هفت کوچه

کودک، ترقه‌ و حکومت اسلامی

society — Mon, 04 Mar 2013 13:36:40 +0000

فرهاد مرادی - خرده فرهنگ‌های ایرانی، با درجاتی متفاوت، کودکی را مترادف با معصومیت می‌گیرند؛ نوعی فطرت پاک که بزرگسالان از آن بی‌بهره‌اند. از پیامبر مسلمانان نقل شده است[۱] که خداوند در روز جزا به جبرئیل امر می‌کند تا کودکان مؤمنان را بی‌حسابرسی به بهشت وارد کند. هم‌چنین از امام ششم شیعیان نقل شده است[۲] که در روز جزا خداوند برای کودکان کفار آتشی می‌افروزد و امر می‌کند تا به آن وارد شوند و چون پا به درون آتش نهادند، آتش بر آن-ها «سرد و سلامت» می‌شود.

القای حس پاکی و معصومیت به مخاطب نیز، به مدد نمایش کودکان یا توصیف حالات کودکانه، از کلیشه‌ای‌ترین فضاسازی‌های هنری و ادبی به حساب می‌آید. شخصیت اصلی فیلم «خانه‌ای روی آب» زمانی که با اتومبیل شخصی، فرشته‌ای را زیر می‌گیرد، آن فرشته کودکی است زیباروی که با بی‌اخلاقی‌های شخصیت اصلی کنار نمی‌آید و به نشانه‌ اعتراض دست وی را چنگ می‌اندازد. در اینجا به نظر می‌رسد «کودک – فرشته» به خاطر سرشت پاک و کودکانه‌اش که با دروغ سازگاری ندارد و بی‌آنکه خود بخواهد به سمت راستی و درستی میل می‌کند، چنین کرده است.

در همین زمینه بیشتر بخوانید و بشنوید:

چهارشنبه سوری و حکومت نگران ایران

پرونده حق شادی

شادی به مردم جسارت می دهد

حسین پناهی در یکی از قطعات شاعرانه‌اش زمانی که سراغ زمین را از کهکشان‌ها، سراغ خانه‌اش را از زمین، سراغ مادرش را از خانه، سراغ کبوترانش را از مادر می‌گیرد و دست آخر می‌گوید که ای‌ کاش هرگز از درخت انجیر پایین نیامده بود، به نوعی حسرت روزگار کودکی‌اش را می‌خورد که به واسطه‌ فطرت پاک کودکانه می‌توانست به راحتی خوب را از بد و سره را از ناسره تشخیص دهد و مثل دوران بزرگسالی نیازی به عقل لعنتی حسابگر نبود. حتی در ادبیات کهن ایران که عموماً کودک و کودکی را به رسمیت نمی‌شناسد و اصل را بر دوران بزرگسالی - آن هم بزرگسالی مردان – می‌گذارد، مضامینی چون «به دل گفتم‌ای ننگ مردان بمیر/ که کودک رود پاک و آلوده پیر»[۳] پیدا می‌شود.

چنین مضامینی در مکتوبات فعالان حقوق کودک هم که باید نگاهی مدرن‌تر و اجتماعی‌تر نسبت به کودکان داشته باشند، به وفور یافت می‌شود. فانتزی سانتی‌مانتال بعضی از این مکتوبات با پیروی از یکی از اشعار ناظم حکمت – شاعر ترک – آن است که برای بهبود اوضاع جهان «دست کم برای یک روز» دنیا را به دست کودکان بسپاریم. این گروه از آلترناتیوسازان به اینکه بعد از واگذاری مسئولیت جهان به کودکان چه بلایی بر سر آن می‌آید، علاقه‌ای نشان نمی‌دهند. در اینکه اکثریت به تناسب، چنین گزاره‌هایی را نسبت به کودکی، بدون چون و چرا می‌پذیرند و در زندگی روزمره لقلقه‌ زبان‌ می‌کنند، تقریباً شکی نیست، اما درستی این گزاره‌ها جای چانه زدن دارد.

تنبیه بدنی، یک روش‌ تربیتی در ایران

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز تا به امروز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

مجاز شمردن تنبیه بدنی کودکان، از دیرباز، یک روش‌ تربیتی در ایران به شمار می‌رود. احمد کسروی در کتاب «زندگانی من» تصویری از نظام آموزشی پیش از مشروطه ارائه می‌دهد و نقل می‌کند که آخوند مکتبخانه‌ای که وی و دیگر همسالانش در آن قرآن می‌آموختند، «سیلی نوازش» بیخ گوش شاگردان حرف گوش کن می‌نواخته است. وقتی پاداش سر به راه بودن شاگردان مؤدب سیلی نوازش بوده باشد، تعجبی ندارد اگر شاگردان متمرد گرفتار شلاق و فلک و زیر زمین پر از عقرب شده باشند.

حتی امروز که بیش از یک قرن از شکل‌گیری نظام نوین آموزشی در ایران می‌گذرد و رفته رفته تنبیه بدنی کودکان اسباب سرشکستگی بزرگسالان را فراهم می‌آورد، باز هم تصاویری از مدارس ایران مخابره می‌شود که آدمی خیال برش می‌دارد مبادا مکتب‌داران پیش از مشروطه، در هیبت زامبی‌ها، در کار تسخیر نظام آموزشی باشند. سئوال معنادار از فرهنگی که با هزار و یک جور حرافی هم‌زمان هم اعتقاد به فطرت پاک کودکان را توجیه می‌کند و هم لزوم تنبیه بدنی آن‌ها را این است: اگر کودک فطرتاً به سمت خوبی و درستی گرایش دارد پس لزوم تنبیه بدنی او چیست؟ و اگر نه، تنبیه بدنی لازمه‌ سر به راه شدن و هنجارمند شدن کودک است پس دیگر صحبت کردن از فطرت پاک کودکان یعنی چه؟

می‌توان در ادامه این سئوال را نیز مطرح کرد که آیا در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی، امکان شرارت کودکان نیز وجود دارد؟ یا به عبارت دیگر در غیاب چنین نظامی کودکی که قرار بود فطرتاً پاک باشد، اساساً به موجودی شرور تبدیل نمی‌شود؟

یکی از قسمت‌های سریال آمریکایی «اخبار بد» (Breaking Bad) بخشی از درگیری دو گروه توزیع مواد مخدر در ایالت نیومکزیکو را نشان می‌دهد. گروه قدیمی‌تر که فروشنده‌های گروه جدید را موی دماغ خود می‌داند، به منظور گمراه کردن همزمان پلیس و رقبا پسر بچه‌ای هشت ساله را وادار می‌کند تا دخل یکی از فروشنده‌های رقیب را بیاورد. در سکانسی سرشار از تعلیق، پسربچه‌ به ظاهر معصوم، سوار بر دوچرخه گرد فروشنده‌ مواد مخدر می‌چرخد و در فرصت مناسب او را سوراخ سوراخ می‌کند. در ادامه‌ داستان مشخص می‌شود که ضارب، کودکی بازمانده از تحصیل است و در محله‌ای شبیه به باغ وحش زندگی می‌کند که کنترل آن را کارتل‌های مواد مخدر در اختیار دارند. در مثال سینمایی دیگری می‌توان به فیلم برزیلی «شهر خدا» (City Of God) اشاره کرد. این فیلم پر است از صحنه‌های تکان-دهنده‌ قتل، کشتار و تجاوز که توسط گروه‌هایی از کودکان فقیر و حاشیه‌نشین سازماندهی و اجرا می‌شود. در اینجا برای تاریخی‌تر و البته بومی‌تر شدن روند بحث، به‌جاست تا ترور نافرجام «دکترحسین فاطمی» در ۲۵ بهمن ۱۳۳۰ یادآوری شود. در آن حادثه خداپرستان «فداییان اسلام» تپانچه در کف «محمد مهدی عبدخدایی» نهادند تا نفس کشیدن را از یاد حسین فاطمی ببرد. نکته‌ مد نظر نه دعوای خونین فی مابین ملیون و اهل دیانت، که استفاده از نوجوانی چهارده ساله در این ترور است. عبدخدایی در آن دوران حتی بر حسب تعاریف فقهی کودک محسوب می‌شد؛ او در روایت ماجرا می گوید: صورتش در آن زمان حتی یک دانه مو هم نداشت.

طرفداران نیمه متمدن و ستیزه‌جوی فداییان اسلام که علی الاصول به جماعت فطریون تعلق دارند، در صورت احساس ضرورت، توان و حوصله‌ کش‌دادن توجیهاتی در مرتبط بودن اقدام عبدخدایی با فطرت پاک کودکان را تا خود صبح قیامت دارند، با این حال بحث بر سر بخش‌هایی از جامعه است که اقدام به آدمکشی و ترور را از مصادیق بارز شرارت به حساب می‌آورد. بنابراین از گروه اخیر می‌توان توقع داشت تا نه تنها نسبت به معصومیت ذاتی و فطرت پاک کودکان شکاک باشند، بلکه امکان رفتارهای شریرانه‌ کودکان در غیاب یک نظام تربیتی – حمایتی را نیز تأیید کنند. دنیای کودکان‌‌ رها شده به امان خدا، یا به تعبیر شاملو «کودکان اعماق»، به هیچ عنوان دلربا نیست.

دنیای واقعی کودکان

در دنیای واقعی، کودکان با مشت و لگد به جان هم می‌افتند، ضغیف‌تر‌ها را آزار می‌دهند، یکدیگر را دست می‌اندازند، خبرچینی می‌کنند و ده‌ها مورد شرم‌آور دیگر که از نگاه نوستالژیک بزرگسال‌های رمانتیک به دنیای «گوگولی مگولی بچه‌ها» مغفول می‌ماند. در واقع برای یک کودک دنیای کودکان به‌‌ همان اندازه‌ای خشن، خطرناک و دلگیرکننده است که دنیای بزرگسالان می‌تواند برای یک بزرگسال خشن، خطرناک و دلگیرکننده باشد.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد.

روزهای پایانی سال در ایران معمولاً همراه است با جشن چهارشنبه‌ آخر سال و رعب و وحشتی که با ترکاندن مواد محترقه به راه می‌افتد. در تازه‌ترین واقعه مربوط به چهارشنبه سوری امسال انفجار ساختمانی پنج طبقه در محله‌ تهران- پارس است که با مرگ چهار نفراز ساکنان آن همراه بود. تلفات انسانی، تخریب وسیع ساختمان و وارد شدن صدمه به ساختمان‌های اطراف باعث شده تا تصاویر مخابره شده از این واقعه به خرابی‌های ناشی از جنگ‌های شهری شباهت داشته باشد. چنین اخباری به انضمام تأکید بر مرگ افراد، قطع دست و پا و در آمدن چشم آن‌ها از کاسه در چند سال اخیر کم نبوده و دستگاه تبلیغاتی داخلی نیز برای پوشش چنین خبرهایی چیزی کم نگذاشته است. با این وجود تکرار مکرر چنین حوادثی نشان از آن دارد که گروه‌های علاقه‌مند به بمب ترکاندن در چهارشنبه‌ آخر سال نه تنها دست بردار نیستند، بلکه هر سال کمیت و کیفیت ارعاب را افزایش می‌دهند. نکته‌ای که در این‌ نوشتار اهمیت دارد تأمل بر رفتارهای خشن کودکان به عنوان اصلی ترین گروه درگیر با جنگ و گریزهای چهارشنبه سوری است. گروه‌های دیگر مشتاق برای رسیدن موعد این جشن ملی، معمولاً جنبه‌های مربوط به شادی و پایکوبی آن را مد نظر دارند و این گروه های کودکان هستند که می‌توان نام آن‌ها را ترقه‌سازان خطرناک گذاشت.

اصولاً آیات عظام در ایران حساسیت خاصی نسبت به برافروختن آتش دارند و آن را از نشانه‌های عرض اندام گبریان به شمار می‌آورند. در دهه‌ ۱۳۲۰ «آیت‌الله بروجردی» رابط رسمی‌ خویش «محمد تقی فلسفی» را سراغ محمدرضا شاه جوان فرستاد تا خبر بی‌خوابی آیت الله را از حمل مشعل المپیک در پایتخت به گوش اعلیحضرت آن روز‌ها برساند. محمدرضا پهلوی از آیت الله بروجردی تمکین کرد و آن ماجرا ختم به خیر شد[۴]. چند سال بعد آیت الله مطهری خانواده‌های ایرانی را به جرم شادی در آخرین چهارشنبه‌ هر سال «خانواده‌های احمق‌ها» خطاب کرد و به آدم‌های «سُر و مُر و گنده‌ با این هیکل‌های چنین و چنین» که از روی آتش می‌پرند گفت: «اگر هم پدران گذشته‌تان چنین کاری می‌کردند، شما وقتی می‌بینید یک کار احمقانه است و دلیل خریت پدران شما است رووش را بپوشید. چرا دو مرتبه این سند حماقت را هی سال به سال تجدید می‌کنید؟ این فقط یک سند حماقت است.»

در جدید‌ترین استفتائات انجام شده در پیوند با چهارشنبه سوری، «آیت‌الله مکارم شیرازی» آن را خرافه خواند و «آیت‌الله صافی گلپایگانی» نیز چنین مواردی [چهارشنبه سوری] را مستلزم «اسراف فوق‌العاده» دانست و موجب خطراتی برای «شخص و دیگر شهروندان» و از این رو آن را جایز ندانست.

در سطح سیاسی حکومت دست‌ساز اهل دیانت طی سه دهه نشان داده نظرش به عزاداری و روضه‌خوانی نزدیک‌تر است. چندی پیش ساکنان فیس بوک مضمون کوک کرده بودند که خلاصه‌ توضیح المسائل‌های تولید آیات عظام این است که کلاً اگر طوری شود که انسان خوشش بیاید حرام است. اینکه اهل فیس بوک در این شوخی تا چه اندازه جانب انصاف را گرفته‌اند به نگارنده مربوط نیست، اما هشدارهای سال گذشته‌ رئیس پلیس ایران درباره‌ برخورد قاطعانه‌ پلیس با جشن و پایکوبی در چهارشنبه سوری و یا تقاضای امام جمعه‌ موقت تهران از مجلس برای ریشه کن کردن برگزاری مراسم چهارشنبه سوری از کشور، آدم را به مکثی دوباره بر ادعای شوخ طبعان فیس بوکی وادار می‌کند. جدای از این‌ها از منظر زمامداران حکومت، مجاز شمردن هرگونه تجمع مردم ناراضی خطرناک است و بیم سیاسی شدن آن می‌رود.

مجموع برخوردهای ایدئولوژیک و سیاسی حکومت ایران با مراسم چهارشنبه سوری، این مراسم را به نوعی در تقابل با فرهنگ رسمی قرار داده است. بنابراین نتیجه‌ طبیعی آن است تا مقرر شود ایدئولوگ و واعظ و نظامی مواجب بگیر، در برابر آن بایستند. از سوی دیگر گروه‌هایی از مردم نیز – بنا به دلایلی – دست از این فرهنگ غیر رسمی نمی‌کشند و همان‌طور که این کشمکش تا امروز ادامه داشته حل و فصل شدن آن در آینده‌ای نزدیک بعید به نظر می‌رسد، اما در این میان نقش، جایگاه کودکان و ضرورت آموزش به آنها فراموش می شود. آیا روش های شادی‌ در این جشن ملی به کودکان آموزش داده می شود؟

کودکان و چهارشنبه‌سوری

افزایش میزان رفتارهای پر خطر کودکان در مراسم چهارشنبه‌سوری که نه تنها «هی سال به سال تجدید»، بلکه هرسال نگران‌کننده‌تر هم می‌شود، پیام‌هایی را مخابره می‌کند که باید به آنها گوش فرا داد و به تأمل در ریشه‌های آن دست زد و ضرورت آموزش به کودکان را- درعین حفظ این جشن ملی و خیابانی- مد نظر داشت. نگارنده، به همراه یکی از همکاران، در جایی دیگر اشاره کرده بود: «تغییر شکل و محتوای سنت ملی چهارشنبه‌سوری - به نحوی که اکنون به صورتی دهشتناک و مهیب درآمده و زمینه حضور گسترده نیروهای امنیتی را در روزهای پایان سال در خیابان فراهم کرده - به چه میزان به سه دهه اجرای سیاست‌های جنگی و خشن حکومت اسلامی به منظور مقابله با هرگونه شادی، امید جمعی و همبستگی اجتماعی مرتبط است؟»

نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند. در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است.

برای انتقال بهتر این نکته بد نیست کمی به عقب برگردیم: از نشانه‌های تعمیق و گسترش بحران‌های اجتماعی در دهه‌ هشتاد، یکی هم مسئله‌ خروج کودکان از چرخه‌ تحصیل بود؛ یعنی سیستم آموزشی مملکت، بنا به دلایل ساختاری، توان جذب و نگهداشتن بخشی از کودکان در مدرسه را نداشت و ندارد. طبق آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در سر شماری نیمه‌ دهه‌ هشتاد، سه و نیم میلیون نفر از کودکان باز مانده از تحصیل هستند. در اینجا برای رسیدن به عددی معنادار باید دو گزاره‌ غلط را پیشفرض گرفت. اول آن‌که آمار‌های رسمی را مساوی با آمارهای واقعی بگیریم و دوم با ارفاق که نه با چشم بستن بر واقعیت‌های اجتماعی، افزایش آمار کودکان بازمانده از تحصیل از سال ۸۵ تا امروز را پانصد هزار نفر فرض کنیم. بر مبنای این دو فرض کودکان بازمانده از تحصیل حداقل ۳۶ درصد کل جمعیت دانش آموزان مدارس ایران را تشکیل می‌دهند.

خصوصی سازی – یا به بیان بهتر اختصاصی‌سازی – آموزش و پرورش در ایران، در عمل تحصیل را از یک حق به یک امتیاز تبدیل کرده‌ است. آمار سرگیجه‌آور کودکان بازمانده از تحصیل در این زمینه تنها بخشی از این تصویر را روشن می‌کند. تصویر مورد نظر زمانی روشن‌تر می‌شود که با دقت نظر بیشتری به مسئله‌ رقابت در کنکور بپردازیم. تمرکز کیفیت آموزشی در مدارس خصوصی با عنوان بی‌مسمای غیرانتفاعی و رشد تصاعدی مؤسساتی که از مقطع ابتدایی کودکان را برای حضور در کنکور آماده می‌کنند، حکایت از رقابتی پیچیده دارد که برخورداری از سرمایه‌ مالی قابل ملاحظه برای حضور در آن، اگر نه شرط کافی ولی صد در صد شرط لازم به شمار می‌رود. این‌که تلویزیون وطنی هر سال نوجوان روستایی فقیر و ساده دلی را روی آنتن می‌برد و مدعی می‌شود که شخص مذکور از فلان کوره دهات به بهترین دانشگاه پایتخت راه پیدا کرده، کتمان حقیقت و ریاکاری آشکار است. برای شنیدن واقعیت باید به تبلیغات مؤسسه‌های خصوصی گوش داد که مدعی هستند رتبه‌های بر‌تر سال‌هاست در این مؤسسه‌ها درس می‌خوانند.

دلایل ناکارآمدی سیستم آموزشی ایران تنها در دو موضوع بیان شده خلاصه نمی‌شود. می‌توان مواردی چون محتوای نامناسب آموزشی و یا وضعیت اقتصادی دشوار معلم‌ها را نیز بر این موارد افزود، اما باز کردن چنین مباحثی نوشتار حاضر را طولانی‌تر و کسل کننده می‌کند. تبدیل تحصیلات در ایران از یک حق همگانی به یک امتیاز طبقاتی، به خودی خود اسباب عدم رضایت بخش عمده‌ای از کودکان ایران را فراهم می‌آورد. از سوی دیگر گسترش بحران‌های اقتصادی نیز وضعیت را برای کودکان دشوار‌تر کرده و زمینه‌ گسست آن‌ها از خانواده را فراهم می‌آورد. خانواده‌ای که توان برطرف کردن نیازهای کودک را نداشته باشد، در واقع اعتباری هم نزد او ندارد. قصه‌ بوسه پرمهر کودک محروم بر دستان پینه بسته‌ پدر فقیر همراه با مقادیری اشک شوق به منظور قدردانی، یا هیچ زمانی واقعیت نداشته یا اگر چنین قصه‌هایی ریشه در واقعیت داشته باشد به دوران تاریخی خاصی برمی‌گردد که دخلی به وضعیت فعلی ندارد. خط و ربط‌های تربیتی توسط والدینی تنظیم می‌شود که توان مشخص کردن خط و ربط‌های اقتصادی را نیز داشته باشند، در غیر این صورت اقبال بلندی خواهند داشت اگر کودک به راه خودش برود و با آن‌ها سر شاخ نشود؛ در رمان «مرگ قسطی»، که کودکی یک پزشک فرانسوی را روایت می‌کند، پدر وسواسی و فقیر راوی زمانی که زیر فشارهای اقتصادی تمام اقتدار پدرانه‌اش را از دست می‌دهد، تنها به زور آژان خبر کردن می‌تواند از زیر مشت و لگد پسر نوجوانش جان سالم به در ببرد.

همه این‌ها برای رسیدن به اینجا مطرح شد: نارضایتی کودکان زمانی که در بستر یک فرهنگ خشن و مردسالار قرار بگیرند، چیزی جز‌‌ همان شرارت‌های دوران کودکی و ازجمله در مراسمی چون چهارشنبه‌سوری، تولید نمی‌کند.

