دوباره سر خوش و تفریحی بود «می‌خوای بگی که راستی راستی، بدون هیچ حکمی از کارگزینی ارتش، گذاشتن اون ستاره‌ها رو بذاری روی دوشت؟»
در میان شگفتی همه، تیمسار پاسخ داد «اعلیحضرت همایونی! به من گفتند که اگر به زودی حکمی از کارگزینی دریافت نکنند کار من با کرام الکاتبینه.»
شاه به صدای بلند خندید و گفت «حکم رو در یافت می‌کنن، تیمسار. دریافت می‌کنن. غصه نخور.» سرش را به‌سوی آجودان نظامیش تکان داد، به نشانه آنکه او باید ترتیب کار را بدهد.

بعد شاه فرمان داد که عمو جلال را در یک اتاق شرفیابی خصوصی به حضورش ببرند. هیچکس دیگر به جز دو گروهبان عظیم‌الجثه گارد ثابت سلطنتی در اتاق نبود. سئوال‌های رک و راست و دقیق زیادی از او کرده بود. آیا به راستی مسلمانی متدین بود؟ آیا به راستی دیگر به مارکسیسم اعتقاد نداشت؟ آیا به راستی از کمونیسم رویگردان شده بود؟ آیا به راستی قصد داشت به تعهد همکاریش با ساواک عمل کند، یا اینکه این‌ها همه یک حیله تاکتیکی بود تا چند تا تیمسار دیگر را خر کند و برای خودش وقت بخرد؟ به او هشدار داده بود که اگر حتی گمان کند که دارد دروغ می‌گوید جابجا فرمان تیربارانش را صادر می‌کند.

عمو جلال به همه سئوال‌ها با صداقت پاسخ داده بود. نه، مسلمان واقعی نبود. حتی به خدا هم اعتقاد نداشت. اما به ارزش‌های انسانی همگانی، مانند درستکاری، مروت، نجابت، وفاداری و شرف اعتقاد داشت. بله، هنوز احساسات مارکسیستی داشت، اما دیگر حاضر نبود قدمی در راه پیشرفت اهداف مارکسیستی بردارد. اگر کمونیست‌ها و مارکسیست‌ها به قدرت می‌رسیدند نخستین کسی که بعنوان خائن دار می‌زدند او بود. گذشته از آن حالا دیگر زن و فرزند شیرخواری داشت و، اگر فرصتی به او داده می‌شد، میل داشت زندگی مناسبی برای آن‌ها فراهم کند و زندگی خانوادگی راحتی داشته باشد.

به یقین از حزب توده روی گردانده بود، چون آن‌ها را هم به اندازه هر حزب دیگری فسادپذیر و متعصب یافته بود. قهرمان‌پرستی زیادی در آن دیده بود. اعضاء سازمان جوانانشان را دیده بود که این طرف و آن طرف استالین را ستایش می‌کردند و طوطی‌وار تبلیغات روسیه استالینیستی را تکرار می‌کردند. می‌گفتند دکتر‌ها مغز استالین را اندازه گرفته‌اند و دیده‌اند که از مغز آدم معمولی خیلی بزرگتراست و این باین معناست که استالین نابغه است. خط حزب خط بدون چون و چرای روسیه استالینیستی بود. ارتش سرخ شکست ناپذیر بود و در حزب کمونیست روسیه هیچکس جایزالخطا نبود.

مدت‌ها گمان می‌کرد که برخی از اعضاء کمیته مرکزی حزب خیانتکارند. (کلمه خیانتکار را تفسیر نکرد و خوشحال بود که شاه این را از او نخواست. شاه آن را به معنای خیانتکار نسبت به شاه گرفت، و منظور عمو جلال خیانتکار نسبت به کشور بود، مأمور اینتلیجنت سرویس، آنچه که مصدق «توده‌ای نفتی» می‌خواند.) دریافته بود که رفقایش به اندازه هر آدم دیگری مستعد سستی‌های بشری چون تکبر و غرور و رشک و حسد و رقابت هستند. آنجا هم افرادی بودند که برای پیشرفت شخصی روی جنازه مادرشان قدم می‌نهادند و به اندازه هر یک از تیمسار‌ها، درباری‌ها، و وزرای شاه حرص موفقیت‌های مادی و عطش قدرت داشتند.

پس از سال‌ها خدمت صادقانه به حزب، خود را هدف شایعات موذیانه‌ای یافته بود که می‌گفتند او مامور ساواک در حزب است، شایعاتی که توسط دستیارش، کسی که بیش از هر کس از سقوط او سود می‌برد، پراکنده شده بود. چون او آدمی نبود که با مارک مامور دوجانبه و جاسوس و خائن زدن به رقبایش آن‌ها را از میان بردارد، در کارش دچار گرفتاری شده بود. ظنش آن بود که دیر یا زود رقبای قصی القلب ترش مایه سقوط یا حتی انهدام او می‌شوند. مگر استالین همین کار را با تمام رقبایش نکرده بود؟ بله، یقینا قصد داشت به تعهد همکاریش با ساواک عمل کند، صرفا بخاطر آنکه دیگر توده‌ای‌ها او را حتی کمتر از اعلیحضرت همایونی دوست داشتند.

شاه حالا به عمو جلال اجازه بود که در حضورش بنشیند و راحت باشد، سئوالات بسیاری درباره سازمان، سلسله مراتب، و خطوط تشکیلاتی حزب توده از او کرده بود. اعضاء کمیته مرکزی چه کسانی بودند؟ اعضاء کمیته اجرائی چه کسانی بودند؟ بسیار مطلع به نظر می‌رسید و‌گاه عمو جلال مطمئن نبود آیا شاه دارد از او کسب اطلاعات می‌کند یا راستگوئی او را محک می‌زند. می‌خواست بداند کدامیک از روش‌های ساواک برای نفوذ در حزب توده مؤثر بود و کدامیک نبود، و چرا حزب توده توانسته بود در نفوذ در ساواک آن‌چنان موفق باشد، در حالیکه ساواک موفقیت کمی در نفوذ در حزب داشت. وقتی عمو جلال پاسخ داده بود که اعضاء حزب معتقد‌تر بودند و صادقانه به آرمان‌های خود ایمان داشتند، در حالیکه ساواکی‌ها دنبال پول و قدرت و مقام بودند شاه از سر ناخشنودی غرولندکرده بود.

اعضاء سازمان جوانان حزب توده را دیده بود که این طرف و آن طرف استالین را ستایش می‌کردند و طوطی‌وار تبلیغات روسیه استالینیستی را تکرار می‌کردند. می‌گفتند دکتر‌ها مغز استالین را اندازه گرفته‌اند و دیده‌اند که از مغز آدم معمولی خیلی بزرگتر است و این به این معناست که استالین نابغه است.

گفت‌وگو بعد خودمانی‌تر شده بود و باز به خوش و بش کشیده بود. شاه پرسیده بود آیا عمو جلال شعارهائی بر دیوار‌ها بر علیه او نوشته بود. عمو جلال اذعان کرده بود که سال‌ها پیش این کار را کرده بود و داوطلبانه شوخی رفقایش را در مورد زحمتی که در خطاطی شعار‌ها می‌کشید شرح داده بود. شاه به خنده گفته بود که انگار برخی از آن‌ها را دیده بود چون بعضی را بیاد داشت که با خط زیبائی نوشته شده بودند. عمو جلال چنان احساس راحتی کرده بود که حتی شرکت خود را در تظاهرات امجدیه شرح داده بود.

شاه می‌خواست بداند چطور او موفق شده بود سرتیپ ساواک را تا به آن حد گول بزند، و چطور مردی که به خدا اعتقاد نداشت توانسته بود بآن درستی نماز بخواند. عمو جلال داستان سال هائی را که در ملاخانه سر کرده بود، داستان ملا مصطفی، و چوب هائی را که از او سر آموزش نماز خورده بود شرح داده بود. با هم حسابی به ریش تیمسار بیچاره ساواک که بیرون در تالار شرفیابی هنوز خبردار ایستاده بود خندیده بودند.

سپس شاه پرسیده بود که منظور عمو جلال از گفتن اینکه او هم «به‌ همان اندازه اعلیحضرت متدین بود» چه بود، در حالیکه خودش خوب می‌دانست، و گمان می‌برد که شاه هم می‌داند، که او حتی به خدا هم اعتقاد ندارد. ستون فقرات عمو جلال باز تیر کشیده بود. تازه فهمیده بود چرا درباری‌ها و تیمسارهای دور و بر شاه مرتب از ترس می‌لرزیدند و عرق می‌ریختند. این شاه شاهان می‌توانست خودمانی بشود و دوستانه رفتار کند و بگذارد آدم احساس راحتی و امنیت بکند، و ناگهان با یک کلمه یا یک سئوال به آدم بفهماند که سرش هنوز ممکن است سر دار برود.

عمو جلال با عصبیت به خودش پیچیده بود و سعی کرده بود خودش را از چاله‌ای که کنده بود بیرون بیاورد. گفته بود «اما اعلیحضرت، مفهوم ضمنی کلام من در آن لحظه این بود که من خودم آدمی مذهبی هستم. وقتی آن حرف را زدم خواب این را هم نمی‌دیدم که به اعلیحضرت اعتراف کنم که آدم بی‌دینی هستم.»

اما شاه زیر بار این سفسطه‌بازی‌ها نمی‌رفت. اصرار داشت بداند آیا او، عمو جلال، اعتقاد داشت که ایشان، اعلیحضرت، دیندار هستند یا نه. بعد از مدتی به خود پیچیدن و عرق ریختن، عمو جلال به این نتیجه رسیده بود که کم‌خطر‌ترین پاسخ آن است که بگوید نمی‌دانم. شاه پرسیده بود آیا عمو جلال آن داستان نجات شاه را در میان زمین و هوا توسط پیغمبر باور کرده بود یا نه. با تیری که ستون فقراتش می‌کشید، عمو جلال اعتراف کرده بود که آن را باور نکرده بود. آیا به نظر عمو جلال قاطبه مردم آن را باور کرده بودند یا نه. عمو جلال گفته بود که مردم مذهبی و مردم بی‌سواد، بخصوص در روستا‌ها، احتمالاً آن را باور کرده بودند، در حالیکه طبقات تحصیل‌کرده، بخصوص در شهر‌ها، احتمالاً نه. حالا تبردار واقعه می‌توانست گردنش را بزند، یا اینکه از مرگ معذورش دارد.

آن روز وقتی عمو جلال کاخ سلطنتی را ترک گفت رئیس سازمان برنامه و قائم‌مقام نخست وزیر بود. به او اجازه داده شده بود که به میل خود رفقای سابقش را که به راستی توبه کرده بودند در سازمان برنامه استخدام کند، و یا اینکه استخدامشان را در سایر ادرات و وزارتخانه‌های دولتی توصیه کند، با این تفاهم که گردن او ضامن آن بود که آن‌ها به راه راست بروند، و برای ریشه‌کن کردن باقیمانده حزب توده، بخصوص شاخه حزب در ارتش و در ساواک، به تعهد خود برای همکاری کامل با ساواک عمل کنند. به عنوان مشاور ویژه اعلیحضرت همایونی،‌گاه و بیگاه در صورت احضار، عمو جلال می‌بایست برای مشاوره محرمانه شرفیاب شود.

با گذشت ماه‌ها و سال‌ها، عمو جلال یار غار و محرم اسرار شاه شد. شاه از او به عنوان محکی برای سنجش راست و اصیل بودن کار‌ها و نظریات تمام بادمجان دور قاب‌چین‌هایش، و برای درک نظریات و احساسات عامه مردم استفاده می‌کرد، حتی پس از آنکه عمو جلال دیگر جزو عامه مردم نبود، ثروتی هنگفت به هم زده بود، و برای خودش یک جور درباری، یک پا شاه شده بود. سر فرشته سقوط کرده‌ای بود در میان خیلی از فرشته‌های سقوط کرده، رفقای حزبی سابقش، که همه وزیر و وکیل و مدیر کل و مقاطعه‌کار عمده دولتی شده بودند، ثروت هنگفتی به هم زده بودند و هنوز در ته دل مثل عمو جلال خودشان را مارکسیست و انقلابی می‌دانستند. بزودی حتی دختر چهار، بعد پنج، و بعد شش ساله عمو جلال هم، که به عنوان همبازی منحصر بفرد دختر کوچک شاه که هم سن خود او بود برگزیده شده بود، نوعی درباری شد، یک شازده کوچولو.

همسر عمو جلال، زن‌عمو سارا هم، خوب خودش را توی این عکس دسته‌جمعی جا زده بود. او همیشه خودش را یکی از آن شازده‌های کمرنگ پراکنده در روستا‌ها به حساب آورده بود، که همگی ادعای قوم و خویشی سببی یا نسبی با یکی از شاهان مخلوع قاجار را داشتند که رضا خان قزاق سلسله‌شان را برانداخته بود. در مهمانی‌های شام یا کوکتیل اغلب می‌شنیدی که خانمی با وقار و طمأنینه اعلام می‌کرد که «بله، خانوم. آخه مادر بزرگ من شازده بود. از طرف مادری ما با فخرالدوله‌ها نسبت داریم.» یا «بله، خانوم. آخه پدر بزرگ من شازده بود. ما از فرمانفرمائیان‌ها هستیم.» و این شازده‌ها به‌‌ همان اندازه شازده بودند که گدا گشنه. آه نداشتند که با ناله سودا کنند. زنعمو سارا یکی از این شازده‌ها بود. از پدر بزرگ و مادر بزرگش کسی زیاد چیزی نمی‌دانست. پدرش، که کوره سوادی بیشتر نداشت، در خانواده علم، وزیر دربار بزرگ شده بود و از آن راه زمانی به فرمانداری مشهد منصوب شده بود.

تازه فهمیده بود چرا درباری‌ها و تیمسارهای دور و بر شاه مرتب از ترس می‌لرزیدند و عرق می‌ریختند. این شاه شاهان می‌توانست خودمانی بشود و دوستانه رفتار کند و بگذارد آدم احساس راحتی و امنیت بکند، و ناگهان با یک کلمه یا یک سئوال به آدم بفهماند که سرش هنوز ممکن است سر دار برود.

آن روز‌ها کاملا متداول بود که ملاک‌های بزرگ نوکرهای خودشان را به سمت شهرداری و فرمانداری و استانداری برسانند. این وسیله‌ای می‌شد تا بهتر بتوانند زیر قانون بزنندو خلق خدا را بچاپند. این فرماندار‌ها و استاندار‌ها کوره سوادی بیش نداشتند، اما تا مغز استخوان درباری بودند. تمام آداب و رسوم دربار را می‌دانستند، از قبیل تعظیم از جلو و از عقب، جلو جلو راه رفتن، عقب عقب راه رفتن، بوسیدن دست و پا و ماتحت و بقیه اعضاء مخصوص، و روال «بله، بله گفتن،» مانند «بله اعلیحضرت،» «بله علیا حضرت،» «بله، والا حضرت،» «بله، حضرت والا،» «بله حضرت اشرف،» «بله، عالیجناب،» و غیره و غیره. بسهولت می‌توانستند در آن واحد رو به جلو تعظیم کنند و رو به عقب راه بروند. و این‌ها عادت داشتند خودشان را با نسلی دیگر از فرمانداران و استانداران قدیم اشتباه بکنند، که براستی شاهزاده بودند. اغلب این شازده‌های کمرنگ اصل و نسبشان را به آغا محمد خان قاجار نسبت می‌دادند که، با داشتن دویست زن عقدی و صیغه، خواجه بود و نمی‌توانست تخم و ترکه‌ای پس بیندازد. اصل و نسبی بسیار مشکوک!

با این حال، زن عمو سارا که براستی دسترسی زیادی به دربار نداشت، چونکه رابطه عمو جلال با شاه خصوصی بود، دو پائی وسط معرکه پریده بود و پست خود را بعنوان درباری افتخاری احراز کرده بود. هیچ فرصتی را برای آنکه به کوچک‌ترین بهانه با لیموزین و شوفر عمو جلال به کاخ سلطنتی برود از دست نمی‌داد، خواه دخترش با او باشد خواه نباشد. جمله‌ای که با «بله، خانوم، پریروز در کاخ سلطنتی...» شروع می‌شد، صرف نظر از اینکه چطور ختم شود، توجه همگان را در هر مهمانی کوکتیل به خود جلب می‌کرد. خانم‌ها را مثل آهن‌ربا به سوی خودش می‌کشید. لازم نبود به‌شان بگوید که به او تنهااجازه داده بودند که تا دم دروازه درونی کاخ برود و دو ساعت آنجا توی ماشین، پشت دروازه بسته در انتظار دخترش بنشیند، تا اینکه والاحضرت همایونی دخترش را مرخص کنند. چند نفر دیگر می‌توانستند بگویند که پلاک اتومبیلشان در دفتر کاخ ثبت شده، تا بتوانند تا دروازه درونی کاخ بروند؟ چه اهمیت داشت که سر راه ده جا جلویش را می‌گرفتند تا برای یک افسر جوان قد بلند خوش قیافه دیگر گارد توضیح بدهد که «بله، من به امر والاحضرت همایونی اینجا اومده‌ام تا دخترم رو که در پیشگاه والاحضرت شرفیاب شده‌اند برگردونم.»

احساس می‌کرد که چشم‌های از حدقه در آمده خانم‌های رفقای حزبی سابق شوهرش به دهان او دوخته شده. حرفش را کلمه به کلمه می‌بلعیدند. البته به عنوان زن دبیر اول کمیته ایالتی حزب، او همیشه در میان این گروه نوعی شاهزاده بود. و حالا که تمام شوهر‌ها وزیر و کیل و مدیر کل و مقاطعه کار عمده بودند، و همه ثروتمند، او هنوز هم مقام شامخ خود را در می‌انشان حفظ کرده بود. آنقدر الماس و برلیان بخودش آویزان می‌کرد که راه رفتن برایش مشکل می‌شد. برلیان همیشه نقطه ضعف او بود. در دوره نامزدی، و حتی در شب عروسی، شوهرش انگش‌تر برلیانی برای او نخریده بود، در ابتدا چون که پولش را نداشت، و بعد‌ها برای آنکه تقریبا تمام حقوقش را به صندوق حزب اهدا می‌کرد تا برای بقیه اعضاء حزب سر مشقی باشد، و همچنین برای آنکه الماس و برلیان را کاملا بورژوا می‌دانست. این بود که حالا زنعمو سارا داشت تلافی در می‌اورد. هر چه برلیان بدستش می‌رسید می‌خرید و بهانه بی‌چون و چرایش کاخ سلطنتی بود. انگار که بیرون دروازه کاخ، و پیش از دادن اجازه ورود، اول برلیان‌های خانم‌ها را وزن می‌کردند.

در شب نشینی‌ها یکی از محبوب‌ترین بازی‌ها این بود که هر کسی حدس بزند زن عمو سارا چند قیراط برلیان به خودش آویزان کرده است. مثل اینکه آدم حدس بزند چند کالری در یک سبد میوه هست. با این تفاوت که اگر وزن برلیان‌های زنعمو سارا را درست حدس می‌زدی آن‌ها را بعنوان جایزه بهت نمی‌دادند تا با خودت ببری. و اگر گاهی کلک می‌زد و چند تا برلیان گنده بدلی هم میان برلیان‌های واقعیش جامیزد، به چه کسی ضرری می‌خورد، یا اصلا کی می‌فهمید؟

نقطه ضعف دیگر زن عمو سارا پالتو پوست بود. اول با پوست خرگوش شروع کرد، بعد با پوست روباه به کلاس بالا‌تر رفت، و رفت و رفت تا رسید به سنجاب و سمور و خرس و راکون و سیاهگوش و پلنگ و ببر. بعد هر حیوان وحشی دیگری که کسی اسمش را هم نشنیده بود. هر بار که سفری به خارج می‌کرد بی‌برلیان و بی‌پالتو پوست خارج می‌شد و مثل خری که برلیان و پالتوپوست بارش کرده باشند بر می‌گشت، بدون آنکه یک شاهی عوارض گمرکی بدهد. ادعایش همیشه این بود که با همین برلیان‌ها و پوست‌ها از مملکت خارج شده بود، و کی جرأت داشت از زن قائم مقام نخست وزیری که همبازی پکر شاه بود، و دخترش همبازی والاحضرت همایونی بود، سئوالی بکند؟

برای عمو جلال که خودش آدم ولخرجی نبود، این کار به عقل جور در می‌آمد، نه تنها به خاطر آنکه راه خوبی بود برای استفاده زیاد و بی‌زحمت، بلکه برای آنکه «سرمایه‌گذاری خوبی» بود، با مفهوم ضمنی خاصی که «سرمایه‌گذاری» برای عمو جلال داشت. اوهمیشه طرفدار یک «سرمایه گذاری خوب» بود، خواه صحبت از تجارت باشد، خواه احساسات، خواه علم ماوراء طبیعی. حتی پیش از آنکه وارد تجارت شود، این برایش استعاره خوبی بود. هر وقت لطفی به کسی می‌کرد آن را نوعی «سرمایه گذاری» به حساب می‌اورد. احتمالا به بهشت اعتقاد نداشت چون که سرمایه گذاری مطمئنی مثل برلیان و پوست نبود. بهر حال، حتی پس از آنکه پیمان نامه‌های سازمان ملل و قوانین دولت‌ها فروش، ورود و صدور پوست حیوانات وحشی را منع کردند، عمو جلال و زنعمو سارا به هر کلکی که بود مغازه یا فروشگاه از تولید به مصرفی در جائی از دنیا، خواه در نیو یورک و خواه در کوالالامپور، پیدا می‌کردند که هرچه پوست بخواهند به آن‌ها بفروشد تا به کلکسیونشان بیفزایند.

برای خانم‌ها جالب‌ترین قسمت سیر و سیاحت در خانه زنعمو سارا، که حالا دیگر بیشتر شبیه کاخ بود تا خانه، دیداری از «سالن پالتو پوست» بود، که بیشتر شباهت به کلبه شکارچی‌ها یا فروشگاه گوشت شکار داشت تا به یک کمد لباس. گاهی عمو جلال، با تکبر مالکیت مشترک، زنش را در این بازدید‌ها همراهی می‌کرد، و اگر مجلس خودمانی بود چند لطیفه هم می‌پراند. لطیفه محبوبش این بود که «تن‌ها پوستی که اینجا پیدا نمی‌کنید پوست خره، و اون به این دلیله که زن من نسبت به خر تعصب داره.» و پاسخ زنعمو سارا به این لطیفه، همیشه این بود که «بنده پوست خر لازم ندارم چون که یک خر زنده دارم.» عمو جلال مردی نبود که در گفتگو با زنش کلام آخر با او باشد.

مضحک بودن تمام قضیه تنها هنگامی آشکار شد که شرکت بیمه، بیمه نانه خانه‌شان را باطل کرد، بدلیل آنکه ارزش پالتو‌های پوست موجود در آن از میلیون‌ها تومن گذشته بود. شرکت تنها بشرطی بیمه را تمدید می‌کرد که پوست‌ها به مغاره امنی با بیمه نامه جداگانه منتقل می‌شدند، یا اینکه در خانه برای آن‌ها مغاره مطمئنی ساخته می‌شد.

دنیا را چه دیدی، هر روزی ممکن بود یک نفر یک کامیون زیر دیوار خانه پارک کند و ده میلیون تومن پوست را بدزدد. وقتی صحبت از آنقدر پول بود چه کسی می‌توانست حدس بزند چقدر طول می‌کشد تا یک نوکر خانه از راه بدر برود؟ اما انتقال پوست‌ها به یک مغاره در بیرون خانه بمعنای آن بود که زنعمو سارا دیگر نمی‌توانست مه‌مان‌هایش را به بازدید از سالن پوست دعوت کند، و این مطلب پوست‌ها را برای او تقریبا بی‌ارزش می‌کرد. تهران اغلب آنقدر سرد نبود که نیازی به پوشیدن پالتو پوست باشد، و بهر حال زنعمو سارا بندرت پالتو پوست می‌پوشید. از این رو، با وجود آنکه بیمه نامه پوست‌ها باطل شده بود، آن‌ها سال‌ها در «سالن پوست» خانه ماندند، تا آنکه عموجلال در خانه با شکوه نوی که بنا می‌کرد مغاره‌ای برای آن‌ها ساخت. اما دست‌کم خریدن پوست، حتی اگر بطور موقتی هم شده، متوقف شد.

