آسیای میانه

بحران آب در آسیای میانه و نقش افغانستان

Tue, 03 Apr 2012 00:16:14 +0000

گفت‌وگو با غلام‌الدین عصازاده (کارشناس انرژی در تاجیکستان) و آثار حکیم (روزنامه‌نگار افغان)

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - کشورهای عضو اتحاد جماهیر شوروی با این سیاست شکل گرفته بودند که هیچکدام نتوانند در تنهایی خود مستقل باشند و زیر سقف کشوری یگانه به نام اتحاد جماهیر شوروی معنا یابند. حالا بعد از فروپاشی این "همبستگی اجباری"، استقلال برای بسیاری از کشورهای آسیای میانه مشکل‌ساز شده است.

در گفت‌وگو با غلام‌الدین عصازاده (کارشناس انرژی در تاجیکستان) و آثار حکیم (روزنامه‌نگار افغان) نگاهی کرده‌ایم به دلایل و راه حل‌های بحران آب در آسیای میانه و نقش کشور افغانستان در بهبود یا وخیم‌تر شدن وضعیت آن.

یکی از راه حل‌هایی که در این گفت‌و‌گو مطرح شده است در نظرگرفتن منابع آب‌های طبیعی افغانستان است که کشورهای ایران و پاکستان از آن به خوبی استفاده می‌کنند، اما تا به حال کشور تاجیکستان این موضوع را مورد بحث و بررسی جدی قرار نداده است.

پیش از این نیز در رادیو زمانه به این نکته اشاره کرده بودیم که دولت‌های تازه به استقلال رسیده آسیای میانه با دلایل ناروشن، دولت افغانستان را در همایش‌های مربوط به حل و فصل بحران آب در منطقه دعوت نمی‌کنند. شاید ازجمله به این دلیل که اگر کشور افغانستان در مبارزه علیه مواد مخدر پیروز شود و به عنوان یک جامعه با ثبات به کشت مواد خوراکی مورد نیاز مردم بپردازد، احتمال می‌رود که نخست آمودریا خشک شود و سپس کشورهای همسایه، به‌خصوص تاجیکستان منابع آب طبیعی خود را از دست بدهند.

ایمیل گزارشگر:

shahzoda@radiozamaneh.com

اشتیاق رکوردشکنی در کشورهای سابق اتحاد شوروی

behnam — Tue, 10 Jan 2012 14:13:40 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - در منطقه‌ای که زمستان کوتاهی دارد، اما در همین مدت‌زمان کوتاه، هوا حسابی سرد می‌شود و مردم از بی‌برقی و کمبود گاز در فصل زمستان رنج می‌برند، دولت‌مداران برنامه‌ریزی‌های مفصلی برای کارهای دیگر می‌کنند که شاید برای تغییر شرایط حاکم بر زندگی مردم کمترین تاثیر را داشته باشند.

شاید هم تاثیر آنها تنها یک شادی لحظه‌ای باشد و مثل برق بدرخشد و بگذرد و مشکلات مردم همچنان سر جای خود بمانند. شاید خوردن گروهی بزرگ‌ترین کیک خامه‌ای یا تهیه بزرگ‌ترین دیس پلو و یا نگریستن به بلندترین پرچم دنیا جالب و جذاب باشد، اما ماندگاری این شادی فقط چند لحظه است و مثل خواب می‌آید و می‌گذرد. این لحظه‌های خوش اما هزینه گزافی می‌برد و صد‌ها ساعت کار و مشغولیت می‌طلبد.

چند روز پیش، دولت آذربایجان به بهانه پنجاهمین زادروز الهام علی‌اف، رئیس‌‌جمهور این کشور بزرگ‌ترین کیک خامه‌ای دنیا را پیشکش مردم کرد و هم با یک تیر، دو نشان زد: اول ثبت آن در کتاب رکورد‌‌های "گینس" بود و دیگر فراخواندن مردمی که با شوق و ذوق، چه با بشقاب و چه بدون بشقاب، سهم خود را از بزرگ‌ترین کیک خامه‌ای دنیا می‌بردند. برای آماده کردن این کیک،۲۲ هزار تخم مرغ، دو تن آرد و چهارصد کیلو مارگارین استفادهشده بود.

چند ماه قبل اما در جشن استقلال تاجیکستان، این کشور نیز حرکتی انجام داده بود که از جهت تکیه آن بر هیجان‌های لحظه‌ای، شبیه اقدام دولت آذربایجان در روز تولد الهام‌ علی‌اف بود. البته مربوط به مواد غذایی نبود و به هویت و غرور ملی تاجیکستان برمی‌گشت: برافراشتن بلندترین پرچم دنیا. پرچمی که ۱۶۵ متر بلندی دارد و از همه نقاط پایتخت این کشور دیده می‌شود و اندازه آن ۶۰ در ۳۰ متر است.

گذشته از این دو کشور، ازبکستان نیز تلاش کرده است تا از همسایگان خود عقب نماند و از تلویزیون دولتی اعلام کرده است که تصمیم دارد بزرگ‌ترین دیس پلو تحت عنوان "آش پیلاو"، غذای ملی خود را بپزد و با این کار نام این غذای ملی را در کتاب رکوردهای گینس ثبت کند.