در سه دهه‌ گذشته در ایران کودکان هم سوژه و هم ابژه‌ سرکوب بوده‌اند و هم‌چنان نیز هستند؛ به این معنا که از یک سو دستگاه قضا کودکان را اعدام می‌کند و از سوی دیگر نهادهای نظامی و شبه نظامی از کودکان به عنوان عوامل سرکوب استفاده می‌کنند و حتی سال‌هاست در مدارس ایران به بهانه‌ تدریس «آمادگی دفاعی» راه و رسم جهاد فی سبیل الله را به کودکان می‌آموزند.

در مثالی دیگر می‌توان به اجرای مراسم اعدام در ملاء عام اشاره کرد. در تمام این موارد تحلیلگران به تأثیر مخرب چنین اقدامات خشنی بر جامعه توجه کرده‌اند، اما کمتر کسی با تکیه بر این واقعیت که کودکان بیش از یک سوم جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند به بررسی تأثیر یا تأثیرات کارناوال‌های مرگ بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان پرداخته است. شاید در پایان باید گفت ترقه‌سازان خطرناک روزهای آخر سال در حال پس دادن درس‌هایی هستند که در مجموع از جامعه ساخته و پرداخته حکومت اسلامی فرا گرفته‌اند.

پانویس:

۱- محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۲، ص۳۹۰، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق

۲- من لایحضر الفقیه، ج 3، ص ۴۹۱ـ۴۹۲، دفتر انتشارات وابسته به جامعهی مدرسین حوزهی علمیهی قم

۳- بوستان سعدی، باب نهم در توبه و راه صواب

۴- ظلم، جهل و برزخیان زمین، فصل ششم : سه روزی که ایران را همچنان تکان میدهد، محمد قائد، انتشارات طرح نو

مدگرایی در ایران امروز

society — Mon, 11 Feb 2013 07:58:12 +0000

اکبر ترشیزاد

اکبر ترشیزاد - شاید در هیچ کجای دیگر دنیا و حتی در خیابان‌های پاریس، لندن و یا نیویورک هم نتوان به اندازه‌ تهران و برخی دیگر از شهرهای بزرگ ایران، دخترها و پسرهای جوانی را دید که بر اساس آخرین مدل‌های مد جهان لباس پوشیده‌اند.

یافتن ریشه‌های به وجود آمدن چنین فضایی در ایران کار سختی است. آیا محدودیت‌های اجتماعی، عدم آزادی در پوشش، نبود فضاهای مناسب برای گذراندن اوقات بی‌کاری و نبود آزادی‌های لازم برای بیان درونی افراد در قالب هنرهای مختلف، منجر به این می‌شود که انرژی جوانان در زمینه‌هایی چون مد و مدگرایی بیشتر متمرکز شود؟ برای رسیدن به پاسخ شاید بهترین راه رفتن به سراغ همین جوانان باشد.

«نازی» دختری از طبقه مرفه برایم توضیح می‌دهد که هفته‌ گذشته یک روز تمام وقتش را برای پیدا کردن یک جفت کفش با مارک کانورس اوریجنال صرف کرده است.

او می‌گوید: «وارد هر مغازه که می‌شوید فروشنده قیمت‌های مخصوص به خودش را دارد و البته دلایل خودش برای اینکه به شما ثابت کند که جنس او اصل است و کفش‌های مغازه‌های دیگر تقلبی. فروشنده‌ها از رنگ تخت کفش و شکل بند آن گرفته تا زاویه‌ خط‌های کنار آن را برایتان شاهد می‌آورند تا به شما ثابت کنند که راست می‌گویند.»

چند سالی هست که در برخی از مراکز خرید در شمال شهر تهران بوتیک‌هایی آغاز به کار کرده‌اند که ادعا می‌کنند نماینده‌ مجاز برندهای مشهوری مثل «زارا» و «دولچی گابانا» در ایران هستند، اما همه می‌دانند که به دلایل مختلف از جمله تحریم‌های بین‌المللی و عدم رابطه‌ سیاسی و تجاری کامل با برخی از کشورهای غربی، چنین برندهایی نمایندگی رسمی در ایران ندارند و این فروشگاه‌ها به طور معمول باید اجناس خود را از طریق واسطه‌ها تهیه کنند که همین قیمت خرید اجناس را تا بیست درصد بالاتر می‌برد.

چند سالی هست که در برخی از مراکز خرید در شمال شهر تهران بوتیک‌هایی آغاز به کار کرده‌اند که ادعا می‌کنند نماینده‌ مجاز برندهای مشهوری مثل «زارا» و «دولچی گابانا» در ایران هستند، اما همه می‌دانند که به دلایل مختلف از جمله تحریم‌های بین‌المللی و عدم رابطه‌ سیاسی و تجاری کامل با برخی از کشورهای غربی، چنین برندهایی نمایندگی رسمی در ایران ندارند و این فروشگاه‌ها به طور معمول باید اجناس خود را از طریق واسطه‌ها تهیه کنند که همین قیمت خرید اجناس را تا بیست درصد بالاتر می‌برد.

اگر هزینه‌ بالای گمرک و ارزش پایین ریال در برابر ارزهای خارجی را هم به آن اضافه کنیم قیمت تمام شده‌ این لباس‌ها آنقدر بالا خواهد بود که در عمل خریدار چندانی برای اجناس این فروشگاه‌ها پیدا نخواهد شد، پس می‌شود به آسانی حدس زد که بخش عمده‌ای از اجناس این فروشگاه‌ها کپی‌های درجه‌ یک چینی یا ترک از اصل محصول هستند که به مشتریان عرضه می‌شوند.

وقتی از نازی می‌پرسم که دلیل این همه اصرارش برای اطمینان از اوریجینال بودن پوشاکی که می‌خرد چیست با خنده پاسخ می‌دهد: «راستش چون به قول معروف دوست‌هایم همگی این کاره‌اند و زود می‌فهمند و ناجور می‌شود. به همین خاطر است که بعضی وقت‌ها از ایران خرید نمی‌کنم و اگر زمانی که خارج از ایران هستم [دبی یا ترکیه] مدل‌های جدید آمده باشند سریع تهیه می‌کنم. چون اینطوری مطمئنم که جنس اصل است، اما خوب بیشتر وقت‌ها چاره‌ای ندارم، جز اینکه از داخل ایران خرید کنم.»

کسب هویت‌ از طریق مارک لباس

جوانانی که برآمده از خانواده‌های مرفه هستند، در ایران با پوشیدن لباس‌های به اصطلاح مارک‌دار و گران‌قیمت سعی می‌کنند تا خود را از دیگران متمایز کنند.

«مهدی» جوان ۲۸ ساله درباره‌ این نکته می‌گوید: «راستش من فکر می‌کنم برند به آدم هویت می‌دهد، چون بالاخره یه گروه سال‌ها تلاش کرده‌اند و به اینجا رسیده‌اند و من در واقع دارم نتیجه‌ تلاش آنها را استفاده می‌کنم. از طرف دیگر وقتی با این لباس‌ها بیرون می‌روم شخصیت و طبقه‌ اجتماعی خودم را نشان می‌دهم.»

این البته دغدغه‌ همه‌ جوانان ایرانی نیست که مثل نازی یا مهدی جنس صددرصد اصل یک مارک را تهیه کنند و بپوشند. برای عده‌ای همین که کیفیت پوشاک بالا باشد و از آن مهم‌تر ظاهر و مارکی که روی آن چسبانده شده شبیه اصل خارجی‌اش باشد کافی است. تولیدکننده‌های ایرانی‌ کپی‌کارهای خوبی هستند و شاید بسیاری از مشتریان هم این را به خوبی می‌دانند که پوشاکی که می‌خرند اصل نیست، اما می‌پذیرند تا به آنها دروغ گفته شود.

وقتی از «سامان» که دانش‌آموز دبیرستانی در مناطق میانی شهر تهران است می‌پرسم چرا در به در دنبال شلوار جین لی‌وایز می‌گردد؟ در جوابم می‌گوید: «آخه لیوایز بهتره.» هنگامی که از او می‌پرسم وقتی می‌داند که با ۲۰۰ هزار تومان کسی به او شلوار لیوایز اصل نمی‌دهد پس چه اصراری به این کار دارد. مکثی می‌کند، سری تکان می‌دهد و با خنده پاسخ می‌دهد: «نمی‌دانم اما به هر حال حال می‌کنم که لیوایز پایم باشد.»

اجباری به نام مدگرایی

مدگرایی در ایران امروز و به ویژه در شهرهای بزرگ، دیگر برای برخی یک انتخاب نیست یک اجبار است.

پیدا می‌شوند جوانانی که به هیچ قیمتی حاصر نمی‌شوند با موج‌هایی که در جامعه به راه می‌افتد همراه شوند. پویا که خودش مدرس موسیقی است می‌گوید: «من به مد و آنچه که سلیقه‌ روز خوانده می‌شود زیاد بهایی نمی‌دهم. راستش زیاد هم برایم مهم نیست که دیگران در مورد من چگونه فکر می‌کنند. اگر از یک لباس خوشم بیاید حتی اگر مدلش خیلی قدیمی هم باشد آن را می‌پوشم.»

«مریم» که دختری تحصیل‌کرده است و در یک شرکت خصوصی کار می‌کند در این زمینه می‌گوید: «راستش من خودم علاقه‌ چندانی به مدگرایی و هماهنگ کردن پوشش خودم بر اساس مدل‌های تازه‌ سال ندارم، اما در بیشتر موارد انتخاب دیگری پیش رویم نیست؛ چرا که این روزها اگر بخواهم لباس‌ یا کفشی را تهیه کنم که بر اساس سلیقه‌ خودم باشد، اما مدلش مد روز نیست و از آنها در محل کار یا در جمع‌های دوستانه استفاده کنم با چند مشکل جدید روبه‌رو می‌شوم. اولاً که پیدا کردن چنین اجناسی در بازار، کار آسانی نیست. دوماً اینکه در صورت موفقیت هم احتمال اینکه با پوشیدن این لباس‌ها مورد سرزنش مستقیم یا غیرمستقیم دیگران قرار ‌بگیرم و به بی‌سلیقه‌گی [همان جواد بودن] یا صفات دیگری مثل این متهم شوم بسیار است. به همین علت ترجیح می‌دهم که من هم خریدهایم را بر اساس همان مدل‌های روزی انجام دهم که اکثریت از آن استفاده می‌کنند.»

نگاه مستقل

در ایران تعداد کمی از جوانان را می‌شود پیدا کرد که برای طرح، مدل و شکل لباس‌شان خودشان تصمیم بگیرند و نه تبلیغات جهانی.

«امید» دانشجویی جامعه‌شناسی می‌گوید: «من ترجیح می‌دهم تا آن چیزی را بپوشم که خودم روی آن فکر کرده‌ام و تصمیم گرفته‌ام که البته لزوماً رنگ و مدل آن هم از مد رایج سال پیروی نمی‌کند.»

امید توضیح می‌دهد که چند روز یا چند هفته وقت می‌گذارد و در ذهنش یک دست لباس را برای خود تصور می‌کند و سپس شروع به گشتن و خرید می‌کند. برخی از آنها را در بازار پیدا می‌کند، اما اگر نشد با قیمتی مناسب‌تر از آن که آماده‌اش در بازار موجود هست، به خیاط سفارش می‌دهد تا برایش بدوزد و سپس آنها را با هم هماهنگ می‌کند. او بر این باور است که با این کار در حیطه پوشش خود، به یک تشخص روحی و روانی دست می‌یابد.

در این میان هم پیدا می‌شوند جوانانی که به هیچ قیمتی حاصر نمی‌شوند با موج‌هایی که در جامعه به راه می‌افتد همراه شوند. پویا که خودش مدرس موسیقی است می‌گوید: «من به مد و آنچه که سلیقه‌ روز خوانده می‌شود زیاد بهایی نمی‌دهم. راستش زیاد هم برایم مهم نیست که دیگران در مورد من چگونه فکر می‌کنند. اگر از یک لباس خوشم بیاید حتی اگر مدلش خیلی قدیمی هم باشد آن را می‌پوشم. من کارهای دیگری دارم که به اندازه‌ کافی از من زمان می‌گیرند که نتوانم ذهن خودم را درگیر این مسائل بکنم. دیگر اینکه من اصلاً این را نمی‌فهمم که یک فرد کلی پول برای یک مارک بدهد و خود را در زیر سایه آن تعریف کند و هویت بدهد.»

جامعه‌ امروز ایران جامعه‌ تضادها و تناقض‌هاست. جایی که مردم با وجود اینکه برای تامین احتیاجات اولیه و اساسی‌تر‌شان با مشکلات مالی روبه‌رو هستند، هزینه‌های هنگفتی را صرف خرید کفش و لباس‌هایی می‌کنند که از نگاه دیگران چندان ضروری به نظر نمی‌رسد.

عدم امنیت، بحران و شهروندان افسرده

society — Mon, 28 Jan 2013 08:17:07 +0000

آیدا قجر ـ امنیت در لغت به معنای آزادی، آرامش، فقدان ترس و عدم هجوم دیگران است؛ اما در فرهنگ علوم رفتاری، "ارضای احتیاجات و خواسته‌های شخصی، احساس ارزش شخصی، اطمینان خاطر و اعتماد به نفس" تعریف شده است.

وجود امنیت در یک جامعه باعث ایجاد احساس امنیت میان افراد همان جامعه خواهد شد و افراد در حوزه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی،‌ شغلی،‌ جنسی و روحی ـ روانی به اکنون و آینده مطمئن می‌شوند و آرامش و ثبات خود را در خطر احساس نمی‌کنند.

چندی پیش اسماعیل احمدی‌مقدم فرمانده نیروی انتظامی اعلام کرده بود: "احساس امنیت در کشور بهبود یافته و از ۳۹ به ۵۹ درصد رسیده است"، اما شهروندان در شهرهای مختلف ایران دیدگاهی‌ متفاوت دارند.

عدم امنیت شغلی، جنسی و اجتماعی و سیاسی شرایط را برای شهروندان به شدت پیچیده کرده است. رضا که سی ساله است و در تهران زندگی می‌کند در گفتگو با رادیو زمانه می‌گوید: "من اصلا حس امنیت ندارم چون هر لحظه این امکان را میدهم که در خانه را بزنند و برای بازرسی به داخل بیایند، هر لحظه ممکن است برای فعالیت در فیس بوک دستگیرم کنند."

ابراهیم که نزدیک پنجاه سال سن دارد معتقد است: "سر منشا همه ناامنی‌های مالی و معنوی گردانندگان مملکت هستند که به نظرم عمدی این کار را می‌کنند تا مردم را همیشه نگران نگهدارند."

گسترش حس ناامنی

احمدی‌مقدم در سخنان خود به نقش "رسانه" در اطلاع‌رسانی اشاره کرده و گفته استع: ‌"با توجه به گسترش رسانه‌ها و سرعت انتقال اخبار، فاصله‌های جغرافیایی کوتاه شده و جرمی که در یک حوزه اتفاق می‌افتد،‌ در کوتاه‌ترین زمان ممکن باعث ایجاد نگرانی و احساس ناامنی در حوزه‌های دیگر جغرافیایی می‌شود و این یک امر طبیعی است."

حسین نقوی حسینی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سال گذشته در حالی که امنیت را به دو بخش سیاسی و اجتماعی تقسیم کرده بود، گفت: "راه حل نگران نکردن مردم این است که دستگاه‌های ذی‌ربط اخبار حوادث را در اختیار رسانه‌ها قرار ندهند."

وی در حالی "رسانه" را عاملی برای افزایش حس ناامنی در کشور معرفی می‌کند که نقش و وظیفه اصلی رسانه، آگاهی‌بخشی و اطلاع‌رسانی است تا افراد جامعه از آنچه در کشور می‌گذرد مطلع باشند. این اما تنها فرمانده نیروی انتظامی نیست که چنین تعریفی از رسانه دارد. حسین نقوی حسینی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، سال گذشته در حالی که امنیت را به دو بخش سیاسی و اجتماعی تقسیم کرده بود، گفت: "راه حل نگران نکردن مردم این است که دستگاه‌های ذی‌ربط اخبار حوادث را در اختیار رسانه‌ها قرار ندهند."

کاظم جلالی،‌ سخنگوی امنیت ملی نیز گفته بود:‌ "آستانه تحمل مردم پایین آمده. بنابراین نباید بر طبل ناامنی کوفت. زیرا رسانه‌ای کردن حوادث و ایجاد ناامنی تاثیری در کاهش جرم ندارد." در واقع مسئولانی که وظیفه‌شان ایجاد حس امنیت میان افراد جامعه است بر این باورند که اگر مردم اطلاعی از حوادث نداشته باشند،‌ احساس امنیت در جامعه بالا خواهد رفت.

مقابله عوامل و اوامر جمهوری اسلامی با رسانه‌ها، روزنامه‌نگاران و خبرنگاران یکی از نشانه‌های مبارزه با آگاهی مردم است به طوری که امروز تنها رسانه‌هایی که در اختیار مردم قرار دارد، دولتی و زیر نظر حکومت است.

تا پیش از بازداشت‌های روزنامه‌نگاران در بیست و چهار ساعت گذشته، به گزارش سازمان خبرنگاران بدون مرز،‌ ۲۶ روزنامه‌نگار و ۱۷ وب‌نگار ایرانی در زندان بوده‌اند و خانواده‌های روزنامه‌نگاران داخل و خارج از کشور نیز مورد تهدید و احضارهای مداوم قرار گرفته‌اند، اما از یکشنبه شب در کمتر از ۲۴ ساعت، نیروهای امنیتی به دفاتر روزنامه‌های اعتماد، بهار، شرق و آسمان هجوم برده و ۱۴ روزنامه‌نگار دیگر را بازداشت کردند.

اسامی روزنامه‌نگارانی که در این ۲۴ ساعت بازداشت شدند به این ترتیب است: جواد دلیری، اکبر منتجبی، نسرین تخیری، نرگس جودکی، مطهره شفیعی، پژمان موسوی، سلیمان محمدی، میلاد فدایی‌اصل، امیلی امرایی، ساسان آقایی، پوریا عالمی، صبا آذرپیک، کیوان مهرگان و حسین یاغچی.

امنیت اجتماعی

تدارک سلامت جامعه در مقابل اقدامات خشونت‌آمیز و رفع دغدغه‌های ذهنی شهروندان در کلیت جامعه دربرگیرنده مفهوم امنیت اجتماعی است. اگر مردم نسبت به نظام سیاسی حاکم تعلق خاطر داشته باشند جامعه منسجم خواهد بود، اما اگر بر اساس تمایزات مذهبی، قومی و ارزش‌های حیاتی احساس ناامنی کنند، انسجام و امنیت اجتماعی دچار تهدید خواهد شد.

تبعیض‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و بازداشت‌ها و سرکوب‌های عقیدتی، به معنای تهدید آزادی‌های فردی و هویتی است. آمار بالای خشونت خانوادگی، خصوصاً علیه کودکان و زنان و عدم رسیدگی مسئولان با توجه به قوانین تبعیض‌آمیز، به اطمینان زنان و مادران نسبت به قوانین حاکم بر کشور خدشه وارد کرده و آنها را دچار بی‌اعتمادی کرده است.

شاهین که جوانی بیست و هفت ساله است، در خصوص حس امنیت اجتماعی می‌گوید: "من علاقه زیادی به زدن کراوات دارم، اما هر لحظه در خیابان منتظر شنیدن یک متلک از مردم هستم یا به خاطر بستن مچ‌بند سبز که هنوز بر دست دارم وقتی از کنار بسیجی‌ها رد می‌شوم حتماً مورد خطاب آنها قرار می‌گیرم."

امنیت اجتماعی بر نرخ آسیب‌های اجتماعی، میزان وقوع جرایم،‌ نرخ آشفتگی اجتماعی و مقابله با جرایم و بزهکاری استوار است. دغدغه‌هایی که باعث به وجود آمدن نارضایتی میان مردم می‌شود را نیز می‌توان در چند عنوان خلاصه کرد: خشونت خانوادگی، فقر، هویت‌خواهی، تبعیض،‌ فحشا، و نابرابری جنسیتی.

تبعیض‌های جنسیتی، قومی، مذهبی و بازداشت‌ها و سرکوب‌های عقیدتی، به معنای تهدید آزادی‌های فردی و هویتی است. آمار بالای خشونت خانوادگی، خصوصاً علیه کودکان و زنان و عدم رسیدگی مسئولان با توجه به قوانین تبعیض‌آمیز، به اطمینان زنان و مادران نسبت به قوانین حاکم بر کشور خدشه وارد کرده و آنها را دچار بی‌اعتمادی کرده است.

اگر زنی که خشونت علیه وی اتفاق افتاده برای رسیدگی به قاضی دادگاه مراجعه کند، نیاز به شاهد، مدارک پزشکی و دلایل محکمه‌پسند خواهد داشت؛ در حالی که برای مثال می‌توان فرانسه را نام برد که تنها یک تلفن برای بازداشت شخص خاطی توسط پلیس کافی است.

میزان بالای فقر با توجه به تحریم‌ها و نابرابری طبقاتی در سطح کشور، بی‌کاری، اعتیاد و بی‌خانمانی رو به افزایش نمادهای دیگری از نارضایتی مردم علیه سیاست‌های جمهوری اسلامی است.