طرح: رادیو زمانه

ماجرای شرفیابی عمو جلال به پیشگاه همایونی

Fri, 02 Sep 2011 08:16:16 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل دوازدهم، بخش دوم و پایانیِ این فصل – و عمو جلال حالا داشت به شرفیابی این آدم می‌رفت. گو اینکه دیگر ترس آمیخته با احترامش در مقابل این آدمی که خودش را شاه شاهان می‌دانست ریخته بود، می‌دانست که او هم بوی مرگ و میر می‌دهد.

او هم ناچار شده بود دروغ بگوید و کلک بزند و نارو بزند و خودش را به دینداری بزند. او هم طعم ترس را چشیده بود. دینداری او هم مثل دینداری عمو جلال بود. مثل این سرتیپ خرکار و زودباور نبود که روزی پنج بار نمازش را سر ساعت می‌خواند، و هر دو سال یکبار با تمام دینداری سر تراشیده‌اش به زیارت مکه می‌رفت، تا برای روز قیامتش ثواب جمع کند، روزی که فرشته‌ها گناهان و ثواب‌هایش را جمع می‌زدند و او امیدوار بود که اگر ثواب کم آورد، جدش پیغمبر اکرم صل الله علیه و آله، برای او شفاعت کند.

اما این قضیه ممکن بود به ضرر او هم تمام بشود. آیا مشتش پیش شاه باز شده بود؟ آیا شاه از تمام کلک‌هایش سر در آورده بود؟ از نماز قلابیش، از قسم خوردنش با قرآن جیبی سرتیپ، از شوخیش راجع به شفاعت جدش در روز قیامت، از داستان جعلیش درباره یک دبیر اول واقعی کمیته ایالتی و یک دبیر اول قلابی ظاهری؟ آیا شاه می‌خواست ببردش توی کاخ، بکشدش یک کنار و در گوشش بگوید «ببین داداش! ممکنه تونسته باشی این سرتیپ خرکار پیر خرفت رو خر بکنی. اما مارو که دیگه نمی‌تونی رنگ کنی. ما توی این کار استخون خورد کرده‌یم. کلک این فلان شعرای بچه گول زنک رو نمی‌خوریم. بازی راس راسیت چیه؟ به ما بگو، شاید بشه یه معامله‌ای با هم بکنیم.»

دم دروازه کاخ، تیمسار عمو جلال را به افسر‌های گارد تحویل داد، که با او مانند یک جنایتکار رفتار می‌کردند و با خود تیمسار مانند یک بیگانه مظنون. اما پیش از تحویل دادنش، آخرین هشدار را به عمو جلال داد و بهش گفت که اگر به سلامتی خودش علاقمند است بهتر است در پیشگاه اعلیحضرت همایونی به زانو بیفتد و چکمه‌های اعلیحضرت را ببوسد؛ و به نظر نمی‌آمد که دارد به زبان استعاره حرف می‌زند یا اینکه یک عبد عبید خداست که دارد عبد عبید دیگری را پند می‌دهد. حرفش بیشتر شبیه یک فرمان بود.

تیمسار در گوشش گفت که اعلیحضرت، علیرغم تحصیلاتش در سویس و ظاهر روشنفکرانه‌اش، به همان اندازه پدر مرحومش، اعلیحضرت فقید، قدیمی‌المسلک بود. علیرغم اعتراض خفیفش در برابر دوربین، بخصوص دوربین خبرنگاران خارجی، دلش می‌خواست که دست و پایش را ببوسند. تیمسار کسانی را می‌شناخت که به خاطر نبوسیدن چکمه اعلیحضرت فقید، به خاطر آنکه سعی کرده بودند تنها با بوسیدن دستش سر و ته قضیه را هم بیاورند، جان خودشان را فدا کرده بودند. و آن‌ها وزیر و درباری و فلان‌الدوله و فلان‌السلطنه قاجار بودند، نه یک کمونیست مرتد. با این پسر تاجدارشان خوشبختانه می‌شد با بوسیدن دست سر وته قضیه را هم آورد. اما با مخمصه‌ای که عمو جلال در آن بود بهتر بود که سراغ چکمه‌ها برود.

چند نفر درباری پرفیس و افاده با لباس‌های جلف پرسیده بودند که چرا عمو جلال لباس فراک به تن ندارد. خیال می‌کرد به شرفیابی در پیشگاه چه کسی احضار شده؟ یک کدخدا؟

کمتر کسی داستان کامل آن شرفیابی به حضور شاه را شنیده است. وقتی دو گروهبان گارد با قیافه‌های لئیم زیر و روی او را می‌گشتند، وقتی قیافه تیمسار را دید که گوسفندوار ایستاده بود تا یک سروان گارد زیر و روی او را هم مثل جانی‌ها بگردد، حتی پس از آنکه هفت‌تیرش را تحویل داده بود، عمو جلال فهمید که دارد به چه دنیای ممنوع‌الورودی پای می‌گذارد.

در حالیکه دو گروهبان عظیم‌الجثه و قوی‌هیکل گارد با سبیل‌های تابیده بازو‌هایش را محکم در چنگ داشتند، از تالارهای پوشیده از آینه گذشتند. در ابتدا، وقتی که دستبند‌هایش را باز کرده بودند فکر کرده بود که این از سر آدابدانی است که هیچکس نباید با دستبند در پیشگاه اعلیحضرت حاضر شود. اما وقتی چنگ محکم گروهبان‌ها را بر بازو‌هایش حس کرد دلیل واقعی را فهمید. لزومی به دستبند نبود. یک‌بار که برگشت تا به تیمسار که پشت سرش می‌آمد نگاه کند، گروهبان‌ها تکان تند و محکمی به بازو‌هایش دادند، تا بداند که هیچ نوع حرکت مقرر نشده را تحمل نخواهند کرد.

چند بار سر راه، افراد دیگری برای بازپرسی و استنطاق بیشتر متوقفشان کرده بودند. چند نفر درباری پرفیس و افاده با لباس‌های جلف پرسیده بودند که چرا عمو جلال لباس فراک به تن ندارد. خیال می‌کرد به شرفیابی در پیشگاه چه کسی احضار شده؟ یک کدخدا؟ هر بار تیمسار جواب داده بود که فرمان همایونی آن بود که زندانی را بلافاصله در پیشگاه همایونی حاضر کنند، که تیمسار او را با هواپیما مستقیماً از زندان ساواک در آبادان به تهران آورده بود، و وقتی برای تهیه لباس فراک نبود. به نظر درباری‌ها جواب معقولی نبود ولی جواب بهتری برای دادن نبود.

به عمو جلال درباره کوچک‌ترین حرکتی که باید در پیشگاه همایونی بکند دستور اکید داده بودند. حالا می‌بایست چشمش به ایماء و اشاره‌های دو ملازم تازه فراک‌پوشش باشد، تا بداند دقیقاً کی بایستد، کی قدم بر دارد، کی تعظیم کند، و دست آخر، کی خودش را به پای اعلیحضرت همایونی بیندازد و چکمه‌های او را ببوسد. یک لحظه خشمش بجوش آمده بود و تصمیم جدی گرفته بود که، هر چه بادا باد، بوسیدن چکمه را فراموش کند. هر تاجی که اعلیحضرت می‌خواست به سرش بزند باید بدون چکمه بوسی می‌زد. خیلی ممنون. اما از لحظه‌ای که به تالار شرفیابی وارد شده بود و نگاهش به شاه در ته تالار افتاده بود که در باریان و افسران شق و رق احاطه‌اش کرده بودند، دچار شوک شده بود و مثل عروسک خیمه شب بازی، خود را تسلیم ایماء و اشاره‌های ملازمان درباریش کرده بود.

در حالیکه نفس گروهبان‌ها را پس گردنش احساس می‌کرد، هنگام ورود به تالار، و چندین بار پس از ورود، همزمان با ملازمانش تا کمر خم شده بود، تا اینکه به او اشاره کرده بودند که چند قدم آخر را به تنهائی بردارد، خودش را به پای اعلیحضرت بیندازد، و چکمه‌های او را ببوسد. در آن لحظه او بدون هیچ تردید، مقاومت، یا اراده‌ای از خود پیش رفته بود و خوشحال‌تر از آنکه می‌توانست بدنبال ایماء و اشاره برود تا اینکه برای خودش فکر کند، خودش را به پای شاه انداخته بودو چکمه‌های سیاه براقش را که بوی چرم تازه از آن‌ها می‌آمد بوسیده بود. با احساسی گنگ و مبهم شبیه به نیاز به گریستن در درون خود می‌جنگید، اما خوشحال بود از آنکه هر چه بود صورت گرفته بود و تمام شده بود. گوئی در خواب، دوباره چهره شاه را از دور در استادیوم امجدیه، در روزی که او بر علیه یک فرد انتزاعی شعارهای انتزاعی داده بود، دیده بود و در شگفت شده بود.

این بازی دیگر برای آن مزلف‌های درباری با لباس‌های رنگ و وارنگشان نبود. یک قمار بود بین شاهان واقعی و دبیران ایالتی واقعی. گرچه باید مرتب به خودش یادآور می‌شد که حریف قمارش دیگر یک فرماندار نظامی بذله‌گو یا یک آخوندک سرتیپ نیست. او یک شاه مطلق بود.

پس از چند دقیقه شاه به سردی گفته بود «بلند شو!» و عمو جلال‌‌ همان چنگ خشن دو دست نظامی را روی بازو‌هایش حس کرده بود که او را سر پا ایستاندند و رو به عقب از تخت شاه دور کردند. عمو جلال با نگاهی سریع، «تیمسارش» را دیده بود که چند قدم دور‌تر از او، در میان افسران و درباریان فراک‌پوش، خبردار ایستاده بود. خودش هم راست ایستاده بود، به تماشای شاه، که داشت او را با نگاهی حاکی از کنجکاوی و تحقیر برانداز می‌کرد.

بالاخره شاه به زبان آمد «پس این قیافه یک دبیر اول کمیته ایالتی حزب توده است، که از قضا برادر رئیس دیوان عالی کشور ما هم هست.»

عمو جلال در سکوت، خبردار ایستاده بود، بی‌آنکه بداند چه در پاسخ شاه بگوید. چشمش به یکی از معلم‌های درباریش افتاد، که حالا پشت شاه ایستاده بود. او هم ایماء و اشاره و کمکی نمی‌کرد. ظاهراً درس خصوصی تمام شده بود. حالا دیگر خودش بود و خودش و هرچه بادا باد. شاید لزومی به پاسخ نبود. به هر حال خطر سکوت از همه چیز کمتر بود. قمار، قمار کلون‌باز‌ها بود.

شاه به طعنه گفت «آقای مهندس، ظاهراً شما آدم جالبی هستین! ما پرونده ساواک شما رو مرور کرده‌ایم. مطمئن نیستیم که همه محتویاتش باورکردنی باشه. اما شما باید آدم خیلی زیرکی باشین که بیست سال عضو حزب توده بودین و فقط سه روز به زندان رفتین. چه جوری موفق به این کار شدین؟ چه جوری از حبس طولانی و شکنجه در امان موندین؟ شاید ما باید ساواکمون رو بازسازی کنیم و آدم‌های زیرک‌تری استخدام کنیم که بتونن از پس امثال شما بربیان.»

شاه نگاهی به سرتیپ ساواک انداخت تا اثر گفته‌اش را در چهره او بخواند. عمو جلال تازه داشت از قضیه آن «ما» سر در می‌اورد. «ما» مای اول شخص جمع نبود، بلکه «ما»ی ملوکانه بود. برادر او رئیس دیوان عالی کشور نبود، بلکه رئیس دیوان عالی کشور شخصی ملوکانه بود. لحن شاه کم کم داشت تفریحی می‌شد. آیا داشت با او، مثل گربه‌ای که با موش بازی می‌کند، بازی می‌کرد؟ آیا این به آن معنی بود که دست آخر او بلعیده می‌شد؟ اما حالا دیگر داشت از خودش خاطرجمع‌تر می‌شد. داشتند به میدان عمل او قدم می‌گذاشتند، میدان فصاحت و بلاغت، که او در آن پیرهنی پاره کرده بود. کتاب بوستان سعدی را بی‌جهت کتاب‌نویسی نکرده بود.

«مثلاً ما نمی‌تونیم داستان عجیب و غریب شما را درباره یک دبیر اول ایالتی واقعی برای استان خوزستان، و یک دبیر اول ساختگی برای گم کردن رد او، باور کنیم. شما دبیر اول ایالتی واقعی بودین، اینطور نیست؟»

ستون فقرات عمو جلال تیر کشید. اگر جواب مثبت می‌داد، در یک آن تمام اعتبار «تیمسارش» و آن پرونده ساواک را، که تنها امید نجاتش بودند، از بین می‌برد. سر خودش که هیچ، سر «تیمسارش» را هم، روی یک بشقاب نقره دو دستی تقدیم می‌کرد. به یاد هشدار تیمسار افتاد: «اگر سر من بره سر تو هم می‌ره.» اگر جواب منفی می‌داد و سئوال شاه پاسخ مثبت ایجاب می‌کرد، آیا این ذکاوت اعلیحضرت همایونی را مورد سئوال قرار نمی‌داد؟ و مجازات مورد سئوال قرار دادن ذکاوت اعلیحضرت همایونی چه بود؟ نمی‌شد آن را یک سئوال بدیهی تلقی کرد که احتیاج به پاسخ ندارد؟ تا زمانیکه پاسخ را به گوش خودش نشنیده بود نمی‌دانست که سئوال شاه را پاسخ داده است:

«اگر عرض کنم که دبیر اول ایالتی واقعی نبودم، اعلیحضرت حرف منو باور خواهند کرد؟»
شاه گفت «نه، باور نخواهیم کرد.»
«پس بنده نباید عرضی بکنم که برای اعلیحضرت باور کردنی نباشه.»

معلم خصوصی قبلیش را دید که لب‌هایش را می‌جنباند تا یادآوریش کند که باید بگوید «اعلیحضرت همایونی» و نه «اعلیحضرت» خشک و خالی. این بابا شاه خالی نبود. شاه شاهان بود. شاهنشاه بود. اما آشکارا می‌دید که پاسخ او اگر شاه را خوشنود نکرده بود، دست کم مایه سرگرمی او شده بود. لابد اعلیحضرت خوشنود شده بودند که کسی ذکاوتشان را مورد سئوال قرار نداده بود. او به زیرک‌تر بودن از و پیشدستی کردن بر وزرا و درباریان و تیمسار‌هایش شهرت داشت. مجبور به این کار بود. از چند تا سوءقصد و کودتا جان سالم بدر برده بود؟

از این لحظه به بعد دیگر عمو جلال نمی‌توانست روی کسی جز خودش حساب کند. درس خصوصی را ول نکرده بود، بلکه از آن فارغ‌التحصیل شده بود. دیگر به امید ایماء و اشاره کسی نمی‌نشست. فکر خودش را می‌کرد و تند وتیز هم فکر می‌کرد. این بازی دیگر برای آن مزلف‌های درباری با لباس‌های رنگ و وارنگشان نبود. یک قمار بود بین شاهان واقعی و دبیران ایالتی واقعی. گرچه باید مرتب به خودش یادآور می‌شد که حریف قمارش دیگر یک فرماندار نظامی بذله گو یا یک آخوندک سرتیپ نیست. او یک شاه مطلق بود، اسما یک شاه مشروطه که یک شبه خودش را شاه مطلق کرده بود و می‌خواست که سرگرمش کنند. بیاد توپ بازی قبایل مایای باستانی مکزیک افتاد، که در آن سرکرده تیم برنده را در عید قربانشان قربانی می‌کردند.

شاه پرسید «این داستان مسلمان متدین بودن شما چیه؟ ما هیچوقت نشنیده بودیم که یک کمونیست مارکسیست مسلمان متدین باشه. ما هم کتاب‌های مارکس را خوانده‌ایم. آیا شما یک مسلمان متدین هستید؟»

عمو جلال باز صدای خودش را شنید که بی‌هیچ اندیشه قبلی کلماتش را بزبان می‌آورد. «من هم مثل اعلیحضرت سید اولاد پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله هستم. در یک خانواده مسلمان بسیار متدین بزرگ شدم. گاهی خیلی مشگله که انسان بتونه از تجربیات کودکیش فرا‌تر بره.»

حالا داشت نقش روان‌شناس را بازی می‌کرد. آیا اعلیحضرت کتاب‌های فروید را هم خوانده بودند؟ چهره حریف همایونیش را بررسی کرد تا ببیند آیا توضیح او را باور کرده یا نه. اما به نظر می‌رسید که اعلیحضرت هنوز منتظر پاسخ به سئوالشان بودند. پاسخ داده شده هنوز باعث سرگرمیشان نشده بود. عمو جلال باید کوشش بیشتری می‌کرد. این بازی سر یک شاهی و صنار نبود. قمار کلون‌باز‌ها بود. باید خیلی بیشتر کوشش می‌کرد. برای ادامه بازی دو پهلو با کلمات شاید حتی لازم می‌شد که به پیشواز خطر برود. دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت:

این قضیه «جدمان» کلک خوبی بود، می‌خواست شاه راستی سید باشد یا نباشد. بهتر بود ادامه‌اش بدهد. اگر سید بود شاید این تنها وجه اشتراکی بود که او و اعلیحضرت با هم داشتند، به جز آنکه احتمالا هیچ کدامشان به خدا ایمان نداشتند.

«اگر اعلیحضرت همایونی اجازه چنین جسارتی را به بنده بدهند، باید عرض کنم که بنده هم کم و بیش به اندازه شخص اعلیحضرت همایونی متدین هستم.» متوجه شد که برای اولین بار عبارت «اعلیحضرت همایونی» را به‌کار برده و آن هم دو بار در یک جمله. حتماً توجه داشت که برای آنکه بازی ادامه پیدا کند دارد چه ریسک بزرگی می‌کند. چهره حریف همایونیش را بررسی کرد تا ببیند حرفش چه اثری کرده است. به‌نظرش آمد که شاه آب دهنش را قورت داد. ظاهراً هیچ سرگرم نشده بود. ولی به روی خودش نیاورد.

«و شما از کجا می‌دانید که ما چقدر متدین هستیم؟»

این به این معنا بود که بازی هنوز ادامه داشت. هنوز نه برده بود، نه باخته بود، بدون اینکه راستی بداند آیا بردن او را تحویل جلاد خواهد داد یا باختن. اما، به هر حال، هنوز گردنش زیر تیغ جلاد نبود. اعلیحضرت از سر فیض یک فرصت دیگر به او داده بودند. شاید آن کلمه «همایونی»،و دو بار در یک جمله، به دادش رسیده بود، لبه آن جمله دوپهلوی جسارت‌آمیز را کند کرده بود. شاید اعلیحضرت هم با‌‌ همان وسواس و دقت رئیس تشریفات سلطنتی رد آن کلمه را نگه می‌داشتند. شاید ایشان هم آن را می‌شمردند، تا ببیند که هر کسی در یک شرفیابی چند بار آن را به کار برده یا نبرده. نمره برنده‌ای بود. بهتر بود دنبالش را بگیرد.

«بنده یک بار اعلیحضرت همایونی را پشت تلویزیون دیدم. اعلیحضرت همایونی داستانی از سفرتان به امامزاده داود در دوران ولیعهدی تعریف فرمودید که در آن اعلیحضرت همایونی از روی قاطر افتادند و دست جدمان، پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، از غیب درآمد و اعلیحضرت همایونی را در میان هوا نجات داد.»

این قضیه «جدمان» کلک خوبی بود، می‌خواست شاه راستی سید باشد یا نباشد. بهتر بود ادامه‌اش بدهد. اگر سید بود شاید این تنها وجه اشتراکی بود که او و اعلیحضرت با هم داشتند، به جز آنکه احتمالا هیچ کدامشان به خدا ایمان نداشتند.

اعلیحضرت با نگاهی مشکوک هنوز به عمو جلال زل زده بودند. ظاهراً قانع نشده بودند. خوب، عمو جلال او را پشت تلویزیون دیده بود که دیده بود. بعدش چه؟ آن داستان بی‌سر و ته را باور کرده بود یا نه؟ از کی تا حالا مارکسیست‌ها به این اباطیل معتقد شده بودند؟ و داستان آن «بنده هم کم و بیش باندازهاعلیحضرت همایونی متدین هستم» چی بود؟ داشت به اعلیحضرت طعنه می‌زد؟ منظورش این بود که اعلیحضرت متدین نیستند؟ و چطور به خودش حق این جسارت را می‌داد که دینداری خودش را، که یک کمونیست مرتد خدانشناس بود، با دینداری اعلیحضرت همایونی قیاس کند؟ اصلا چطور جرأت می‌کرد به خودش جسارت این را بدهد که خودش و اعلیحضرت همایونی را در یک ردیف بگذارد؟ عمو جلال می‌بایست بیشتر از این‌ها کوشش کند و تند هم بکند.

عمو جلال دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت «اگر اعلیحضرت همایونی مسلمان متدینی نبودند، یقین دارم که پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، جان اعلیحضرت همایونی را نجات نمی‌دادند، با وجود آنکه اولادشان بودند.»

قیافه شاه مثل قیافه آدمی بود که می‌داند دارند کلکی بهش می‌زنند، اما چاره‌ای ندارد چز آنکه با‌هاشان راه بیاید. دور و بر به ملازمانش نگاه کرد تا اثر کلام عمو جلال را روی آن‌ها بسنجد. بنظر می‌آمد که آن‌ها به کلی از مطلب پرت بودند و نه متوجه آن قیاس گستاخانه «به‌ همان اندازه اعلیحضرت... » جمله قبلی شده بودند و نه کلک تازه این لفاظی جمله تازه را، هر چه که بود، درک کرده بودند. اما چاپلوسانه سر‌هایشان را در تأئید دینداری اعلیحضرت همایونی و داستان افتادن از قاطر او و بندبازی معجزه آسای جدش پیغمبر اکرم برای نجات او، مثل بز تکان می‌دادند. ظاهرا سرتیپ ساواک خالصانه تحت تأثیر کلام عمو جلال قرار گرفته بود.
شاه گفت «اگر ما شما و گروه خیانتکارتون را مورد عفو قرار بدیم، و به سمت‌های مسئول دولتی منصوبتان بکنیم، می‌توانیم اطمینان داشته باشیم که برای ما خوب کار خواهید کرد؟»

عمو جلال برای نخستین بار با یقین کامل گفت «بله! اعلیحضرت! هر چقدر هم که ما در پیروی از حزب توده منحرف شده بودیم، هر چقدر هم که ما فرصت خدمت به اعلیحضرت همایونی رو از دست داده بودیم، من و رفقایم همیشه خواسته‌ایم که به میهنمون خدمت بکنیم، یا خیال می‌کردیم که داریم خدمت می‌کنیم. »

کلام اخیر عمو جلال با چنان اخلاص و یقینی بیان شد که ظاهراً شاه به‌راستی تحت تأثیر قرار گرفت.

گفت «آقای مهندس، این اولین جمله‌ایست که از دهن شما درآمده که ما تمایل به باورکردنش داریم. شما مارکسیست‌ها خائن هستید، اما دزد نیستید. دور تا دور ما را دزد‌ها گرفته‌اند. وزرامون دزدن. درباریامون دزدن. تیمسارهامون دزدن. مقامات عالیرتبه دولتیمون دزدن. همه شون دزدن و دروغگو.»

عمو جلال گفت «اعلیحضرت، همین باعث می‌شه که مردم به کمونیسم رو بیارن.»

متوجه شد که حالا که داشت صادقانه جواب می‌داد دیگر عنوان «همایونی» را به کار نمی‌برد. آیا شاه هم متوجه این مطلب می‌شد و به این نتیجه می‌رسید که تمام اظهارات دیگر او یا دروغ و یا طفره رفتن از حقیقت بوده؟

شاه گفت «تمایل داریم که این حرف رو هم باور کنیم. و اگر ما به شما اعتماد کنیم، و به شما اجازه بدیم که به ما خدمت کنید، آیا شما همیشه حقیقت را به ما خواهید گفت؟»
عمو جلال گفت «اگر مطمئن باشم که اعلیحضرت واقعا میل دارند حقیقت را بشنوند، همیشه حقیقت را به اعلیحضرت خواهم گفت.»