بخش ازبکی رادیو اروپای آزاد با یکی از سرآشپز‌های این طرح گفت‌وگو کرده و از چند و چون تدارکات این برنامه پرسیده است. به گفته این سرآشپز، پخت بزرگ‌ترین دیس پلو، برنامه بزرگی است که با همکاری سفارتخانه‌های خارجی و همینطور پشتیبانی مقامات محلی انجام خواهد شد.

این دیس پلو قرار است در نوروز پیش رو تهیه شود. چون دولت ازبکستان مثل بسیاری از دیگرکشور‌های سابق اتحاد شوروی عادت دارند در روزهای نوروز به مردم غذای ملی خود را خیریه دهند که همان پلو است و از گوشت و برنج و هویج تهیه می‌شود.

ازبک‌ها مثلی دارند که شدت علاقه‌شان را به این غذای ملی نشان می‌‌دهد. می‌گویند: "با آخرین مقدار پولی که در جیب داری آش‌پلو بخور و در آخرین لحظه عمر خود نیز پلو بخور."

چه کسی می‌داند؟ شاید این آخرین به اصطلاح آش‌پلویی باشد که کریموف به عنوان رئیس‌جمهور به ملت خود می‌دهد. بی‌شک اما این نوروزی خواهد بود که ازبک‌ها به واسطه تهیه بزرگ‌ترین دیس پلوی ملی خود، آن را در کتاب رکوردهای گینس ثبت خواهند کرد.

از سیحون تا سیحان

Wed, 06 Apr 2011 14:32:07 +0000

شهزاده سمرقندی

شهزاده سمرقندی - رویدادهای اجتماعی در یک منطقه، بی‏‌شک هم از سرزمین‌‌های همسایه خود تاثیر می‏‌گیرند و هم بر آنها تاثیر می‌‌گذراند. به همین دلیل است که گاه اتفاق‌‌هایی که در کشورهای یمن، قزاقستان، ایران و تاجیکستان رخ می‏‌دهند، در بسیاری وجوه، شبیه هم هستند و حتی برخی معتقدند که این کشورها همان‌‌طور که تاریخ مشترک داشته‏‌اند، آینده مشترک نیز خواهند داشت.

در نخستین گزارش از سلسله مجموعه "از سیحون تا سیحان"، از تلاش‏‌های نسلی گفته شده است که در این مناطق به‏‌شدت رو به آزادی بیان و دمکراسی آورده‏‌اند. این توصیف را شاید بشود برای همه‏‌ی کشورهای آسیای میانه و آسیای مرکزی به کار برد؛ مناطقی که رو به سوی تحولات روزافزون دارند.

تورج اتابکی گذشته از این‏‌که استاد تاریخ است، بسیار نیز سفر کرده و تمام این مناطق را دیده است و تصویر روشنی از وضعیت دیروز و امروز آن دارد. در گفت‌‌وگویی کوتاه نخست از او پرسیده‌‌ام: چگونه است که ما یک جفت با نام‏‌های "سیحون" و "جیحون" در آسیای میانه و یک جفت رودخانه دیگر با نام‏‌های "سیحان" و "جیحان" در کنار دریای مدیترانه داریم؟

تورج اتابکی: ضبطی که ما برای نام‏‌های دو رود جیحون و سیحون داریم، به ضبط عربی برمی‌‏گردد. در زبان، ادبیات و تاریخ فارسی و یونانی ما این دو رود یا دو دریا را به نام‏‌های جیحون و سیحون نمی‏‌شناسیم. ما از آن‏‌ها با عناوین "امودریا" و "سیردریا" نام می‏‌بریم. این ضبطی که به نام جیحون و سیحون باقی مانده، ضبط عربی است.

احتمالاً زمانی که اعراب از شبه‏ جزیره عربستان در پایان قرن هفتم میلادی، به منطقه شرق نجد ایران و به آسیای مرکزی رسیدند، نامگذاری‌‏های خودشان را داشتند و ضبط جیحون و سیحون را بر اساس نام‏‏‌هایی برگزیدند که پیشتر در آسیای صغیر انتخاب کرده بودند.

این می‏‌تواند یک احتمال باشد، اما این‌‏که دقیقاً چه دوره‏‌ای ما نام‏‌های جیحون و سیحون را بر امودریا و سیردریا گذاشتیم، معلوم نیست. چون‏که جغرافیای تاریخی این منطقه همیشه از این دو رود با نام‏‌های امودریا و سیردریا نام می‏برد. مگر این‏که جغرافی‌دانان عرب باشند که وقتی به شهرها، رودها و دریاهای آسیای مرکزی می‏پردازند، از جیحون و سیحون نام می‏برند.