امنیت اقتصادی

میثم که هم کارمند محسوب می‌شود و هم مدت‌ها فعالیت در زمینه تجارت را تجربه کرده است در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید: "ایران دیگر جای سرمایه‌گذاری نیست، هیچ حساب و کتابی ندارد، به راحتی و با یک سخنرانی از طرف مسئولان حکومتی نرخ ارز بالا و پایین می‌شود یا در بازار بورس تاثیر می‌گذارد. حتی به اسم ایران هم در کشورهای دیگر نمی‌توانی مانند سابق سرمایه‌گذاری کنی. هیچ امنیت مالی‌ای وجود ندارد."

زمانی که مردم یک جامعه با توجه به اطمینان به ثبات شرایط اقتصادی، در امور جامعه مشارکت داشته باشند و ثبات سیاسی هم وجود داشته باشد و نظام حقوقی سالم از آن پشتیبانی کند، امنیت اقتصادی در کشور ایجاد خواهد شد.

آزادی از هر نوع ترس، شک و ابهام در اجرایی شدن تعهدات و مطالبات مردم و در عین حال حصول اطمینان از برخورداری از ثمره فعالیت‌هایی که در زمینه تولید ثروت، ‌توزیع و مصرف آن صورت می‌گیرد، یعنی "امنیت اقتصادی".

رابرت ماندل تعریفی همگون اما متفاوت از امنیت اقتصادی دارد: ‌"میزان حفظ و ارتقای شیوه زندگی مردم یک جامعه از طریق تامین کالا و خدمات و هم از مجرای عملکرد داخل و هم حضور در بازارهای بین‌المللی."

براساس تعاریف بالا، امنیت اجتماعی وابسته به سه عامل است: اجتماعی (مشارکت مردم)، سیاسی (سیاستگذاری صحیح اقتصادی و ثبات سیاسی) و‌ حقوقی (نظام حقوقی سالم).

زمانی که مردم یک جامعه با توجه به اطمینان به ثبات شرایط اقتصادی، در امور جامعه مشارکت داشته باشند و ثبات سیاسی هم وجود داشته باشد و نظام حقوقی سالم از آن پشتیبانی کند، امنیت اقتصادی در کشور ایجاد خواهد شد.

با توجه به شرایط اقتصادی حاکم بر کشور چه از نظر داخلی با سیاستگذاری‌های مورد انتقادی چون هدفمندی یارانه‌ها و چه از نظر خارجی با وجود تحریم‌های بین‌المللی، نمی‌توان شاهد وجود امنیت اقتصادی بود.

نبود امنیت اقتصادی از سوی دیگر باعث ترس در سرمایه‌گذاری می‌شود. سرمایه‌گذار به دلیل عدم وجود ثبات سیاسی و اجتماعی رغبتی به هزینه‌ کردن نداشته و از سوی دیگر امنیتی پیرامون سرمایه‌گذاری نمی‌بیند.

عدم وجود امنیت اقصادی نه تنها شرایط سیاسی و سرمایه‌گذاری را به خطر می‌اندازد، بلکه باعث ایجاد عدم امنیت شغلی برای افراد جامعه نیز می‌شود.

امنیت شغلی

امنیت شغلی برای زن و مرد متفاوت است. مهدی کارمند سی و هفت ساله یک شرکت دولتی است که عدم امنیت شغلی‌اش را اینگونه توصیف می‌کند: "هر لحظه اخراج یا از دست دادن کار به خاطر عدم امنیت شغلی و اقتصادی در انتظارت هست. به سادگی و به بهانه‌های مختلف از کار بی‌کار شده و خانه‌نشین می‌شوی."

آمار بالای بی‌کاری در سطح کشور بیانگر آن است که روش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هم راه حل مناسبی برای برطرف کردن این معضل نیست و نمی‌توان با روش‌های اینچنین معضلات جامعه و جوانان را برطرف کرد. از سوی دیگر اخراج کارگران یا کارمندان از محل کار، حقوق‌های پرداخت نشده، بدهکاری‌های دولت به اداره‌های بیمه،‌ بی‌کاری‌های اجباری سیاسی که برای استادان دانشگاه‌ها یا باقی کارمندان پیش می‌آید به طور طبیعی باعث گسترش حس ناامنی شغلی در کشور می‌شود.

لیلا که هفت سال سابقه کار در بانک دولتی را دارد نه تنها سخنان مهدی را تائید می‌کند، بلکه معتقد است محیط کار و ناامنی شغلی برای زنان چند برابر است زیرا "ممکن است از سوی کارفرما با پیشنهاد برقراری رابطه مواجه شوی که در صورت پاسخ رد دادن باید انتظار اخراج یا جا به جایی داشته باشی. هر از گاهی صحبت از کم کردن ساعت‌های کاری می‌شود تا همیشه در ترس از دست دادن شغل و منبع تامین هزینه‌هایت بمانی. شاید نوعی تهدید باشد برای انجام کار بهتر، اما روش بسیار مسخره‌ای است که همیشه کارمند را در نگرانی قرار دهی."

امنیت شغلی به معنای عدم وجود ترس یا نگرانی پیرامون شغل آینده یا فعلی است؛ به طوری که افراد از مزایای شغل و بازنشستگی مطمئن باشند.

با این حال امروز شاهد افزایش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هستیم که در آن افراد از مزایایی چون بازنشستگی یا بیمه برخوردار نیستند و برای نیفتادن به ورطه بی‌کاری مجبور به قبول آن هستند.

آمار بالای بی‌کاری در سطح کشور بیانگر آن است که روش استخدام‌های نیمه‌وقت یا قراردادی هم راه حل مناسبی برای برطرف کردن این معضل نیست و نمی‌توان با روش‌های اینچنین معضلات جامعه و جوانان را برطرف کرد. از سوی دیگر اخراج کارگران یا کارمندان از محل کار، حقوق‌های پرداخت نشده، بدهکاری‌های دولت به اداره‌های بیمه،‌ بی‌کاری‌های اجباری سیاسی که برای استادان دانشگاه‌ها یا باقی کارمندان پیش می‌آید به طور طبیعی باعث گسترش حس ناامنی شغلی در کشور می‌شود.

امنیت جنسی

زمانی که جامعه‌ای دچار تبعیض جنسیتی،‌ مردسالاری و محدودیت‌های جنسی باشد، افراد جامعه نسبت به جنس دیگر دچار عدم شناخت و از طرفی نسبت به روابط جنسی دچار کمبود می‌شوند و به همین دلیل در خیابان‌ یا مکان‌های عمومی و خصوصی جنس دیگر را مورد آزار قرار می‌دهند.

در تحقیقات میدانی انجام شده در سال‌های پیش، بسیاری از زنان از حضور در خیابان‌های خلوت،‌ پیاده‌روهای باریک یا عبور از پل عابرپیاده هراس دارند و وقتی خیابان یا مکانی عمومی جمعیت بالاتری را در برگیرد حس امنیت در آنها بیشتر می‌شود.

در ایران به دلیل باورها و رفتارهای مردسالاری اذیت و آزار نسبت به زنان بیشتر شده است. شاید بتوان گفت اکثریت دختران یا زنان در جامعه ایران مورد تعرض جنسی کلامی یا لمسی قرار گرفته‌اند و این نکته را در زندگی خود تجربه کرده‌اند.

مریم که به تازگی دوره فوق لیسانس را تمام کرده معتقد است: "در ایران نمی‌توانی به راحتی در خیابان عبور و مرور داشته باشی. حتماً به خاطر پوشش از سوی مردانی که مورد توجهشان قرار گرفته‌ای مورد خطاب قرار می‌گیری؛ آنهم به شکلی که اعضای بدنت را نام می‌برند و حرف‌های جنسی می‌زنند. به نظر من این نوعی خشونت و محدودیت آزادی من است. آزادی‌ای که نه فقط از طرف حکومت جمهوری اسلامی سلب می‌شود، بلکه مردمش هم با نگاه و کلامشان آن را از من دریغ می‌کنند."

از دید روانشناسان این تعرض‌ها خشونت و نوعی از تجاوز محسوب می‌شود. می‌توان گفت حس عدم امنیت جنسی میان زنان به مراتب از مردان بیشتر است و بستگی به محیط نیز دارد. به طور مثال در تحقیقات میدانی انجام شده در سال‌های پیش، بسیاری از زنان از حضور در خیابان‌های خلوت،‌ پیاده‌روهای باریک یا عبور از پل عابرپیاده هراس دارند و وقتی خیابان یا مکانی عمومی جمعیت بالاتری را در برگیرد حس امنیت در آنها بیشتر می‌شود.

امنیت جنسی تنها به تعرض کلامی و جسمی منتهی نمی‌شود. بسیاری از زنان از نظر جنسی مورد خشونت قرار می‌گیرند، اما به دلایل مختلفی مانند آبروداری یا قوانین مردسالار نمی‌توانند معترض باشند.

تجاوزهای فردی یا گروهی،‌ قتل،‌ اسیدپاشی،‌ ضرب و شتم و بسیاری اتفاق‌های دیگر که تنها درباره شماری از آنها در اخبار اطلاعاتی کسب می‌کنیم جایی برای وجود احساس امنیت در فرد باقی نمی‌گذارد.

امنیت روحی و روانی

نبود امنیت در یک جامعه منتهی به نبود آرامش روحی و روانی در افراد می‌شود. وزارت بهداشت جمهوری اسلامی در آخرین تحقیقات خود اعلام کرد ۲۰ درصد کودکان ایران دچار آشفتگی و اختلال روانی هستند. مهدی تهران‌دوست رئیس انجمن روانپزشکی کودک و نوجوان معتقد است:‌ "۱۵ تا ۲۵ درصد افراد زیر ۱۸ سال در ایران دچار مشکلات روانی هستند."

وزارت بهداشت جمهوری اسلامی در آخرین تحقیقات خود اعلام کرد ۲۰ درصد کودکان ایران دچار آشفتگی و اختلال روانی هستند. مهدی تهران‌دوست رئیس انجمن روانپزشکی کودک و نوجوان معتقد است:‌ "۱۵ تا ۲۵ درصد افراد زیر ۱۸ سال در ایران دچار مشکلات روانی هستند."

البته با توجه به عدم انتشار آمار واقعی در ایران بسیاری از کارشناسان رقم حقیقی را متفاوت با آمار اعلام شده می‌دانند.‌ محمد باقر لاریجانی نیز چندی پیش اعلام کرد: "در برخی مناطق کشور، ۵۰ درصد کودکان دچار غمگینی و ناامیدی و ۳۷ درصد آنها دچار اضطراب و نگرانی هستند."

با توجه به آمار بالای فقر و خشونت علیه کودکان می‌توان نتیجه گرفت درصدی از نگرانی یا ناامیدی کودکان به دلیل فقر خانواده یا تنبیهاتی است که خانواده‌ها علیه کودکان ابراز می‌کنند.

بیشترین درصد آماری که از سوی سازمان‌ها ارائه می‌شود بستگی به میزان مراجعه خانواده‌ها به همراه کودکانشان به مراکز درمانی است و در نتیجه آمار صحیحی از آنچه در سطح جامعه و در استان‌ها،‌ شهرها و شهرستان‌ها اتفاق می‌افتد در دسترس نیست.

درصد بالای مشکلات روحی و روانی مختص به کودکان نیست. بی‌کاری به عنوان یکی از عوامل اصلی افسردگی و مشکلات روحی جوانان مطرح شده و در زنان، تبعیض‌های ناشی از حکومت و جامعه باعث ایجاد افسردگی یا اضطراب می‌شود. در نتیجه معضلات جامعه باعث شده تا حس امنیت روحی و روانی به خطر بیافتد.

امنیت، مسائل شخصی و شورای عالی امنیت ملی

تعریف سنتی از امنیت ملی به مفهوم مطالعه تهدید، استفاده و کنترل نیروی نظامی و توجه به عواقب و بررسی راه‌های برخورد با جنگ در سطح داخلی و بین‌المللی است، اما در مفهوم جدید؛ چالش‌های ناشی از جهانی شدن،‌ بین‌المللی شدن مسائلی چون ایدز، مواد مخدر، محیط زیست، فحشا و ... تعریف شده است.

با توجه به وسعتی که برای تعریف مدرن در نظر گرفته شده می‌توان انتظار داشت این شورا در تمام امور نقش کنترل‌کننده را داشته باشد. اگر سیاست‌‌های کاربردی برای رفع مشکلات در نظر گرفته می‌شد می‌توانستیم جامعه‌ای دموکرات و آزاد را شاهد باشیم اما با توجه به سابقه رفتارها و تصمیمات می‌توان تنها یک نتیجه گرفت.

با توجه به کنترل شدید سیاسی و اجتماعی بر اعضای جامعه،‌ سازمان‌ها و مراکز دولتی و خصوصی و همچنین حوزه‌های شخصی افراد اعم از خانه، کامپیوتر،‌ تماس‌های تلفنی و حتی عقاید و افکار و نظرات آنها و تلاش حکومت بر جلوگیری از آگاهی در سطح عموم می‌توان به این نتیجه رسید که جمهوری اسلامی بدون در نظر داشتن راه‌کارهای اساسی برای رفع مشکلات تنها در صدد کنترل افراد برای حفظ قدرت است.

مبنای ادعاهای مسئولان که در بالا ذکر شد هیچ سند رسمی یا پژوهشی نیست؛ بلکه ادعایی است بر پایه‌ی رفع سوءظن از انتقادهای حاکم بر رفتارهای دولت و حکومت.

کودکان، حق تحصیل و سفر با قایق چرخ‌دار

society — Tue, 15 Jan 2013 17:18:23 +0000

لیدا حسینی‌نژاد

لیدا حسینی‌نژاد - ابراهیم همت‌نیا ایرانی ۳۶ ساله‌ای است که یازده سال است در کشور هلند اقامت دارد. او که سال‌هاست دوچرخه‌سواری می‌کند و با دوچرخه به کشورهای مختلف سفر کرده، به تازگی وسیله‌ای را طراحی کرده و ساخته است که Bootfiets یا «قایق چرخ‌دار» نام دارد.

ابراهیم همت‌نیا که موسس سازمان «جهانی بدون مرز» نیز هست، تصمیم دارد با این قایق چرخ‌دار سفری به دور دنیا را آغاز کند.

ابراهیم همت‌نیا سفر پرهزینه خود را اواخر سال جاری (۲۰۱۳) با هدف جمع‌آوری مالی برای کودکانی آغاز می‌کند که امکان تحصیل ندارند. کمک‌های مالی جمع‌آوری شده بدین‌منظور در اختیار پنج سازمان جهانی بدون مرز، سازمان پناهندگان هلند، سازمان خیریه لیلیان، یونیسف و کودکان جنگ قرار می‌گیرد.

روز سه‌شنبه پانزدهم ژانویه در آمستردام مراسم Big Improvemnet day یا «روز پیشرفت‌های بزرگ» برگزار شد. در این روز قایق چرخ‌دار نیز به عنوان یکی از طرح‌‌های پذیرفته شده رونمایی شد. وزیر راه و ترابری و محیط زیست هلند، ملانی شولتز در این مراسم پرده‌برداری حضور داشت.

ابراهیم همت‌نیا، در گفت‌وگویی با زمانه، ضمن توضیح در مورد جزئیات قایق چرخ‌دار، درباره انگیزه خود از ابداع این وسیله، روند طراحی آن و همچنین سفر به دور دنیا با این قایق جدید گفته است.

او با تاکید بر اینکه ۶۰ میلیون کودک در سراسر دنیا امکان تحصیل ندارند، توضیح داده است که سفر پرهزینه خود را اواخر سال جاری (۲۰۱۳) با هدف جمع‌آوری مالی برای کودکان یادشده آغاز می‌کند. کمک‌های مالی جمع‌آوری شده بدین‌منظور در اختیار پنج سازمان جهانی بدون مرز، سازمان پناهندگان هلند، سازمان خیریه لیلیان، یونیسف و کودکان جنگ قرار می‌گیرد.

گفت‌وگوی کامل لیدا حسینی‌نژاد با ابراهیم همت‌نیا را می‌توانید از طریق فایل صوتی زیر گوش کنید:

یک نوزاد چقدر هزینه دارد؟

society — Wed, 02 Jan 2013 11:15:34 +0000

نعیمه دوستدار- سیاست‌های تشویقی، وعده پول و سکه و وام و تسهیلات، مرخصی‌های طولانی‌تر برای زنانی که فرزند به دنیا می‌آورند و ممنوع کردن تبلیغات برای کنترل جمعیت و وسایل پیشگیری از بارداری. این‌ها روش‌های تازه‌ای است که حکومت ایران برای جلوگیری از منفی شدن نرخ رشد جمعیت ایران در سال‌های آینده در پیش گرفته است، اما این روش‌ها تنها یک روی سکه را نشان می‌دهد.

خانواده‌های ایرانی از بچه‌دار شدن می‌ترسند، چون تنها چیزی که به گوش‌شان می‌رسد، اخباری از گرانی و جنگ و تحریم است. نمونه‌اش این زن ایرانی که دغدغه‌اش را در مورد بچه‌دار شدن یا نشدن، با کاربران یک فضای مجازی در میان می‌گذارد و می‌پرسد: «من و همسرم قصد داشتیم اقدام کنیم برای بارداری، اما واقعاً با این شرایطی که حالا دارد پیش می‌آید در این مملکت؛ اینکه خطر قحطی و گرانی فوق‌العاده زیاد است و حتی شاید جنگ بشود، آیا شما نگران آینده نیستید؟ من واقعاً می‌ترسم اگر باردار شوم، در بارداری ترس و استرس داشته باشم. اگر نتوانیم از پس هزینه‌های زیاد بچه‌داری بر بیاییم چه؟ من تا دو سال پیش شیر کاکائوی یک لیتری را می‌خریدم ۷۰۰ تومان، حالا سه هزار تومان است. همه اجناس چند برابر شده. شیر خشک که حالا گیر نمی‌آید. پوشک بچه خیلی خیلی گران است. واقعاً روی چه حسابی باید بچه‌دار شویم؟»

هرچند خیلی‌ها هم تابع شرایط شخصی‌شان، مثل علاقه زیاد به بچه داشتن و نگرانی از بالا رفتن سن، همه مشکلات آن را می‌‌پذیرند و اقدام به بچه‌دار شدن می‌کنند، اما این پرسش خیلی از خانواده‌های ایرانی است که با وجود علاقه به داشتن فرزند، از مشکلات آن می‌ترسند.

علیرضا مرندی، وزیر بهداشت ایران در دهه ۶۰، معتقد است نمی‌توان با سیاست‌های تشویقی مالی خانواده‌ها را وادار به بچه‌دار شدن کرد: «تعداد بچه‌ها که دست من و شما نیست؛ نه ما به زور می‌توانستیم جمعیت را کم کنیم و نه امروز به زور می‌توانیم زیاد کنیم. نمی‌شود خانواده‌ها را مجبور کرد که زاد و ولد را بیشتر کنند و نه می‌توانیم مجبورشان کنیم که بچه نداشته باشند.»

در پاسخ به کاربری که پرسیده بود «واقعاً روی چه حسابی باید بچه‌دار شویم؟»، کاربر دیگری گفته است: «کاملاً حق دارید که همچنین فکری بکنید. من سال ۸۸ باردار شدم. همه چیز مناسب و قیمت‌ها به نسبت خوب بود. دخترم دوسال و دوماه شیر خودم را خورد و اصلاً شیرخشکی نشد. دوسال و نیمه‌گی هم از پوشک گرفتمش. خرج چندانی روی دستم نگذاشت به جز هزینه‌های معمول ویزیت پزشک و قطره‌های خارجی و پوشک. ولی حالا با وضعیت کنونی، به نظر ریسک خیلی خیلی بزرگی است بچه‌دار شدن‌. من شاید - می‌گویم شاید - اگر جای شما بودم بچه دار نمی‌شدم. درحالی که اصلاً نمی‌دانی چه آینده‌ای در انتظار خودت و فرزند آینده‌ات خواهد بود. هزینه‌ها وحشتناک و کمرشکن است.»

هرچند مسئولان ایرانی پاسخی به این نوع نگرانی‌ها نمی‌دهند، اما علیرضا مرندی، وزیر بهداشت ایران در دهه ۶۰، معتقد است نمی‌توان با سیاست‌های تشویقی مالی خانواده‌ها را وادار به بچه‌دار شدن کرد: «تعداد بچه‌ها که دست من و شما نیست؛ نه ما به زور می‌توانستیم جمعیت را کم کنیم و نه امروز به زور می‌توانیم زیاد کنیم. نمی‌شود خانواده‌ها را مجبور کرد که زاد و ولد را بیشتر کنند و نه می‌توانیم مجبورشان کنیم که بچه نداشته باشند.»

او در مصاحبه‌ای با اقتصاد ایران آنلاین، درباره سیاست‌های جمعیتی ایران چنین اظهار نظر کرده است: «افزایش جمعیت با دستور شدنی نیست. اگر آمدیم و صرفاً به پرداخت پول بسنده کردیم، هیچ انسان عاقلی با سودای این پول‌های اندک، هوس بچه‌دار شدن نمی‌کند، اما اگر فرض کنیم پرداخت این وجوه، چنان باشد که جاذبه ایجاد کند، در این صورت چه کسانی بچه‌دار می‌شوند؟ آنان که فقیرند و وضع اقتصادی بدی دارند. آن‌ها در شرایط فعلی هم معمولاً چهار، پنج یا شش فرزند دارند. آن‌ها دریافت این پول‌ها را وسیله‌ای برای کسب خود تلقی خواهند کرد. فرزند بعدی این خانواده که از بعد اجتماعی و اقتصادی در محرومیت به سر می‌برد، دچار محرومیت بیشتری خواهد بود. فرزندان این خانواده‌ها اغلب تحصیل نکرده‌اند، بیکارند و جرم و جنایت در میان آنها بیشتر رخ می‌دهد.»