شاه با لحنی عبوس و جدی، بی‌آنکه دیگر نشانی از بازی و تفریح در آن باشد، گفت «بله، ما میل داریم که شما حقیقت را به ما بگید. و می‌تونید از همین حالا شروع کنید. آیا شما دبیر اول ایالتی حزب توده در استان خوزستان بودید یا نه؟»

عمو جلال بی‌اراده صدای خودش را شنید که می‌گفت «بله، اعلیحضرت، بودم.»
«پس هیچ دبیر اول قلابی در کار نبود؟»
عمو جلال دوباره صدای خودش را شنید که می‌گفت «نخیر، اعلیحضرت!» گوئی که اختیار ذهن خودش را به کلی از دست داده بود، یا اینکه دیگر علاقه‌ای به ادامه بازی نداشت. بازی، به هر حال، با‌‌ همان اعتراف اول تمام شده بود. و چون نمی‌دانست که بردن یا باختن بازی بود که او را تحویل جلاد می‌داد، دیگر چه لازم بود که به خودش زحمت بدهد؟

برای لحظه‌ای تالار در سکوت محض فرورفت. همه نفس‌هایشان را در سینه حبس کردند و منتظر اقدام بعدی شاه شدند. تبردار واقعه آماده فرود آوردن تبر بود. سئوال آن بود که گردن چه کسی پیش از همه زیر تبر می‌رفت.

شاه به سخنش ادامه داد. «تنها آدم‌های قلابی اون ابله‌های ساواک بودند که داستان بی‌سرو ته شما رو باور کرده بودند؟»
«بله، اعلیحضرت! »
شاه با لحنی شوم فریاد زد «می‌شنوی، سرتیپ؟»

عمو جلال از گوشه چشم نگاه کرد و سرتیپ ساواک را دید که خبردار ایستاده بود و آشکارا می‌لرزید و عرق از چهره‌اش روان بود. از ته دل دلش برای او سوخت. او، عمو جلال، او را به این روز انداخته بود. و اگر هر دوشان را با هم به‌‌ همان شکنجه‌گاه می‌فرستادند، آنوقت چه؟ چطور رویش می‌شد به روی او نگاه کند؟ دیگر چه حکایت‌هایی می‌توانست برایش سر هم کند؟ اگر آدم فرض را بر این می‌گذاشت که سرتیپ جانش را در این جریان از دست نمی‌داد، چه برسد مقامش را. اگر عمو جلال را به زندان برمی‌گرداندند، احتمالا سر و کارش با شکنجه‌گر دیگری می‌افتاد. و چه جور مراحمی می‌توانست از زندانبان جدید، که قطعاً سرگذشت سلفش را شنیده بود، انتظار داشته باشد؟

شاه به عمو جلال گفت «آقای دبیر کمیته ایالتی، حالا که شروع کرده‌اید، یک جواب خالصانه دیگر هم به ما بدید! آیا این سرتیپ آدم با هوشیه؟»

در شگفت از اینکه بازی هنوز آخر نشده بود، و شاه هنوز سر شوخی داشت، عمو جلال می‌دانست که قلاب را به لب گرفته و می‌بایست ریسمان را به هر طرف که او را می‌کشید دنبال کند. سرنوشت خود او احتمالا در آخر این شرفیابی تعیین می‌شد و خشنودی یا ناخشنودی سرتیپ ساواک دیگر خارج از موضوع بود. اما حالا دیگر کمتر نگران سرنوشت خود بود تا سرنوشت این سرباز پیر، این «عبد عبید خداوند،» که اینک برایش خالصانه احساس همدردی و علاقه می‌کرد.

عمو جلال با اکراه گفت «نه، اعلیحضرت!»

اما درست در آن لحظه که شاه دوباره آماده غریدن به سرتیپ بود، با اضافه کردن پاسخی جسورانه و نطلبیده که از لحنش همدردی و اندوه می‌بارید، هم خودش و هم شاه را متعجب کرد: «اما، اعلیحضرت، انسان با تقوائیه. و تقوای اوست که او رو زودباور می‌کنه.»

به چهره عرقریزان و بیچاره سرتیپ نگاه کرد و در آن نشانی از قدر‌شناسی دید. چه به حالش فایده‌ای می‌کرد چه نمی‌کرد، دست‌کم عمو جلال، بدون توجه به سرنوشت خودش، داشت می‌کوشید که کمی از دینش را به او ادا کند، و اگر می‌توانست، او را از مخمصه نجات بدهد. در واقع درباره خودش احساس خوبی داشت و از خودش مغرور بود. حالا اگر اعدامش هم می‌کردند، دست‌کم لذت سربه‌سر یک شاه گذاشتن و خوش و بش کردن و یکی بدو کردن با او را چشیده بود. توی چشم‌های شاه نگاه کرده بود و رک و راست حرف‌هایش را به او زده بود.

شاه پرسید «آقای دبیر کمیته ایالتی، دزد هم هست؟»

عمو جلال با لحنی قاطع و پر از فخر، انگار که سرتیپ آفریده اوست، گفت «نه، اعلیحضرت! این رو مطمئنم که نیست! »

شاه گفت «ما باور می‌کنیم،» و بعد فریاد زد «سرتیپ! این مرد تو رو گول زده. اما دست‌کم یک آدم خیلی زیرک تو رو گول زده. در واقع، نزدیک بود ما را هم گول بزنه. و اگه حواسمون رو جمع نکنیم، هنوزم ممکنه گولمون بزنه.»

برای لحظه‌ای تالار در سکوت محض فرورفت. همه نفس‌هایشان را در سینه حبس کرد و منتظر اقدام بعدی شاه شدند. تبردار واقعه آماده فرود آوردن تبر بود. سئوال آن بود که گردن چه کسی پیش از همه زیر تبر می‌رفت.

شاه گفت «ما هم باورداریم که تو انسان باتقوائی هستی. کاش بندگان با تقوای بیشتری مثل تو داشتیم که به ما خدمت کنند. تو با تقوای ساده لوحانه‌ات بیشتر داری به ما خدمت می‌کنی تا همه این دزد‌ها با دزدی‌های زیرکانه‌شون. و هر جوری که موفق به این کار شدی، عمل تو با این مرد زیرک که گولت زده، بیش از اعمال تو با تمام اون‌هائی که شکنجه دادی و کشتی، به ما خدمت کرده. دست‌کم موفق شدی او را به پیشگاه ما هدایت کنی تا ما بتوانیم حقیقت رو ازش بیرون بکشیم. و بدون شکنجه.»

عمو جلال از خودش پرسید آیا این فرصتی بود برای اینکه شاه بیشتر به خودش باد کند و ببالد؟ داشت جلوی ملازمانش پز می‌داد؟ هر چه بیشتر عمو جلال را زیرک جلوه می‌داد به زیرکی خودش که توانسته بود او را مقر بیاورد افزوده می‌شد. راست بود که او توانسته بود عمو جلال را، بدون شکنجه، از لانه‌اش بیرون بکشد. هنگام ورود به کاخ، اگر کسی به عمو جلال می‌گفت که در پیشگاه اعلیحضرت همایونی تمام اسرارش را از سیر تا پیاز لو خواهد داد، عمو جلال از خنده روده‌بر می‌شد. او ترس آمیخته به احترامی را که آدم در برابر یک شاه شاهان قادر مطلق احساس می‌کند، دست کم گرفته بود.

شاه دوباره غرید: «سرتیپ! از امروز سرلشگری. و علاقمندیم که خودتو به مرکز ساواک در تهران منتقل کنی تا ما تو رو زیر نظر خودمون بگیریم.»

چه کیفی می‌کرد که زن یک وزیر باشد و با یک لیموزین شوفردار اینطرف و آنطرف برود! این فک و فامیل زنش را هم سر جای خودشان می‌نشاند. تازگی‌ها، از وقتی ناچار شده بود توی زیرزمین یکی از آن‌ها زندگی کند، خیلی خوار و خفیفش کرده بودند

سرتیپ در حالیکه هنوز می‌لرزید، پاشنه‌هایش را به هم کوبید. اما از چهره‌اش پیدا بود که آرامش زیادی پیدا کرده است. حالا در چهره دیگر ملازمان نگرانی کمتری خوانده می‌شد. گوئی که طوفان گذشته بود. شاه دیگر خشمگین نبود. شاه خشمگین ممکن بود به هر سویی تازیانه بزند. همه‌شان در خطر بودند. حالا همه چشم‌ها به عمو جلال بود. تبردار هنوز ممکن بود تبر را فرود بیاورد، اما در آنجا. آن‌ها از آن بابت دلواپس نبودند. خشم و غضب اعلیحضرت نسبت به یک سرتیپ ساواک ممکن بود دامن آن‌ها را هم بگیرد. اما خشم و غضب اعلیحضرت نسبت به یک کمونیست مرتد، که کم مانده بود شخص اعلیحضرت را هم گول بزند، نمی‌توانست اثر وخیمی برای آن‌ها داشته باشد.

عمو جلال هم احساس می‌کرد که حکم بعدی بر گردن او خواهد بود. چنانکه از سیمای شاه برمی‌آمد، امیدوار بود که سخت‌ترین موج از سر او هم گذشته باشد. اگر شاه تا آن اندازه از سرتیپ خشنود بود، تا چه اندازه می‌توانست از او خشمگین باشد؟ گرچه هیچ نمی‌شد خاطر جمع بود. او از کار این شاهنشاه‌ها چه می‌دانست؟ همین الان نگفت که او نزدیک بود گولش بزند؟ مجازات «نزدیک به گول زدن اعلیحضرت همایونی» چه بود؟ آیا او سر دسته تیم برنده بود که حالا می‌بایست قربانی شود، تا درس عبرتی باشد برای همه آن کسانی که ممکن بود یک روز خیال گول زدن اعلیحضرت همایونی را داشته باشند؟

پس از چند لحظه تردید نامیمون، رعد صدای شاه، مجدداً با لحنی شوخ و طعنه‌آمیز، در فضای تالار پیچید: «اما بیایم سر شما، آقای مهندس مارکسیست! هنوز کاملاً تصمیم نگرفته‌ایم که با شما چه کنیم. زیرکانه‌ترین کار اینه که شما رو همین الان بدیم اینجا تیربارون کنند، تا دیگه مجال این رو نداشته باشین که برای ما شیطنت کنین و باز تیمسارهای ما رو گول بزنین. اما شما آدم جالبی هستین. می‌تونین حتی موقعی که جونتون در خطره رک و راست باشین. بد نیست آدم یک کسی مثل شما دور و بر داشته باشه، که گاهی بهش گوش بده، به‌جای همه این ماتحت‌لیس‌های دزد.»

در این لحظه عمو جلال بی‌اختیار، و با احساس سپاسگزاری آمیخته با فراغت، تعظیمی کرد.

شاه دوباره خطاب به سرتیپ فریاد زد «تیمسار!» نخستین باری بود که او را تیمسار خطاب می‌کرد. «دستور دارید که این شخص را فردا پیش ما برگردانید. شما شخصاً مسئولیت او را به عهده دارید. «عمو جلال صدای به هم کوبیده شدن پاشنه‌های پوتین را پشت سر خود شنید و شاه با دستش اشاره‌ای کرد که نشان می‌داد شرفیابی پایان پذیرفته است.

آنها همه، در حالیکه همزمان با هم و به‌‌ همان تعداد هنگام ورود، تعظیم می‌کردند، عقب عقب رفته بودند و سالار را ترک گفته بودند. افسران و گروهبان‌های گارد آن‌ها را تا دروازه درونی کاخ، جائی که لیموزین ساواک در انتظار تیمسار بود، همراهی کرده بودند. به محض آنکه دروازه پشت سرشان بسته شده بود، تیمسار عمو جلال را در آغوش کشیده بود، هر دو گونه‌اش را غرق بوسه کرده بود و مانند آن روز نمازخوانی اشک کودکانه ریخته بود.

تیمسار گفته بود «منو گول زدی اما من می‌بخشمت. تو سر منو توی یه طبق تقدیم اعلیحضرت همایونی کردی. اما با پس گرفتنش جبران اون کارو کردی. و درجه سرلشگریم رو هم برام گرفتی. تو در ساعت نیاز من شونه به شونه با من ایستادی و من هرگز این رو فراموش نخواهم کرد. گو اینکه پس از امروز دیگه فکر نمی‌کنم به کمک من نیازی داشته باشی. دیگه به خر مراد خودت سواری. کی می‌دونه اعلیحضرت چی برات در نظر گرفته. شرط می‌بندم یک پست وزارت.»

در راه بازگشت به ساواک عمو جلال به خودش گفته بود نکند حدس تیمسار درست باشد. و اگر درست بود چی؟ آیا او می‌توانست چنین سمتی را قبول کند؟ مسلماً از جوخه اعدام یا طناب دار یا اتاق شکنجه بهتر بود. اما آیا این باعث نمی‌شد که مردم شایعات مربوط به مأمور ساواک بودن او را در حزب باور کنند؟ اما به هر حال چه فرقی می‌کرد؟ آدم‌هائی که آن شایعات را به راه انداخته بودند یا باور کرده بودند، تا به حال یا کشته شده بودند یا به‌زودی کشته می‌شدند. و او زنده بود. شاید حالا آن‌ها پست جاروکشی خیابان‌ها را هم، اگر کسی به‌شان پیشنهاد می‌کرد، قبول می‌کردند. به‌هر حال، تمام رفقای سابقی که نظرشان برای او اهمیت داشت با او بودند، در زندان. آن‌ها نخستین کسانی بودند که او را به قبول چنین پستی، اگر پیشنهاد می‌شد، تشویق می‌کردند. بیشتر برای کمک به خود آن‌ها تا به خاطر او.

به جهنم! حالا مجبور نبود پست وزارت باشد. تیمسار حتماً اغراق می‌کرد. ریاست یک اداره کوچک کافی بود. از کار کردن برای یک بازاری بی‌سواد برای یک چندر غاز که بهتر بود. حالا یک طفل شیرخوار داشت که باید فکرش را می‌کرد. و کم کم داشت از دست زنش خسته می‌شد که مدام غر می‌زد که، بله، با یک آقای مهندس ازدواج کرده بود، اما یک روز صبح چشم باز کرده بود و دیده بود که زن یک میرزابنویس بازار است. چه کیفی می‌کرد که زن یک وزیر باشد و با یک لیموزین شوفردار اینطرف و آنطرف برود! این فک و فامیل زنش را هم سر جای خودشان می‌نشاند. تازگی‌ها، از وقتی ناچار شده بود توی زیرزمین یکی از آن‌ها زندگی کند، خیلی خوار و خفیفش کرده بودند. فیس و افاده مدامشان در باره اصل و نسب شاهانه‌شان سرشان را بخورد. اگر تمام آنهائی را که خودشان را شازده قاجار می‌دانستند از دور و بر مملکت جمع می‌کردند، کسی پشت گاوآهن باقی نمی‌ماند. و چطور می‌شد که آغا محمد خان خواجه این همه تخم و ترکه داشته باشد؟ اما اگر این قضیه پیش می‌امد، عجیب و غریب نبود که آدم یک شبه سمت دبیراولی کمیته ایالتی حزب توده را ول بکند و بشود وزیر شاه؟ مارکس در این مورد چه می‌گفت؟ توی گور هفت بار دور خودش می‌چرخید. و آیا آدم می‌توانست به آن سرعت رنگ عوض کند؟

عمو جلال بالاخره به این نتیجه رسیده بود که شمردن جوجه‌هایش پیش از آنکه سر از تخم در آورند، و کوشش برای حل یک تضاد فرضی ناشی از حدس و گمان یک تیمسار ساده لوح، کار بیهوده‌ای است. سر نوشت او را به زودی مردی بوالهوس، خودسر، و خودمختار تعیین می‌کرد، بی‌آنکه نظر او را بپرسد، یا اینکه کمکی از دست خود او بر آید. تنها کاری که از او بر می‌آمد صبر بود، و صبر هم کرد.

آن شب را در یک اتاق مبله و راحت در یک خانه امن ساواک گذرانده بود. تنها تجملی که در اتاقش موجود نبود تلفن بود. دو تا نگهبان مسلح پشت در اتاقش ایستاده بودند، با دستور اکید که مانع ورود یا خروج هر کسی بجز خود تیمسار شوند. تیمسار به همه پرسنل مرکز ساواک در تهران اطلاع داده بود که، بنا به فرمان ملوکانه، تمامی مسئولیت زندانی تا فردای آنروز بعهده شخص اوست. همچنان که به ایشان اطلاع داده بود که بنا به‌‌ همان فرمان ملوکانه او به درجه سرلشگری ارتقاء یافته و به مرکز ساواک در تهران منتقل شده است. افسران مافوقش، هر چقدر هم که از این امر ناخرسند بودند یا به او حسادت می‌ورزیدند، نمی‌خواستند با مردی جر و بحث کنند که برای بار دوم در مدت دو روز داشت به پیشگاه اعلیحضرت همایونی شرفیاب می‌شد. و هیچکس از اینکه شاید قربانی کمونیستشان را هم از دست داده باشند خشنود نبود.

روز بعد کله سحر، تیمسار با ستاره‌های نو و براق سرلشگری روی دوشش، در اتاق عمو جلال حاضر شده بود. یک لباس فراک برای عمو جلال آورده بود که بپوشد، ولی او از پوشیدن آن خودداری کرده بود. به استدلال او، مگر نه آنکه او هنوز یک زندانی بود که دو تا گارد مسلح پشت در اتاقش ایستاده بودند؟ مگر اعلیحضرت نگفته بود که هنوز ممکن است بخواهد او را تیرباران کند، تا او دیگر نتواند تیمسار‌هایش را گول بزند؟ آیا این گستاخانه نبود که لباس فراک تن یک زندانی بکنند، بخصوص زندانی‌ای که امکان تیربارانش بود؟ اصرار کرده بود که اگر اعلیحضرت همایمونی در روز قبل ایرادی در لباس او ندیده بود، احتمالا امروز هم ایرادی در سر و وضع او نمی‌دید. دست آخر تیمسار تسلیم شده بود.
گفته بود «تو باهوش‌تر از منی. تا ببینیم اون مزلف‌های دربار در این‌باره چه نظری دارن.»

طرح: رادیو زمانه

اصلاً سید نیست

Wed, 31 Aug 2011 05:41:25 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر، فصل دوازدهم، بخش نخست - عمو جلال امتحان واقعی دوام و ابقاء خود را چند روز پیش از کودتای بیست و هشتم مرداد ۱۳۳۲ داد. پس از آنکه دو کودتای بیست و پنجم و بیست و ششم مرداد بر ضد کابینه دکتر مصدق و مجلس شکست خورده بود، شاه به بغداد گریخته بود، و کمیته مرکزی حزب توده تصمیم گرفته بود که در این دعوا کنار گود بنشیند، عمو جلال احساس کرد که اوضاع بد‌تر از این‌ها خواهد شد.

حساب کرد که کودتاهای دیگری صورت خواهد گرفت و یکی از آن‌ها به پیروزی خواهد انجامید. با شهرتی که او در خوزستان داشت، برایش جای تردید نبود که از جمله نخستین کسانی بود که فرمانداری نظامی به قتل می‌رسانید. واگر آن‌ها این کار را نمی‌کردند، رفقای حسود زیر دستش که مشتاق بودند جای او را بگیرند، کلکش را می‌کندند. یکی از محاسن عمو جلال این بود که، با اینکه می‌دانست که رقبایش اگر دستشان می‌رسید او را از بین می‌بردند، هرگز حاضر نبود سنگ اول را بیندازد. او شایعات مامور دو جانبه بودن خود را به صورت اشتباهی از طرف رفقای غیور و افراطی حزب تلقی می‌کرد.

شاید هم آتش اشتیاق عمو جلال برای مبارزه داشت سرد می‌شد. سنش از نیمه عمر گذشته بود، چند سالی بود که ازدواج کرده بود، و حالا یک کودک شیرخوار داشت. بهر دلیلی که بود، روزبیست و پنجم مرداد زن و فرزندش را سوار اتوبوس شبانه تی. بی. تی به مقصد تهران کرد و بانتظار نشست. روز بیست و ششم مرداد، پس از شکست دومین کودتا توسط طرفداران مصدق، با عبا و عمامه از شهر فرار کرد. پاکت سربسته‌ای پشت سر بجا گذاشت که حاوی استعفانامه او از پست دبیر اولی کمیته ایالتی، از عضویت کمیته اجرائی، و از عضویت حزب بود، پاکتی که دستیار و رقیبش بسرعت باز کرد و از آن بسود خود استفاده کرد.

عمو جلال وارد تهران شد و دوباره به انتظار نشست. روز بیست و هشتم مرداد، پس از آنکه سومین کودتا پیروز شده بود، عمو جلال نامه‌ای از پستخانه مرکزی تهران برای سرهنگ ساواک در آبادان، به آدرس یک صندوق پستی که زمانی به او داده بودند تا «اگر اطلاعاتی داشت گزارش دهد،» پست کرد. با عادتی که به دور نینداختن اشیاء داشت، این آدرس را نگهداشته بود، بدون آنکه دلیل آن را بداند، چون یقین داشت که هرگز موردی برای استفاده از آن نخواهد یافت. تاریخ نامه را سه روز جلو‌تر گذاشت، تا همزمان با روزی باشد که فرار شاه به بغداد پخش شده بود. با ذکر در نامه که آن را در صندوق پستی می‌ندازد، و بعد پست کردن آن در پستخانه مرکزی به تاریخ دو روز پس از تاریخ ادعا شده در نامه، شاید سرهنگ را قانع می‌کرد که تاریخ نامه درست است. در نامه اعتراف کرد که درجوانی مارکسیسم او را به بیراهه کشانده بود و او عضو حزب توده شده بود و تا چندی پیش در حز ب باقی مانده بود. بعد دلایل تغییر فکر و استعفای خود را داده بود.

نوشت که به عنوان یک مسلمان معتقد، سال‌ها به غلط پنداشته بود که هیچ ناهمسازی بین مارکسیسم و کمونیسم از یک سو، و اسلام از سوی دیگر، وجود ندارد، چون که هر دو برای ایجاد دنیائی که بر اساس عدل و انصاف بنا شده باشد می‌کوشیدند. اما کم کم طبیعت خدانشناس کمونیسم، و عنادی را که نه تنها با اسلام بلکه با همه ادیان داشت، کشف کرده بود. او حتی به خطا می‌پنداشت که حزب توده تابع خط استالینیستی روسیه نیست و هدفش استقلال سیاسی واقعی ایران است. کم کم در این‌باره هم دچار تردید شده بود. اما آنچه که بالاخره ماهیت خائنانه آن‌ها را برای او آشکار کرده بود رفتار بیشرمانه‌ای بود که با شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور، کرده بودند و سبب گریز شرم‌آور او از کشورش شده بودند.

عمو جلال همیشه در فصاحت و بلاغت استاد بود. تحسین بی‌اندازه‌ای را که برای سعدی، استاد فصاحت و بلاغت در دوره زرین ادبیات ایران، داشت به این سبب بود. او اهمیت لحن درست را می‌دانست. در نخستین نسخه نامه‌اش بجای «شخص اول مملکت» نوشته بود «اعلیحضرت.» اما به نظرش آمده بود که آن کلمه در دهان یک توده‌ای، حتی یک توده‌ای پشیمان، دروغ جلوه می‌کند. در نسخه دوم کلمه «شاه» را جایگزین کلمه «اعلیحضرت» کرده بود، اما به گمانش رسیده بود که کلمه فاقد احترام لازم است، به‌خصوص زمانی که جان آدم در خطر باشد. در نسخه سوم اصطلاح دقیق لازم را پیدا کرده بود: «شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور.» این درست‌‌ همان لحنی بود که دنبالش می‌گشت، طعمه کافی، درست به قدر دهن سرهنگ. گفت که خودش را مخفی کرده است، نه از ساواک، بلکه از رفقای حزبی سابقش که، از ترس آنکه او اسرارشان را برای مقامات دولتی فاش کند، ممکن بود قصد جان او را بکنند. گفت بمحض آنکه خود را از آن‌ها در امان می‌دید دوباره با سرهنگ تماس می‌گرفت.