ما یک سیحان و جیحان دیگر هم داریم. آیا این‏‌ها با همدیگر ارتباطی از لحاظ تاریخی یا جغرافیایی دارند؟

همان‌‏طور که اشاره کردم، در ارتباط با نام‏‌ها همیشه یک تشابهات تاریخی وجود دارد. وقتی به قشون‏‌کشی یونانی‌‏‌ها به نجد ایران و آسیای مرکزی نگاه می‏‌کنید، می‏‌بینید در بسیاری از حوزه‏‌های تمدنی آسیای مرکزی، شهرهایی با نام "اسکندریه" داشته‏‌اید که به پایگاه‏‌های نظامی‏‌ای برمی‌‌گردد که سپاهیان اسکندر در این منطقه ایجاد کرده‏اند. وجه تشابه این شهرها، همان تجمع گروه‏‌های نظامی یونانی در منطقه است.

حال اگر به نام‌گذاری شهرها یا شهرهایی که بعد از حمله اعراب و در پایان قرن ششم میلادی ایجاد شد، نگاه کنیم، می‏‌توانیم بگوییم که اعراب بسیاری از نام‏‌های شهرهایی که خودشان در آن‏‌ها زندگی می‏‌کردند و یا پیشتر گرفته بودند را بر شهرهای تازه اطلاق می‏‌کردند یا محل‏‌های تازه درست می‏‌کردند.

البته این امر در فرهنگ بشری چیز تازه‏‌ای نیست، وقتی اروپایی‌‏ها به قاره امریکا رفتند و شهرها و محل‏‌های تازه ایجاد کردند، در آن‏ شهرها و محلات، نام‏‌های محلات و شهرهای اروپایی را گذاشتند. شما در ایالات متحده امریکا، شهر کمبریج، آکسفورد، نیوانگلند، نیوآمستردام (که نیویورک سابق بوده) و ... را دارید. پس این رفتار شناخته شده‏‌ای است که مهاجمان یا آمدگان به منطقه‏‌ای، تلاش می‏‌کنند نامگذاری‏‌ها را بر اساس پیشینه‏‌ی خودشان لحاظ کنند.

اما برای یک جوان امروزی، شاید تفاوت‏ بین سیحون تا سیحان زیاد روشن نباشد. اگر ممکن است توضیحی درباره‏ این منطقه بدهید. این منطقه که کدام منطقه‏ است و چه مردمی را در بر می‏گیرد؟

ما در تاریخ این منطقه را عمدتاً با نام "نجد ایران"، "ایران‌‏شهر"، "ایران‏‌زمین" می‏‌خوانیم. این نجد ایران جایگاه تجمع گروه‏‌ها و اقوام ایرانی‏‌تبار یا بعدها گروه‏‌های غیرایرانی‏‌تبار بوده که عمدتاً هم از قرن ۱۱ میلادی به این سو، ترکان را در خود جای داده است. در این منطقه، گروه‏‌های قومی ترک از قرن ۱۱ میلادی به این سو، رفته‏‌رفته در این‏‌جا یک‏‌جامان شدند و در کنارش، گروه‏‌های متفاوت اقوام ایرانی، از جمله کردها، بلوچ‏ها و فارس‏‌ها هم این‏‌جا زندگی می‏‌کردند.

این منطقه تمدن کاملاً ویژه‏‌ای هم با خود دارد که ما آن را با نام "تمدن ایران" می‌‏شناسیم. البته اشاره من به واژه‏‌ی ایران، تمدن ایران و نجد ایران، به‏هیچ‏‌روی به معنای انطباق آن به مرزهای جغرافیای سیاسی ایران کنونی نیست. فراتر از این‏‌ها می‏‌رود و در حقیقت، یک تعریف فرهنگی است.

این منطقه را که نگاه کنیم، بین دو فرهنگ جای گرفته است؛ از یک طرف فرهنگ غرب مقدونیه و فرهنگ یونان را در غرب این فرهنگ داریم و از طرف دیگر، فرهنگ شرق، یعنی چین و هم‏چنین هند را داریم. این سرزمین، یعنی نجد ایران، برای قرن‏‌ها و سده‌‏ها خو کرده بود که بین این دو فرهنگ جای بگیرد. یعنی حلقه واسط بین فرهنگ چین و هند از شرق و فرهنگ یونانی از غرب باشد.

از قرن ششم میلادی به این طرف، ما شاهد حضور فرهنگ دیگری هم در این سرزمین هستیم که با آمدنش از شمال سیبری به این‌‌‏جا، فرهنگ چینی را کمی پس زد و برای خودش جای بیشتری باز کرد. آن هم فرهنگ اقوام ترک بود که رفته‏‌رفته از قرن ششم میلادی به این سو، به این طرف آمدند و در این نجد جای گرفتند.

ما در این منطقه با تنوع فرهنگی بین فرهنگ ایران و فرهنگ ترک روبه‌‌رو هستیم؛ یا می‌‏توانیم بگوییم با تنوع فرهنگی بین فرهنگ فارس و فرهنگ ترک روبه‌‌رو هستیم. انعکاس آن را هم ما می‏‌توانیم در بسیاری از زمینه‏‌ها، از معماری گرفته تا ادبیات، ببینیم.