وقتی گرسنه است

وقتی کودکی به دنیا می‌آید،‌ هزینه‌های اولیه‌ای دارد که به نظر می‌رسد تامین آن‌ها در شرایط امروز ایران آسان نیست. تامین خوراک و پوشک و لباس، جزو اولین و ناگزیز‌ترین هزینه‌های یک نوزاد است. هرچند شیر مادر به نظر مجانی می‌رسد، اما برای اینکه یک مادر شیر خوبی برای فرزندش داشته باشد، نخست باید خودش تغذیه مناسبی داشته باشد و مواد غذایی مناسب - شاید به اضافه قرص‌های ویتامین‌- به بدنش برسد. بسیاری از خانواده‌های متوسط ایرانی، این روز‌ها از کم شدن بسیاری از اقلام ضروری در سفره‌شان می‌گویند.

وقتی کودکی به دنیا می‌آید،‌ هزینه‌های اولیه‌ای دارد که به نظر می‌رسد تامین آن‌ها در شرایط امروز ایران آسان نیست. تامین خوراک و پوشک و لباس، جزو اولین و ناگزیز‌ترین هزینه‌های یک نوزاد است. هرچند شیر مادر به نظر مجانی می‌رسد، اما برای اینکه یک مادر شیر خوبی برای فرزندش داشته باشد، نخست باید خودش تغذیه مناسبی داشته باشد و مواد غذایی مناسب - شاید به اضافه قرص‌های ویتامین‌- به بدنش برسد.

از سوی دیگر همیشه ممکن است، شیر مادر فراهم نباشد؛ مثل نسترن که می‌گوید: «وقتی امید به دنیا آمد، من شیر نداشتم، بعدش خودم دوباره در بیمارستان بستری شدم. در خانه به او شیشه دادند، دیگر سینه‌ام را نگرفت. دو ماهه که بود، حساسیت به پروتئین گاوی گرفت. حالا هم فقط هم یک شیر به او می‌سازد که داروخانه هلال احمر می‌آورد. چند هفته قبل گفتند دیگر وارد نمی‌شود. البته در بازار آزاد هست. اسم شیر نوترامیژن است که در بازار آزاد هر قوطی‌اش را ۶۰ هزار تومان می‌فروشند. شماره دوی آن که از دو ماه پیش نیامد. من بهش یک را می‌دادم، که آن هم دیگر وارد نمی‌شود. هلال احمراین شیر را می‌داد سه هزار تومان، توی ناصرخسرو بود ۵۰ هزار تومان. مسخره این است که شیر ایرانی مشابه همین شیر را الان می‌خریم ۳۵ هزار تومان. امید الان ۱۱ ماهه است. خوشبختانه الان غذا هم می‌خورد، ولی هنوز باید روزی سه چهار بار شیر بخورد.»

شیرخشک، برای بچه‌هایی مثل امید، یک نیاز ضروری است که آن را نمی‌توان با انواع دیگر جایگزین کرد. بچه‌هایی که به پروتئین گاوی حساسیت دارند، حتما باید از این نوع شیر‌ها بخورند. نسترن می‌گوید: «بچه‌ای که غذاخور نشده باشد، کارش زار است... لابد مجبور می‌شوند از بازار آزاد بخرند.» علاوه بر این برخی کودکان هم به دلیل نیازهای تغذیه‌ای خاص باید از شیرخشک‌های تقویت‌شده استفاده کنند؛ محصولاتی که هم پیداکردن‌شان سخت است، هم قیمت‌شان سرسام‌آور.

وقتی جایش خیس است

از نیاز اولیه نوزادان به شیر که بگذریم، می‌رسیم به نیاز دیگر‌ تر و خشک کردن که آن هم ماجرای پیچیده‌ای پیدا کرده است. نسترن می‌گوید: «من شب‌ها پوشک خارجی به بچه می‌بندم، روز‌ها ایرانی. یک بسته پوشک ایرانی ۱۶ تایی، سه ماه پیش بوده چهارهزار و صد، یک ماه پیش شده پنج هزار و صد. این دفعه که خرید کردیم، روی بسته پوشک برچسب زده و رویش نوشته بودند شش‌هزار و پانصد. مسخره اینجاست که زیر برچسب نوشته‌شده پنج هزار و ۹۲۰. پمپرز ۶۶ تایی ۴۵ هزار تومان بود اول ماه آذر. عمده فروش می‌گفت تا ۵۵ هزار تومان هم رسیده بوده. الان یکی از مارک‌های پوشک خارجی شده بسته‌ای ۴۷ هزار تومان؛ یعنی هر دانه‌اش حدودا می‌افتد ۷۱۲ تومان، ایرانی هم دانه‌ای ۳۱۴ تومان است.»

بازار سودجویان هم گرم است و تلاش می‌کنند از نیاز بازار به نفع خودشان استفاده کنند. فاطمه می‌گوید: ‌»دو هفته پیش یک جا را پیدا کردم که همه سایزهای یک پوشک ایرانی را سه هزار و پانصد تومان می‌داد. بعد از یک هفته قیمت را کرد چهار هزار تومان و یک هفته بعدتر چهارهزار و پانصد تومان. حالا دارد گران‌تر هم می‌شود، چون هر چه به فروشنده می‌گویم بیشتر بده، می‌گوید می‌خواهم نگهدارم.»

فاطمه مادر دیگری است که نوزادی پنج ماهه دارد. او می‌گوید: «من همه مارک پوشکی را امتحان کردم. بهترینش پوشک آلمانی بوده که الان یافت نمی‌شود. فقط بعضی مارک‌های ترک هست که الان قیمتش وحشتناک شده و اصلاً نمی‌ارزد، هم به شدت عطری است که حساسیت ایجاد می‌کند. خرید مردم هم به دلیل بالا رفتن قیمت کم شده و دیگر وارد نمی‌کنند.»

شاید راهکار موافقان سیاست افزایش جمعیت در شرایط فعلی استفاده از محصولات داخلی باشد، اما تجربه مادران ایرانی نشان می‌دهد که این محصولات اغلب کیفیت خوبی ندارند و مشکلات تازه‌ای ایجاد می‌کنند. فاطمه در این مورد می‌گوید: «من هیچ وقت نتونستم از پوشک ایرانی استفاده کنم، چون همه‌شان از جنس پلاستیک بودند و سفره مانند؛ تبادل هوا ندارند و بچه واقعاً اذیت می‌شود. خیلی‌ هم کلفت بود و تحرک بچه را دچار مشکل می‌کرد. وقتی بچه‌ام تازه به دنیا آمده بود و تجربه نداشتم، چندباری از این پوشک‌ها استفاده کردم؛ بدن بچه سوخت و مدت‌ها گرفتار مشکلات پوستی‌اش بودیم. چند وقت پیش که می‌گشتم، فروشنده یک پوشک ایرانی بهتر به من معرفی کرد. سه ماه پیش، ده تا بسته ۴۴ تایی شماره پنج خریدم؛ هر بسته ۲۸ هزار تومان.»

در این میان بازار سودجویان هم گرم است و تلاش می‌کنند از نیاز بازار به نفع خودشان استفاده کنند. فاطمه می‌گوید: ‌»دو هفته پیش یک جا را پیدا کردم که همه سایزهای یک پوشک ایرانی را سه هزار و پانصد تومان می‌داد. بعد از یک هفته قیمت را کرد چهار هزار تومان و یک هفته بعدتر چهارهزار و پانصد تومان. حالا دارد گران‌تر هم می‌شود، چون هر چه به فروشنده می‌گویم بیشتر بده، می‌گوید می‌خواهم نگهدارم.»

وقتی مریض است

یک نوزاد احتیاج به معاینه ماهانه هم دارد. هرچند خانه‌های بهداشت این کار را مجانی انجام می‌دهند، اما کیفیت خدمات ارائه شده در این مراکز طوری نیست که تمام نیاز‌ها را برطرف کند.

نسترن می‌گوید: «همه می‌دانند که لباس بچه اصولاً گران است. تا الان، ما هر سه ماه برای امید لباس سایزش را می‌خریدیم که دست کم ۳۰۰ هزار تومان می‌شد. تازگی‌ها به بازار نرفته‌ام، اما لابد خیلی گران‌تر شده است.» او مجموع هزینه‌های یک نوزاد را اینطور جمع‌بندی می‌کند: «ماهی صدهزار تومان لباس، ۱۶۰ هزار تومان شیر، صدهزار تومان پوشک. با دکتر ماهانه و گوشت و مرغ و... از ۴۰۰ هزار تومان کمتر نمی‌شود.»

پرگل مادر دیگری است که گاهی به این مراکز مراجعه می‌کند: «فقط برای واکسنش به مرکز بهداشت می‌روم. آن‌ها قد و وزن بچه را هم می‌گیرند و توصیه‌هایی هم می‌کنند، اما این‌طوری نمی‌شود از سلامت بچه مطمئن شد. به خصوص اگر بچه‌ای دچار مشکلات خاص باشد، باید حتما پیش متخصص برود. الان ویزیت دکتر متخصص ۲۵ هزار تومان است. بچه من حساسیت دارد و همین یک هفته قبل، آزمایش حساسیتش با بیمه ۱۷۰ هزار تومان شد.» البته به این هزینه‌ها باید هزینه دارو و قطره‌ها و ویتامین‌های ضروری را هم اضافه کرد که به نسبت ویژگی‌های هر کودک فرق می‌کند.

وقتی لباس می‌خواهد

بعد از پوشک و شیر و پزشک، باید کودک را با لباس مناسبی هم پوشاند که این هم یعنی هزینه‌ای سنگین‌ برای یک خانواده متوسط ایرانی.

فاطمه می‌گوید: «با اینکه طبق سنت پدر ومادرم برای بچه سیسمونی دادند، اما بالاخره همه چیز در سیسمونی پیش‌بینی نشده. خودم هم باید هرماه برای بچه لباس بخرم. لباس‌های ایرانی کیفیت ندارد. چند تا از کارخانه‌های شناخته شده ایرانی که جنس بهتری داشتند، تعطیل شده‌اند و لباس خارجی هم از لباس آدم بزرگ‌ها گران‌تر است.»

نسترن هم می‌گوید: «همه می‌دانند که لباس بچه اصولاً گران است. تا الان، ما هر سه ماه برای امید لباس سایزش را می‌خریدیم که دست کم ۳۰۰ هزار تومان می‌شد. تازگی‌ها به بازار نرفته‌ام، اما لابد خیلی گران‌تر شده است.» او مجموع هزینه‌های یک نوزاد را اینطور جمع‌بندی می‌کند: «ماهی صدهزار تومان لباس، ۱۶۰ هزار تومان شیر، صدهزار تومان پوشک. با دکتر ماهانه و گوشت و مرغ و... از ۴۰۰ هزار تومان کمتر نمی‌شود.»

انتقام رئیس‌جمهور از تنها وزیر زن در ایران

society — Sat, 29 Dec 2012 07:33:14 +0000

نعیمه دوستدار- سومین وزیر زن در تاریخ ایران، نخستین وزیر زن در جمهوری اسلامی ایران بود. هرچند فرخ‌رو پارسا و مهناز افخمی، انحصار وزارت را در دست مردان در تاریخ ایران شکستند، اما وزارت مرضیه وحید دستجردی از نوعی دیگر بود. او با جنجال‌آفرینی‌های محمود احمدی‌نژاد برای معرفی وزیر زن در کابینه و مخالفت برخی نمایندگان که با بهانه‌های شرعی و عرفی می‌خواستند مانع ورود او به کابینه شوند، رویای وزارت یک زن را در ایران بعد از انقلاب، به واقعیت تبدیل کرد.

وزارت وحید دستجردی هرچند در تمام این سال‌ها زیر ذره‌بین منتقدان قرار داشت تا به نوعی ضعف‌های او را به زن بودنش نسبت دهند، اما سرانجام وحید دستجردی نه به خاطر زن بودن، که به دلیل ویژگی‌های محمود احمدی‌نژاد در برخورد با منتقدان و معترضانش، از کار برکنار شد. سابقه احمدی‌نژاد در برکنار کردن 15 وزیر کابینه که هرکدام به نوعی به دلیل مخالفت با تصمیم‌های او یا نزدیکی به مخالفانش وزارت را از دست داده بودند باعث شده بود وحید دستجردی هم این احتمال را چندان دور از ذهن نداند. او مدتی پیش درباره شایعه بركناری‌اش گفته بود: «هر آمدنی یک رفتنی دارد و همه ما دیر یا زود باید برویم.»

پنجشنبه، هفتم دی‌ماه ۱۳۹۱، محمود احمدی‌نژاد، در حکمی بدون اشاره به نام وحید دستجردی و بدون تشکر از او که معمولاً در نامه‌های عزل و انتصاب مرسوم است٬ محمدحسن طریقت منفرد را به عنوان سرپرست وزارت بهداشت منصوب کرد.

وزارت در وزارت

باقر لاریجانی، برادر رئیس مجلس ایران، چند ساعت پس از برکناری وزیر بهداشتی که او را وزیر نزدیک به علی لاریجانی می‌نامیدند، از ریاست دانشگاه علوم پزشکی تهران استعفا کرد. باقر لاریجانی در دوران وزارت وحید دستجردی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران بود و کم نبودند کسانی که او را وزیر در سایه می‌دانستند.

اصرار وزیر بهداشت ایران برای حفظ روابط با خاندان لاریجانی و ایستادن در برابر تصمیم مدیر اجرایی کشور اما به قیمت از دست دادن وزارت تمام شد. رویارویی برادران لاریجانی در دو قوه مقننه و قضائیه با محمود احمدی‌نژاد در قوه مجریه، دامن برادر سوم را هم گرفت. شاید این احتمال وجود داشت که خانم وزیر با بر‌کنار کردن محمدباقر لاریجانی از سمت خود همچنان بر مسند وزارت تکیه کند، اما این تمام ماجرا نبود.

این استعفا اما ادامه ماجرایی است که پیشتر آغاز شده بود. روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران، ۲۱ آذر ماه، متن و تصویر نامه‌ای از باقر لاریجانی به وزیر بهداشت سابق را منتشر کرده بود که در آن، خواسته بود فرد دیگری به جایش منصوب شود. باقر لاریجانی در نامه خود نوشته بود: «از آنجا كه علی‌رغم تمامی تلاشی كه جنابعالی برای ثبات مدیریتی این مجموعه به عمل آوردید، تدبیر دیگری برای اداره این نهاد علمی ارزشمند در نظر گرفته شده است {...}، با توجه به شرایط، مسئولیت اداره دانشگاه علوم پزشكی تهران و شورای سیاستگذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی را به همكاران محترم دیگری كه مجموعه را اداره خواهند كرد می‌سپارم.»

در این نامه لاریجانی به صراحت از تصمیم دیگری که برای اداره دانشگاه علوم پزشکی تهران گرفته شده است سخن می‌گوید، اما وزیر بهداشت سابق از او می‌خواهد که تا پایان مسئولیت او در سمت خود باقی بماند: «بنده اصرار دارم كه این مجموعه مدیران بالاخص حضرتعالی تا پایان مسئولیت اینجانب با وزارت بهداشت همكاری نمایید. اینجانب فشارهای وارده از جانب مدیریت اجرایی كشور برای تغییر ریاست دانشگاه علوم پزشكی تهران را كه به تعبیر مقام معظم رهبری نماد آموزش عالی كشور است به مصلحت نظام سلامت نمی‌دانم و بر اساس شناخت بیش از سه دهه از جنابعالی، اطمینان دارم كه سكان كشتی علم و دانش به دست شخصیتی مدیر، دانشمند و امین سپرده شده است.»

اصرار وزیر بهداشت ایران برای حفظ روابط با خاندان لاریجانی و ایستادن در برابر تصمیم مدیر اجرایی کشور اما به قیمت از دست دادن وزارت تمام شد. رویارویی برادران لاریجانی در دو قوه مقننه و قضائیه با محمود احمدی‌نژاد در قوه مجریه، دامن برادر سوم را هم گرفت. شاید این احتمال وجود داشت که خانم وزیر با بر‌کنار کردن محمدباقر لاریجانی از سمت خود همچنان بر مسند وزارت تکیه کند، اما این تمام ماجرا نبود.

نمره بیست: اخراج!

مرضیه وحید دستجردی به خاطر افشاگری‌هایش در مورد «عدم تخصیص ارز» در بخش بهداشت و درمان، حساسیت رئیس جمهور را برانگیخته بود. در ماه‌های گذشته او دولت و بانک مرکزی را مسئول کمبود دارو در ایران معرفی کرده بود و از تخصیص ارز برای لوازم آرایشی، ماشین‌های لوکس و زین اسب و دسته بیل به جای دارو انتقاد کرده بود. او چندین‌بار اشاره کرده بود که مسئله‌ اصلی کمبود دارو در ایران، عدم تخصیص ارزی است که بانک مرکزی و دولت از دادن آن در نیمه‌ اول سال طفره رفته‌اند. دستجردی گفته بود: «ارز دارویی صرف خرید زین اسب و دسته بیل شده است.»

با بالا گرفتن شایعات درباره احتمال برکناری وزیر بهداشت، مجلس ایران هم با حمایت از او به این شایعه قوت بخشید. خبرگزاری مهر گزارش داد که حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در واكنش به شایعه بركناری وزیر بهداشت به دولت پیشنهاد داده است كه اگر می‌خواهد كسی را عزل كند باید «رئیس بانک مرکزی و معاون نظارت و برنامه‌ریزی خود را برکنار کند که عامل و منشأ مشکلات جدی حوزه سلامت هستند».

با بالا گرفتن شایعات درباره احتمال برکناری وزیر بهداشت، مجلس ایران هم با حمایت از او به این شایعه قوت بخشید. خبرگزاری مهر گزارش داد که حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در واكنش به شایعه بركناری وزیر بهداشت به دولت پیشنهاد داده است كه اگر می‌خواهد كسی را عزل كند باید «رئیس بانک مرکزی و معاون نظارت و برنامه‌ریزی خود را برکنار کند که عامل و منشأ مشکلات جدی حوزه سلامت هستند».

رئیس کمیسیون بهداشت مجلس همچنین گفته بود: «گلایه‌های وزیر بهداشت درباره عدم تخصیص ارز و بودجه به حق است و رئیس‌جمهوری که شعار مهرورزی می‌دهد قطعاً به خاطر این گله‌ها از وزیر بهداشت انتقام نمی‌گیرد و او را برکنار نمی‌کند.»

حسینعلی شهریاری، بعید دانسته بود رئیس‌جمهور با شعار مهرورزی، تنها وزیر زن کابینه خود را که به تعبیر او از وزرای موفق دولت بود، برکنار کند. او مشکلات در حوزه سلامت به خصوص در زمینه دارو، تجهیزات پزشکی و بیمارستان‌ها را ناشی از بی‌تدبیری بانک مرکزی در اختصاص ارز و تامین بودجه از سوی معاونت نظارت راهبردی ریاست‌جمهوری دانسته بود.

چند ساعت بعد از این جلسه مجلس ایران، معاون اول رئیس‌جمهور گفت: «تا احمدی‌نژاد هست وحید دستجردی هم هست.» خبرگزاری فارس نوشته بود محمد‌رضا رحیمی با اشاره به اینکه با افزایش قیمت ارز در کشور، قیمت‌ها بالا رفت و گرانی پیش آمد، گفته است: «اما نباید نگران بود؛ چرا که 97 درصد داروها را خودمان تولید می‌کنیم و تنها سه درصد داروهای ویژه و خاص وارداتی است. در این راستا وزیر بهداشت برای تهیه آن با قدری مشکل مواجه شد که من در حضور ایشان قول می‌دهم که در آینده این مشکل را نخواهیم داشت. به تمام بیماران نیازمند و وزیر بهداشت اطمینان می‌دهم که کندی در کار وجود دارد ولی کمبود ارز وجود ندارد.»

او تاكید كرده بود که دولت از وحید دستجردی حمایت ویژه می‌کند، چون اولین وزیر زنی است که وارد وزارتخانه شده و موفق عمل کرده است. او همچنین در صحبت‌هایش اعلام کرد که به او نمره بیست می‌دهد. با وجود حمایت رحیمی از او، به نظر می‌رسد انتقادهای وزیر بهداشت از روند تخصیص بودجه برای دارو، در نهایت صبر احمدی‌نژاد را به سر آورد و به حکم عزلش ختم شد.

وزیر خبرساز

وزیری که سرزده از بیمارستان‌ها بازدید می‌کرد، وزیر کم ‌سرو صدایی هم نبود. بسیاری از فعالیت‌های او در دوران وزارتش پرحاشیه شدند و وزاتخانه او همیشه خبرساز بود.

سال ۹۰ هم ماجرای رها شدن چند بیمار در بزرگراه‌های اطراف تهران خبرساز شد و وزیر بهداشت سابق را به واکنش واداشت. پس از انتقادهای فراوانی که به این وزارتخانه شد، سرانجام مرضیه وحید دستجردی، وزارت اطلاعات را مسئول پیدا کردن کسانی دانست که قصد بی‌آبرو کردن نظام سلامت کشور را داشته‌اند و گفت این کار تعمدی بوده است. وحید دستجردی از دادستان خواست افراد خاطی را به اشد مجازات محکوم کند. او درباره تعداد بیماران رها شده هم ادعا کرد که تنها یک بیمار رها شده است.