پس از پست کردن نامه خود را با زن و بچه‌اش در زیر زمین خانه پسردائی زنش مخفی کرد و ریش گذاشت. حالا تنها کاری که برای کردن داشت صبر بود. سر فرصت، مامورین ساواک که لابد حالا اسم و آدرس تمام دوستان و قوم و خویش‌های او را داشتند، رد او را تا آن خانه بو می‌کشیدند. تا مدتی ممکن بود سراغ او را نگیرند، چون که در بحبوحه کودتا دنبال شکارهای بزرگتری بودند. گذشته از آن، این نامه تا مدتی خیالشان را از بابت او راحت می‌کرد. بوقت خودش بسراغش می‌امدند تااطلاعاتی را که می‌توانستند از او کسب کنند، تا ببینند رد چه کسی را از طریق او می‌توانند بگیرند، بخصوص اگر مدارکی کشف می‌کردند که نشان می‌داد او بیش از یک عضو ساده گمراه حزب بوده که حالا به غلط کردن افتاده.

تا چند ماه بعد، عمو جلال گلیمش را یک جوری از آب بیرون کشید. یک کار میرزابنویسی با حقوق کم توی بازار پیدا کرد. رئیسش که لابد حدس زده بود که او یک توده‌ای فراری است، خوشحال از اینکه مهندس برجسته‌ای را که فرانسه و انگلیسی را خوب می‌دانست با سه شاهی صنار پول، برای اداره مکاتبات صادرات و وارداتش استخدام کرده، نه سئوالی کرد و نه معرفی خواست.

بی‌لنگر، بهمنن شعله ور: عمو جلال در نخستین نسخه نامه‌اش به جای «شخص اول مملکت» نوشته بود «اعلیحضرت.» اما به نظرش آمده بود که آن کلمه در دهان یک توده‌ای، حتی یک توده‌ای پشیمان، دروغ جلوه می‌کند. در نسخه دوم کلمه «شاه» را جایگزین کلمه «اعلیحضرت» کرده بود، اما به گمانش رسیده بود که کلمه فاقد احترام لازم است، به‌خصوص زمانی که جان آدم در خطر باشد. در نسخه سوم اصطلاح دقیق لازم را پیدا کرده بود: «شخص اول مملکت، مظهر استقلال کشور.»

وضع عمو جلال استثنائی نبود. سراسر مملکت پر از آدم‌های بااستعداد فراری بود. به‌زودی آگاه شد که فوجی از رفقایش در شرکت نفس سابق، او را سرمشق و هواسنج او را راهنمای خود قرار داده بودند و همزمان با او و به همان دلایل از خوزستان گریخته بودند. محتاج به یک پیر طریقت، همه‌شان به دنبال او می‌گشتند. شاید شانس عمو جلال چند صباحی دیگر می‌پائید و آن‌ها را از مخمصه می‌رهانید. شاید ارتباط او با ساواک صحت داشت. مگر نبود که دو روز پیش از فاجعه او از پستش استعفا کرده بود و فلنگ را بسته بود؟

به هر حال حالا دیگر عمو جلال فوجی از رفقای سابق را به دنبال خود داشت که در آن روزهای ترس و وحشت به رهبری و راهنمائی او چشم امید دوخته بودند. مصدق پیرمرد از زمان بازگشت فاتحانه شاه در خانه‌اش محبوس بود. دستیاران نزدیکش همه در زندان بودند، و آنهائی که پس از فرار شاه دم دهنشان را در باره شاه و خانواده سلطنتی نگرفته بودند درجا اعدام شده بودند. در میان آن‌ها تنها فاطمی، که طبق گزارش‌ها، در شب توقیفش پس از کودتای دوم یک فوج سرباز به زنش تجاوز کرده بودند، و روز بعد در ملاء عام خاندان سلطنتی را به باد ناسزا گرفته بود، شکنجه سختی را تحمل کرده بود و توبه نکرده جان داده بود. کریم‌پور شیرازی، روزنامه‌نگار رک و راست‌گو را، که اشرف خواهر شاه را آشکارا فاحشه خوانده بود، در زندان شکنجه داده و آتش زده بودند.

مجلس به دستور فرمانداری نظامی منحل شده بود و نمایندگانی که تا آخرین دم با مصدق همراه بودند زندانی و شکنجه شده بودند و یا به سزائی بد‌تر رسیده بودند. گویندگان رادیو چنان داد سخن می‌دادند که گوئی انقلاب مشروطه مرده بود و خاک شده بود و شاه بار دیگر، به شیوه کهن، فرمانروای مطلق بود. حتی بد‌تر از آن، چنان می‌گفتند که انگار سلطنت مشروطه پنجاه سال گذشته اصلا اتفاق نیفتاده بود، که قانون اساسی مشروطه اصلاً چیزی نگفته بود جز آنکه شاه فرمانروای مطلق است، و قانون اساسی و مجلس و مصدق همه جزئی از توطئه‌ای از سوی اجانب و کمونیست‌ها بودند که می‌کوشیدند قدرت مطلق شاه را محدود و مملکت را تضعیف کنند. خوشبختانه به فیض الهی، ارتش این دسائس شیطانی را خنثی کرده بود و اعلیحضرت همایونی دیگر بار بر تخت طاوس نشسته بود و همین و همین. و بازاری‌ها و ملا‌ها که در اول کار با شور و اشتیاق از مصدق و جبهه ملی او پشتیبانی کرده بودند حالا دوباره داشتند زیر علم «خدا، شاه، و ملت» سینه می‌زدند و علما خمس و ذکاتشان را می‌گرفتند و فتوای مرتد بودن مصدق را صادر می‌کردند.

روز‌ها به دستگیری دسته‌جمعی اعضاء حزب توده و شب‌ها به تیر باران نوجوانان توده‌ای، که بی‌اعتنا به تحریم حرکت شبانه هنوز روی دیوار‌ها شعار می‌نوشتند، سپری می‌شد. اما غنیمت بزرگی که ساواک در بدر دنبالش می‌گشت جای دیگری بود. حزب توده در سطح وسیعی در ارتش و در ساواک نفوذ کرده بود و حق تقدم کار ساواک در آن بود که شاخه نظامی-ساواکی حزب را کشف و ریشه کن کند. تا زمانی که آن سازمان در جای خود باقی بود خواب راحت به چشم کسی نمی‌رفت. و فایده جوجه موجه‌های حزب در آنچه بود که زیر شکنجه فاش می‌کردند که راه یافتن کله گنده‌ها را نشان بدهد. گمانی که سال‌ها وجود داشت، که برخی از اعضاء کمیته مرکزی حزب توده عمال انگلیس بودند، فرقه‌ای که مصدق آن‌ها را «توده‌ای نفتی،» (در برابر «توده‌ای استالینی) می‌خواند، اینک تائید شده بود.

روزنامه‌های شب، صفحه پشت صفحه، پر بودند از «توبه‌نامه»های توده‌ای‌های سابق، که به خیانت خود بر علیه خدا، شاه و میهن اعتراف می‌کردند، از گناهان خود توبه و عاجزانه از اعلیحضرت همایونی تقاضای بخشش می‌کردند. تا زمانی که دستگیر شدگان جوانان و جوجه موجه‌ها بودند، کمیته مرکزی حزب اکیدا دستور داده بود که اعضاء حزب زیر شکنجه بمیرند ولی» توبه نامه «ندهند. زمانی که دستگیر شدگان نیمچه شدند، کمیته مرکزی شبانه نظرش را عوض کرد و گفت که دستگیر شدگان، در صورت لزوم، با امضای «توبه‌نامه» جان خودشان را نجات بدهند، ولی هیچ سری را فاش نکنند. دیگر وظیفه ساواک بود که بداند هر عضوی چقدر می‌داند، تا چه اندازه راست می‌گوید، و تا کجا باید شکنجه شود، پیش از آنکه امضای یک «توبه‌نامه» کافی باشد. از این رو روزنامه‌های شب پر بودند از «توبه‌نامه» یا بزبان مردم کوچه و بازار «گه خوردن نامه‌ها.»

در آن زمان بود که عمو جلال و رفقایش نتیجه گرفتند که به اندازه کافی صبر کرده‌اند. هر چه پارتی در میان دوستان دولتیشان داشتند ردیف کردند، هر چه پول می‌توانستند برای رشوه دادن به تیمسار‌ها و سرهنگ‌های ساواک جمع کردند، تا مجازاتشان را کمی کمتر کند، و بعد دسته جمعی خودشان را تسلیم کردند. عمو جلال بدلیل رابطه‌ای که با» سرهنگش «، که حالا بعد از گرفتن درجه سرتیپی «تیمسارش» شده بود، داشت، خودش را جلو انداخت. نوشت و پرسید آیا می‌تواند به آبادان بیاید و خودش را، مانند» یک عبد عبید خداوند به یک عبد عبید دیگر خداوند، شخصاً تسلیم تیمسار کند. عمو جلال آدمی بود که اگر ورق برنده دستش بود آن را تا فیها خالدونش بازی می‌کرد.

تیمسار موافقت کرد. از همه چیز گذشته، برای او کلی اعتبار بود که بتواند یک فوج مهندس توده‌ای شرکت نفت را یکباره دستگیر کند. اگر عمو جلال می‌توانست یک فوج مهندس توده‌ای شرکت نفت را تحویل بدهد، همه آماده اعتراف کردن، امضاء کردن و لو دادن، شاید از آن یک ستاره سرلشگری برای او از آب در می‌آمد.

بی‌لنگر، بهمن شعله‌ور: تنها فاطمی، که طبق گزارش‌ها، در شب توقیفش پس از کودتای دوم یک فوج سرباز به زنش تجاوز کرده بودند، و روز بعد در ملاء عام خاندان سلطنتی را به باد ناسزا گرفته بود، شکنجه سختی را تحمل کرده بود و توبه نکرده جان داده بود. کریم‌پور شیرازی، روزنامه‌نگار رک و راست‌گو را، که اشرف خواهر شاه را آشکارا فاحشه خوانده بود، در زندان شکنجه داده و آتش زده بودند. در آن میان روزنامه‌ها پر بودند از «توبه‌نامه»‌ها یا به قول مردم »گه‌خوردن‌نامه‌ها»

عمو جلال حرفی هم درباره مقداری پول برای رشوه زده بود، البته نه برای تیمسار که به‌عنوان یک وطن‌پرست واقعی و یک عبد عبید خداوند، محال بود فکرش را هم بکند، بلکه برای چرب کردن سبیل آن عده از افسران ارتش و ساواک که بی‌رشوه برای مادرشان هم کاری نمی‌کردند. این هم امیدبخش بنظر می‌رسید. گذشته از همه چیز، او باید دویست هزار تومنی را که برای گرفتن درجه سرتیپیش رشوه داده بود، و دویست هزار تومنی را که باید برای گرفتن درجه سرلشگریش رشوه می‌داد، از یک سوراخی در می‌اورد. اگر چه حالا که سرتیپ شده بود، و حالا که اداره دوم، بدنبال سازمان مخفی حزب توده در ارتش، داشت سرش را توی هر سوراخی می‌کرد، شاید آن سرهنگ‌ها و تیمسارهای مزلف کارگزینی جرات این را نمی‌کردند که یک سرتیپ اداره دوم را بدوشند.

عمو جلال با اتوبوس شبانه به آبادان رفت و در یک خانه امن ساواک خودش را تسلیم کرد. از آنجا او را دست‌بند زدند، چشم‌هایش را بستند، و با یک جیپ ارتشی به مقصدی که ساعتی با آنجا فاصله داشت بردند. وقتی چشم‌هایش را باز کردند خودش را در اتاق آشنائی دید که در آن نماز خوانده بود. کاملا آماده بود که نمایش گذشته را تکرار کند. رد ساعت نماز را نگه می‌داشت و این بار مهر و تسبیح تربت امام حسین خودش را هم به همراه آورده بود. این راز را هنوز با هیچ یک از رفقایش در میان نگذاشته بود، از ترس آنکه دستش رو شود، یا اینکه یکی از رفقایش هم‌‌ همان کلک را بزند، و در نتیجه پته او را روی آب بریزد.

بالاخره سر و کله «تیمسار» پیدا شد که، گرچه کمی رسمی بود، باز او را بغل کرد، گونه‌هایش را بوسید، و او را پسرم و برادر مسلمانم خطاب کرد. کار عمو جلال بسیار راحت بود.» توبه نامه «را امضاء کرد، تمام رفقایش را نام برد، همه حاضر و مشتاق برای تسلیم شدن و» سوگند همکاری «خوردن، که کلمه رمز بود برای خبرچین شدن. وقتی اسامی دیگران را پرسیدند، هرکسی را که در کادر رهبری کمیته ایالتی می‌شناخت نام برد، به حساب اینکه همه یا دستگیر شده بودند یا کشته، یا اینکه دیگر عمو جلال را خائن و براستی مامور مخفی ساواک در حزب می‌دانستند. کوشید تا آنجا که می‌تواند نقش خود را در کادر رهبری کوچک نشان بدهد و نقش دستیارش را، مردی که سعی کرده بود او را پائین بکشد، که شایعه مامور ساواک بودن او را رایج کرده بود، و واقعا پس از استعفای او به پست دبیراولی کمیته ایالتی ارتقاء یافته بود، بزرگ‌تر جلوه دهد.

با کاردانی معمول خودش داستانی سر هم کرده بود که، علیرغم آنکه در لیست‌های حزبی او را دبیر اول حزب توده در آبادان معرفی کرده بودند، اوتن‌ها یک عضو ساده و بی‌اهمیت حزب بود. دبیر اول واقعی کمیته ایالتی نفر دوم بود و سال‌های مدید نقش عمو جلال در حزب تنهااین بود که سپر بلائی برای این مرد باشد، تا او بتواند در رفت و آمد و انجام وظائف حزبیش آزاد بماند. داستان عجیب اما باور کردنی بود. این مسئله را روشن می‌کرد که چرا در برخی همایش‌های مهم حزبی، عمو جلال، که توسط دوستان دولتیش از برنامه یورش ساواک با خبر شده بود، تنها باصطلاح رهبری بود که حضور نداشت.

تیمسار قرآن جیبیش را بیرون کشید و از عمو جلال خواست که دستش را روی آن بگذارد و قسم بخورد که آنچه که می‌گوید عین حقیقت است، و اگر جز آن باشد روحش برای ابد در جهنم اسفل‌السافلین بسوزد. عمو جلال وظیفه محول شده را به آسانی و بنحو احسن انجام داد و نکته‌ای هم از خودش اضافه کرد باین مضمون که: «اگر گفته‌های من عین حقیقت نباشه، انشاء‌الله که در روز قیامت جدم پیغمبر اعظم، صل الله علیه و آله، شفاعتم رو نکنه.» این جمله سرتیپ را، که خودش هم سید بود و همیشه روی این شفاعت جدش در روز قیامت حساب کرده بود، سخت متأثر کرد. و این داستان خود مزاحی شد که سال‌های سال عمو جلال و رفقایش را سرگرم کند.

روز بعد فوج توده‌ای‌های سابق عمو جلال با اتوبوس شبانه به آبادان آمدند و خودشان را تسلیم کردند. همگی نمایش عمو جلال را تکرار کردند و حتی برخیشان قسم خوردند که همیشه می‌دانستند که عمو جلال یک دبیر اول قلابی است و نفر دوم است که زمام امور را بدست دارد. همگی به قرآن قسم خوردند، «توبه‌نامه» و «سوگند همکاری» امضاء کردند، و هرچه پول به همراه آورده بودند تقدیم کردند.

با تسلیم و «توقیف» اسمی آن‌ها، و توقیف آن عده محدود از رهبرانی که ساواک تا آن زمان از آن‌ها اطلاعی نداشت، کمر حزب توده در آبادان شکست. عمو جلال باکی از این نداشت که دستیار سابقش داستان ساختگی او را انکار کند. زمانی که شکنجه‌گر‌ها کارشان با او تمام می‌شد، یا مرده بود، یا حاضر بود به هر چیزی، از جمله داستان قلابی عمو جلال، اعتراف کند.

گزارش سرتیپ به تهران، حاکی بر اینکه شاخه حزب توده در آبادان مرده بود و خاک شده بود، و افرادی که مغز متفکر حزب توده در شرکت نفت را تشکیل می‌دادند همگی دستگیر شده بودند و آماده آن بودند که نه تنها اعتراف، بلکه جاسوسی و خبر چینی کنند، مثل گردبادی اداره مرکزی ساواک را در تهران تکان داد. خبر گزارش دهن به دهن سلسله مراتب ساواک و ارتش را طی کرد و به گوش شخص شاه رسید و او را تحت تأثیر قرار داد. گزارش سرتیپ را خواست و شخصاً آن را خواند، پرونده ساواک عمو جلال را بررسی کرد، و فرمان داد که بلافاصله «سرتیپ ساواک و سردسته مهندسین توده‌ای شرکت نفت» را به حضور او بیاورند. به سرتیپ دستور داده شد که در معیت عمو جلال فورا به تهران پرواز کند و آماده آن باشد که فورا در کاخ سعد آباد به پیشگاه اعلیحضرت همایونی شرفیاب شود.

وقتی سرتیپ، هیجان‌زده و سراسیمه، توی اتاقی که او و رفقایش در آن زندانی بودند دوید، نخستین واکنش عمو جلال ترس و اغتشاش فکر بود. سرتیپ اونیفرم تشریفاتی نو و براقی به تن داشت، و مانند یک سرتیپ واقعی پارس می‌کرد. تند تند صحبت می‌کرد و هیچ نشانی از انس و آشنائی در چهره‌اش خوانده نمی‌شد. کوتاه و مختصر به عمو جلال دستور داد که در عرض پانزده دقیقه آماده رفتن باشد. نگفت به کجا. رفقای عمو جلال حتی بیش از او هراسان شده بودند. مثل آن بود که گرفتاری بزرگی پیش آمده بود. شاید عمو جلال بلوف بزرگ زده بود. شاید در نزدیکیش به سرتیپ اغراق کرده بود. شاید تیر‌هایشان به خطا رفته بود و جریان از دست سرتیپ بیرون رفته بود. شاید حالا برای خود سرتیپ گرفتاری درست شده بود، که معنایش این بود که پارتی و امید و پولشان همه از بین رفته بود.

درست سر پانزده دقیقه دنبال عمو جلال آمدند. دست‌هایش را دستبند زدند، چشم‌هایش را بستند، و به داخل یک اتومبیل خیلی راحت هدایتش کردند. او و سرتیپ عقب اتومبیل نشسته بودند و ظاهرا یک محافظ در جلو در کنار راننده بود. در تمام سفر، که یک ساعتی طول کشید، هیچ صحبتی نشد. ظاهرا از چند پست نگهبانی گذشستند و عمو جلال صدای به هم خوردن پاشنه‌های پوتین را شنید و احساس کرد که کسی دارد کارت‌های شناسائی را بررسی می‌کند. دست آخر، وقتی چشم‌هایش را باز کردند خود را در یک فرودگاه در وسط یک پایگاه نیروی هوائی یافت. سرتیپ، دو مامور با لباس شخصی، و یک سروان نیروی هوائی دورش کرده بودند. سرتیپ نفسش در نمی‌امد، اما هنوز بطرز آشکاری هیجان زده بود.

پس از چند دقیقه سروان هوائی به سرتیپ اعلام کرد که همه چیز آماده است و همه با شتاب بسوی یک جت کوچک نیروی هوائی که آماده پرواز بود حرکت کردند. یکی از دو مامور عقب ماند و دیگری جلو جلو همراه سروان حرکت می‌کرد. سرتیپ بازوی راست عمو جلال را چنان محکم گرفته بود که گوئی یک قدم دور‌تر از خود به او اعتماد نمی‌کند. وقتی سروان و مامور جلوئی باندازه کافی دور شده بودند و مامور دیگر بانازه کافی در پشت سر مانده بود، سرتیپ، انگار دیگر نمی‌تواند هیجانش را درون خودش نگهدارد، سرش را به گوش عمو جلال نزدیک کرد و با صدائی چندان بلند که با وجود صدای موتور هواپیما شنیده شود، به او گفت که به شرفیابی اعلیحضرت همایونی می‌روند. «این یعنی اینکه یا سر من می‌ره یا اینکه درجه سر لشگریمو می‌گیرم. و یادت باشه، اگه سر من بره سر تو هم می‌ره.»

ناگهان عمو جلال احساس ترس آمیخته با احترام عمیقی کرد. درجوانی بار‌ها روی دیوار‌ها با گل اخرا بر علیه شاه شعار نوشته بود، در حالیکه دوستانش آمدن جیپ‌های پلیس و فرمانداری نظامی را می‌پائیدند. شعار‌ها با حروف درشت و خط قشنگ می‌گفتند مرگ بر شاه خائن. رفقایش به شوخی می‌گفتند که شعارهای عمو جلال را از یک فرسخی می‌شد شناخت. او تنها کسی بود که روی نوشتن شعار‌ها چنان زحمت می‌کشید که گوئی دارد مشق خط می‌نویسد. سر بسرش می‌گذاشتند که با آن خطاطی منحصر به فردش بهتر بود شعار‌هایش را امضاء هم بکند.

یک بار در استادیوم امجدیه، در مراسم جشن‌های ورزشی به مناسبت تولد شاه، درست هنگامیکه شاه داشت مدال‌ها را روی سینه ورزشکار‌ها سنجاق می‌کرد، عمو جلال و پانصد عضو وفادار حزب که روی نیمکت‌های مقابل جایگاه سلطنتی نشسته بودند، شعار مرگ بر شاه خائن را سر داده بودند. در حالیکه مرتب در مقابل باتوم آژدان‌ها و دژبان‌ها و ته تفنگ سرباز‌ها، که بلافاصله به آن‌ها حمله‌ور شده بودند، جاخالی می‌دادند و می‌کوشیدند دستگیر نشوند، در دایره‌ای که هر لحظه وسیع‌تر می‌شد می‌دویدند، مشت‌هاشان را در هوا تکان می‌دادند و به شعار مرگ بر شاه خائن ادامه می‌دادند. در میان ترس و گیجی و جا خالی دادن برای پرهیز از باتوم‌ها و ته تفنگ‌ها، برای یک لحظه، عمو جلال نظری به شاه انداخته بود که در جایگاه سلطنتی، در لباس مارشالی و با عینک آفتابی، در حال سنجاق کردن مدال خشکش زده بود و با حیرت و کمی رنجش به جنجال میان جماعت نگاه می‌کرد.

به جز آن یک نگاه سریع، هر چیز دیگری که در باره شاه می‌دانست نوعی انتزاع و تجرید بود. و حالا او داشت به دیدار این موجود انتزاعی می‌رفت، نه با عنوان شاه خائن، بلکه با عنوان اعلیحضرت همایون شاهنشاهی، که با یک اشاره می‌توانست جابجا فرمان اعدام این سرتیپ قدرقدرت ساواک و خود او را صادر کند. و برای گرفتن مدال بخاطر دلاوریش، و یا تشویق برای مشق خطش هم نبود که به آنجا می‌رفت، بلکه به‌عنوان یک کمونیست سابق معترف به خیانتش، که تنها می‌توانست عاجزانه از اعلیحضرت طلب بخشایش کند. وحشتی که احساس می‌کرد شباهتی به هیچ احساسی که در زندگی کرده بود نداشت. ترس آمیخته بااحترامش هم همینطور. تنها احساس در زندگیش که کوچک‌ترین شباهتی به احساس کنونی داشت مربوط به چند سال پیش می‌شد، زمانی که باو گفته بودند که باید برای دیدن یکی از اعضاء کمیته مرکزی حزب به تهران برود. باو نگفته بودند کدام عضو، و بهر حال ملاقات هرگز صورت نگرفته بود.

در هواپیما تیمسار به دو افسر نیروی هوائی که همراه‌شان بودند دستور داد تا دستبند عمو جلال را باز بکنند. به او گفت وانمود کند که هیچ نمی‌داند کجا می‌رود. و تا زمانی که به تهران رسیدند دیگر حرفی نزدند. در تمام طول سفر عمو جلال می‌کوشید ملاقاتش را با شاه در ذهن مجسم کند. احساسی را داشت که در کودکی در حضور ملا مصطفی داشت، یا بعداً در حضور رئیس دبیرستانش، هر بار که برای مجازات صدایش می‌کردند. جز آنکه فکر نمی‌کرد این بار برای مجازات صدایش کرده باشند. چیزی در باره او شاه را تحت تاثیر قرار داده بود و شاه می‌خواست شخصا سبک سنگینش کند. آیا می‌شد برای این باشد که برادرش رئیس دیوان عالی کشور بود؟

بهمن شعله‌ور، بی‌لنگر: در تمام طول سفر عمو جلال می‌کوشید ملاقاتش را با شاه در ذهن مجسم کند. احساسی را داشت که در کودکی در حضور ملا مصطفی داشت، یا بعداً در حضور رئیس دبیرستانش، هر بار که برای مجازات صدایش می‌کردند. جز آنکه فکر نمی‌کرد این بار برای مجازات صدایش کرده باشند.

در تهران در حالیکه از یک اداره ساواک و ارتش به اداره دیگر می‌رفتند،‌ گاه به او دستبند می‌زدند و‌ گاه آن را باز می‌کردند،‌گاه چشم‌هایش را می‌بستند و‌گاه آن‌ها را باز می‌گذاشتند،‌گاه با او مانند جانی‌ها رفتار می‌کردند و‌گاه ماننذ آدم‌های خیلی مهم. تیمسارهای ارتش و ساواک در مورد کل قضیه بسیار مشکوک بودند. شخصا جانشان را می‌دادند که با شاه شرفیابی خصوصی داشته باشند، چیزی که به آن‌ها سر‌شناسی زیادی می‌داد که اغلب ارتقاء درجه به دنبال داشت. اگر کسی در دربار از لبخند یا تاب سبیل آدم خوشش می‌امد نانش در روغن بود. افسران جوان اغلب خواب و خیال آن در سر می‌پروراندند که به گارد سلطنتی منتقل شوند و فاسق یکی از والاحضرت‌ها شوند. سرهنگ‌ها هر بار که فرصتی می‌یافتند تا دست شاه را ببوسند خواب درجه سرتیپی می‌دیدند. اما تیمسارهای پیر می‌دانستند که هر چه به نیروگاه نزدیک‌تر می‌شدند امکان بیشتری بود که برق آن‌ها را بگیرد. مثلی بینشان بود که هرگز نزدیک دو چیز نایست، یکی فرمانده کل قوا و یکی لگد قاطر. با وجود این شیوه رفتارشان با سرتیپ نشان می‌داد که دارند از حسادت می‌میرند. یک سرتیپ تازه از زرورق در آمده و یک توده‌ای با اعلیحضرت شرفیابی خصوصی داشته باشند! قابل تحمل نبود!

در یک اداره سر لشکری به‌شان پارس کرده بود که» سرتیپ، چرا اینجانی دستبند به دستش نیست؟ «سرتیپ در جواب پاشنه‌هایش را به هم کوبیده بود و گفته بود» جناب تیمسار، بنده مسئولیت کامل زندانی رو بعهده می‌گیرم! «بعد به نجوا در گوش عمو جلال گفته بود» جاکش داره از حسادت می‌میره! اگه همه چی بر وفق مراد پیش بره، شاید بزودی درجه و می‌زش مال من بشه! «

ناگهان احساس عجیبی به عمو جلال دست داده بود، که گوئی هر دو آن‌ها سال‌ها در توطئه‌ای شریک جرم بوده‌اند. دیگر گوئی قرنهااز سال‌های زندگیش بعنوان دبیر اول کمیته ایالتی حزب می‌گذشت. نگاهش کن. هنوز ته دل خودش را یک مارکسیست دو آتشه می‌دانست، بخودش می‌گفت که تمام حرکت‌هایش در چند ماه گذشته نوعی مانوور تاکتیکی بوده و نه تغییر جهت ایدئولوژیک، و حالا یار غار شده بود با این سرتیپ ساواک که بسیاری از رفقایش را شکنجه داده بود و کشته بود، و با هم داشتند می‌رفتند برای یک شرفیابی خصوصی با اعلیحضرت همایونی شاه خائن. مضحک بنظر می‌رسید اما واقعی بود و کمی هم هیجان‌آور.

در بخش آخر سفر، تیمسار چند راهنمائی نهائی به عمو جلال کرده بود که در کاخ سلطنتی چطور رفتار کند. از چند تا از اقلام پرونده ساواکش، که تا حالا حتما به نظر اعلیحضرت رسیده بود، با خبرش کرده بود، از جمله آن یکی که خود او وارد کرده بود، به این مضمون که عمو جلال یک مسلمان دیندار بود و از این رو نمی‌توانست یک کمونیست واقعی باشد. بی‌تردید صلاح تیمسار در آن بود که عمو جلال در این شرفیابی امتحان خوبی بدهد. البته شاه شهرت به دینداری داشت. عمو جلال یکبار او را پشت تلویزیون دیده بود، درست پس از ترور نخست وزیر منصور بدست فدائیان اسلام. زار و نحیف و وحشت زده بنظر می‌رسید و آشکار بود که می‌خواهد جناح افراطی روحانیون را آرام کند.

به مردم گفته بود که زندگانی طلسم شده‌ای دارد. گفته بود که شب پیش از شاه شدنش، جدش حضرت پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، در خواب به او نازل شده بود و باو فرموده بود که او را همیشه از جمیع بلیات ایمن خواهد داشت. بعد آسمان و ریسمانی به هم بافته بود از زیارتی که در دوران ولیعهدی به امامزاده داود کرده بود، که در سفر از قاطر افتاده بود و دستی از غیب در آمده بود و او را میان زمین و هوا گرفته بود. رو به نوکرش کرده بود و گفته بود «دیدی چی شد؟» و نوکرش گفته بود «بله، والاحضرت! دست جدتان پیغمبر اکرم، صل الله علیه و آله، بود که وسط زمین و هوا نجاتتان داد!»

عمو جلال عین واکنش خودش را در آن لحظه به یاد داشت. با خشم و ناباوری فریاد زده بود «مادر قحبه! یقین کرده که توده‌های مردم خر و گول خورن. زندگی طلسم شده، بیلاخ! جدش پیغمبر اکرم. مادر قحبه اصلاً سید نیست.» و بعد به یاد حرف لنین افتاده بود که مذهب تریاک توده‌هاست.

ادامه دارد

طرح: رادیو زمانه

سردار

Sun, 28 Aug 2011 07:57:20 +0000

فرهنگ کسرایی

f_kasraie__sardar.mp3

دفتر خاک - سردار، پاره‌داستانی‌ست از فرهنگ کسرایی، نویسنده و بازیگر تآتر که از سال ۱۹۸۰ تاکنون در آلمان زندگی می‌کند. او چند سالی در دانشگاه فرانکفورت ادبیات آلمان و تاریخ هنر تحصیل کرد و از ۱۹۸۷ به تئاتر روی آورد.

فرهنگ کسرایی از بنیانگذاران «تآتر میترا» و «تآتر تندیس» و نیز رادیو محلی «صدای آشنا» در فرانکفورت است. از او پیش از این «گسست» با آرش گرگین، «تو» و «مارمولک» و چند نمایشنامه و به‌تازگی «چهار کتاب و نیم» منتشر شده است. او درباره‌ی عنوان تازه‌ترین کتابش می‌گوید: «عنوان این کتاب، خواننده را کنجکاو آن نیم دیگر می‌کند که نیست و یا آن نیم زائدی که آویزان چهار است.»

روایت فرهنگ کسرایی تصویری از دغدغه‌های انسانی‌ست که به این نیمِ سرگردان می‌پردازد. او خودش، درباره‌ی شخصیت‌های «چهار کتاب و نیم» می‌گوید: «انسان آویزان به اینجا و اکنون که جست‌و‌جوگر است و عاشق.»

«چهار کتاب و نیم» را انتشارات آیدا سال گذشته در شهر بوخوم، در آلمان منتشر کرده است. در شناسنامه‌ی کتاب، زیر نام نویسنده تعداد کلمات این کتاب هم به تأکید آمده است: ۲۱۳۷۲ کلمه که کنایه‌ای در خود نهفته دارد.

فرهنگ کسرایی، نویسنده و بازیگر تآتر که از سال ۱۹۸۰ تاکنون در آلمان زندگی می‌کند.

سردار، پاره‌داستانی که امروز در دفتر خاک در در ۲۵۰ کلمه از فرهنگ کسرایی منتشر می‌شود، اما روایت سرگردانی انسان‌های آویزان به یک هستی نیم‌بند نیست. این ۲۵۰ کلمه از برخی لحاظ با ۲۱۳۷۲ کلمه‌ای که پیشتر یاد کردیم، تفاوت دارد. این کلمات داستانی شعرگونه‌ یا در واقع شعری داستان‌گونه را رقم می‌زنند که به یکی از مهم‌ترین اسطوره‌های ملی و مذهبی ما نظر دارند. می‌خوانیم و اگر مایل باشید از طریق فایل صوتی با صدای نویسنده هم آن را می‌توانید بشنوید:

چه سرداری، چه سرداری
چه نامور سرداری
کز ورزائی خاکاب و بذر تا برفرازیدن ِ عَـلـمی پرنشان
تن‌ها بانگ نوآمده‌ای ز آسمان بسنده بود.

وَه چه سرداری، چه سرداری وَه
که درآن هنگامه‌ی چکاچاکِ آهن و زنج وزار تن‌پارگان
غریو و آوایش چکادِ کوه را نیز لرزانده بود.

چه سرداری وای
که آویخته از گردن اسبِ آغشته به خونش،
ز تیغی که زانویش واشکافته، رگ و گوشتش دریده، قلبش ریش
پرشور وخشم ودیوانه‌وار شمشیر می‌زد هنوز.

چه سرداری
که آب بر دیده، لبْ پارپار، اسبْ مرده
دست با کوبه‌ی تیغی سختْ دورافکنده، تیری بر گـُرده نشسته و جان پژولیده
می‌غژید سوی رود و می‌ژکید:
«ای داغت مانده در گلویم،‌ای پتیارهْ رودِ ولگرد
پس کجاست آبت، وامانده؟
کجاست آنکه بی‌هیچ شرمی سرم را بمباریده بود،
آن گندْدهان ِ بی‌چاک و بست که جانم به پشیزی فروخت و رفت؟
آآخ سوخت جگرم ازین نبردِ بی‌چون و چرا
هستیم برد به یغما او، برخی‌یش چون شوم!
این پاره پاره ابر‌ها سنگ شوند‌ای کاش و فروریزند مرگبار
جان تا کی کـَنـَم برین رود تا اشک فشانند برمن، آیندگانش فسونبار.
تو که هیچ‌ای رودِ بی‌دار و مان
گرآن ژاژخا به دیده‌ام درآید، چنان به دندان گـَزَمـَش، که‌گاه آن نیز نباشـَدَش
تا از خدایش یاد آورد.
کجائی آب، هان به کدام گوری مانده‌ای!!»

چه سرداری، چه سرداری، وای که چه سرداری
که درشکسته بر کناره‌ی رود این چنین نماز می‌خواند
تاک خونش از تن روان بود.
وَه چه سرداری، چه سرداری!

شما بخوانیدش ابوالفضل عباس

طرح: رادیو زمانه

در همین زمینه:

::گویه های یک نفر با مارمولک وجودش، فرهنگ کسرایی::

چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح

Sat, 27 Aug 2011 09:00:49 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - بی‌لنگر، بخش چهارم، بخش دوم فصل یازدهم، واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح - تعریف حرفه‌ای محبوب من برای عمو جلال «ده در صدی» است. چه کسی ده در صدی است؟

آدمی که ده در صد می‌گیرد. ده در صد چه چیز را؟ ده در صد هرچه را که می‌خرد و می‌فروشد. چی می‌خرد و چی می‌فروشد؟ خب، هر چیزی که ده در صدش برسد. از کی می‌خرد و به کی می‌فروشد؟ هر کی که ده در صد بدهد. و اگر چیزی را دوبار و سه بار و چندین بار می‌خریدی و می‌فروختی، اول ده درصد گیرت می‌امد، بعد بیست در صد، بعد سی در صد، بعد چهل در صد، بعد پنجاه در صد تا به آخر. ده در صد حداقلش بود، و بهرحال آدم ده در صد ده در صد می‌شمرد.

به چه قوانینی می‌بایست پایبند بود، بشری یا الهی؟ خب، قوانین الهی را فراموش کن. استالین گفت، پاپ چند تا لشگر داره؟ البته سئوال غلط بود. بهتر بود بپرسد، پاپ اخیراً چند تا فرمان بخشش گناه فروخته؟ یا چند تا بانک واتیکان اخیراً متهم به اختلاس شده‌اند؟ پیش از آنکه لشکر داشته باشی باید پول داشته باشی. اگر کسی توی این دنیا تجارت بلد باشد آن کس کلیساست. زمان رنسانس به شاهزاده‌های سه ساله خونخوار مقام کاردینالی می‌فروختند. به قیمت مناسب. البته به قیمت مناسب. حتی جولیوس دوم هم از این کار مصون نبود. یک مقام کاردینالی می‌فروخت که خرج جنگ‌هایش را بدهد، یکی دیگر برای آنکه برای میکل آنژ مرمر بخرد.

استالین گفت، پاپ چند تا لشگر داره؟ البته سئوال غلط بود. بهتر بود بپرسد، پاپ اخیراً چند تا فرمان بخشش گناه فروخته؟ یا چند تا بانک واتیکان اخیراً متهم به اختلاس شده‌اند؟ پیش از آنکه لشکر داشته باشی باید پول داشته باشی.

و قوانین بشری چی؟ داوری بشر جائزالخطاست و قوانینش همه نسبی است، وابسته به یک زمان و یک مکان خاص، و آدمی می‌تواند و لازم است که از زیر آن‌ها طفره برود. در یک مملکت جانی باش، در مملکتی دیگر قهرمانی. بخصوص اگر پولدار باشی. جنایت یک شخص تقدس شخصی دیگر است. آن‌هایی که قانون وضع کردند، می‌توانند قانون بشکنند. از این رو چه باید کرد؟ باید پولدار شد و خیلی تند. پولدار شو، صاحب قدرت می‌شوی. صاحب قدرت شو، پولدار می‌شوی. و به هر قیمتی شده، از زندان رفتن بپرهیز. همیشه یک شیخ‌نشین برای خریدن هست.

پس هویت چی؟ خب، آن داستان دیگریست. البته عمو جلال اذعان می‌کند که دوگانگی شخصیت و دوگانگی هویت دارد. و این را با چنان لاقیدی خودپسندانه‌ای می‌گوید که انگار دارد از یک مرد دوزنه حرف می‌زند. حضرت آقا! دلم می‌خواست می‌توانستم بهش بگویم. حضرت آقا! هویت تو جان توست! هویت تو روان توست! مثل آب در کف دست‌های توست. یک شکاف نازک و به بیرون نشد خواهد کرد و بر خاک خواهد ریخت. حرفی از این دست. حضرت آقا! شما از فنجان ترک خورده آب نمی‌خورید. از بشقاب ترک خورده طعام نمی‌خورید. چطور می‌خواهید با هویت ترک خورده دور شهر بگردید؟ کالبد آدمی یک گلدان پر از خاک نیست که ترک بر دارد و هنوز جان آدمی را در خود نگهدارد. حبابی بلورین است که رایحه‌ای در خود دارد. شکافی نازک و رایحه به آسمان خواهد گریخت. بادبادکی پر از هواست. نیش سوزنی خالیش خواهد کرد.

اما این فلسفه است. و عمو جلال از فلسفه مبراست. یا بهتر بگوئیم، شعر است، و عمو جلال از شعر مبراست. نه این کاملاً صحیح نیست. عمو جلال فلسفه را خوب می‌داند. مارکس را خوانده است. و شعر را خوب می‌شناسد. چهل و سه سال پیش در کلاس انشاء بیست گرفت. یک بار بوستان سعدی را حفظ کرد، آن را کلمه به کلمه، به‌عنوان تکلیف کلاس، کتاب‌نویسی کرد. و یک بیست در انشاء گرفت، یک بیست در املاء، و یک بیست در مشق خط. این چیز دیگری است که عمو جلال در آن استاد است، مشق خط. تمام قوم و خویش‌ها التماس می‌کنند که چند خط از سعدی برایشان خطاطی کند تا در سالن‌های پذیرائیشان بیاویزند. از این خیلی خوشش می‌آید. برای این کار هر کدام ده پوئن در چاپلوسی می‌گیرند.

گفتن اینکه کتاب‌نویسی کردن بوستان سعدی ۴۳ سال پیش شناختن ادبیات نیست، که رونویسی کردن نظم به معنای فهم شعر نیست، از نظر عمو جلال و خانواده‌اش، زن‌عمو سارا و شازده خانوم‌ها، شنگول و منگول، توهین به مقدسات است. گفتن اینکه سعدی بیشتر ناظم و لفاظ بود تا شاعر، کفر است. آدمی با شخصیت خاص می‌خواهد که حافظ نخوانده باشد، مولوی نخوانده باشد، و فقط سعدی خوانده باشد. یا بهتر بگوئیم، بوستان سعدی را کتابنویسی کرده باشد. این نوع شخصیتی است که عمو جلال دارد. این نوع شخصیت همیشه در خطاطی استاد است. این نوع همیشه خیر و نیکوکار است و همیشه پولدار.

حضرت آقا! دلم می‌خواست می‌توانستم بهش بگویم. حضرت آقا! هویت تو جان توست! هویت تو روان توست! مثل آب در کف دست‌های توست. یک شکاف نازک و به بیرون نشد خواهد کرد و بر خاک خواهد ریخت.

به هر حال می‌بینید چرا آدمی از نوع من همیشه آدمی از نوع عمو جلال را گیج می‌کند. خودتان فکرش را بکنید. مثلاً من را بگیرید. سی و سه سالم است. آه ندارم با ناله سودا کنم و احتمالاً هرگز هم نخواهم داشت. تحصیلاتم را تمام نکرده‌ام و احتمالاً هرگز تمام نخواهم کرد. سنم از سی گذشته، هنوز ازدواج نکرده‌ام، و احتمالاً هرگز نخواهم کرد. هرگز در زندگیم هیچ نقشه‌ای نکشیده‌ام و احتمالاً هرگز نخواهم کشید. همه اشعار حافظ و مولوی را خوانده‌ام ولی چیز زیادی از سعدی نخوانده‌ام. شعر را دوست دارم ولی از نظم زیاد خوشم نمی‌آید. فلسفه را می‌فهمم ولی منطق سرم نمی‌شود. و خطم افتضاح است. این را با عمو جلال قیاس کنید که چنان منظم، منطقی و اصولی است که احتمالا نقشه زائیده شدن خودش را از پیش کشیده بود. و میلیاردر است. و فلسفه را خوب می‌داند، چون که مارکس را خوانده است. و شعر را خوب می‌شناسد چون بوستان سعدی را کتاب‌نویسی کرده است. و مشق خطش بی‌نظیر است.

این گفت‌وگوی تلفنی را در نظر بگیرید. چطور من می‌توانم یک ساعت تمام پای تلفن راه دور از پاریس بنشینم و با درستی هر نظرش موافقت کنم و منطق هر کلمه‌ای را که گفته قبول کنم و آخر سر باز هم ندانم آیا بالاخره به کفن و دفن مادرم خواهم رفت یا نه؟ چه تصمیمی می‌خواستم دوشنبه صبح بگیرم که نمی‌شد همین حالا بگیرم؟

می‌پرسد، چیکار می‌خوای برای مادرت اونجا بکنی که برو بچه‌های من نمی‌تونن بکنن؟ هیچی! اذعان می‌کنم. چیکار می‌تونی حالا که مرده براش بکنی؟ هیچی! اذعان می‌کنم. نکنه یکهو دین و ایمون پیدا کرده‌ای، اون دنیائی شده‌ای، خیال می‌کنی روحش داره از آسمون تماشات می‌کنه و خیلی ناراحت می‌شه اگه پسرش رو سر کفن و دفن نبینه؟ نه! اذعان می‌کنم. پس واسه چی می‌خوای بری اونجا؟

می‌گویم، واسه اون نمی‌خوام برم اونجا. واسه خودم می‌خوام برم. نمی‌خوام برم کاری واسه اون بکنم. می‌خوام یه کاری واسه خودم بکنم.

ممکنه بپرسم چه کاریه که می‌خوای واسه خودت بکنی؟

می‌گویم، هنوز نمی‌دونم. هنوز اصلا مطمئن نیستم می‌رم یا نمی‌رم. اما اگه تصمیم بگیرم برم، می‌رم، چونکه می‌خوام یه کاری واسه خودم بکنم، نه واسه اون.

این حرف عمو جلال را دیوانه کرد. برای اولین بار در زندگیم به گوش خودم شنیدم که عصبانی شد. گفت نمی‌داند اصلاً چرا به خودش زحمت بحث کردن با من را می‌دهد، چراً اصلا سعی می‌کند برای من «مثمر ثمری» باشد. این اصطلاح عمو جلال است. خودش را برای مردم «مثمر ثمر» می‌کند.

گفت، بذار بهت بگم اونجا واسه خودت چیکار می‌کنی! این کار دیگری است که عمو جلال در آن مهارت دارد، به مردم بگوید چکار دارند می‌کنند، بجای آنکه بگذارد خودشان کشف کنند که چکار دارند می‌کنند. اشتباه نکنید، به‌تان نمی‌گوید چکار باید بکنید. خیر، از آن نوع آدم‌ها نیست. فقط به‌تان می‌گوید چکار دارید می‌کنید. برایتان باصطلاح تحلیل می‌کند. آن چیز دیگری است که در آن مهارت دارد. همه چیز را برای آدم تحلیل می‌کند. وادارت می‌کند به چشم خودت ببینی داری چکار می‌کنی.

گفت، بذاربهت بگم اونجا واسه خودت چیکار می‌کنی. خودتو با عجله بکشتن می‌دی. و اگه این کاریه که می‌خوای بکنی، چرا همینجا نمی‌کنیش؟ چرا ده هزار فرسخ سفر کنی که خودتو بکشی؟ چرا این کارو همین جا نکنی و درد سر همه رم کم کنی؟ اونجوری دست کم همه می‌تونن بیان تشییع جنازت. یه تیر تو مخ خودت بزن، خلاص. هم راحت تره، هم سریع‌تر، هم ترو تمیز‌تر. قبول نداری؟ نه گشنگی می‌کشی، نه شکنجه می‌شی، نه بهت اهانت می‌شه. یادت باشه، تو آدم خیلی مغروری هستی. مشکل‌ترین قسمت مطلب وقتی نیست که شکنجت می‌دن، بلکه وقتی است که بهت اهانت می‌کنن.

این مطلب هم درست است. عمو جلال می‌داند درست به کجای آدم بزند.

پرسید، می‌خوای بری تنهائی یه انقلاب دیگه راه بندازی؟ گفتم، اصلاً و ابداً! می‌خوای بری با جمهوری اسلامی کار کنی؟ گفتم، نه! پس چه غلطی می‌خوای اونجا بکنی؟ گفتم، می‌خوام برم ببینم اونجا چه خبره. داد زد، خب من برات می‌گم اونجا چه خبره، خیلی بهتر از اون که تو بتونی واسه خودت کشف کنی. هر روز یه گزارش واسه من از اونجا می‌اد، از آدمائی که اونجان، که همیشه می‌دونستن اونجا چه خبره، که می‌دونن چی رو با چی مقایسه کنن. آدمائی مثل خود من، که قبلا یکی دو بار توی این معرکه بوده ن، که یکی دو بار از این معرکه جون سالم بدر برده ن. تو اونجا بیست و چهار ساعتم دوام نمی‌اری. قیمه قیمه ت می‌کنن.

در این مطلب هم حق داشت. اگر یک نفر بود که همیشه از معرکه جان سالم بدر می‌برد، آ ن یک نفر عمو جلال بود. و قبلا یکی دو بار توی این معرکه‌ها گیر کرده بود. در جوانی عضو حزب منحله توده بود. عضو مارکسیت-لنینیست مومن‌تر از او در تمام حزب پیدا نمی‌شد. تمام مراحل ترقی را در حزب بسرعت طی کرده بودو برای خودش آدم خیلی مهمی شده بود. دبیر اول کمیته ایالتی حزب در استان نفت خیز خوزستان بود، که با نیروی عظیم کارگریش از نظر سیاسی یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور به شمار می‌امد. مدتی دراز‌تر از همه رفقای حزبیش توانسته بود خود را از زندان و شکنجه‌گاه دور نگهدارد. تا بدان حد که برخی از رقبایش در حزب از روی حسادت شایع کرده بودند که او حتما با ساواک شاه زد و بند دارد. آدم بیست سال عضو باین مهمی حزب باشد، عضو شورای اجرائی و دبیر اول مهم‌ترین کمیته ایالتی باشد، و تنها سه روز را در زندان گذرانده باشد! به عقل جور در نمی‌امد! هیچکس انقدر خوش شانس نبود!