مرضیه وحید دستجردی به خاطر ابطال آزمون دستیاری پزشکی، در دوران وزارتش خبرساز شد. آزمون دستیاری پزشکی، در سال‌های دهه ۸۰ همواره پرحاشیه‌ بوده است و حتی در سال ۸۲ هم خبر تقلب در این آزمون به گوش رسید و رسماً تائید شد.

سال ۸۸، وزارت بهداشت اعلام کرد که «در بررسی اعتراضات و شکایات برخی از داوطلبین پس از برگزاری آزمون و وارد دانستن برخی از آنها، به دستور وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی، سی و هفتمین دوره آزمون پذیرش دستیار تخصصی ابطال شد.»

خبرگزاری‌ها اعلام کردند که تمام دست‌‌اندرکاران مرکز سنجش آموزش پزشکی تا حصول نتیجه نهایی از کار برکنار شدند. تاریخ سیزدهم اسفندماه هم برای آزمون مجدد اعلام شد. آن زمان، هرچند جمعی از دانشگاه‌های علوم پزشکی از این اقدام وزیر بهداشت حمایت کردند و ابطال سی و هفتمین دوره آزمون دستیاری را کار شجاعانه‌ای خواندند، اما انتقادها به این تصمیم هم کم نبود.

کمیسیون بهداشت مجلس از اقدام او تقدیر کرد و آن را شجاعانه دانست، ولی رئیس کمیسیون آموزش مجلس، علی عباسپور تهرانی فرد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر گفت: «نمایندگان با وجود حمایت از اقدام وزیر در ابطال آزمون هنوز با ابهاماتی روبه‌رو هستند.» خبرگزاری مهر همچنین مصاحبه‌ای با رئیس بسیج جامعه پزشکی انجام داد که در آن آمده بود: «اعلام ابطال آزمون دستیاری به نوعی شجاعت وزیر بهداشت بود، اما به نوعی دیگر کم کاری وزیر در حراست از آزمون نیز بود؛ چراکه وزیر بهداشت نباید اجازه می‌داد چنین تخلفی در حوزه کاری وی رخ دهد و باید از این موضوع پیشگیری می‌کرد.»

غیر از این اقدام، در آبان ۸۹، با تصمیم ناگهانی وزیر بهداشت سابق، دانشگاه علوم پزشکی ایران، با انتشار اطلاعیه‌ای در سایت وزارت بهداشت و درمان، منحل اعلام شد. به جز عده اندکی از نزدیکان مرضیه وحید دستجردی در وزارت بهداشت و روسای دانشگاه علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی، کسی از این تصمیم مطلع نبود. این خبر ناگهانی، در گام نخست برای کارکنان این دانشگاه تکان‌دهنده بود چون مشخص نبود سرنوشت نزدیک به ۱۴ هزار نفر پرسنل این دانشگاه، چه خواهد شد. آن زمان اعلام شد که این تصمیم در راستای ابلاغ معاونت توسعه و مدیریت منابع انسانی ریاست جمهوری صورت گرفته است؛ تصمیمی در ادامه طرح خلوت‌سازی پایتخت برای جلوگیری از مشکلاتی مانند تلفات زلزله احتمالی و برای خدمت‌رسانی بیشتر، عدم تمرکز نظام اداری و....

در مقابل نگرانی‌هایی که در مقابل این تصمیم مطرح شد، عده‌ای هم از پیامدهای مثبت این ادغام گفتند؛ اینکه این ادغام منجر به افزایش رتبه جامعه آموزش پزشکی ایران در سطح بین‌المللی خواهد شد و مدارک صادره برای همه دانشجویان یکسان و دارای ارزش واحد خواهد بود. همچنین اعلام شد مشکلات ناشی از دوباره کاری رفع می‌شود و در وقت و انرژی استادان، دانشجویان و کارکنان صرفه‌جویی می‌شود.

سال ۹۰ هم ماجرای رها شدن چند بیمار در بزرگراه‌های اطراف تهران خبرساز شد و وزیر بهداشت سابق را به واکنش واداشت. پس از انتقادهای فراوانی که به این وزارتخانه شد، سرانجام مرضیه وحید دستجردی، وزارت اطلاعات را مسئول پیدا کردن کسانی دانست که قصد بی‌آبرو کردن نظام سلامت کشور را داشته‌اند و گفت این کار تعمدی بوده است. وحید دستجردی از دادستان خواست افراد خاطی را به اشد مجازات محکوم کند. او درباره تعداد بیماران رها شده هم ادعا کرد که تنها یک بیمار رها شده است.

کارنامه زرد

کارنامه وزیری که سرانجام مغضوب رئیس دولت شد، چندان هم درخشان نبوده است. منتقدان اختصاص پیدا نکردن سهمیه لازم ارزی برای واردات و تامین مواد اولیه دارو را ناشی از ضعف وزارت بهداشت می‌دانند.

اکنون مرضیه وحید دستجردی با وجود همه کم‌کاری‌هایش، به دلیل مخالفت‌ها و پافشاری‌هایش در مقابل احمدی‌نژاد، چهره قابل قبولی در میان مخالفان اصول‌گرای دولت پیدا کرده است؛ چهره‌ای که او را خلاف بسیاری از تصورها، او را در سایه زن بودنش قرار نداده است.

عده‌ای هم می‌گویند زمانی که دولت احمدی‌نژاد سرکار آمد، کل مصرف داروی وارداتی کشور ۸۰۰ میلیون دلار بود، اما در دولت نهم و به ویژه در دولت دهم، سیاست‌های غلط باعث واردات داروهای مشابه تولید داخل، همچون داروهای مشابه آموکسی سیلین، ژلوفن و ... شد و رقم واردات دارو در دوران وزارت خانم دستجردی، به سالانه دو و نیم میلیارد دلار رسید.

هرچند بسیاری از مشکلات نظام درمان در ایران به ناکارآمدی و ضعف‌های دیرین آن برمی‌گردد، اما وزیر بهداشت دولت دهم نیز نه تنها از مشکلات کم نکرد که بر آن افزود. مرضیه وحید دستجردی خود چندماه قبل اعتراف کرده بود که هر سال بین پنج تا هفت و نیم درصد مردم به علت هزینه‌های بیماری‌های صعب‌العلاج به زیر خط فقر می‌روند و همچنان ۵۴ و شش دهم درصد از هزینه‌های سلامتی از جیب مردم پرداخت می‌شود. ناکارآمدی نظام بهداشت و درمان در ایران باعث شده است که هزینه‌های درمان در ایران افزایش پیدا کند و در عین حال شرکت‌های بیمه‌ای هم قادر نباشند این هزینه‌ها را پوشش دهند.

به علاوه، طرح پزشک خانواده به عنوان یکی از طرح‌های پر سر و صدای دوران وزارت دستجردی، سرانجام به نتیجه نرسید. هرچند منتقدان می‌گفتند برنامه پزشک خانواده با شتابزدگی اجرا می‌شود، اما وزیر سابق بهداشت معتقد بود برنامه پزشک خانواده باید در زمان برنامه چهارم توسعه انجام می‌شد و شتاب‌ها برای جبران این تاخیر بوده است. با وجود مانور فراوان بر طرح پزشک خانواده و تعهد جدی وزیر بهداشت بر اجرای آن در استان‌های مختلف، این طرح ‌در نهایت به شکل ناقص اجرا شد و اکنون تنها در چند استان در حال اجراست.

مجموعه انتقادات از وزیر بهداشت ایران اما به نظر نمی‌رسد تاثیر چندانی در تصمیم رئیس دولت ایران گذاشته باشد و او تنها وزیر زن کابینه خود را هم مانند دیگران قربانی استبدادی کرده است که خودی و غیر خودی نمی‌شناسد. در مقابل، اکنون مرضیه وحید دستجردی با وجود همه کم‌کاری‌هایش، به دلیل مخالفت‌ها و پافشاری‌هایش در مقابل احمدی‌نژاد، چهره قابل قبولی در میان مخالفان اصول‌گرای دولت پیدا کرده است؛ چهره‌ای که او را خلاف بسیاری از تصورها، او را در سایه زن بودنش قرار نداده است.

افزایش جمعیت و گسترش ایدز

society — Sat, 22 Dec 2012 16:06:08 +0000

اکبر ترشیزاد - پس از پایان جنگ هشت‌ساله‌ میان دو کشور ایران و عراق، به وسیله‌ بسیاری از مسئولان عملگراتر در ساختار قدرت جمهوری اسلامی، همچون اکبر هاشمی رفسنجانی، سیاست‌های رشد جمعیت در ایران مدیریت شد و به‌ سمت کنترل افزایش جمعیت پیش رفت؛ درحالی‌که تا آن زمان عدم جلوگیری از رشد جمعیت از سوی اکثریت افراد دخیل در حکومت و نهادهای سنتی و مذهبی، همچون حوزه‌های علمیه همواره مورد حمایت و پشتیبانی قرار می‌گرفت.

با این وجود حامیان طرح کنترل جمعیت، با توجه به ناهمخوانی میزان جمعیت کشور با توسعه‌یافتگی، سطح درآمد سرانه‌ ملی و میزان بیکاری، طرح‌ریزی برنامه‌هایی برای کنترل رشد جمعیت را در دستور کار قرار دادند.

از سویی دیگر سال های نخست دهه‌ هفتاد و شروع برنامه‌های جدی دولت سازندگی برای کنترل جمعیت، با یک اتفاق مهم دیگر یعنی پدیدار شدن نخستین نشانه‌های گسترش بیماری ایدز در ایران همزمان شد؛ به‌طوری که دیگر نمی‌شد بر این معضل اجتماعی سرپوش گذاشت و آن را مورد بی‌توجهی قرار داد، چراکه شیوع این بیماری، از حوزه‌های خاص خود به‌سوی اکثریت جامعه در حرکت بود و غفلت نسبت به آن می‌رفت تا فاجعه‌ دیگری را رقم زند.

انکار بیماری

نخستین برخوردها با شیوع بیماری ایدز در ایران، بر پایه‌ همان نگرش همیشگی سنتی و انکارآمیز حکومت درباره‌ موضوعاتی بود که به‌نوعی به اخلاقیات ‌عرفی و مذهبی مربوط می‌شد؛ به این معنا که در آغاز سعی شد با انکار وجود و گسترش این بیماری در ایران، آن را فقط بیماری ویژه‌ معتادان به مواد مخدر و منحرفان جنسی و همجنسگرایان عنوان کنند.

در ماه‌های اخیر و با اعلام سیاست‌های تازه‌ حاکمیت در توقف طرح کنترل جمعیت و تلاش برای تشویق ازدیاد نفوس، نگرانی‌های جدی‌ای در میان بسیاری از کارشناسان و فعالان مبارزه با گسترش بیماری ایدز برانگیخته شده است. بنا به گفته‌ی مسئولان وزارت بهداشت، در حدود نیمی از مبتلایان به ایدز را افراد بین ۲۵ تا ۳۴ ساله تشکیل می‌دهند. با این همه در کشور ما هیچگاه برنامه‌های آموزشی فراگیر و جامع برای آشنایی جوانان با این بیماری و راه‌های پیشگیری از ابتلا به آن وجود نداشته و آموزش‌های کنترل جمعیت تنها روزنه‌ امید در این راه بوده است.

این موضعگیری غلط حکومت سبب شد تا دستگاه‌های تبلیغاتی حکومتی مجبور به پیمودن ادامه‌ راه در همان مسیر مفروض خود بشوند و چون این بیماری را مختص منحرفان اخلاقی و در حقیقت کسانی خوانده بودند که ارتباط‌های جنسی خارج از ساختار سنتی دارند، در این زمان نیز مجبور بودند تا برای اثبات این ادعا که در جامعه‌ اسلامی چنین روابطی وجود ندارد، با پاک کردن صورت مسئله تمامی بیماران مبتلا به ایدز را معتادان مواد مخدر قلمداد کنند.

از سوی دیگر اما سیاست کنترل جمعیت به‌طور غیر مستقیم به کمک حل این معضل آمد و از آنجایی که بیشترین افرادی که در معرض خطر بیماری ایدز قرار داشتند، زنان و جوانان بودند، توزیع رایگان وسایل جلوگیری از حاملگی نظیر کاندوم راه حل مناسبی بود که ‌بتواند تا اندازه‌ زیادی به جلوگیری از گسترش بیماری ایدز کمک کند؛ چراکه روش بستن لوله‌های مردان یا همان وازکتومی راه حلی مناسب برای جامعه‌ سنتی ایران نبود. کنترل جمعیت نمی‌توانست از مسیرهایی این چنین به موفقیت برسد چون بسیاری از مردان طبقات پایین به‌دلیل باورهای غلط‌شان این کار را مساوی با ضعف جنسی یا عقیم شدن و در پی آن، کاهش قدرت مردانگی و ایفای تسلط می‌دانستند و در نتیجه از این روش استقبال چندانی نشده بود.

از دیگر سو برنامه‌ریزی و برگزاری دوره‌های آموزشی جلوگیری از بارداری برای جوانان، توانسته بود تا اندازه‌ زیادی اطلاعات درست جنسی را از مجراهایی سالم به دست آن‌ها برساند، چرا که جوانان به‌سبب روابط سنتی و مذهبی حاکم بر خانواده‌ها، اغلب این اطلاعات را از والدین خود دریافت نمی‌کردند و در خانه آموزش ویژه‌ای در این زمینه نمی‌دیدند. متاسفانه بسیاری از دانسته‌های جوان‌های آن دوران درباره‌ روابط جنسی و جنس مقابل، از طریق مشاهده‌ فیلم‌های پورنوگرافی دریافت می‌شد که البته در این مسیر هم زنان امکان کمتری برای بهره‌مندی داشتند و شاید بتوان گفت که عدم استفاده از کاندوم و دیگر روش‌های خطرناک ارتباط جنسی، ریشه در همین آموزش‌های نادرست داشت که به نوع خود تاثیر فراوانی در گسترش ایدز بازی می‌کرد. به همین سبب بود که توزیع رایگان وسایل پیشگیری از حاملگی همچون کاندوم و آموزش گسترده در بین قشر فرودست جامعه، کمک فراوانی به پیشگیری و کاهش این بیماری ‌کرد.

آموزش‌های کنترل جمعیت

در ماه‌های اخیر و با اعلام سیاست‌های تازه‌ حاکمیت در توقف طرح کنترل جمعیت و تلاش برای تشویق ازدیاد نفوس، نگرانی‌های جدی‌ای در میان بسیاری از کارشناسان و فعالان مبارزه با گسترش بیماری ایدز برانگیخته شده است.

بنا به گفته‌ مسئولان وزارت بهداشت، در حدود نیمی از مبتلایان به ایدز را افراد بین ۲۵ تا ۳۴ ساله تشکیل می‌دهند. با این همه در کشور ما هیچگاه برنامه‌های آموزشی فراگیر و جامع برای آشنایی جوانان با این بیماری و راه‌های پیشگیری از ابتلای به آن وجود نداشته و آموزش‌های کنترل جمعیت تنها روزنه‌ امید در این راه بوده است.

چندماهی است که وسایل جلوگیری از بارداری، دیگر به‌طور رایگان در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد و همچنین بر اساس سیاست‌های تازه‌ دولت، قرار است کلاس‌های کنترل جمعیت و آموزش لازم در این زمینه نیز از دبیرستان‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی حذف شوند. حذف گسترده و سریع برنامه‌هایی که از سویی به رشد سلامت و بهداشت جنسی کمک می‌کنند و از سوی دیگر آگاهی‌های جنسی را افزایش می‌دهند و در واقع به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم به کنترل و کاهش بیماری‌های مقاربتی به ویژه ایدز یاری می‌رسانند، به این معناست که تنها روزنه‌ امید نیز به‌زودی بسته خواهد شد

به تازگی «حسینعلی شهریاری»، ریاست کمیسیون بهداشت و درمان مجلس نیز با تایید کاهش سن ایدز در کشور تاکید کرده است که بنا به گزارش‌ها اکنون مبتلایان به ایدز در میان سنین زیر ۱۵ سال نیز دیده می‌شود. او هشدار داده است که اگر امر آموزش در این زمینه، جدی گرفته نشود، خطر کاهش سن مبتلایان ادامه خواهد یافت.

این سخنان در حالی بیان می‌شود که سیاست‌های جاری کشور در راستای افزایش جمعیت با این راهکارها در تضاد است. اکنون چندماهی است که وسایل جلوگیری از بارداری، دیگر به‌طور رایگان در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد و همچنین بر اساس سیاست‌های تازه‌ دولت، قرار است کلاس‌های کنترل جمعیت و آموزش لازم در این زمینه نیز از دبیرستان‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی حذف شوند. حذف گسترده و سریع برنامه‌هایی که از سویی به رشد سلامت و بهداشت جنسی کمک می‌کنند و از سوی دیگر آگاهی‌های جنسی را افزایش می‌دهند و در واقع به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم به کنترل و کاهش بیماری‌های مقاربتی به ویژه ایدز یاری می‌رسانند، به این معناست که تنها روزنه‌ امید نیز به‌زودی بسته خواهد شد و شکی نیست این موضوع در آینده‌ای نه‌چندان دور بر گسترش دوباره‌ این بیماری در کشور تاثیر خود را خواهد گذاشت.

از دیگر موانعی که برای فعالیت‌های اجتماعی در جهت پیشگیری از ایدز ایجاد شده است، نگاه امنیتی به ان‌جی‌او هاست. آن‌چه به‌صورت نمونه، برای «برادران علایی» اتفاق افتاد، بهترین مثال در این زمینه است. باید متذکر شد که این موضوع همواره و به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی وجود داشته است، اما در ده سال اخیر برخوردها شدت بیشتری به خود گرفته‌اند و فضای امنیتی خود را به حوزه‌های دیگر تحمیل کرده است، به‌طوری که سایه‌ آن را بر زیست فردی و اجتماعی نمی‌توان نادیده گرفت. کنترل شیوع این بیماری در هیچ کجای دنیا بدون حضور سازمان‌های خصوصی‌ امکان‌پذیر نبوده است و نیست و حذف و خروج چنین ساختارهایی در ایران نگرانی‌های فعالان را برانگیخته است.

حذف مدیریت و کنترل، پیرامون میزان زاد و ولد در کشور و از سوی دیگر، جدی نگرفتن آموزش‌های جنسی و هشدارهای بهداشتی در حوزه‌ آمیزش و مسائل جنسی، زنگ خطری است که نه صرفاً برای اکنون نواخته می‌شود، بلکه نسل‌های بعدی را نیز درگیر می‌کند و از دیگر سو، بر تمام ارکان ساز و کار یک جامعه تاثیر می‌گذارد. در این شرایط اقتصادی، سیاسی، آموزشی و امنیتی و به‌طور کلی در شرایط بغرنجی که جمهوری اسلامی و همین‌طور ملت و کشور ایران در آن به سر می‌برند، دعوت مردم به افزایش جمعیت بدون هیچ برنامه‌ مدون کوتاه‌مدت و بلندمدت، پرورش یک نسل را به خطر می‌اندازد. این موضوع زمانی حاد می‌شود که دریابیم، آن قشری که همواره از آموزش، منابع مالی، امکان‌های بهداشتی و رفاه کمتری برخوردار است، آسیب‌پذیری بیشتری نیز در بحران های اجتماعی دارد.

در پایان این نوشته بد نیست به نقش تحریم‌ها بر موضوع مورد بحث نیز اشاره‌ کوتاهی شود. دامنه تاثیر این تحریم‌ها تا ضروریات زیست مردم ایران هم رسیده است. هزینه‌ بهداشت، تغذیه، سکونت، جابه‌جایی و درمان نه چند برابر، بلکه چندین برابر شده است. اگر یک خانواده بخواهد هم نمی‌تواند به نیازهای آموزشی، تفریحی، فرهنگی و مواردی از این قبیل فکر کند چه برسد که بخواهد برای آن‌ها برنامه‌ای داشته باشد. در چنین شرایطی تشویق مردم به افزایش جمعیت آن هم بدون در اختیار داشتن ابزار پرورش یک نسل، چه می‌تواند باشد جز نابودی نسلی که در راه است؟

پیشنهاد بی شرمانه

society — Mon, 17 Dec 2012 08:19:20 +0000

احسان مهرابی*

احسان مهرابی - کسانی که در دو سه سال گذشته گذرشان به بند ۳۵۰ یا بندهای هفت و هشت زندان اوین افتاده است فردی را دیده‌اند با ظاهری متفاوت و خاص. فردی که یازده سال است در زندان به سر می‌برد و هر از چند گاه، حکم جدیدی برایش تعیین می کنند تا زندانش ادامه داشته باشد.

وقتی زندانیان تازه وارد اتهامش را می پرسند، می‌گوید: "اخلاقی است. با همسر یکی از مسئولین بلندپایه نظام رابطه نامشروع داشته‌ام." بعد از چند وقتی که زندانیان با او بیشتر آشنا می شوند، می گوید یکی از مدیران سابق وزارت اطلاعات بوده و جرمش اینکه درباره قتل‌های زنجیره‌ای افشاگری کرده است.