سی و سه سالم است. آه ندارم با ناله سودا کنم و احتمالاً هرگز هم نخواهم داشت. تحصیلاتم را تمام نکرده‌ام و احتمالاً هرگز تمام نخواهم کرد. سنم از سی گذشته، هنوز ازدواج نکرده‌ام، و احتمالاً هرگز نخواهم کرد. هرگز در زندگیم هیچ نقشه‌ای نکشیده‌ام و احتمالاً هرگز نخواهم کشید.

البته این شایعات صحت نداشت. آنچه به عمو جلال کمک کرده بود که احتمالات را به سود خود تغییر دهد اسلوب او، نظم و ترتیب او، و شخصیت ملایم و فریبنده او بود. البته شانس هم آورده بود. در تمامی حرفه‌ها و درهمه گروه‌های ایدئولوژیک، دوستان بسیاری داشت، نه از سر حسابگری و انتظار نفع شخصی، بلکه بخاطر آنکه مردی دوست داشتنی بود و دلش می‌خواست که مردی دوست داشتنی باشد. بطور غریزی هرگز از کسی بدی نمی‌گفت. اگر حرف خوبی برای زدن در باره کسی نداشت حرفی نمی‌زد. گاهی وقتی رفقای حزبیش با تندی و هیجان در باره یک دشمن سیاسی حرف می‌زدند، عمو جلال با خونسردی کامل نظر خود را با چنین جمله‌ای ابراز می‌کرد: «خب، از یک تیمسار ارتش چه انتطاری دارین؟» یا «از یک ملا چه انتظاری داشتین؟» «از اینکه یک شکنجه گر ساواک چنین رفتاری داره تعجب می‌کنین؟» این باعث می‌شد که رفقایش با نومیدی دست به آسمان بلند کنند. بخاطر خونسردی بیحدش، رفقایش باو لقب «کدو تنبل» داده بودند.

او مؤمن‌ترین مارکسیست-لنینیست حزب بود، اما هرگز متعصب جلوه نمی‌کرد. مانند رفقای دیگرش از کلماتی مانند بورژوا، خرده بورژا، کاپیتالیست، انتلکتوال، لومپن و غیره، صرفاً برای اهانت به کسی استفاده نمی‌کرد، بلکه آن‌ها را با نوعی عینیت علمی، و بدون هیچ گونه کینه شخصی، بکار می‌برد. مهیج‌ترین بحث‌های سیاسیش، اگر چه در ایمان و اعتقاد چیزی از کسی کم نداشتند، فاقد لحن تند و زننده این نوع برخورد‌ها بودند. بار‌ها اتفاق می‌فتاد که بحثی جدی با یک حریف سیاسی را با جمله‌ای ملایم از این دست ختم می‌کرد: «خب، واضحه که ما داریم واسه دو تا تیم متفاوت هورا می‌کشیم.» و وقتی کسی می‌پرسید، «یعنی می‌خواین بگین که اگه تیم شما ببره منو دار نمی‌زنین؟» او پاسخ می‌داد «ابداً. فقط می‌خوام بگم که این کارو بدون هیچ کینه و دشمنی شخصی می‌کنم. ولی مطمئنم که شما هم متقابلا همین لطف رو در حق من خواهید کرد.» این بذله گوئی‌های زیرکانه او را پیش برخی عزیز می‌کرد و خشم و غضب برخی دیگر را برمی‌انگیخت.

بیش از یکبار، در لحظه رفتن به یک همایش مخفی حزبی، تلفنی از دوستی، آشنائی، یا تحسین‌کننده‌ای در جبهه دولتی دریافت کرده بود که او را از رفتن به همایش بر حذر داشته بود. اغلب مواقع، این به آن معنا بود که فرمانداری نظامی یا ساواک بوئی از تشکیل همایش برده بودند و در صدد یورش به آن بودند. عمو جلال وانمود می‌کرد که این نوعی شوخی است و هر گونه آگاهی از هر گونه حزب یا هر گونه همایشی را انکار می‌کرد، اما بلافاصله به تکاپو می‌فتاد تا رفقایش را آگاه کند و از خطر برهاند. تعداد دفعاتی که نتوانسته بود رفقایش را بموقع آگاه کند و تنها توانسته بود، با نرفتن به همایش، خطر را از خودش دور سازد ساواک را قانع کرده بود که او نمی‌تواند در سلسله مراتب حزبی عضو مهمی باشد. و این مطلب در نبردن او به زندان و شکنجه‌گاه کمک کرده بود. اما به رقبایش در حزب نیز، که گمان به همکاری او با ساواک داشتند، حربه‌ای بر علیه او داده بود. تعداد دفعاتی که توانسته بود رفقایش را، درست پیش از ساعت یورش، از خطر برهاند از اعتبار رقبایش کاسته بود و رهبری او را تائید کرده بود. گرچه دشمنان حسودش هنوز میان خودشان پچ و پچی کرده بودند که ساواک این یورش‌ها را برای افزودن به اعتبار او ترتیب داده بوده.

یک خروار داستان از شوخی‌های طعنه‌آمیزی که با فرمانداران نظامی ایالتی، روسای پلیس، و دادستان‌های ارتشی کرده بود داشت. می‌دانست چطور آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد، چطور زیادی اعتراض نکند، و چطور سر بزنگاه جزئیاتی چند میان حرف بیاورد تا توجه‌شان را از اصل مطلب بدور کند. یک بار هنگام دستگیریش، یک فرماندار نظامی به او گفته بود «تو که همچی پخی نیستی.»

او با خونسردی کنایه آمیزی گفته بود «مگه من گفتم هستم، تیمسار؟»

تیمسار با هیجان، به اعتراض گفته بود «آخه می‌گن تو دبیر اول کمیته ایالتی حزب توده‌ای.»

عمو جلال پرسیده بود «هیچوقت این حرف رو از دهن من شنیده ین؟»

تیمسار با اکراه اذعان کرده بود که این حرف را هرگز از دهان عمو جلال نشنیده بود.

در زمان اعتصاب کارگران شرکت نفت، یا در تظاهرات خیابانی گروه‌های چپ، پلیس او را بار‌ها برای چند ساعتی دستگیر کرده بود. ولی او همیشه توانسته بود مأمورین را قانع کند که، علیرغم تمایلات چپیش، شایعه دبیر اول کمیته ایالتی بودن او شایعه موذیانه‌ای بود که احتمالاً دبیر اول واقعی حزب از سر شوخی به راه انداخته بود، و الان خودش توی یک زیر زمین دنج نشسته بود و داشت به ریش او و ریش ساواک هر دو می‌خندید.

یکبار، هنگام بازجوئی در یک شکنجه‌گاه ساواک، حدس بسیار زیرکانه‌ای زده بود که ثمره‌اش را نه تنها در آن روز، بلکه تا سال‌های سال چشیده بود. هنگام بازجوئی، در زیر رگبار توهین و ناسزا و تهدید به شکنجه و مرگ، با متانت توجه کرده بود که سرهنگ ساواک مویش را تقریباً از ته زده است. حدس زده بود که سرهنگ یک مسلمان با ایمان است که یک ماه پیش، در عید قربان، از سفر حج برگشته است و در آنجا سرش را تیغ انداخته بوده است. با زهد ساختگی پرسیده بود آیا امکان آن هست که بازجوئی را چند دقیقه‌ای متوقف کنند تا او، پیش از غروب آفتاب، نماز عصرش را بخواند. کلکش به‌نحوی سحرآمیز گرفته بود. سرهنگ بلافاصله و با احترام تمام او را به دفتر کار خودش برده بود، سجاده و مهر و تسبیح تربت امام حسین خودش را به او قرض داده بود، قبله را نشانش داده بود، و با شکیبایی در اتاق دیگر به انتظار پایان نماز او نشسته بود.

مشکوک از آنکه اتاق آینه یک طرفه و میکروفون مخفی دارد، عمو جلال حد اعلای دقت و وسواس را به‌خرج داده بود که نمازش را درست بخواند و رکوع و سجودش را کاملا به‌وقت انجام دهد، چنانکه گوئی زندگیش به آن بسته بود. که بسته هم بود. حتی به‌خودش جرات آن را داده بود که نمازش را به نجوای بلند بخواند، آنقدر بلند که خود را عابد و زاهد نشان بدهد، ولی نه چندان بلند که حمل بر تظاهر بشود. ولاالضالین را با تلفظ درست عربی، به شیوه طلبه‌ها، ادا کرده بود وامیدوار بود که هیچ اشتباه لفظی نکند.

شکش بسیار به‌جا بود. اتاق آینه یک طرفه و میکروفون مخفی داشت. سرهنگ که در ابتدا شکی نکرده بود، پس از آنکه حیرت نخستینش، که یک کمونیست خدانشناس بخواهد که نماز عصرش را پیش از غروب آفتاب بخواند، برطرف شده بود، کم کم به شک افتاده بود. پشت آینه و میکروفون چشم‌هایش را مانند عقاب و گوش‌هایش را مانند جغد تیز کرده بود و مترصد نشسته بود تا کوچک‌ترین نشانی را که مبادا حقه خورده باشد کشف کند. با کمی اشتیاق شروع به نقشه کشیدن کرده بود که اگر عمو جلال عابد کاذب از آب در آمد، چه بلائی به‌سر او بیاورد.

در ابتدا، به خیال آنکه شاهد یک نماز صامت خواهد بود، سرهنگ نماز را زیر لب زمزمه می‌کرد تا زمان درست رکوع‌ها و سجود‌ها را در نظر بگیرد. این تنها راهی بود که می‌توانست بداند آیا عمو جلال به‌راستی دارد نماز می‌خواند یا ادای آن را در می‌آورد. وقتی در یافته بود که عمو جلال دارد بصدای بلند نماز می‌خواند، ذوق زده شده بود. حالا دیگر محال بود که کسی بتواند سر او را شیره بمالد. توی مبلش راحت لم داده بود و در حالیکه تعلیمیش را کف دست چپش می‌زد سراپا گوش شده بود. مانند یک ملای ملاخانه بود که به نماز خواندن یک بچه مدرسه گوش می‌کرد و آماده آن بود که با کوچک‌ترین تلفظ خطا به جانش بیفتد و سیاه و کبودش کند.

وقتی سرهنگ دید که عمو جلال اشتباهی در نمازش نمی‌کند، و وقتی تلفظ فصیح عربی او بخصوص ولاالضالینش را شنید، از خودش نومید شد. در آن حال که تمرکز چهره او را در سر نماز تماشا می‌کرد به‌یادش آمد که عمو جلال وقتی تقاضای نمازخواندن کرد که او آماده شده بود تا فرمان شکنجه‌اش را صادر کند. به‌یاد شهادت حضرت علی ابن‌ابیطالب، امیرالمومنین و مولای متقیان افتاد که شربت شهادت را در سر نماز سر کشیده بود؛ که در حالیکه صدای پای جلادان را پشت سرش شنیده بود و شمشیر دودمه‌اش ذوالفقار در کنار سجاده‌اش بود، حاضر نشده بود دست از سجودش در مقابل خدای خود بردارد و نمازش را بشکند تا جان خودش را نجات دهد. اگر کسی تا بدان حد مفسد فی الارض بود که خلیفه برگزیده پیامبر و دوست خدا را در سر نماز به شهادت برساند، زهی خوشبختی شهید که روحش جابجا به‌سوی بهشت پرواز می‌کرد.

سرهنگ به‌یاد آورد که خود او، با تمام زهد و تقوایش، متوجه نشده بود که وقت نماز عصر در حال قضا شدن است، در حالی که این زندانی، در آستانه شکنجه شدن یا شاید مرگ، وظیفه خود را نسبت به خدای خودش از یاد نبرده بود. و همین حالا هم، بی‌هیچ دغدغه‌ای درباره آنچه که در انتظارش نشسته بود، تمرکز حواس و تسلط بر نفس خود را حفظ می‌کرد، در حالی که خود او، حاجی آقایی که تازه از سفر سومش به خانه خدا برگشته بود، بجای آنکه خواهش زندانی را تذکری برای انجام وظیفه دینی خود پیش از قضا شدن نماز عصر ببیند، اینجا نشسته بود و مثل عقاب او را می‌پائید، بامید آنکه خطائی از او ببیند و بر سرش بپرد و سخت تراز پیش شکنجه‌اش بدهد.

عمو جلال و شاگرد خطاکار وسط کلاس روبروی یکدیگر می‌ایستادند و عمو جلال با گفتن «ولا‌الضالین،» و شاگرد خطاکار با گفتن «ولا الزالین،» آب دهن‌هایشان را به صورت همدیگر تف می‌کردند، و بقیه شاگردان کلاس تلفظ کلمه را زیر لب تمرین می‌کردند تا وقتی که نوبت چوب خوردنشان برسد.

حالا گیرم که زندانی خطائی هم می‌کرد، کلمه‌ای را اینجا و آنجا جا می‌نداخت، یادر تعداد رکعت‌ها اشتباه می‌کرد! آیا این تعجبی داشت؟ با آن ترس و وحشتی که لابد احساس می‌کرد! چشم‌هایش را بسته باشند، چپانده باشندش توی یک جیپ نظامی، برده باشندش یک جای نا‌شناس، توی یک دخمه بی‌پنجره، بی‌آنکه بداند آیا بار دیگر آفتاب را خواهد دید یا نه، بی‌آنکه بداند آیا شکنجه‌اش خواهند کرد یا نه، آیا جسد تکه پاره شده‌اش را توی یک رودخانه خواهند انداخت یا نه.

سرهنگ به تعلیمی دستش نگاه کرده بود که خنجری در آن پنهان بود. آیا او شمر بود، یزید بود، قاتل امام حسین بود؟ آیا او قاتلی بود که پشت سر مولای متقیان، علی ابن‌ابیطالب، ایستاده بود، آماده برای آنکه به محض اتمام نمازش به او ضربت بزند، اما نه یک ثانیه زود‌تر، تا او را از شربت شهادت و روحش را از رفتن به بهشت محروم کند؟ و اگر زندانی تقاضای نماز خواندن نکرده بود چه؟ اگر شکنجه را در سکوت تحمل کرده بود و تا به آخر، تا دم مرگ، تا گفتن اشهد و ان لا اله الا الله، مسلمان معتقد بودن خودش را بروز نداده بود؟ تمام این سال‌ها سرهنگ وجدان خودش را باین بهانه آرام کرده بود که او تنها کمونیست‌های خدانشناس را که دشمن خدا و شاه و میهن بودند شکنجه می‌داد یا می‌کشت. آیا مسلمان معتقد دیگری مانند این مرد را هم ندانسته شهید کرده بود، مردی که الان در برابر پروردگار خودش سجده می‌کرد، بیخبر از آنکه چشمان قاتلی میان او و خدای او حائل شده و چهار چشمی او را می‌پاید؟

سرهنگ ناگهان بی‌اختیار به هق و هق افتاد و اشک ندامت از چشمانش باریدن گرفت. او آنجا کارش چه بود، در یک سیاهچال میان بر و بیابان؟ دیگر برای این جور کار‌ها پیر شده بود. مدت‌ها در انتظار بازنشستگی نشسته بود، به این امید که پیش از بازنشستگی ستاره سرتیپی‌اش را بگیرد. اما آن جاکش‌های توی کارگزینی و دفتر ریاست ستاد هی او را سر می‌دواندند. این سال سومی بود که ستاره سرتیپی را بهش قول داده بودند و بعد زیرش زده بودند. آن جاکش‌های توی کارگزینی، سه سال پشت سر هم، هر سال پنجاه هزار تومن تلکه‌اش کرده بودند. می‌گفتند سه بار اسمش را روی لیست ترفیع برای توشیح همایونی گذاشته بودند و هر بار اعلیحضرت آن را خط زده بودند. و کی می‌دانست راست می‌گویند یا دروغ؟ فقط می‌خواستند پیش از تحویل جنس ما را حسابی بدوشند. چقدر فکر می‌کنند یک سرهنگ حقوق می‌گیرد که سالی پنجاه هزار تومن به آن‌ها رشوه بدهد؟ باید بدانند که ما افسرهای اداره دوم از دله‌دزدی چیزی گیرمان نمی‌آید. کی به ما رشوه می‌دهد، این کمونیست‌های خدان‌شناس گدا گشنه که ترجیح می‌دهند زیر شکنجه بمیرند تا اینکه با ما معامله کنند؟

می‌گویند، اما ما قدرت داریم. می‌گویند، همه از ما می‌ترسند. و این چه تاجی به‌سر من زده؟ اسم ما را اس اس و گشتاپو و از این چیز‌ها گذاشته‌اند. بعله که از ما می‌ترسند. دور ما آسه آسه راه می‌روند که شاخشان نزنیم. اما این چه کمکی به ترفیع من کرده؟ ماتحت تیمسار‌ها را می‌بوسند و ما سرهنگ‌ها را سر می‌دوانند. تا آنجا که بتوانند ما را می‌دوشند. ما از آن جوجه افسرهای مزلف گارد سلطنتی نیستیم که دست به معامله پشت در اتاق خواب والاحضرت‌ها می‌ایستند و هر آنی آماده به خدمتند. مطمئن باش که آن‌ها ترفیعاتشان را تند تند می‌گیرند. دانشگاه جنگ ندیده ستاره‌های سرتیپی و سرلشگری و سپهبدیشان را پشت سر هم می‌گیرند. اما من بدبخت ده سال پیش دانشگاه جنگ را تمام کردم و در یک کلاس صد و ده نفری شاگرد اول شدم و هنوز با درجه سرهنگی دارم توی یک سیاه چال به اعلیحضرت خدمت می‌کنم و جوان‌های گمراه شده مردم را شکنجه می‌دهم. و برای چی؟

امیدوارم که اعلیحضرت قدر خدمت بنده را بدانند. اگر انقلابی بشود من اولین کسی هستم که مردم از یک درخت بدار می‌کشند، در حالیکه اعلیحضرت همایونی و همه خانواده سلطنتی به سویس یا لوس آنجلس یا یک جای دیگری فرار می‌کنند و بقیه عمرشان را به عیش و عشرت می‌گذرانند. خدا می‌داتد چقدر پول توی حساب‌های شماره دار بانک‌های سویس تل انبار کرده‌اند. امیر حسین می‌گفت وقتی تعداد صفر‌ها را روی آن چک‌ها می‌دید باورش نمی‌شد. دو سال توی سویس وابسته نظامی بود. باید کثافتکاری‌های آن‌ها را برایشان می‌کرد. باید بعضی از حساب‌ها را با کارت شناسائی قلابی برایشان باز می‌کرد.

همه کثافتکاری‌هایشان را ما‌ها باید برایشان بکنیم. به هیچکس به‌جز ما افسرهای ابله و وفادار اداره دوم اعتماد نمی‌کنند. و ثمره‌اش برای ما چیست؟ آن جوجه افسرهای مزلف که واکسیل‌های زرد قناری می‌بندند و همه وقتشان را در کاباره‌ها و فاحشه خانه‌ها می‌گذرانند ما را جاسوس و اس اس و گشتاپو صدا می‌کنند. و همه می‌گویند ما قدرت داریم، که آن میرزابنویس‌های اداره کارگزینی جرات نمی‌کنند ترفیع ما را عقب بیندازند، که هیچکس، حتی شخص اعلیحضرت، اسم ما را روی لیست خط نمی‌زند. شاید این بعد از سرلشگر شدنمان درست باشد. اما من شک دارم که رنگ ستاره دومم را ببینم. شک دارم حتی ستاره سرتیپیم را هم ببینم. برای ابد باید سرهنگ بمانم، قصاب عبد و عبید اعلیحضرت همایونی.

رشته افکار سرهنگ زمانی قطع شده بود که عمو جلال نمازش را تمام کرده بود، چهارزانو نشسته بود و یک دور تسبیح صلوات روی تسبیح سرهنگ فرستاده بود، مهر و تسبیح تربت امام حسین را سه بار بوسیده بود، آن‌ها را در سجاده پیچیده بود و با احترام و خلوص تمام روی طبقه بالای قفسه گذاشته بود. سرهنگ بار دیگر تحت تاثیر زهد و تقوای عمو جلال قرار گرفته بود و گمان کرده بود که او، به انتظار مرگ، داشت خودش را برای شهادت آماده می‌کرد. به میان اتاق دویده بود، عمو جلال را در آغوش گرفته بود، او را «پسرم» و «برادر مسلمانم» خطاب کرده بود، گونه‌هایش را غرق بوسه کرده بود، و در حالیکه کودکانه اشک می‌ریخت، از او خواسته بود تا او را، به نام جد مشترکشان، پیغمبر اکرم، الله هم صل علی محمد و آل محمد، ببخشد.

عمو جلال هم سخت به هیجان آمده بود و صمیمانه اشک ریخته بود و با محبتی راستین سرهنگ را در آغوش گرفته بود و بوسیده بود. سر نماز، موقتاً خودش را از یاد برده بود و فراموش کرده بود که نمازش دروغی است. به فکر پدر و مادر مرحومش افتاده بود که هر دو مسلمان معتقد، و هر دو نواده پیغمبر بودند. نخستین نمازی را که در سن شش سالگی خوانده بود به یاد آورده بود. پشت سر مادر چادر به سرش ایستاده بود، تنها جمله نماز را که می‌دانست، بسم الله الرحمن الرحیم، پشت سر هم تکرار کرده بود، و همزمان با رکوع و سجود مادرش رکوع و سجود کرده بود.

جریان اول به نظرش خنده‌دار آمده بود. اما پس از آنکه مادرش به او اطمینان داده بود که آن شیوه نماز خواندن برای یک پسر شش ساله قابل قبول است، و تا زمانی که سنش به جائی برسد که تمام نماز را یاد بگیرد، و بشرط آنکه دلش با نمازش باشد، همه ثواب نماز به او می‌رسد، کار را جدی‌تر گرفته بود. گذشته از آن، بودن با مادرش، مادرش را در نماز همراهی کردن، و دیدن اینکه این کار چقدر مادرش را خوشحال می‌کرد، کافی بود تا به این کار احساسی مانند حرمت بدهد، حرمتی که هرگز بعنوان یک مسلمان معتقداحساس نکرد. در واقع، عمو جلال درست پس از مرگ مادرش، زمانی که ده سال بیشتر نداشت، ایمانش را به خدا از دست داد. گوئی هر نوع احساس دینداری در او در رابطه مستقیم با پیوندی بود که با مادرش داشت. حتی می‌شد گفت که جوانمرگ شدن مادرش سبب روی بر گرداندن او از خدا شده بود، چون خدا را به نحوی مسئول آن می‌دانست.

زمانی که عمو جلال نماز دروغینش را شروع کرد، ناچار شد انگیزه شدیدی را در خود خفه کند که ترغیبش می‌کرد پشت سر هم بسم الله الرحمن الرحیم بگوید و حرکات شبح مادرش را، که در یک چادر سفید گلدار مواج، سه قدم جلو‌تر از او، در فواصل معین رکوع و سجود می‌کرد، تقلید کند. اما وقتی به دنیای واقعیت بر گشت که یادش آمد کجاست و چه کسی احتمالاً از پشت آینه یک‌طرفه مراقب اوست، و چه سرنوشتی در پایان نماز در انتظارش است. وقتی جریان خاطراتش دوباره به کودکی و پدر و مادرش برگشت، آنچه که کلامش را در مسیر خود هدایت کرد و او را از اشتباه در نمازش باز داشت انضباط سختی بود که در چند سال تحصیلش در ملاخانه تبریز، در زیر چشمهای ریزو تراخمی ملا مصطفی، کسب کرده بود، و چوب‌های زیادی که برای هر تلفظ غلط، بخصوص در تلفظ کلمه ولا الضالین نوش جان کرده بود.

بالاخره آنقدر در تلفظ آن کلمه استاد شده بود که ملا مصطفی همیشه او را صدا می‌کرد تا، برای ارشاد شاگردان دیگر کلاس، نقش شاگرد نمونه و کار‌شناس خبره راایفا کند. هر بار پس از آنکه شاگردی سر آن کلمه به لکنت افتاده بود و جیره چوبش را نوش جان کرده بود، ملا مصطفی رویش را به تخته و پشت ستبر و رشیدش را به کلاس می‌کرد و فریاد می‌زد «جلاآآآل!» عمو جلال از جا می‌پرید و با صدائی متحیر و وحشت‌زده داد می‌زد «بله، جناب ملا!» ملا با لحنی آرام می‌گفت «یادشون بده!» به دنبال این حرف یک صحنه خنده‌دار پشت سر ملا اجرا می‌شد که در آن عمو جلال و شاگرد خطاکار وسط کلاس روبروی یکدیگر می‌ایستادند و عمو جلال با گفتن «ولا‌الضالین،» و شاگرد خطاکار با گفتن «ولا الزالین،» آب دهن‌هایشان را به صورت همدیگر تف می‌کردند، و بقیه شاگردان کلاس تلفظ کلمه را زیر لب تمرین می‌کردند تا وقتی که نوبت چوب خوردنشان برسد.