اصلاح‌طلبانی که خود پیش از این در وزارت اطلاعات دست‌اندرکار بوده‌اند و پس از انتخابات سال ۸۸ خورشیدی گذرشان به زندان افتاده است، او را می‌شناسند و سمتش را برای دیگر زندانیان سیاسی تائید کرده‌اند، اما سئوال زندانیان سیاسی این است که این مدیر سابق وزارت اطلاعات چرا اتهام خود را اخلاقی و ارتباط نامشروع با همسر مسئول بلندپایه نظام اعلام می کند. پاسخ "رضا ملک" هم این است که "برای انتقام از من زندگی‌ام را متلاشی کردند. زنم را وادار به طلاق کردند ... من هم می‌خواهم تلافی کنم و قداست کسی که این بلا را سر من آورده بشکنم."

حتی برای زندانیانی که خود طعم بازجویی چشیده و بی‌مرزی رفتار بازجویان را دیده‌اند، باور حرف‌های "غلامرضا مکعیان" معروف به" رضا ملک"، سخت است. پس از چند ماهی اما حداقل بخش‌هایی از روایت این زندانی قدیمی، باورشان می‌شود؛ چرا که روایت‌های بسیار می‌شنوند از پیشنهاد بازجویان به زنان زندانیان سیاسی برای جدایی از همسرشان و آزار کلامی آنان. پس باورشان می‌شود که این اتفاق‌ها استثنا نیست و رویه معمول است. درباره این ماجرا بازجویان و قضات گویا عدالت جنسیتی را هم رعایت می‌کنند. قاضی صلواتی و قاضی مقیسه گاه به بعضی از مردانی که حکم زندان همسرانشان سنگین است پیشنهاد داده‌اند تا از همسرشان جدا شوند، یا اینکه همسر دوم اختیار کنند.

بازجویی و همسر زندانیان سیاسی

پای همسر زندانیان سیاسی از همان روزهای اول بازجویی به میان می‌آید؛ وقتی بازجویان سعی می کنند آنان را شریک دراتهام زندانیان جلوه دهند و تهدید کنند که دستگیرشان می‌کنند. جمله "زنت را هم می‌آوریم همین جا"، تکیه کلام اکثر بازجویان است. هنگام کتک زدن زندانیان بازجویان یک جمله را خیلی دوست دارند تکرار کنند: "دوست داریم زنت را هم بیاوریم اینجا تا کتک خوردنت را ببیند."

بازجویان از تلاش های خود برای بدبین کردن زندانیان سیاسی به همسرانشان ابایی ندارند، بلکه این شیرین‌کاری خود را برای زندانیان دیگر هم تعریف می کنند.عبدالله مومنی، زندانی سیاسی بند ۳۵۰ برای زندانیان دیگر روایت می کرد که بازجوی مشهور زندانیان سیاسی که "سید" نامیده می‌شود با لذت وافری ادعا می‌کرده که "مطالبی را درباره همسر یک زندانی به او گفتم و او پیش من با سیلی به صورت همسرش زد".

بعضی از زندانیان هم روایت می‌کنند که حکم بازداشت همسرشان پیش رویشان نهاده شده است و به همین دلیل تن به خواست بازجویان داده‌اند.

این رفتارها درباره زندانیان مختلف دیر و زود دارد، اما سوخت و سوز ندارد. پرسیدن درباره اختلاف‌های زناشویی هم رسم معمول بازجویان است و تکرار این جمله که: "گویا با زنت خیلی راحت نیستی". اگر کسی از همسرش جدا شده باشد که تازه اول ماجرا است و جزئی‌ترین دلایل جدایی را با اشتهای سیری‌ناپذیری می‌پرسند.

آزار زندانیان محدود به محیط زندان نیست و کار بعضی از زندانیان به خانه هم می‌کشد. روایت مشهوری است بین زندانیان سیاسی بازداشت شده پس از انتخابات سال ۸۸، از آزار خانواده یکی از مقامات دولت محمد خاتمی توسط بازجویان. بازجویان برای اینکه این زندانی را به وحشت بیندازند، یا به تعبیری "دلش را آتش بزنند" او را به خانه‌اش می‌برند و یک بازجو به بهانه گفتن نکته‌ای مهم همسرش را به اتاقی می‌برد و زندانی را در بیرون اتاق نگه می‌دارند.

بازجویان از تلاش های خود برای بدبین کردن زندانیان سیاسی به همسرانشان ابایی ندارند، بلکه این شیرین‌کاری خود را برای زندانیان دیگر هم تعریف می کنند. عبدالله مومنی، زندانی سیاسی بند ۳۵۰ برای زندانیان دیگر روایت می کرد که بازجوی مشهور زندانیان سیاسی که "سید" نامیده می‌شود با لذت وافری ادعا می‌کرده است که "مطالبی را درباره همسر یک زندانی به او گفتم و او پیش من با سیلی به صورت همسرش زد".

روابط با زنان هم یک سئوال متداول است که حتی در بازجویی‌ها آن را مکتوب هم می‌کنند. ابایی هم ندارند نام افراد را بنویسند: "تمام روابط شخصی خود با خانم... را توضیح دهید." شوهردار و غیر شوهردار هم فرقی نمی‌کند. نام یک زندانی سیاسی زن را می‌آورند و از زندانی سیاسی می‌پرسند او را می‌شناسی؟ وقتی جواب مثبت باشد سئوال دیگر این است: "این همانی نیست که با او رازهای مگو داشتی؟"

تشویق همسران زندانیان سیاسی به طلاق

"می‌دانستی شوهرت با فلانی رابطه دارد"، هم پای ثابت گفته‌های بازجویان به زنان زندانیان سیاسی است. این روش‌های بازجویان پس از چند ماهی افشا شد و همسران بسیاری از بازداشت‌شدگان پس از انتخابات سال ۸۸ در دیدارهای خود با یکدیگر عهد کردند که هیچ گفته‌ای درباره همسرانشان را باور نکنند.

اگر کار زندانیان سیاسی از بازداشت به زندان بکشد، بسته به نوع زندان مزاحمت‌های جدید آغاز می‌شود؛ مزاحمت‌هایی که نشان آن را می‌توان در برخی از بیانیه‌های زندانیان دید. سال گذشته تعدادی از زندانیان سیاسی زندان رجایی‌شهر از "پیشنهادهای بی‌شرمانه" ماموران زندان به همسرانشان خبر دادند و نوشتند: "جناب آقای دولت‌آبادی از چه اظهار ندامت کنیم؟ از دخالت ماموران اطلاعاتی و امنیتی و دادستانی در خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی بازداشت‌شدگان بی‌پناه؟ یا از پیشنهادهای بی‌شرمانه ماموران نسبت به همسران و خواهرانمان؟ "

اینها همه مصائب همسران زندانیان سیاسی نیست. آنان وقتی در راهروهای دادستانی و دادگاه دنبال کار همسران خود هستند باید طعنه‌های بسیار تحمل کنند. تازه اگر کارشان به قضاتی چون مقیسه و صلواتی بیفتد که اول ماجرا است. اگر زن باشند تشویق به طلاق گرفتن می‌شوند و اگر مرد باشند قیافه این قضات تا آخر عمر در ذهنشان می‌ماند وقتی با خنده‌های خود می‌گویند: "تنها نمان، ما برای گرفتن همسر دوم مجوز قانونی می‌دهیم."

اگر کار زندانیان سیاسی از بازداشت به زندان بکشد، بسته به نوع زندان مزاحمت‌های جدید آغاز می‌شود؛ مزاحمت‌هایی که نشان آن را می‌توان در برخی از بیانیه‌های زندانیان دید. سال گذشته تعدادی از زندانیان سیاسی زندان رجایی‌شهر از "پیشنهادهای بی‌شرمانه" ماموران زندان به همسرانشان خبر دادند و نوشتند: "جناب آقای دولت‌آبادی از چه اظهار ندامت کنیم؟ از دخالت ماموران اطلاعاتی و امنیتی و دادستانی در خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی بازداشت‌شدگان بی‌پناه؟ یا از پیشنهادهای بی‌شرمانه ماموران نسبت به همسران و خواهرانمان؟ "

مهدی محمودیان دیگر زندانی مقیم زندان رجایی‌شهر هم در نامه خود خطاب به رهبری خبر داده بود که "بازجویان با همسران جوان برخی زندانیان به دفعات تماس می‌گیرند تاجایی که آن‌ها مجبور شده‌اند گوشی‌های موبایل خود را خاموش یا تعویض کنند".

زندانیان بند ۳۵۰ اوین گویا کمتر با این مزاحمت‌ها گرفتارند، اما فشار بر خانواده برخی از آنان همچنان ادامه دارد، تا آنجا که ابوالفضل قدیانی، عضو شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گفته، یکی از بازجوهای ارشد سپاه پاسداران با نام مستعار "اوسط" و با نام واقعی "علی انواری" که در اطلاعات سپاه فعالیت می‌کند و از افراد نزدیک به حسین طائب، فرمانده قرارگاه ثارالله سپاه است، از همسر علیرضا رجایی، روزنامه‌نگار و زندانی سیاسی خواسته است از شوهرش طلاق بگیرد.

ابوالفضل قدیانی که زندان شاه را نیز تجربه کرده برای رئیس قوه قضائیه نوشته که این اقدامات بازجویان روی ساواک را هم سفید کرده است. آنانی که می‌خواهند روایت زندان‌های جمهوری اسلامی در سه سال گذشته محدود نشود یادآور می‌شوند که نظیر این جمله قدیانی را پیشتر نیز بسیاری نوشته اند، ازجمله آیت‌الله منتظری، قائم مقام رهبری که به آیت‌الله خمینی نوشت: "جنايات اطلاعات شما و زندان‌های شما روی شاه و ساواك شاه را سفيد كرده است؟"

پاسخ آیت‌الله خمینی برآشفتن بود و گفتن اینکه: "آیا من هم از شاه بدترم؟" پاسخی که گویا تا سالیان سال در جمهوری اسلامی تکرار می‌شود.

پانویس:

احسان مهرابی، خبرنگار سابق روزنامه "اعتماد ملی" یک سالی را در بند ۳۵۰ زندان اوین سپری کرده و این نوشته حاصل حضور وی در زندان و شنیدن روایت دیگر زندانیان سیاسی حول موضوع آزار همسران زندانیان سیاسی است.

دومین جایزه حقوق بشری شهر بوخوم

society — Mon, 17 Dec 2012 08:10:05 +0000

بهنام دارایی‌زاده

فعالان حقوق بشر در خارج از کشور آیا می‌توانند به طور واقع کاری برای بهبود وضعیت عینی حقوق بشر در ایران انجام دهند؟

این پرسشی محوری و البته قدیمی است. معمولاً پاسخی هم که به آن داده می‌شود این است که باید با استفاده از فضای آزاد موجود در خارج از کشور، صدای اعتراض و مظلومیت مردم و فعالان مدنی- سیاسی را به گوش جهانیان رساند.

شاید به همین خاطر باشد که سازمان‌ها و نهادهای پرشماری با این هدف در خارج از کشور شکل گرفته‌اند. یکی از این سازمان‌های به نسبت تازه، "کانون ایران آزاد" در آلمان است که هر ساله با همراهی سازمان عفو بین‌الملل و شهرداری شهر بوخوم، جایزه‌ای را به یکی از فعالان حقوق بشری ایران اهدا می‌کند تا افکار عمومی را نسبت به نقض حقوق بشر در ایران حساس کند.

امسال جاوید هوتن کیان، وکیل مدافع و شاهرخ زمانی، فعال حقوق کارگری در ایران به عنوان دو نامزد دریافت جایزه حقوق بشر بوخوم در سال ۲۰۱۲ معرفی شدند. در مراسم اهدای این جایزه در روز ۱۵ دسامبر نیز از هردوی آنها قدردانی و سپس از شاهرخ زمانی به عنوان دومین دریافت کننده جایزه شهر بوخوم نام برده شد.

شاهرخ زمانی با ارسال پیامی از زندان گوهردشت به مناسبت دریافت این جایزه، تاکید کرده است که کوشندگان حقوق بشر لازم است به "حقوق طبقه کارگر" توجه کنند؛ چرا که بدون جلب حمایت طبقه کارگر در راه "مبارزه برای آزادی، عدالت و حقوق انسانی"، به "پیروزی پایدار" دست نخواهند یافت.

جاوید هوتن کیان، وکیل مدافع سکینه آشتیانی در سال ۲۰۱۰ بازداشت و به اتهام «اقدام علیه امنیت ملی» به شش سال حبس تعزیری و شاهرخ زمانی نیز به اتهام "تبلیغ علیه نظام و تشکیل دسته سوسیالیستی" به ۱۱ سال زندان محکوم شده اند.

در گفت‌وگویی با ندا فرخ، از دست‌اندرکاران جایزه حقوق بشری شهر بوخوم، درباره فعالیت‌های کانون ایران آزاد پرسیده‌ایم.

ندا فرخ: کانون ایران آزاد در شهر بوخوم ثبت شده و بیشتر در آلمان فعالیت دارد. کانون ایران آزاد در واقع مرکزی ا‌ست برای همکاری نیروهایی که برای دستیابی به حقوق بشر در ایران فعالیت می‌کنند. مجموعه‌ای است از کوشندگان حقوق بشر که فعلاً در این کانون جمع‌ شده‌اند. تلاش‌هایی هم می‌شود تا این شبکه هرچه بیشتر سراسری شود. شکل‌گیری این کانون از سال ۲۰۰۹ از آغاز جنبش اعتراضی مردم در ایران آغاز شد. بعد از آن تقلب انتخاباتی در ایران و اعتراض‌های پس از آن بود که هسته اصلی کانون شکل گرفت.

یکی از محوری‌ترین فعالیت‌های کانون، اهدای جوایز حقوق بشری در دسامبر هر سال، به مناسبت سالروز تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر و روز جهانی حقوق بشر است. ممکن است درباره این بخش از فعالیت‌های کانون توضیح دهید؟

ندا فرخ: کانون ما می‌خواست به بهترین نحو، صدای نقض حقوق بشر در ایران را به گوش افکار عمومی و به‌ ویژه افکار عمومی خارج از کشور برساند. به خاطر همین، ما ایده همه‌پرسی از «افکار عمومی» را پی گرفتیم. گفتیم که ما می‌خواهیم امسال، دو نفر از کوشندگان حقوق بشر را نامزد دریافت جایزه کنیم که «زندانی سیاسی» هستند، اما اخبار زیادی از آنها منتشر نمی‌شود. معیارمان شد انتخاب دو نفری که بیشترین فشارها به آن‌ها وارد می‌شود، اما کمترین اطلاعات از آنها در خارج از زندان در دسترس هست.

ما به‌عنوان یک کانون حقوق بشری که در خارج از ایران فعال است فکر کردیم مهم‌ترین وظیفه‌ ما چه هست؟ به این نتیجه رسیدیم که یکی از مفیدترین کارها این است که به بهترین نحو، افکار عمومی را به آنچه نقض گسترده‌ حقوق بشر در ایران شمرده می‌شود جلب کنیم.

ما این ایده‌ را از سال ۲۰۱۱ با اعلام اهدای جایزه‌ حقوق بشری در شهر بوخوم، با حمایت سازمان عفو بین‌الملل و شهرداری شهر بوخوم و کلیسای کریستوس در این شهر آغاز کردیم. اولین جایزه‌ حقوق بشری شهر بوخوم نیز به خانم خدیجه مقدم به خاطر فعالیت‌های چندین ساله‌‌شان برای حقوق بشر و به‌ ویژه محیط زیست و کودکان و زنان اهدا شد. این جایزه، جایزه‌ای نمادین است. البته یک کار هنری با ارزش نیز توسط هنرمند ایرانی، ناصر صوفیانی، همه‌ ساله برای فرد برگزیده همان سال ساخته و اهدا می‌شود.

امسال دو تن از فعالان حقوق بشریِ زندانی در ایران، شاهرخ زمانی و جاوید هوتن‌کیان، نامزد دریافت جایزه‌ حقوق بشری شهر بوخوم شدند و در نهایت نیز این جایزه به شاهرخ زمانی، فعال کارگری و سندیکایی اهدا شد. دلیل این انتخاب‌ها چه بود؟

کانون ما می‌خواست به بهترین نحو، صدای نقض حقوق بشر در ایران را به گوش افکار عمومی و به‌ ویژه افکار عمومی خارج از کشور برساند. به خاطر همین، ما ایده همه‌پرسی از «افکار عمومی» را پی گرفتیم. گفتیم که ما می‌خواهیم امسال، دو نفر از کوشندگان حقوق بشر را نامزد دریافت جایزه کنیم که «زندانی سیاسی» هستند، اما اخبار زیادی از آنها منتشر نمی‌شود. معیارمان شد انتخاب دو نفری که بیشترین فشارها به آن‌ها وارد می‌شود (البته تا آنجا که ما اطلاع داریم)، اما کمترین اطلاعات از آنها در خارج از زندان در دسترس هست... بعد از بررسی‌های زیاد، آقای شاهرخ زمانی از فعالان کارگری و آقای جاوید هوتن‌کیان، وکیل سکینه آشتیانی‌ که در زندان تبریز به‌ سر می‌برد را از طرف کانون نامزد این جایزه کردیم.

بعد از انتخاب این دو کوشنده، ما یک همه‌پرسی عمومی اینترنتی و آنلاین را آغاز کردیم و از همه فعالان حقوق بشر در داخل و خارج کشور خواستیم که اگر امکانش هست، روی صفحه‌ کانون ایران آزاد بیایند و رای و نظر خودشان را بدهند که به اعتقاد من حرکت موفقی نیز بود.

هدف اصلی هم این نبود که بگوییم یکی از نامزدها نسبت به دیگری ارجحیت دارد. همان طور که ما در شب اهدای جایزه، از هر دو این عزیزان قدردانی کردیم و جایزه یا تقدیرنامه به نمایندگان آنها آقای نقی محمودی ( وکیل جاوید هوتن‌کیان) که به تازگی و به همین منظور به آلمان آمده‌اند و آقای بهروز خباز که از سوئد برای شرکت در این برنامه آمده بودند اهدا شد.

تاثیر جوایز بر فعالان اجتماعی

خدیجه مقدم از فعالان حقوق کودک و زنان است که سال‌ها در ایران فعالیت داشته‌، به زندان افتاده و در نهایت نیز از کشور خارج شده است. از خدیجه مقدم، به عنوان یکی از دریافت‌کنندگان جوایز حقوق بشری در خارج از کشور، ازجمله نخستین جایزه حقوق بشری شهر بوخوم، نخست پرسیده‌ایم: دریافت این جوایز، به طور عینی چه تاثیری می‌تواند بر زندگی و چند و چون فعالیت فعالان اجتماعی داشته باشد؟

خدیجه مقدم: باید فعالان حقوق بشر، نسبت به فشار‌های اقتصادی که به مردم ایران در اثر ناکارآمدی دولت و تحریم‌های اقتصادی اعمال می‌شود حساس باشند. واقعیت این است که تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریکا بیش از دولت، مردم ایران را در تنگنا قرار داده است.

خدیجه مقدم: من فکر می‌کنم که اهدای این جوایز، از چند جنبه اهمیت دارد: یکی اینکه به‌هرحال، نوعی حمایت از فعالان جامعه مدنی را نشان می‌دهد که در این مورد مشخص، کانون ایران آزاد، سازمان عفو بین‌الملل و شهرداری شهر بوخوم بود. از طرف دیگر فرصتی‌ هست تا صدای فعالان جامعه مدنی، فعالان حقوق بشر، به‌خصوص کسانی که در بند هستند به گوش مردم برسد. در واقع، اهدای این جوایز را می‌توان پژواک صدای مردم ایران و فعالان جامعه مدنی‌ ایران به حساب آورد.

من البته خودم را در آن سطحی نمی‌بینم که بگوییم فعالیت‌هایم در ایران به نوعی تعیین‌کننده بوده است، ولی به طور کل، وقتی حرکت‌هایی که امروز در ایران صورت می‌گیرد را نگاه می‌کنم باید بگویم اینها، ادامه همان راهی ا‌ست که ما در ایران می‌رفتیم. به هر روی، همراهان ما، دوستان و پیشتازان ما الان در داخل ایران دارند کار می‌کنند. واقعیت امر این است که من به لحاظ احساسی، فشار زیادی احساس می‌کنم که دیگر در کنار مردم و در کنار دوستانم نیستم. وگرنه، نقش و کارکرد تعیین‌کننده‌ای برای خودم قائل نیستم؛ منتهی از سوی دیگر، «تجربه‌‌ مهاجرت»، به نظرم کمی اطلاعات آدم را گسترش می‌دهد و به نوعی نگاه‌ها را جهانی‌تر می‌کند. پارسال این موقع که داشتم جایزه را می‌گرفتم، واقعاً از صمیم قلب آرزو کردم که سال دیگر در شرایط بهتری این جایزه اهدا شود و ما هم خبر آن را از داخل ایران بشنویم. ولی متأسفانه در این یک سال گذشته، مردم ایران هم به لحاظ اجتماعی‌، سیاسی و فرهنگی و هم به لحاظ اقتصادی، در شرایط دشوارتری به سر می‌برند.

باید فعالان حقوق بشر، نسبت به فشار‌های اقتصادی که به مردم ایران در اثر ناکارآمدی دولت و تحریم‌های اقتصادی اعمال می‌شود حساس باشند. واقعیت این است که تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریکا بیش از دولت، مردم ایران را در تنگنا قرار داده است. درباره همه این‌ها باید صحبت شود، اما در داخل ایران خیلی از این صحبت‌ها را نمی‌شود مطرح کرد.