ملا با شکیبایی همانطور رو به تخته می‌ایستاد و چوب را پشت سرش با هر دو دست در برابر چشمان وحشت‌زده شاگردان می‌فشرد. معمولاً تا زمانی که شاگرد تلفظ درست را یاد نگفته بود ملا رویش را بر نمی‌گرداند. اگر پس از سه دور تف کردن متقابل شاگرد درسش را یاد نگرفته بود، با هر تلفظ غلط ملا به‌سرعت برمی‌گشت و یک ضربه محکم با چوب به کپل شاگرد می‌زد. اگر پس از شش دور تف کردن شاگرد هنوز تلفظ را یاد نگرفته بود، پسرک ده تا چوب تازه نوش جان می‌کرد، پنج تا به دست راست و پنج تا به دست چپ، در حالیکه سوزش دست راست هنوز خوب نشده بود. سیستم ملا مصطفی چنان منظم بود که آدم می‌توانست ساعتش را از روی آن تنظیم کند. و شاید عمو جلال نظم و ترتیب زندگیش را، سیستمش را، آنجا یاد گرفته بود.

البته بسیاری از بچه‌های کلاس، از سر گناه هم‌نشینی، کم کم از عمو جلال هم منزجر شده بودند. شاید اگر او تلفظ ولاالضالین را به آن خوبی یاد نگرفته بود، ملا از آن‌ها آن همه توقع نداشت. اما به یاد هم داشتند که پیش از کار‌شناس خبره شدن، عمو جلال هم به سهم خودش به اندازه کافی چوب نوش جان کرده بود. بچه‌های دیگر اذیتش می‌کردند و هر بار که از کنارش رد می‌شدند یک ولاالضالین توی صورتش تف می‌کردند. و هر زمان که کسی با عمو جلال حرفش یا دعوایش می‌شد، «سوگلی ملا» راحت‌ترین ناسزایی بود که می‌توانست نثار او کند. گو اینکه عمو جلال بندرت با کسی حرفش یا دعوایش می‌شد و اگر درست حسابش را می‌کردی، همیشه بیشتر دوست داشت تا دشمن.

با تمام دینی که عمو جلال تا سال‌های سال به چوب ملا داشت، تمام موفقیت آن روزش را نمی‌شد به آن بزرگوار نسبت داد. و تنها شانس یا یک حدس زیرکانه هم نبود که جان او را نجات داده بود. حتی اینجا هم می‌شد نشانه‌ای از نقشه ریزی با حساب او در زندگی دید. آن چند سال آموزش در ملاخانه تبریز، سال‌ها سال پیش، نمی‌توانست به تنهائی نماز خواندن بی‌نقص او را در آن شکنجه‌گاه ساواک تضمین کند.

از زمانیکه او ده ساله بود ایمان خود را به اسلام و به خدا از دست داده بود و کوشش می‌کرد نگذارد ذهنش به گذشته باز گردد. در مدرسه متوسطه در تهران بخودش فشار می‌اورد که در کلاس عربی کارش جلوه زیادی نداشته باشد. در واقع، بطور نیمه خود آگاه، کوشش می‌کرد که در عربی نمره بد بگیرد تا از بر چسب «بچه ملا» بودن در امان باشد. بسیاری از شاگردان متوسطه در پایان رژیم شاه سابق از این بر چسب نفرت داشتند. آن‌ها بخشی از آن موج فکری نو بودند که به ترتیب با فرهنگ غربی، پوچگرائی، و مارکسیسم آشنا می‌شدند. چون بیشتر آن‌ها که شهرستانی یا روستائی بودند، زمانی در گذشته، حتی اگر شده برای مدتی کوتاه، در ملاخانه آموزش دیده بودند، و چون بیشتر آن‌ها دست کم یکی دو تا عکس از پدران یا پدر بزرگ‌هاشان با عبا و عمامه دیده بودند، نسبت به این برچسب حساسیت داشتند.

در سن سی و پنج شش سالگی، با وجود آنکه سال‌ها نماز نخوانده بود، هر زمان که عمو جلال از کنار مسجد یا مناره‌ای رد می‌شد و صدای موزون موذن را می‌شنید، متوجه می‌شد که بی‌اختیار دارد کلمات موذن را در ذهن خود تکرار می‌کند. می‌ایستاد و خود را بسختی سرزنش می‌کرد که چرا نتوانسته خود را کاملا از چنگال عقب ماندگی فکری گذشته‌اش رهائی دهد. خود را ملامت می‌کرد که چرا بازمانده نسل‌ها نسل اجداد خرده بورژوای ملا زده است و هنوز یک انقلابی مارکسیست دو آتشه نیست. اما در زمان بخصوصی در گذشته، و خود او هم نمی‌دانست چه زمان، نفرت خود را نسبت به زبان عربی و صدای اذان موذن و صدای قاری در سوگواری‌ها از دست داد و دوباره به تکرار کلمات قرآن در ذهن خود، هر کجا که آن‌ها را می‌شنید، پرداخت. و چندی پس از آن تصمیم سنجیده‌ای گرفت که نمازهای روزانه‌اش را دوباره از بر کند.

کی می‌دانست، شاید یک روزی به درد می‌خورد. مگر نه اینکه هشتاد در صد ملت، بخصوص در شهرستان‌ها و روستا‌ها هنوز بی‌سواد ولی مذهبی بودند؟ کی می‌دانست قسمت او چه بود؟ یک روزی ممکن بود برای فرار از دست ساواک عبا به دوش و عمامه بر سر کند و خودش را ملا جا بزند. حتی می‌توانست نانش را هم آنطور بدست بیاورد، توی خانه‌ها روضه خوانی کند، و در کفن و دفن‌ها قاری شود، یا حتی در روزهای قتل تعزیه بخواند. از آن راه می‌توانست زندگی راحتی بکند. اگر روضه خوان‌ها با کوره سوادشان می‌توانستند این کار را بکنند، مطمئنا او می‌توانست در این کار موفق‌تر باشد. می‌توانست چنان وعظ بکند که مایه رشک واعظ‌ها شود. شاید کمی هم مارکسیسم و الهیات آزادی بخش برای توده هادر آن‌ها بگنجاند، از فلاکت فقرا و پلیدی اغنیا سخن براند. گذشته از همه چیز، تمام تاریخ شهادت امام‌های شیعیان چیزی جز یک مبارزه انقلابی در برابر ظلم و فساد و حرص و آز نبود. چه افیون توده‌ها بود یا نبود، مارکس و لنین فرصت این را از دست داده بودند که از نماد مبارزه مذهبی در برابر پلیدی بعنوان حربه‌ای در انقلابات امروزه استفاده کنند.

البته اعتقاد مکتبی عمو جلال بیش از آن بود که او بتواند بطور جدی از خط حزبی و اصول‌الدین سیاسیش عدول کند. در کلاس‌های «آموزش مکتبی» و «انتقاد از خود» او همیشه شاگرد اول، شاگرد نمونه و‌‌ همان «سوگلی ملا» بود که می‌توانست «ولا الضالین» را بهتر از همه تلفظ کند. حتی وقتی خودش ملا، معلم، و دبیر اول کمیته ایالتی حزب شد، مشکل به ذهنش خطور می‌کرد که از اصول‌الدین سیاسی خود منحرف شود. اما شاید چون اصول‌الدین قدیمی تری هنوز در عمق ضمیر ناخودآگاهش فعال بود، خودش را بدلایلی راضی کرد که دوباره نمازش را یاد بگیرد و عبارات متداول قرآن را از بر کند. و اگر این کار را برای چنین روز مبادائی نکرده بود، روزی که نیاز مبرم به نماز خواندن داشت، زندگیش در آن روز در آن شکنجه‌گاه ساواک به مفت نمی‌رزید.

آن نماز عصر نه تنها جانش را در آن روز نجات داد، بلکه سبب شد که یک قلم در پرونده ساواک او ثبت شود، حاکی از اینکه او مسلمانی معتقد بود و از این رو شایعه اینکه او کمونیست معتقدی بوده است احتمالاً نمی‌توانست درست باشد. سال‌ها بعد، وقتی رنگ عوض کرد و به رژیم شاه پیوست، این قلم بیش از هر چیز دیگری در پرونده قطور ساواکش مایه اعتبار او شد. حتی وقتی رژیم شاه ساقط شد و رژیم جمهوری اسلامی بر سر کار آمد، پرونده قدیمی ساواک او به کمکش شتافت، همچنان که دوست قدیمیش، «سرهنگ» ساواک سابق، حاجی سه بار مکه رفته، که حالا به عنوان یک مسلمان معتقد واقعی سردار شده بود و با تمام دم و دستگاهش به اداره اطلاعات جمهوری اسلامی انتقال یافته بود. اگر ساواک شاه او را کمونیست نشناخته بود اداره اطلاعات جمهوری اسلامی هم نمی‌توانست او را کمونیست به حساب بیاورد. اما این صحبت بماند برای بعد. برگردیم سر آن عصر نمازخوانی. پس از آن روز عمو جلال و سرهنگ ساواک دوست «جون‌جونی» شدند، که دشمنان حزبیش را بیش از پیش به این بدگمان کردکه او مأمور مخفی ساواک بوده است.

البته آن نوع شایعه را نمی‌شد زیر سبیلی در کرد. اگر حزب به‌راستی فکر می‌کرد که او مامور مخفی ساواک است، ممکن بود سرش را زیر آب کنند. چنین مواردی پیش آمده بود. عمو جلال از چنین مواردی آگاهی شخصی داشت. اما عمو جلال این را هم می‌دانست که چنین موردی بدون دستور صریح از بالا‌ترین مقامات رهبری حزبی نمی‌توانست پیش بیاید، بخصوص اگر صحبت از دستور قتل یک دبیر اول کمیته ایالتی در میان بود. و حزب آنقدر عضو در ارتش و در ساواک داشت که بتوانند پرونده‌ها را بر رسی کنند و دریابند که او مامور ساواک نیست. مگر آنکه کسی در ساواک می‌خواست کلک او را بدست عمال خود حزب بکند، که در این صورت می‌توانستند اطلاعات دروغ در پرونده ساواک او وارد کنند. اما از جهت دیگر، اگر ساواک راستی گمان می‌کرد که او آنقدر مهم است، خودشان این عمل پلید را خیلی راحت‌تر و سریع‌تر انجام می‌دادند، به این امید که زیر شکنجه اطلاعات زیادی هم از او کسب کنند.

واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴

Fri, 26 Aug 2011 01:39:08 +0000

رمان بی‌لنگر به شکل داستان دنباله‌دار در رادیو زمانه

بهمن شعله‌ور

بهمن شعله‌ور - بی‌لنگر، بخش چهارم، فصل یازدهم، واترلو، آیوا، شنبه چهاردهم ژانویه ۱۹۸۴، ساعت یک و نیم صبح - الان عمو جلال تلفن کرد، از پاریس. می‌خواست بداند معنای تلگرافی که دربار تعویق کفن و دفن مادرم به تهران زده بودم چیست. گفت او ترتیب همه چیز را داده بود که تلگراف من رسید و همه کار‌ها را خراب کرد. عمو جلال کسی است که ترتیب کار‌ها را می‌دهد. ترتیب همه کار‌ها را. ما رویش حساب می‌کنیم.

گفت «برو بچه»‌هایش در تهران ترتیب همه چیز را داده بودند که تلگراف من رسید و همه کار‌ها را خراب کرد. ببینید، عمو جلال خودش ترتیب کار‌ها را نمی‌دهد. «برو بچه»‌هایش این کار را می‌کنند. خیلی قابل اعتمادند. مجبورند باشند. عمو جلال رویشان حساب می‌کند. ما همه رویشان حساب می‌کنیم. در فامیل یک نفر می‌میرد. خبرش به عمو جلال می‌رسد. عمو جلال دستور کار را می‌دهد. و «برو بچه»‌هایش ترتیبی می‌دهند که میت یک کفن و دفن حسابی داشته باشد و یک سنگ آبرومند روی قبرش بگذارند، و زن و بچه و یتیم‌مانده‌های مرده کمی پول نقد دم دستشان داشته باشند که اموراتشان بگذرد، تا اینکه ترتیب حساب و کتاب‌ها داده شود. آدم خیلی دست و دل‌بازی است، عمو جلالم را می‌گویم. و «برو بچه»‌هایش در همه جا هستند: تهران، پاریس، لندن، استانبول، هامبورگ، نیویورک، ریاض، آدیس‌آبابا، کویت، هونگ کونگ، کوالالامپور.

خودش به‌ندرت در تدفین‌ها حاضر می‌شود. اما تاج‌گل‌هایش همیشه سر وقت می‌رسند، در یکی از مرسدس‌هایش، خواه خودش در آن‌ها باشد یا نباشد. در هر شهری یک مرسدس دارد. خیلی به مرسدس اطمینان دارد. هیچوقت او را پشت فرمان هیچ اتومبیلی جز مرسدس ندیده‌ام. هیچوقت ندیده‌ام که اتومبیل کرایه‌ای براند یا تاکسی سوار شود. به هر کجا که با جت سفر می‌کند یک مرسدس در انتظارش است. اگر شهری است که در آن مرسدس ندارد، بروبچه‌هایش به هر حال ترتیبی می‌دهند که یک مرسدس در انتظارش یاشد. تمام برو بچه‌هایش مرسدس دارند. حقوق خوبی می‌گیرند و خیلی وفادارند. به فکرشان هم نمی‌رسد که کار عمو جلال را ول بکنند، یا برای کس دیگری کار کنند. هیچ کسی را نمی‌شناسم که این کار را کرده باشد. با عمو جلال مانند پدر خودشان رفتار می‌کنند.

عمو جلال مردی بود که از زمانه خودش خیلی جلو‌تر بود. او چیزهای طبیعی را بصورت تقریباً ماوراءطبیعی می‌دید. مثلاً تأکید او بر قابل اعتماد بودن حتی با مرگ ختم نمی‌شد. برای قابل اعتماد بودن انسان می‌بایست بتواند حتی پس از مرگ هم پیش‌بینی آینده‌اش را بکند.

هیچکس را نمی‌شناسم که عمو جلال اخراج کرده باشد. خوب، تقریباً هیچکس را. به‌جز یک نفر، یک مأمور پارکینگ که برای شرکتش در تهران کار می‌کرد. ظاهراً خیلی قابل اعتماد نبود. گاهی یک پانزده دقیقه‌ای بدون هیچ نوع توضیحی ناپدید می‌شد. اگر یک چیز باشد که عمو جلال قابلیت درکش را ندارد این است که کسی کاری را بدون توضیح انجام دهد. برای او هر چیزی قابل توضیح است، یا باید باشد. در زندگی هیچ رازی وجود ندارد. پس اگر چیزی قابل توضیح نیست کسی گناهکار است. به کسانی که چیز غیر قابل توضیح دارند نمی‌شود اعتماد کرد. این بود که مأمور پارکینک را «باید می‌گذاشت پی کارش برود.» عمو جلال این جور آدمی است. هرگز کسی را اخراج نمی‌کند. فقط «می‌گذارد که او پی کارش برود.» اگر هر جور دیگری این کار را بکند احساس بدی می‌کند، احساس گناه می‌کند. و برای اینکه بدانید چقدر دست و دل باز است، مردک را صدا کرد، یک اسکناس هزاری کف دستش گذاشت، و بهش گفت که خیلی متأسف است، ولی باید او را «بگذارد که پی کارش برود.»

مردک گیج شده بود. نمی‌دانست چه خبر شده. اما خوشبختانه، هم برای او و هم برای عمو جلال، خوشحال بود که یک اسکناس هزاری در دست خودش ببیند. چهره‌اش از خوشحالی برق زد، دست عمو جلال را که به نشانه خداحافظی دراز شده بود فشرد، از سر سپاسگزاری تعظیمی کرد، و پی کارش رفت. خوشحال بود از اینکه یک اسکناس هزاری در جیب داشت و هیچ کاری هم برای کردن نداشت. یک همچین آدمی بود. لابد چند هفته‌ای پرسه می‌زد، شازده‌وار زندگی می‌کرد، عشق می‌کرد، خوشی می‌کرد، و هیچ غمی در دنیا نداشت، تا اینکه پولش تمام می‌شد. به این دلیل قابل اعتماد نبود. به این دلیل باید «می‌گذاشتند که پی کارش برود.» قدر چیزی را که داشت نمی‌دانست: کار ثابت، حقوق خوب، مرخصی با حقوق، مرخصی بیماری، پاداش و انعام. و هیچ باکیش نبود که این همه را از دست بدهد. نمی‌توانی به کسی اعتماد کنی که غصه از دست دادن کارش را ندارد، و تا وقتی که خرج چند هفته‌اش را دارد، غم فردایش نیست و نقشه‌ای برای آینده ندارد. این نوع آدم را عمو جلال نمی‌تواند تحمل کند.

می‌دانست که مردک به محض آنکه پولش ته می‌کشید می‌فهمید چه فرصتی را در زندگی از دست داده است و به‌دنبال کار از دست‌رفته‌اش بر می‌گشت. البته آنوقت دیگر خیلی دیر بود. زمانی که عمو جلال مردک را «گذاشته بود که پی کارش برود،» آماده بود که توضیحی به او بدهد. باو بگوید که شاید از کار خودش راضی نیست؛ که شاید این کار برای او مناسب نیست؛ که شاید ترجیح می‌دهد برای آدم دیگری کار کند، آدمی که زیاد پابند وقت‌شناسی و قابل اعتماد بودن و وفاداری نباشد. البته او کلمه وفاداری را به زبان نمی‌آورد. شاید حتی فکرش را هم نمی‌کرد. اما در ذهن او قابل اعتماد بودن و وفاداری تقریباً یکی بودند.

اگر غصه از دست دادن کارت را نداشتی، نمی‌توانستی نسبت به آن وفادار باشی. اگر به کارت وفادار نبودی، نمی‌توانستی به کارفرمایت هم وفادار باشی. و البته هر چه کارت بهتر بود و حقوقت بیشتر، وفاداریت هم بیشتر بود. عمو جلال به طور خودآگاه این فکر‌ها را نمی‌کرد. آن‌ها را به طور غریزی می‌دانست. تنها به کسی می‌شد اعتماد کرد که از پیش برای آینده‌اش نقشه می‌کشید و می‌دانست می‌خواهد چه کاری را، برای چه مدتی، و در کجا بکند. با چنین آدمی می‌شد به توافق و تفاهمی رسید، که اگر تو به او مهربانی و سخاوت نشان بدهی، او برای همیشه، یا دست‌کم تا زمان بازنشستگی، یا تا هنگام مرگ، به تو وفادار می‌ماند.

پیدا کردن یک تعریف دقیق قابل قبول برای عمو جلال کار آسانی نیست. از نظر تحصیلی مهندس برق است، که اجازه می‌دهد آدم بهش آقای مهندس بگوید. اما آنقدر از عالم مهندسی و برق دور است که اگر از او بپرسی لامپ سوخته را چطور عوض می‌کنی، می‌گوید برقی صدا می‌کنی. مهندس صدا کردن او مثل پدر صدا کردن یک کشیش کاتولیک است که پدر هیچ کسی نیست.

به این دلیل بود که شرکت‌های عمو جلال در سراسر دنیا سخاوتمندانه‌ترین مزایا و مقرری‌ها و حقوق‌های بازنشستگی را برای کارمندانشان داشتند. در تهران، سال‌ها پیش از آنکه کسی اسمی از این حرف‌ها شنیده باشد، برای کارمندانش حقوق بازنشستگی مقرر کرد و بیمه عمر گرفت. چی؟ مقرری بازنشستگی در یک شرکت خصوصی؟ مقرری چیزی بود که دولت به یک کارمند می‌داد، بعد از سی سال خدمت. و بیمه عمر؟ کسی به آدم به خاطر مردن پول بدهد؟ چه حرف‌ها؟ مردن یک مشیت الهی بود. خداوند جان را می‌داد و خداوند جان را می‌گرفت. آدم از مشیت الهی پول بسازد؟ واقعاً که!
البته عمو جلال مردی بود که از زمانه خودش خیلی جلو‌تر بود، حتی پیش از آنکه با تمام آن افکار فرنگی شرکت‌های مادر آشنا شود.

او چیزهای طبیعی را بصورت تقریباً ماوراء طبیعی می‌دید. مثلاً تاکید او بر قابل اعتماد بودن حتی با مرگ ختم نمی‌شد. برای قابل اعتماد بودن انسان می‌بایست بتواند حتی پس از مرگ هم پیش بینی آینده‌اش را بکند. می‌بایستی ضمانتی در کار باشد. و اینجا بود که پای بیمه عمر به میان می‌آمد. جان کلام اینکه، چطور می‌توانی روی کسی حساب کنی که نتواند روی تو حساب کند، حتی پس از مرگ؟ البته عمو جلال انتظار نداشت که کسی که برای او کار می‌کرد بمیرد، یعنی پیش از آنکه بازنشسته شود. برای او حتی مرگ هم می‌بایست به طور منظم و قابل پیش‌بینی اتفاق بیفتد، تا به او فرصت این را بدهد که پیشاپیش برایش نقشه بکشد. هرگز کسی را که به طور ناگهانی می‌مرد نمی‌بخشید. این یقیناً مربوط به آن می‌شد که مادرش، زمانی که او ده سال بیشتر نداشت، ناگهانی مرده بود. اما آن داستان بماند برای بعد.

به هر دلیلی که بود او نمی‌توانست کسانی را که ناگهانی و بدون اخطار قبلی، مثلاً در یک تصادف اتومبیل، می‌مردند ببخشد، حتی اگر گناه تصادف به گردن آن‌ها نبود. این همیشه به‌طور ضمنی دلالت بر بی‌توجهی آن‌ها می‌کرد. می‌بایستی آهسته‌تر می‌راندند. می‌بایستی «دفاعی‌تر» می‌راندند. اعتقاد زیادی به «دفاعی» راندن داشت. چنین احساسی در مورد آدمی که سی سال در شهرهایی مانند تهران، انکارا، استانبول، رم، پاریس، توکیو، و نیویورک رانده بود، بدون آنکه هرگز تصادفی کرده باشد، قابل فهم بود. عمو جلال من چنین آدمی است. و چطور می‌شود چنین آدمی را تحسین نکرد؟

مطلب دیگر این بود که او هرگز نمی‌توانست به آدمی که سنش از سی گذشته بود و ازدواج نکرده بود اطمینان کند. نه اینکه او از آن‌ها بود که در اخلاقیات جنسی جانماز آب می‌کشند. و نه اینکه او به هیچ نوع عقیده مذهبی پای‌بند بود که بتواند اعتقاد زیاد او را به عرف ازدواج توجیه کند. این مطلب، گذشته از آنکه خود او در سن سی سالگی ازدواج کرده بود، باز با افکار او در مورد نظم و ترتیب ارتباط داشت. ازدواج جزیی دیگر از یک زندگی با نظم و ترتیب بود. همه چیز را قابل پیش‌بینی می‌کرد. روی یک مرد زن‌دار بهتر می‌شد حساب کرد، حرکت‌هایش را بهتر می‌شد حدس زد، احتیاجاتش را بهتر می‌شد دانست، و حتی بهانه بهتری برای دست و دل‌بازی نسبت به او می‌شد داشت.

با شیوه‌های زیرکانه و ناخود آگاه، همیشه کارمند‌هایش را تشویق می‌کرد که ازدواج کنند و مزدوج باقی بمانند. در گفت‌وگو‌هایش با کارمندان عزبش، به طور کاملا ناخودآگاه، همیشه اشاره می‌کرد به «وقتی ازدواج کردین و خونه و زندگی به هم زدین و غیره.» با کارمندان مزدوجش همیشه آنقدر ملاحظه‌کار بود که از حال زن و بچه‌هایشان بپرسد. هرگز از فرصت آنکه محبت‌های کوچکی به‌شان بکند و برای همسرانشان هدیه کوچکی بفرستد غافل نمی‌شد. اگر زوجی می‌خواست جدا شود یا طلاق بگیرد، او همیشه طرف آن همسری بود که نمی‌خواست جدا شود. و نظرش را بدون رودرواسی اعلام می‌کرد. هرگز به مردی که زنش را طلاق داده بود اعتماد نمی‌کرد. فکر اینکه زنی شوهرش را طلاق بدهد به ذهنش خطور هم نمی‌کرد. همه می‌دانستند که حتی اعلام قصد ازدواج دعوتی برای الطاف عمو جلال است. هدیه‌های گرانب‌های عروسی از طرف عمو جلال جزو مسلمات بود، چه خودش به عروسی می‌آمد، چه نه. از طرف دیگر، مردان عزبی که برای عمو جلال کار می‌کردند همیشه احساس می‌کردند که سرشان کلاه رفته، که یک چیزی ازشان کم شده.

اما برگردیم سر مأمور پارکینگ. برای اینکه بدانید عمو جلال آدم‌ها را به چه خوبی می‌شناخت، مردک سه هفته دیگر، آس و پاس، برگشت تا دنبال کار بگردد. البته کاری برای او نبود. تقاضای دیدن عمو جلال را کرد. حالاانتظار دارید که مدیر عامل یک شرکت بزرگ که سرش به اندازه سر عمو جلال شلوغ است وقت دیدن مأمور پارکینگی را که سه هفته پیش خودش شخصا اخراج کرده نداشته باشد، به خصوص وقتی که قصد استخدام مجدد او را هم ندارد. اما عمو جلال من چنین آدمی نیست.

مردک را دید، نه به این دلیل که از اینکه مردم از او خوششان نیاید بیزار است، که البته هست، و نه برای آنکه نیاز به این دارد که مردم دوستش داشته باشند، که دارد. مردک را دید برای آنکه فکر ندیدن او حتی به ذهنش خطور هم نکرد. بگذارید یک چیز را درباره عمو جلال به‌تان بگویم. او نوع آدمی است که وقتی وارد یک هتل پنج ستاره می‌شود، نه تنها به باربر و دربان و پیشخدمت و پادو انعام حسابی می‌دهد، بلکه با تک تکشان دست می‌دهد و می‌گذارد احساس کنند که کاملا دوست و همپایه او هستند، که در حق او لطف بزرگی کرده‌اند که هرگز فراموش نخواهد کرد. می‌خواهد بدانند که امیدوار است که بار دیگر که به آن هتل می‌آید او را به خاطر بیاورند، و او هم آن‌ها را به خاطر بیاورد.

سرشار از این ظرافت‌کاری‌هاست. و مهم‌تر آنکه این ظرافت‌کاری‌ها برای او غریزی هستند و هیچ نشانی از ظاهرسازی و خودنمایی ندارند. از این رو برای او طبیعی بود که مردک را چند دقیقه‌ای ببیند و از اینکه کار سابق او پر شده بود و فعلاً کار دیگری برای او موجود نبود اظهار تأسف کند. گفته بود، بعله، اگر در آینده جایی برای کار مأمور پارکینگ خالی شود او را در نظر می‌گیرد. اما البته این قول نبود. او دیگر تعهدی نسبت به این مرد نداشت. فقط داشت ادب و نزاکت به خرج می‌داد. اگر یک چیز بود که عمو جلال در آن تخصص داشت، آن ادب و نزاکت بود. هیچکس یک کلمه بی‌ادبی یا درشتی از او نشنیده بود، حتی زمانی که از کوره درمی‌رفت. اما هیچکس هم ندیده بود که او از کوره دربرود.

گاهی گذاری دیده بودند که رنگش بپرد، حسابی بپرد، و آن زمانی بود که زنش در حال خشم و غضب هر چه فحش بود نثار او کرده بود. اما حتی در آن زمان هم، پس از آنکه آب دهنش را یکی دو بار قورت می‌داد و می‌گذاشت که رنگ به چهره‌اش برگردد، چنان از خود خونسردی نشان می‌داد که باعث اعجاب همه می‌شد. چیزی می‌گفت که کفر زن سلیطه‌اش را بیشتر در می‌آورد، چیزی مانند «عزیزم باز داری بدون منطق صحبت می‌کنی،» یا «وقتی تو در این حالت‌ها هستی بحث کردن باهات بی‌فایده است.» بعد با خنده‌ای دلپذیر و جمله‌ای مانند «پیش از ازدواج به من هشدار داده بودند که زنم بد خلقه» مایه اعجاب بیشتر کسانی می‌شد که شاهد هتک آبروی او بودند. اگر دختر‌هایش عمل بسیار زننده‌ای از یک آشنا یا غریبه را به او گزارش می‌دادند، عملی که خون هر پدر دیگری را به جوش می‌آورد، پاسخ عمو جلال جمله‌ای از این دست بود: «واضحه که ما نباید با این جور آدم‌ها معاشرت داشته باشیم.»

لذا، زمانی که عمو جلال به مردک گفته بود، بعله، او را «در نظر خواهد گرفت،» برای تمام حاضران، از جمله خود مردک، واضح بود که این قول نیست، بلکه تعارف است. چیزی را که مردک نمی‌دانست این بود که اگر در آینده با اطلاعات تازه‌ای درباره خودش بازمی‌گشت، اطلاعاتی که نشان می‌داد که تغییر کرده است، مثلاً، ازدواج کرده است، که طفل نوزادی دارد، که فهمیده است که زندگی گذشته‌اش غیر مسئول، غیر قابل اعتماد، غیر قابل پیش‌بینی، و پر از افراط بوده است، باز هم ممکن بود عمو جلال فرصت دیگری به او بدهد. عمو جلال به کمال‌پذیری انسان اعتقاد داشت. اما مردک نباید توقع می‌داشت که عمو جلال راه اصلاح اشتباهات گذشته را به او نشان بدهد. این صحیح نبود. برای کسب اعتبار گذشته مردک خودش باید این کار را انجام می‌داد.

سه هفته پیش فرصت این را داشت که توضیحی بخواهد و فرصت را از دست داده بود. مبلغی ناچیز را پذیرفته بود و در برابر آن یک کار دائم برای تمام عمر را از دست داده بود. در آن زمان عمو جلال کاملاً آماده بود تا در مورد شخصیت و رفتار مردک، کمی نصیحتش کند. حتی ممکن بود که بقید تعهد اصلاح در روش‌هایش او را مدتی بیشتر بطور آزمایشی سر کار نگهدارد. در واقع عمو جلال از نصیحت کردن لذت می‌برد و خوشش می‌امد که مردم نظرش را بپرسند. اما اگر کسی یک بار به نصیحت‌هایش توجه نمی‌کرد، یا با او جر و بحث می‌کرد، ناگهان لب از سخن فرو می‌بست و مثل سنگ نفوذ ناپذیر می‌شد. و دیگر محال بود که آن شخص بتواند از لطف پند و اندرز عمو جلال بهره‌ای ببرد.

به هر دلیلی که بود عمو جلال نمی‌توانست کسانی را که ناگهانی و بدون اخطار قبلی، مثلاً در یک تصادف اتومبیل، می‌مردند ببخشد، حتی اگر گناه تصادف به گردن آن‌ها نبود. این همیشه به‌طور ضمنی دلالت بر بی‌توجهی آن‌ها می‌کرد.

به هر حال، بر گردیم سر تلفن عمو جلال. تلگراف من که در آن خواسته بودم که دفن مادرم را تا ورود من، یا تا زمانی که از من خبر دیگری برسد، به تاخیر بیندازند، بر و بچه‌های عمو جلال را گیج کرده بود. آن‌ها رسمشان نبود که از امثال من، در واقع از هیچکسی جز عمو جلال، دستور بگیرند، به‌خصوص دستوری که مخالف دستور او باشد. از تهران به او تلفن کرده بودند و دستور تازه خواسته بودند. دستور من مفت نمی‌ارزید. من پیش آن‌ها هیچ قرب و منزلتی نداشتم، چه پسر کسی باشم یا نباشم. رییسشان به‌شان گفته بود یک میت را چال کنند، و آن‌ها هم دقیقاً همین کار را می‌کردند، مگر آنکه دستور دیگری از او می‌رسید. به‌نظر آن‌ها این کمال نمک‌نشناسی من بود که بخواهم دستور او را لغو کنم، به‌جای آنکه به او در پاریس، یا لندن، یا توکیو، یا هر کجای دیگری که بود، تلفن کنم و ازش تشکر کنم. دستور عمو جلال را هیچ دیاری نمی‌توانست لغو کند.

غرض عمو جلال از این تلفن بیشتر آن بود که مرا «بفهمد.» عمو جلال تبحر زیادی در «فهمیدن» افراد داشت. برایش غیر قابل درک بود که من در چنین روز و زمانه‌ای، علیرغم کفن و دفن، حتی به فکر بازگشت به تهران باشم. کسی که عقل درست و حسابی داشت این فکر حتی به سرش هم نمی‌زد. مگر اخبار را دنبال نمی‌کردم؟ از درخت‌ها بیشتر از میوه آدم آویزان بود. مردم وقت گذشتن از خیابان می‌مردند. اگر ماه رمضان سیگار می‌کشیدی می‌بردندت زندان. همین پریروز‌ها یک دکتر را برای همین برده بودند زندان، وقتی که در مملکت قحطی دکتر هست. اگر دهنت بوی آبجو می‌داد شلاقت می‌زدند. زن‌ها اگر شلوارشان را توی چکمه‌هاشان می‌کردند می‌گرفتندشان. اگر چادر و چاقچور سرشان نمی‌کردند می‌رفتند زندان. مملکت را داشتند برمی‌گرداندند به قرون وسطی.

جنگ با عراق که حرفش را هم نزن، چون هیچ چیز خوبی درباره‌اش نمی‌شد گفت. عراقی‌ها داشتند سلاح شیمیایی به‌کار می‌بردند. انقدر آدم کشته شده بود که حالا بچه‌های چهارده ساله به جنگ می‌رفتند. توی شهر‌ها هم بدبختی کم نبود. قحطی همه چیز بود. همه چیز را باید از بازار سیاه می‌خریدند، حتی کلینکس را. مردم برای خریدن جوجه به قیمت کلون باید توی صف می‌ایستادند. حتی توی بازار سیاه هم برای خریدن مایحتاجت باید سبیل کسی را چرب می‌کردی. برو بچه‌های او مجبور بودند روزی هزار تومن به قصاب‌ها رشوه بدهند تا بتوانند راسته و فیله بخرند.

حالا من انتظار داشتم که با من چه کنند؟ چه چیز قابل توصیه‌ای داشتم؟ بعد از چهارده سال اقامت در آمریکا، چه تحفه‌ای داشتم با خودم می‌آوردم که مرا پیش آن‌ها عزیز کند؟ اگر آبجوخور‌ها را در ملاء عام شلاق می‌زدند، با ویسکی‌خور‌ها چکار می‌کردند؟ بگذریم که من آنجا عرق سگی هم گیر نمی‌آوردم بخورم چه برسد به ویسکی؟ اگر دکتر‌ها را به‌خاطر سیگار کشیدن در ماه رمضان می‌بردند زندان، من چه حرفه مفیدتری داشتم برایشان سوقات می‌آوردم که رفتار بهتری انتظار داشته باشم؟ آیا خیال داشتم بعضی از هزلیاتم را برایشان بخوانم که آن‌ها بی‌شک توهین به مقدسات می‌دانستند؟ آیا خیال داشتم در تعزیه‌خوانی‌های شهادت امام حسین نقش شاهزاده هاملت را بازی کنم؟ جابه‌جا دارم می‌زدند.
آیا آمادگی این را داشتم که به عنوان جاسوس شیطان بزرگ، یا برادر اسکندر، که آن‌ها او را یک کمونیست خدانشناس می‌دانستند، زندانیم کنند، شکنجه‌ام کنند و دارم بزنند، سوا از بلایی که به سر اسکندر آمده بود؟ آیا آماده بودم که به عنوان پسر رییس دیوان عالی کشور شاه، به‌خاطر جنایاتی که در دوران ریاست او اتفاق افتاده بود، اعدام شوم؟ (البته اشاره‌ای به اینکه من برادرزاده قائم مقام نخست وزیر و یار غار و همبازی پکر شاه بودم نمی‌کرد. عمو جلال آدمی نبود که زیاد به جزئیات بپردازد.)

آیا من قرآن را از بر بودم، نماز خواندن بلد بودم، لب به مشروبات الکلی نمی‌زدم، که خیال می‌کردم می‌توانم با جسارت و بی‌هیچ ترسی توی دهن اژد‌ها بروم و زنده بیرون بیایم؟ آیا در تحصیلاتم چنان موفقیت درخشانی نشان داده بودم که چاره‌ای جز آن نداشتند که بگذارند پس از کفن و دفن مادرم سر آن‌ها برگردم؟ و چه نظری داشتم درباره آنکه بلافاصله لباس نظام تنم کنند و بفرستندم به جبهه جنگ، تا کنار بچه‌های سیزده چهارده ساله‌ای بجنگم که جز دین و ایمانشان سلاحی در مقابل تانک‌های عراقی نداشتند؟

آیا من این چیز‌ها را نمی‌دانستم؟ البته که می‌دانستم.

چیزی که من همیشه در عمو جلال تحسین می‌کردم روش منطقی و اصولی او در تفکر و استدلال بود. همانطور که داشت با لحنی خالی از احساس این سئوال‌ها را مثل مسلسل به‌سوی من پرتاب می‌کرد، من بیش از آنکه تحت تأثیر صحت نظریاتش قرار بگیرم، از انظباط تصاعدی منطقش متأثر می‌شدم. با هر دلیل بی‌چون و چرایی که ارائه می‌کرد من انتظار دلیل بعدی را می‌کشیدم، و وقتی دلیل بعدی می‌آمد من او را به‌خاطر انظباط منطقیش تحسین می‌کردم، و خودم را به‌خاطر آنکه دلیل بعدی را پیش‌بینی کرده بودم. ریشه این شیوه منطقی و تصاعدی تفکر عمو جلال را بی‌شک می‌بایست در تعلیمات مارکسیستی دوران جوانی او جست وجو کرد.

بله، سال‌ها پیش، در دوره جوانیش، عمو جلال مارکسیست بود. اما اشتباه نکنید، او مارکسیست سابق نیست. اگر نام مارکسیست سابق رویش بگذارید خیلی به او بر می‌خورد. اگر نام مارکسیست رویش بگذارید، آن را هم انکار می‌کند. دست‌کم در حضور جمع انکار می‌کند. در واقع در حضور جمع از هر نوع بحثی که امکان اشاره به تمایلات سیاسی گذشته‌اش داشت خودداری می‌کرد. از ترس از گناه هم‌نشینی، از آمیزش با هر یک از رفقا یا همکاران گذشته‌اش که هنوز اعتراف به مارکسیست بودن، یا انقلابی بودن، یا افراطی بودن، یا چپی بودن می‌کردند پرهیز می‌کرد. اما در محافل خصوصی، اگر کسی او را مارکسیست می‌خواند، با او مشاجره نمی‌کرد. بلکه خوشش هم می‌آمد. اما حتی در محافل خصوصی هم تنها کسانی که با آن‌ها در باره تمایلات سیاسی‌اش گفت‌وگو می‌کرد‌‌ همان دوستان مارکسیست سابقش بودند که با آن‌ها می‌شد چیزهایی را، بدون آشکارا نام بردنشان، فرض کرد.

در چنین مباحثاتی می‌گفت که هنوز هم به‌‌ همان اعتقادات سیاسی گذشته‌اش پابند است، جز آنکه دیگر به آن اعتقادات عمل نمی‌کند. می‌گفت، آدمهایی مثل ما دوگانگی شخصیت دارند. اعتقادات ما به یک صورت است، زندگیمان به یک صورت دیگر. این ظاهراً مسئله مشکل عقاید مارکسیستی داشتن ولی در واقع سرمایه‌دار میلیاردر بودن را حل می‌کرد. در چنین سیستم منطقی آدم می‌توانست نه مارکسیست باشد، نه مارکسیست سابق، و نه سرمایه‌دار، و در عین حال همه این‌ها باشد. یک نوع دیالکتیک جدید بود که در آن قطب‌های متضاد در یک نوع «غیر حقیقت» بالا‌تر سازش می‌کردند، که «تلفیق» نبود، بلکه نوعی «دوگانگی دوجانبه» بود که خود را در یک نوع «غیر تلفیق» آشکار می‌کرد.
البته با عمو جلال آدم باید حواسش جمع باشد که به زبان هگل Hegel صحبت نکند. او از هگل خوشش نمی‌آید. از مارکس خوشش می‌اید. هگل را نخوانده است. مارکس را خوانده است. هگل را نمی‌شناسد. مارکس را می‌شناسد. و وقتی با او صحبت دیالکتیک می‌کنی باید حواست جمع باشد که نه از سقراط و افلاطون و هگل، بلکه از مارکس و لنین صحبت کنی. برای عمو جلال تاریخ فلسفه از مارکس آغاز و به لنین ختم می‌شود. اگر مارکس را فیلسوف بخوانی، این احتمالاً باعث اعجاب او خواهد شد. اگر او، عمو جلال را، فیلسوف بخوانی، آن را با لبخندی رد خواهد کرد، اما خوشش خواهد آمد. می‌داند که این دیگران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

با عمو جلال باید خیلی محتاط باشی که چه اسمی رویش می‌گذاری. آدم خیلی حساسی است. گذشته از تعریف مارکسیست-مارکسیست سابق-انقلابی-انقلابی سابق-سرمایه دار میلیاردر، که به هر حال تعریف دقیقی نیست، پیدا کردن یک تعریف دقیق قابل قبول برای عمو جلال کار آسانی نیست. از نظر تحصیلی مهندس برق است، که اجازه می‌دهد آدم بهش آقای مهندس بگوید. اما آنقدر از عالم مهندسی و برق دور است که اگر از او بپرسی لامپ سوخته را چطور عوض می‌کنی، می‌گوید برقی صدا می‌کنی. مهندس صدا کردن او مثل پدر صدا کردن یک کشیش کاتولیک است که پدر هیچ کسی نیست.

اگر اسم میلیونر یا میلیاردر روی عمو جلال بگذاری خیال می‌کند می‌خواهی سبکش کنی، بدون اینکه درباره صحت یا عدم صحت آن بحثی بکند. البته هیچکس، حتی زنش، نمی‌داند دقیقاً چقدر ثروت دارد. این رازی است که از همه پوشیده نگه می‌دارد. با زنش وانمود می‌کند که چندان هم پولدار نیست، صرفاً برای آنکه جلوی ولخرجی او را بگیرد. به‌ندرت، وقتی اشاره‌ای به ولخرجی او می‌کند، و بلافاصله در مقابل رگبار فحش‌های جانانه او از قبیل «پست، گداصفت، گدا گشنه، خسیس، کنس، ندید بدید و تازه به دوران رسیده،» عقب‌نشینی می‌کند، زیر لب مظلومانه غرولند می‌کند که پول‌هایش را از راه دزدی به‌دست نیاورده بلکه برای آن عرق جبین ریخته است. اما وقتی رگبار سریع و بی‌امان فحش شروع می‌شود دلواپسیش دیگر ولخرجی زنش نیست بلکه آن است که هر چه زود‌تر از زیر آتش دشمن جان سالم به‌در ببرد. گرچه همه می‌دانند که خشم و غضب زنش معمولاً ساختگی و به قصد مرعوب کردن اوست، از ترس عمو جلال از آن‌ها هرگز کاسته نشده است، خواه ساختگی باشند خواه واقعی.
اگر اسم پیمانکار روی عمو جلال بگذاری آن را تحمل می‌کند. اگر او را بازرگان بنامی بهش برمی‌خورد. اگر به او تاجر بگویی خیلی بهش برمی‌خورد. می‌داند که در اینکه کارش تجارت است حرفی نیست، گرچه هیچکس نمی‌داند تجارتش در چیست. صادرات و واردات است. اما صادرات و واردات چی؟ خوب، معلوم است، صادرات و واردات هر چه که احتیاج به صدور و ورود داشته باشد. منظور، هر چه که قانونی باشد، به‌شرط آنکه قانونی را خیلی غیردقیق تعبیر کنید. مثلاً، آیا رشوه دادن به مأمورین دولت برای گرفتن قرارداد قانونی است؟ البته که هست. تنها راه تجارت کردن در نصف عالم همین است. آیا دفتر حساب قلابی درست کردن و پول رشوه را هم در آن آوردن قانونی است؟ جواب البته باز هم مثبت است. خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو! وقتی در روم هستی به شیوه رومیان بزی! و گفته مارکوس اورلیوس را به‌خاطر داشته باش: «وقتی می‌گویم روم، منظورم تمام عالم است.»

حالا اگر کاری در کشوری قانونی باشد و در کشوری دیگر غیر قانونی چه باید کرد؟ برابر با قوانین کشوری که کار در آن قانونی است عمل کن و در کشور دیگر هر چه لازم است بکن تا ریشت گیر نیفتد. فایده شرکت بین‌المللی بودن همین است. تصور کلی قانون نسبی و قابل چشم‌پوشی می‌شود. قانون می‌شود جایی که جنس ارزان است ارزان بخر و جایی که گران است گران بفروش. عروسی را در کالیفرنیا بکن طلاق رادر لاس وگاس بده. در کلیسای کاتولیک‌ها عروسی کن، در کلیسای موحدین طلاق بده.

از روز ازل مردم همین کار را می‌کردند. دولت‌ها این کار را کرده‌اند. کلیسا این کار را کرده. ازوداج کسی را پس از آنکه شش تا بچه پس انداخته باطل کنند. کار غلطی است؟ البته که نه. به‌شرط آنکه آن را فقط برای شاهزادگان بکنند. به چه بهانه‌ای؟ به بهانه اینکه زنی را که بیست سال باهاش زندگی کرده‌ای و کرده‌ای و برایت شش شکم زاییده اول نامزد برادرت بوده و به‌خاطر این بر تو حرام بوده است. بچه‌ها چی؟ همه حرامزاده. خوب، این مطلب را کی متوجه شدی؟ از اول می‌دانسته‌ای، فقط تازگی وجدانت را ناراحت کرده. از این رو: باطل شد. اخلاقیات برای فقرا است که وسعش را دارند. و امروزه شاهزادگان چه کسانی هستند؟ صاحبان صنایع، چپاولگران بین‌المللی منابع طبیعی، شرکت‌های بین‌المللی. آنهایی که قوانین را وضع می‌کنند، آنهایی که قوانین را لغو می‌کنند.

حالا چه می‌شود اگر کشور الف گفت صدور فلان کالا به کشور ب قانونی است اما صدور آن به کشورهای پ و جیم و دال غیرقانونی است؟ خوب، ترتیبی می‌دهی که برو بچه‌هایت در کشور الف آن را به کشور ب صادر کنند و برو بچه‌هایت در کشور ب آن را به کشور پ صادر کنند و برو بچه‌هایت در کشور پ آن را دوباره به قیمتی گزاف‌تر به کشورهای جیم و دال صادر کنند. حساب دو دو تا چهار تا. درست همانطور که قانون منع مشروبات الکلی در آمریکا فقط به نفع قاچاقچی‌ها شد، قانونی و غیر قانونی بودن کار‌ها در تجارت بین‌المللی فقط سرمایه دار‌ها را پولدار‌تر می‌کند.

اما مسئله اخلاقیات در تجارت چی؟ هیچی، شکسپیر یک‌بار برای همیشه تعریفش را کرد. گفت تاجر کسی است که ارزان می‌خرد و گران می‌فروشد. و اگر تاجر معمولی هیچ نوع وسواسی درباره اخلاقیات شخصی خودش داشت، عمو جلال از آن بابت بیمی نداشت. این‌ها حرف کاسبکار‌ها بود. به‌عنوان یک مارکسیست-کاپیتالیست دوگانه، که به اصول مارکسیسم اعتقاد داشت اما بنا بر اصول کاپیتالیسم زندگی می‌کرد، او مجبور نبود غصه هیچ‌کدام از این چیز‌ها را بخورد. هیچ اصل تجاری با هویت ایدئولوژیکی مارکسیستی خیالی او جور در نمی‌آمد. از این رو بود که از اینکه نام تاجر رویش بگذارند ناراحت می‌شد.
....

ادامه این فصل که طولانی‌تر از ابعاد متعارف صفحات زمانه بود، استثنائاً فردا منتشر می‌گردد.

طرح: رادیو زمانه