به‌‌هرحال اینجا فضا بازتر است. آدم امنیت دارد و می‌تواند راحت‌تر صحبت‌ کند. این جنبه‌ مثبت مهاجرت است، اما به لحاظ احساسی و شخصی، باید بگویم که من خیلی غمگینم که از ایران دورم. تجربه‌ مهاجرت برای من یک غم همیشگی را بر جا گذاشته است.

*تصویر اول: بهروز خباز فعال کارگری که به نمایندگی از شاهرخ زمانی، جایزه حقوق بشری شهر بوخوم را دریافت کرد.

پاساژگردی در ایران

society — Tue, 27 Nov 2012 08:40:48 +0000

پویان انصاری - کیارش اکثر بعد از ظهرها را در دو مرکز خرید "گلستان" و "میلاد نور" در شهرک غرب تهران می‌گذراند. به قول خودش این دوجا "پاتوق"های او هستند.

با رسیدن فصل پاییز، بازار حراج لباس و پوشاک در بیشتر مراکز خرید شهر داغ می‌شود؛ بازاری که در آن همه خصوصاً شرکت‌های معروف لباس با تبلیغات فراوان سعی در جلب مشتری دارند. خود این حراج‌ها شاید بهانه ای شود تا عصرها میل به پاساژگردی در میان مردم افزایش یابد.

کیارش اکثر دوستانش را در مراکز خرید می‌بیند. در اینجور مراکز، علاوه بر اینکه وقت‌گذرانی می‌کند، دوستان تازه هم پیدا می‌کند. او می‌گوید که "بزرگ‌ترین تفریح زندگی‌اش" همین پرسه زدن در مراکز خرید است، اما به‌ندرت پیش می‌آید که خریدی بکند.

او دانشجوی سال دوم رشته مهندسی مکانیک در دانشگاه آزاد رودهن است و در مورد دلیل اینکه چرا اکثر اوقات فراغتش را در پاساژها و مراکز خرید شهرک غرب می‌گذراند، می‌گوید: "ما در ایران نه کلابی داریم، نه جایی برای رقص و آواز و نه هیچ تفریح دیگری. برای ما فقط همین پرسه‌زنی‌ها می‌ماند و اینکه با دوستانمان وقت بگذرانیم، قدمی بزنیم و تفریحی کنیم. البته اینجا هم به ما گیر می‌دهند و اذیت می‌کنند."

در مقابل مرکز خرید گلستان در خیابان ایران‌زمین همان "گیری" که کیارش می‌گفت را می‌شود، دید. "گشت ارشاد" با قرار دادن چند ون و پلیس‌های زن به حجاب دختران "گیر" می‌دهد. ماموران نیروی انتظامی با ورود به مرکز خرید به جوانانی که در آنجا "پرسه" می‌زنند، تذکر می‌دهند. البته برخی از نهادهای امنیتی و انتظامی در ایران از این امر که مقوله پاساژگردی تبدیل به یک پدیده شهری شود، چندان خشنود نیستند.

مرکز خرید به عنوان مکان عمومی

در ایران خصوصاً شهرهای بزرگ، کارکرد پاساژها در حدی فراتر از یک مرکز خرید و برای ارتباطات اجتماعی همواره نادیده گرفته شده است.

برخی از کارشناسان، پرسه زدن در پاساژها و پاساژگردی را با خیابان‌ها و پارک‌های کشورهای اروپایی مقایسه می‌کنند. خیابان‌ها و پارک‌هایی که نه تنها مکانی برای گذراندن اوقات فراغت جوانان بلکه محلی برای نمایش آخرین مدها و به روز شدن جدیدترین مدل‌هاست.

در مقابل، شهروندان خصوصاً جوانان هنرمند و فعال اجتماعی سعی می‌کنند در مراکز خرید، نوعی کارکرد فرهنگی- اجتماعی ایجاد کنند. از همین رو پاساژها در شهرهای بزرگ ایران، همچون دیگر نقاط دنیا تنها یک مکان تجاری نیستند و تبدیل به مکانی عمومی شده‌اند. به این معنا که پاساژها و به عبارت دیگر مراکز خرید، اکنون به عنوان بخشی از زندگی روزمره شهری، دیگر تنها جنبه تجاری ندارند و به عرصه ای برای بروز کنش‌های اجتماعی و حتی فرهنگی بدل شده‌اند.

برخی از کارشناسان، پرسه زدن در پاساژها و پاساژگردی را با خیابان‌ها و پارک‌های کشورهای اروپایی مقایسه می‌کنند. خیابان‌ها و پارک‌هایی که نه تنها مکانی برای گذراندن اوقات فراغت جوانان بلکه محلی برای نمایش آخرین مدها و به روز شدن جدیدترین مدل‌ها هستند.

پاساژ فرصتی برای نمایش مد

علاقه به زیبایی‏ و رنگ و تنوع‌، در بیشتر انسان ها وجود دارد. به همین دلیل است که در همین زمینه برخی از روانشناسان اجتماعی معتقدند که ایجاد نشاط و شادابی، یکی از کارکردهای مد است.

واژه مد در لغت به معناى سلیقه، اسلوب، روش و شیوه به کار مى‏ رود و در اصطلاح، عبارت است از روش موقتی که براساس ذوق و سلیقه یک مقطع زمانی، طرز زندگی و نحوه پوشش فرد را تنظیم می‌کند. مدگرایى نیز آن است که فرد، سبک لباس پوشیدن و طرز زندگى و رفتار خود را طبق آخرین الگوها تنظیم و به محض آنکه الگوى جدیدى در جامعه رواج یافت، از آن پیروى کند.

مونا، فارغ التحصیل رشته طراحی لباس از دانشگاه هنر تهران است. او در مورد مدگرایی به رادیو زمانه می‌گوید: "مد که در واقع یک اصطلاح کلی در حیطه هنر طراحی پوشاک است، تحت تاثیر اوضاع فرهنگی و اجتماعی جامعه در یک دوره زمانی مشخص انجام می‌پذیرد. به عبارت دیگر مد، شیوه رفتاری است که به طور موقت توسط بخشی از اعضای یک گروه اجتماعی اتخاذ می‌شود، به این دلیل که آن رفتار انتخابی را از نظر اجتماعی برای آن زمان و موقعیت مناسب تشخیص می‌دهند. در صنعت پوشاک مد نوع لباسی است که اخیراً توسط تعداد زیادی از شهروندان در یک جامعه پذیرفته شده است."

شهروندان خصوصاً جوانان هنرمند و فعال اجتماعی سعی می‌کنند در مراکز خرید، نوعی کارکرد فرهنگی- اجتماعی ایجاد کنند. از همین رو پاساژها در شهرهای بزرگ ایران، همچون دیگر نقاط دنیا تنها یک مکان تجاری نیستند و تبدیل به مکانی عمومی شده‌اند. به این معنا که پاساژها و به عبارت دیگر مراکز خرید، اکنون به عنوان بخشی از زندگی روزمره شهری، دیگر تنها جنبه تجاری ندارند و به عرصه ای برای بروز کنش‌های اجتماعی و حتی فرهنگی بدل شده‌اند.

البته در جامعه‌ای همچون ایران که حکومت در شئونات شخصی زندگی شهروندان دخالت می‌کند، "لباس پوشیدن" دیگر یک امر فردی نیست. در چنین شرایطی، شهروندان خصوصاً جوانان کمتر فرصتی برای پیروی از مدهای جدید می‌یابند. مونا در این زمینه می گوید: "چون ما در ایران به آن شکل مکان مشخصی نداریم که شوهای لباس در آن برگزار شود، این کار یا در خانه‌های شخصی صورت می‌گیرد یا در مکان‌های عمومی همچون پاساژها. برای همین است که حضور جوانان در پاساژها تبدیل به یک کنش دسته جمعی در این زمینه و هم به نوعی استقبال از فروشگاه‌ها به عنوان نمایش‌دهنده مدهای جدید می‌شود. موازی با آن گروهی نیز می‌آیند تا طراحی لباس‌های خود را به صورت مستقیم و غیر مستقیم نمایش دهند و مخاطب خود را جذب کنند."

در جهان اینطور متداول هست که مدل‌های لباس در سالن‌های مد لباس‌های تازه را به نمایش می گذارند یا تحت برنامه ای از پیش طراحی و اعلام شده در مراکز خرید این کار را پیش می برند، اما در پاساژهای تهران به دلیل محدودیت های موجود از سوی حکومت، همین صحنه‌ها به شکل غیر رسمی و غیر منتظره اجرا می شود تا جایی که حتی مقامات انتظامی هم به این نمونه‌ها اشاره کرده‌اند و به همین دلیل برخوردهای امنیتی خود را به نوعی برخورد با مد نیز می‌دانند.

البته این دست محدودیت‌ها برای برپایی شوهای لباس باعث شده است که شهروندان ساکن در ایران در شبکه های مجازی اجتماعی نیز فعال شوند. به طور مثال در کنار سایت‌های مختلفی که به مقوله مد می‌پردازند، به تازگی در "فیس بوک" صفحه ای با نام "قواره" راه‌اندازی شده که جدیدترین مدها را خصوصاً برای زنان عرضه می‌کند. این صفحه، نوعی شو لباس مجازی است.

فرصتی برای آشنایی‌های جدید، تفریح و وقت‌گذرانی

جوانانی که چندان در عرصه عمومی، فضایی برای بروز خواست‌های خود نمی‌یابند، سعی می کنند از اندک فرصتی که در پاساژها پیش می‌آید بیشترین بهره را ببرند. بخشی از دختران و پسران جوان برای آشنا شدن با یکدیگر به این مراکز خرید می‌آیند؛ دختران و پسران جوانی که جای امن و آرام دیگری برای این آشنایی ها ندارند.

آنها همچنین برای اندکی تفریح به ویترین مغازه ها نگاه می‌کنند. وقت خود را می‌کشند تا روزها و شب ها به انتها برسد. محسن مرد میانسالی که در یکی از پاساژهای معروف تهران بوتیک لباس دارد، معتقد است که باید اجازه داد که جوانان و زنان حتی اگر قصد خرید ندارند به پاساژها بیایند، قدم بزنند و به ویترین‌ها نگاه کنند. وی می‌گوید: "بالاخره از میان ده نفری که به ویترین مغازه من نگاه می کنند، یک نفر مشتری می‌شود. هر چقدر تعداد بالاتر برود مشتری‌های من نیز زیادتر می‌شوند و سود من هم بیشتر."

پاساز‌گردی، فرصتی سودآور برای بوتیک‌داران

جوانانی که چندان در عرصه عمومی، فضایی برای بروز خواست‌های خود نمی‌یابند، سعی می کنند از اندک فرصتی که در پاساژها پیش می‌آید بیشترین بهره را ببرند. بخشی از دختران و پسران جوان برای آشنا شدن با یکدیگر به این مراکز خرید می‌آیند؛ دختران و پسران جوانی که جای امن و آرام دیگری برای این آشنایی ها ندارند.

در واقع این پاساژگردی، علاوه بر اینکه فرصتی برای ارتباطات اجتماعی در فضایی به نسبت امن‌تر به جوانان می‌دهد، برای صاحبان مغازه‌ها هم رونق کسب و کار ایجاد می‌کند.

برای همین این روزها شاهد آن هستیم که در پاساژهای بزرگ شهر تهران و دیگر شهرهای بزرگ ایران تعداد زیادی کافی شاپ و کافی نت هم در کنار بوتیک‌های لباس شکل گرفته است. همچنین معمولاً در ورودی‌های این پاساژها، رستوران‌های "فست فود"، دکه‌های فروش بستنی و شیرینی‌جات و البته از همه جالب‌تر پدیده فروش "ذرت مکزیکی" پاگرفته است. نمونه بارز این‌ها را در پاساژ اندیشه نزدیک سید خندان می‌توان دید. معجون فروشی‌ها و بستنی فروشی‌های این پاساژ و کافی‌شاپی که در طبقه زیر زمین این پاساژ وجود دارد، بیشتر از تمامی مغازه‌های این پاساژ مشتری دارد.

یکی از مغازه‌داران در این زمینه به رادیو زمانه می‌گوید: "اکثر مشتریان ما کسانی هستند که می خواهند یک بعد از ظهر خود را به تفریح و وقت‌گذرانی بپردازند. می آیند یک بستنی یا معجون یا ذرت مکزیکی می‌خرند و در میان مغازه‌ها پرسه می‌زنند و چند ساعتی را به ویترین‌ها نگاه می‌کنند و بعد بدون خرید جنس خاصی هم می‌روند، اما خب از میان اینهمه تماشاچی ما هم بالاخره مشتری خود را پیدا می کنیم."

خرید و مصرف‌گرایی

عباس کاظمی، استاد سابق دانشگاه تهران و جامعه‌شناس، تحقیقات گسترده‌ای در زمینه پدیده پاساژگردی در ایران کرده است.

او در مقاله‌ای که در ۲۳ آذر سال ۱۳۸۴ در روزنامه ایران با عنوان "كاوشى در زندگى روزمره در مراكز خريد شهر تهران" منتشر کرده است، می‌نویسد: "گويا مراكز خريد، جامعه رفاه را به نمايش مى‌گذارد؛ آدم‌هاى مرفه، كالاها و مكان مناسب؛ آن چيزى كه بنيامين مى‌گفت يك جامعه خيالى مرفه. ولى وقتى اين اقليت‌هاى فرهنگى در آنجا حاضر مى‌شوند اين يوتوپيا و دنياى خيالى را از بين مى‌برند و اين يكنواختى را به فضاى نايكنواخت تبديل مى‌كنند. وقتى اين افراد از سوى مأموران و نگهبانان مراكز خريد رانده مى‌شوند، هشدار مى‌بينند و تذكر مى‌شنوند، به اين معناست كه آنجا ناهمگنى وجود دارد. آنجا ناعدالتى و نايكنواختى وجود دارد. در تجربه روزمره در پاساژهاى تهران ما چه چيزى مى‌بينيم؟"

پاساژ مکانی برای مصرف بیشتر

امروزه در ایران، پاساژها برای جوانان عرصه‌ای عمومی هستند برای بروز هر آن چیزی که در سطح جامعه سرکوب می شود: میل به ارتباط با گروه همسالان همجنس و غیر همجنس، میل به زندگی مدرن، میل به پرسه‌زنی، ارتباط اجتماعی، مد، تفریح و...

برای دختران و پسران جوان که در عرصه عمومی جای خاصی برای تفریح ندارند، مراکز خرید، هم تفریحگاه است، هم مکانی برای دیدن رنگ و شادی و زیبایی؛ جایی برای خنده‌های شادمانه؛ مزاح و گپ با همسالان همجنس و غیرهمجنس و البته جایی برای اینکه حس کنند برای هر آن چیزی که پیش از این به خاطر آن سرکوب شده‌اند و به حاشیه رانده شده‌اند، دیده و تحسین می‌شوند.

به نظر هم نمی‌رسد این امر مختص به طبقه خاصی باشد. هستند بسیاری از جوانان بی‌کار طبقات متوسط و فرودست که با سوار شدن به مترو و اتوبوس خود را به پاساژهای بالا شهر می‌رسانند و در کنار همسن و سال‌های خود که ماشین‌های گران قیمتشان را در پارکینگ آن مراکز پارک کرده‌اند، وقت خود را با پرسه‌زنی پر می کنند. از این رو به نظر می‌رسد پاساژگردی پدیده‌ای فرا طبقاتی است.

به گفته مغازه‌داران، اکثر کسانی که هر روزه به پاساژ سر می‌زنند زنان و مردان جوان هستند که یا در گروه‌های بزرگ چندنفره یا دو نفره و حتی گاه تنها به پرسه زدن در پاساژها می‌پردازند. در واقع شهروندان کمتر به صورت خانوادگی به پاساژها مراجعه می‌کنند. برخلاف بازارهای سنتی که اکثر مراجعه‌کنندگان آنها یا خانواده‌ها هستند یا زنان پا به سن گذاشته. این تفاوت در گروه‌های اجتماعی مراجعه‌کننده به مراکز خرید مختلف، خود موید این مطلب است که اکثراً دختران و پسران جوان، بازیگران اصلی عرصه عمومی پاساژهای مدرن هستند.

فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی در مراکز خرید

عباس کاظمی، معتقد است که پاساژگردی برای جوانان علاوه بر اینکه "تفریح" است، نوعی تلاش برای کسب "هویت شهری" لازم هم هست.

وی در این زمینه می‌گوید: "پاساژها و مراکز خرید مانند خیابان‌ها فضای رویارویی با غریبه‌ها هستند. غریبه هایی که شخص با چشم‌های خود با دیگر افراد تماس برقرار می‌کند و به لحاظ فیزیکی و بدنی با آنها بسیار نزدیک است بدون اینکه آنها را مخاطب قرار دهد. در مراکز خرید فضای مشترکی از در کنار هم بودن پدید می‌آید. جایی که امکان ارتباط متقابل اگرچه به ندرت رخ می دهد اما وجود دارد. یعنی همان ویژگی‌های شهر در مراکز خرید نیز مشاهده می شود."

پاساژ تبدیل به یک مکان برای تعریف "هویت زیست شهری" شده است. هویتی که از هر طرف دارد، نفی می‌شود. شاید برای دختران جوان خرید کردن نوعی بازیابی خود باشد. دخترانی که در خیابان ها احساس امنیت نمی کنند در محیط هایی همچون پاساژ با امنیتی بیشتر می‌توانند پوشش دلخواه خود را بیابند. برای دختران و پسران جوان که در عرصه عمومی جای خاصی برای تفریح ندارند، مراکز خرید، هم تفریحگاه است، هم مکانی برای دیدن رنگ و شادی و زیبایی؛ جایی برای خنده‌های شادمانه؛ مزاح و گپ با همسالان همجنس و غیرهمجنس و البته جایی برای اینکه حس کنند برای هر آن چیزی که پیش از این به خاطر آن سرکوب شده‌اند و به حاشیه رانده شده‌اند، دیده و تحسین می‌شوند.

آدم‌پران‌ها و خروج غیر قانونی از ایران

society — Wed, 21 Nov 2012 12:00:15 +0000

آیدا قجر - «مهم خارج شدن از ایران است. مقصد برای عده‌ای اهمیت دارد، اما برای من، نه». شاهین که به تازگی به کمک "آدم‌پران" از ایران خارج شده، معتقد است: «ایران دیگر جای زندگی نیست، امنیت وجود ندارد، نه برای دانشجو و نه هرکسی که کوچکترین انتقادی به وضعیت اجتماع دارد. بازار کار وجود ندارد و مشکلات اقتصادی مردم را از پا در آورده است.»

خارج شدن غیر قانونی از ایران با کمک "آدم‌پران"ها یا "واسطه‌"هایی که یا در مسیر سفارتخانه‌ها حضور دارند یا گاه از طریق شبکه دوستان معرفی می‌شوند، سال‌هاست که در ایران رواج دارد و مرزهای آذربایجان محل عبور گاه اغلب این مسافران است.

عوامل بسیاری باعث انتخاب مهاجرت یا گریز از ایران می‌شود. فقر، جنگ، بی‌کاری، نبود آزادی، سرکوب عقیدتی و قومیتی، کمبود امکانات اقتصادی و آموزشی و ... از عمده‌ترین این دلایل‌ هستند. تا پیش از انتخابات دوره دهم ریاست‌جمهوری ایران، بیشتر مهاجران را یا جوانان تحصیلکرده و جویای کار تشکیل می‌دادند یا فعالان سیاسی، روشنفکران، نویسندگان و روزنامه‌نگارانی که به اصطلاح ممنوع‌القلم شده بودند، اما پس از سرکوب جنبش اعتراضی مردم ایران توسط جمهوری اسلامی شمار بیشتری از مردم تمایل به خروج از کشور پیدا کردند و از "آدم‌پران"ها در این مسیر کمک گرفتند. بیشتر این آدم‌پران‌ها در مسیر سفارتخانه‌ها به انتظار "ویزاهای ردی" می‌نشینند و در وقت مناسب پیشنهاد خروج غیرقانونی را با افراد مورد نظرشان مطرح می‌کنند.

به گفته سامان که ماه‌هاست در ترکیه منتظر رفتن به کشور سوم است، «رفتن به ترکیه به دلیل مرز مشترک با اروپا بهترین راه است. با توجه به سابقه‌‌های کلاهبرداری، مسافران و آدم‌پران‌ها شرط‌های جدیدی بین خود قرار داده‌اند؛ به طوری که یا پول مورد توافق را پس از رسیدن به مقصد پرداخت می‌کنند یا شخص سومی که مورد اعتماد میان دو طرف است باز هم پس از رسیدن مسافر به مقصد پرداخت هزینه را می‌پذیرد».

در تمام این سال‌ها شماری از متقاضیان تمام هزینه مورد توافق را پرداخت کرده اند، اما در میانه راه رها شده اند. شاهین که خود را فعال مدنی معرفی می‌کند، روایتی دیگر از خروج از ایران دارد. او با یک آدم‌پران از طریق دوستانش آشنا می‌شود؛ آنهم در زمانی که پاسپورتش توسط دولت ایران ضبط شده بوده. پس نخست از وی تقاضای گذرنامه می‌کند. گذرنامه که آماده می‌شود، در روز موعود، قاچاقچی یا همان آدم‌پران در فرودگاه، مامور خاصی را به او نشان و اطمینان می‌دهد که با وی هماهنگ کرده است. به این ترتیب خروج شاهین با پاسپورتی که نمی‌دانسته قانونی است یا جعلی به راحتی اتفاق می‌افتد.

شرق یا غرب جهان؟

از ۵. ۱ میلیون تا ۲۲ میلیون تومان میزان هزینه‌ای است که متقاضیان بر اساس توانایی یا شناختی که از آدم‌پران دارند، به وی پرداخت می‌کنند. متقاضیان اما دو دسته‌اند: آن‌هایی که در جست‌وجوی کار و تحصیل در دنیای آزاد راهی سفر می‌شوند و آنهایی که به علت مشکلات امنیتی این خطر را به جان می‌پذیرند.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی بازداشت یا مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند. برخی از پناهجویان نیز روند کند بررسی پرونده در ترکیه و عراق را تاب نمی‌آورند و به آدم‌پران مراجعه می‌کنند.

عده‌ای که مشکل امنیتی در ایران ندارند، اگر به دنبال کار باشند بیشتر کشورهایی مانند اندونزی، ژاپن و استرالیا را انتخاب می‌کنند. مهاجرت غیر قانونی به کشورهای آسیای شرقی که معروف به وجود بازار کار هستند از طریق کشتی اتفاق می‌افتد که در برخی موارد به علت بارگیری بیش از ظرفیت، غرق می‌شود. استرالیا نیز از این قاعده مستثنی نیست. این کشور به عنوان یکی از مهاجرپذیرترین کشورها مورد توجه شمار زیادی از متقاضیان قرار می‌گیرد، اما کنترل شدید مرزبانان و هم مرز آبی باعث بازگردانده ‌شدن مهاجران یا گاهی غرق شدن کشتی آنان می‌شود.

برخی از متقاضیان سفر به اروپا نیز بدون رسیدن به مقصد در میانه راه رها می‌شوند و از آنجا که اکثرشان به زبان انگلیسی مسلط نیستند دچار مشکل می‌شوند؛ یعنی در اغلب موارد بازداشت و ناچار به بازگشت به کشور مبداء می شوند. گاهی هم مدت‌ها در کمپ نگهداری می‌شوند و پرونده شان به کندی بررسی می شود. در این میان هستند پناهجویانی که برای گرفتن پناهندگی به ترکیه و عراق رفته اند و روند کند بررسی پرونده شان را تاب نیاورده اند و به آدم‌پران مراجعه کرده اند. علی.میم در حال حاضر شش ماه است که با امید رسیدن به شرایط بهتر در کشورهای مختلف دربه‌در است. او به قصد رسیدن به کشور فرانسه، نخست از ترکیه به یونان می‌رود و در آنجا دستگیر می‌شود و پس از رهایی دوباره به آدم‌پران مراجعه می‌کند و به این ترتیب در عبور از مرزهای چند کشور مختلف به طور پی در پی گرفتار پلیس و ماموران مرزی می‌شود و هنوز که هنوز است نه تنها به کشور مقصد نرسیده است که او را دوباره پس از شش‌ماه به کشور یونان بازگردانده‌اند و او هنوز در مرحله نخست قرار دارد.

سامان با توجه به مشکلات امنیتی که پیرامون فعالیت‌هایش در ایران متحمل شده است، دلیل ترجیح آدم‌پران بر سازمان‌های بین‌المللی را اینگونه شرح می‌دهد: «زمانی‌که در شرایط ناامن و خطرناک به سر می‌بری دلت می خواهد زودتر به مقصد امن برسی. وقتی شرایطت را برای سازمان ملل یا نهادهای حقوق بشری شرح می‌دهی به علت پرونده‌هایی که بعضاً دروغ بوده است، حرف‌هایت را فقط داستانی قلمداد می‌کنند و ممکن است توقفی چند ساله برایت رقم بخورد.»

سامان عوارض روند بررسی پرونده پناهجویان را در نهادهای بین‌المللی به سه دسته تقسیم می کند و می گوید: "افسردگی شدید ناشی از انتظار"، "خطر و فشاری که خانواده پناهجویان در ایران متحمل می‌شوند" و "ناکارآمدی فعال سیاسی یا روزنامه‌نگار بر اثر افسردگی" ماحصل مراجعه به نهادهای حقوق بشری است.

او در حالیکه مدعی است "چیزی برای از دست دادن ندارد"، رسیدن به مقصد توسط واسطه و آدم‌پران را "سریع‌ترین" راه برای "بازگشت به بستر فعالیت و زندگی معمولی" می‌داند.

آدم‌پران مسیر را نمی‌گوید و متقاضی تنها مقصد را مشخص می‌کند. عدم طرح مسیر مثل یک "راز" می‌ماند و زمان سفر که نزدیک می‌شود برنامه، مسیر و مدارک لازم یا افراد لازم به متقاضی اطلاع داده می‌شود.

قاچاقچی، آدم‌پران یا دلال؟

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

لقب قاچاقچی بار معنایی سنگینی را به همراه دارد که از کاری خلاف قانون، مجازات سنگین و هزینه‌ بالا حکایت می کند. مهاجرانی که اقدام به گرفتن کمک از آنان می‌کنند ترجیح می‌دهند از به کار بردن لفظ قاچاقچی خودداری کنند و آنها را آدم‌پران بخوانند.

از نظر قاضی آقایی، دادیار دادسرای جنایی اما قاچاقچی نام اشتباهی است و "دلال" نام درستی برای آنهاست. به طوری که به گفته وی، "طبق قانون مبارزه با قاچاق انسان مصوب سال ۸۴، جرم قاچاق انسان در صورتی تحقق می‌یابد که به قصد فحشا، تجارت اعضا و جوارح انسان، برده‌داری یا ازدواج اجباری باشد. در حالی که در مواردی که رخ داده، ایرانیان به قصد یافتن کار یا ادامه تحصیل از کشور خارج می‌شوند. در نتیجه قاچاق اتفاق نیافتاده است".

وی در ادامه توضیح می‌دهد: "دلالی جرم نیست و شاید بتوان موضوع را تحت عنوان تحصیل مال نامشروع رسیدگی کرد." بر اساس این تفسیر، آدم‌پران‌ها جرمی انجام نمی‌دهند، بلکه به مهاجرت افراد علاقه‌مند کمک می‌کنند.

در بیش از سه دهه اخیر، انقلاب سال ۵۷، سرکوب سیاسی دهه ۶۰، جنگ هشت ساله میان ایران و عراق و جنبش اعتراضی مردم در سال ۸۸ بالا‌ترین آمار مهاجرت را به همراه داشته است؛ مهاجرانی که بیشتر آن‌ها در آمار رسمی جمعیت کشور محاسبه نمی‌شوند.

آمار جمعیت ایرانیان خارج از کشور

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

آخرین آمار اعلام شده از سوی سازمان ثبت احوال ایران که توسط محسن کرمی، معاون این سازمان ارائه شده حاکی از حضور یک میلیون و چهارصد ایرانی در آمریکا، هشتصد هزار نفر در امارات متحده عربی، چهارصد و ده هزار نفر در بریتانیا و کانادا، دویست هزار نفر در آلمان، صد و پنجاه هزار نفر در فرانسه و صد و ده هزار نفر در سوئد است.

این آمار تنها بخشی از ایرانیانی را در بر می‌گیرد که به شکل قانونی کشور خود را ترک کرده‌اند؛ ایرانیانی که به شکل غیر قانونی از کشور خارج شده‌اند یا آن‌هایی که به تابعیت کشورهای میزبان درآمده‌اند در این محاسبه در نظر گرفته نشده‌اند.

آمار مرکز ثبت احوال ایران بیش از سه میلیون ایرانی را با توجه به ثبت نشدگان در بر می‌گیرد. طبق همین روش و در دست نداشتن آمار افرادی که غیرقانونی خارج و پناهنده شده‌اند یا خود را ایرانی نمی‌دانند نهاد غیردولتی کریشن اینترنشنال تعداد ایرانیان مهاجر را چهار میلیون نفر تخمین زده است.

عکس اول: اثر پناهجو و هنرمند اندونزیایی، علوی فاضل؛ قهوه روی کاغذ

ما و حافظه تاریخی

society — Sun, 18 Nov 2012 12:28:55 +0000

اسماعیل جلیلوند - شاید چندان عجیب نباشد که مردم ایران گاهی در تنگنای مشکلات اقتصادی و محدودیت‌ها و محرومیت‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، بگویند: "کاش اصلاً انقلاب نمی‌شد" یا "چقدر شرایط ایران پیش از انقلاب خوب بود".

شاید عده‌ای دیگر نیز با شنیدن چنین جملاتی بپرسند: اگر شرایط پیش از انقلاب خوب بود، پس چرا ملت انقلاب کردند؟ بعد هم بگویند: ما ایرانی‌ها حافظه تاریخی نداریم. حالا، واقعاً ما ایرانی‌ها حافظه تاریخی نداریم؟ به فرض که نداشته باشیم، با نداشتن آن، چه چیزهایی را از دست می دهیم؟

در پیوند با همین موضوع با دکتر پریسا ساعد، روانشناس اجتماعی گفت‌وگویی کرده‌ایم که آن را از طریق لینک زیر می‌شنوید.

تبایغ و ترویج فرهنگ شهیدپروری

society — Wed, 14 Nov 2012 13:03:12 +0000

آیدا قجر - بیش از دو دهه از پایان جنگ میان دو کشور ایران و عراق گذشته است و حکومت ایران در تمام این سال‌ها، نه تنها فضای شهری را از تصاویر جانباختگان این نبرد تلخ آکنده‌ است، بلکه هر از چندگاه تحت عنوان "حفظ ارزش‌های دفاع مقدس"، طرحی جدید از آستین بیرون می‌کشد؛ از کاروان راهیان نور گرفته تا تخریب بخشی از جنگل ناهارخوران به منظور احداث "موزه دفاع مقدس" و چاپ تصویر شهدا روی لوازم‌التحریر دانش‌آموزان؛ طرح‌هایی که معمولاً فکر شده و حساب‌شده نیز نیستند.

از این میان، راهیان نور، نام کاروانی است که برای بازدید از مناطق جنگی بازمانده از جنگ ایران و عراق تشکیل شده است و برخی از مسئولان از اجباری بودن این سفرها برای به دست آوردن نمره کار عملی در مدارس خبر داده‌اند و برخی دیگر نیز چنین ادعایی را تکذیب کرده‌اند.

زمانی که در سایت راهیان نور گشت می‌زنید، اولین جمله‌ای که در بخش "درباره ما" به چشم می‌زند، سخنی از آیت‌الله خمینی است: "خدا می‌داند راه و رسم شهادت کورشدنی نیست و این ملت‌ها و آیندگان هستند که به راه شهیدان اقتدا خواهند کرد."

در ادامه، هدف این اقدام نیز چنین توضیح داده شده است: "آشنایی آینده‌سازان کشور با این حماسه‌ها ضامن حفظ استقلال، رشد و بالندگی ایران خواهد شد."

از سال ۱۳۸۶ تا امروز، برای "حفظ استقلال، رشد و بالندگی" ایران خبر جان باختن نزدیک به صد نفر از افراد جامعه در این کاروان در رسانه‌ها منتشر شده است و نه تنها اقدامی برای جلوگیری از چنین حوادثی صورت نگرفته بلکه حضور در این سفرها اجباری و نمره درسی برایش در نظر گرفته شده است. البته برگزاری اردوهای راهیان نور تنها راهکار حکومت ایران برای تقویت اندیشه‌های جنگ‌طلبانه در میان نسل جدید نیست و همزمان نهادهای رسمی تلاش می‌کنند با شیوه‌های مختلف تبلیغی بر این مبانی تاکید کنند.

جان باختن در راه آشنایی با جنگ

اردوی راهیان نور که با هدف آشنایی آینده‌سازان با حماسه‌های جنگ به راه افتاد، در عمل جان بسیاری از این آینده‌سازان را گرفته است.

موضوع کاروان‌های راهیان نور، با انتشار اخبار حوادث روی‌داده برای مسافران آن، به یکی از چالش‌های نظام آموزش و پرورش ایران تبدیل شده است؛ چالشی که به نظر می‌رسد مسئولان مایل نیستند حتی به قیمت جان دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی آن را با تعطیل کردن اردوها کنار بگذارند و همچنان تلاش می‌کنند جنگ را محور برنامه‌های تبلیغی خود قرار دهند.

از سال ۱۳۸۶ اولین حادثه در این طرح با کشته شدن ۲۲ دانشجوی پسر دانشگاه علمی- کاربردی غیرانتفاعی دانشگاه خیام مشهد اتفاق افتاد. سال ۱۳۸۷، ۲۷ نفر از فرهنگیان استان چهارمحال و بختیاری کشته شدند و در همان سال اتوبوس حامل کاروان مورد حمله مسلحانه افراد ناشناس قرار گرفت و دو نفر از سرنشینان جان خود را از دست دادند. سال گذشته، سه دانش‌آموز جان باختند و در ماه گذشته ۳۰ نفر، ۲۱ دانش‌آموز و دو راننده و کمک راننده و تعدادی از مسافران اتوبوس در راه بازدید از مناطق جنگی کشته شدند.

ابراهیم سرخیز، از معاونان وزیر آموزش و پرورش دلیل رخ دادن این حوادث را به خبرگزاری ایلنا این‌گونه توضیح داده است: "این اتفاق معلول این است که برای اعزام دانش‌آموزان به راهیان نور برنامه‌ریزی نشده است. این اردو با همکاری بسیج انجام می‌شود ولی اعزام آنها کاری پرورشی محسوب شده و معاون وزیر آموزش و پرورش در امور پرورشی باید در این زمینه توضیح دهد."

خبرآنلاین، به نقل از یکی از مدیران ارشد وزارت آموزش و پرورش اما از "ده نمره از درس آمادگی دفاعی" خبر داده و گفته است: "تمام دانش‌آموزان راهیان نور از طرف آموزش و پرورش بیمه می‌شوند و اگر اتفاقی برای آنها افتاد، تا آخر هزینه درمانشان را پرداخت خواهیم کرد."

موضوع کاروان‌های راهیان نور، با انتشار اخبار حوادث روی‌داده برای مسافران آن، به یکی از چالش‌های نظام آموزش و پرورش ایران تبدیل شده است؛ چالشی که به نظر می‌رسد مسئولان مایل نیستند حتی به قیمت جان دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی آن را با تعطیل کردن اردوها کنار بگذارند و همچنان تلاش می‌کنند جنگ را محور برنامه‌های تبلیغی خود قرار دهند.

قلم و کاغذهایی با عکس شهدا

چندی پیش، خبرگزاری جوان، در گزارشی از چاپ عکس شهدا بر لوازم‌التحریر دانش‌آموزان در ایران خبر داد و نوشت: "یک شرکت تولید لوازم‌التحریر در ابتکاری با توزیع اقلام مصرفی دانش‌آموزان به خصوص لوازم‌التحریر با عکس شهدا و قهرمانان دینی و ایرانی به جنگ بی‌حریف بن‌تن، بت‌من و باربی‌های روی جلد دفترها و لوازم‌التحریر و کیف دانش‌آموزان رفته است."

تلاش برای پررنگ کردن ارزش‌های جنگ ایران و عراق به سفرهای کاروان راهیان نور محدود نمی‌شود. چندی پیش، خبرگزاری جوان، در گزارشی از چاپ عکس شهدا بر لوازم‌التحریر دانش‌آموزان در ایران خبر داد و نوشت: "یک شرکت تولید لوازم‌التحریر در ابتکاری با توزیع اقلام مصرفی دانش‌آموزان به خصوص لوازم‌التحریر با عکس شهدا و قهرمانان دینی و ایرانی به جنگ بی‌حریف بن‌تن، بت‌من و باربی‌های روی جلد دفترها و لوازم‌التحریر و کیف دانش‌آموزان رفته است."

این اقدام را می‌توان به نوعی ترویج فرهنگ "شهادت" و تبلیغ "جنگ" دانست که برای رسیدن به هدف، پایه‌ای‌ترین نهاد را هدف گرفته است: آموزش و پرورش. در گزارش خبرگزاری جوان آمده است: "سال‌های زیادی است که غفلت ما باعث شده فرزندانمان با قهرمانان تخیلی وارداتی بخوابند، بیدار شوند و... این غفلت باعث شده قهرمانان آسمانی ما جایی در زمین و زمان و زندگی ما و فرزندان این مملکت نداشته باشند."

حمید که در جنگ شرکت داشته و در آن روزها یک پای خود را نیز از دست داده است نظر متفاوتی دارد. او به رادیو زمانه می‌گوید: "موافق نیستم که حکومت برای ترویج فرهنگ شهادت‌طلبی این اقدام را انجام داده. برعکس فکر می کنم این کار تیشه به ریشه چنین فرهنگی می‌زند. با چنین طرح‌هایی فقط شهدا زیر دست و پای بچه‌ها می‌افتند."

دنیای فانتزی ذهن کودکان و نیاز آنها به قهرمان

بسیاری از روانشناسان معتقدند ذهن کودکان نیاز به قهرمانان خیالی دارد که همیشه آماده‌اند مقابل خلافکاران ایستادگی کنند و دنیا را نجات دهند. آنها حتی به باربی‌ و عروسک‌های نسل جدید که زیبایی را تبلیغ می‌کنند نیاز دارند؛ البته در این سال‌ها همواره انتقادهایی به ترویج این ایده‌آل‌های ذهنی مانند شکست‌ناپذیر بودن یا زیبایی به مفهوم لاغری و بلوند بودن شده است.

چطور می‌توان از بچه‌هایی که در جنگ زیسته‌اند، خانواده، عزیزان، اسباب‌بازی، مدرسه، درس و سرپناه خود را از دست داده‌اند، انتظار داشت در میان تمام این بلایا خوب یا بد مطلق را انتخاب کنند؟ کودکان در سنین قبل از مدرسه، نیاز به شنیدن قصه دارند؛ قصه‌هایی که دنیاهای ناشناخته را برایشان شیرین کند، به آن‌ها اعتماد به نفس بدهد و غیر مستقیم بگوید که چطور می‌توانند از سد مشکلات و بدی‌ها عبور کنند.

ماهنامه شهرزاد، در مطلبی به نقل از لوئیس مک‌نیس، شاعر آورده است: "قصه‌ها به کودک می‌آموزند که برای ادامه تکامل شخصیت فردی چه تجربه‌هایی ضروری‌اند. آن‌ها اطمینان می‌دهند که یک زندگی مفید و ثمربخش در دسترس انسان است حتی اگر موانع بسیاری بر سر راه او باشد. قصه‌ها به کودک قول می‌دهند که اگر شجاع باشد و در این راه تلاش کند نیروهای نیکوکار به کمک او می‌آیند."

لوئیس کارول، نویسنده با مثال آوردن از داستان هانسل و گرتل می‌گوید: "این داستان تاکیدی است بر تلاش کودک که به شدت خود را به پدر و مادر وابسته می‌کند، در حالی‌که زمان آن فرا رسیده تا به طور مستقل با دنیا رو به رو شود. این قصه به ترس‌های کودک تجسم می‌بخشد و در عین حال او را آرام می‌کند. سرانجام کودکان در قصه پیروز می‌شوند زیرا وحشتناک‌ترین دشمن آن‌ها یعنی ساحره به طور کامل شکست می‌خورد."

در واقع ذهن کودک خود را جایگزین شخصیت‌های خیالی می‌کند و بین خوب و بد قرار می‌گیرد و ذهن دو قطبی‌اش مابین این دو، خوب را انتخاب می‌کند و پیروزی "خوبی‌ها" را باور می‌کند. به عقیده لوئیس مک‌نیس ذهن کودک حد وسط را نمی‌شناسد. در حالی‌که در زندگی واقعی، انسان خوب یا بد کامل نداریم و همه متوسط هستند.

جنگ ایران و عراق اما جنبه تخیلی ندارد. جنگی است که در دنیای واقعی رخ داده. این جنگ دور از تخیل و توسط انسان‌های واقعی اتفاق افتاده است. شرکت‌کنندگان در این جنگ انسان‌های متوسطی بودند که نمی‌توان آنها را خوب یا بد مطلق دانست. در حالی‌که در دنیای خیالی کودکان، خوب مطلق، مقابل بد مطلق می‌ایستد و پیروز می‌شود. چطور می‌توان از بچه‌هایی که در جنگ زیسته‌اند، خانواده، عزیزان، اسباب‌بازی، مدرسه، درس و سرپناه خود را از دست داده‌اند، انتظار داشت در میان تمام این بلایا خوب یا بد مطلق را انتخاب کنند؟

کودکان در سنین قبل از مدرسه، نیاز به شنیدن قصه دارند؛ قصه‌هایی که دنیاهای ناشناخته را برایشان شیرین کند، به آن‌ها اعتماد به نفس بدهد و غیر مستقیم بگوید که چطور می‌توانند از سد مشکلات و بدی‌ها عبور کنند.

نکته دیگر این که در مدرسه باید تاریخ را بی‌طرفانه به کودکان آموزش داد اما لوازم التحریری که تصویر شهدا را برخود دارد، مانع این بی‌طرفی می‌شود. این شیوه با هدف القای نوعی ایدئولوژی عرضه می‌شود و نگاه ایدئولوژیک، با دنیای خیالی کودکان در تضاد است.

دفاع از ارزش‌ها یا بی‌ارزش کردن آنها؟

سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در پاریس معتقد است که تبلیغات مستقیم و وارد کردن فرهنگ شهدا و ترویج بیشتر آن در لوازم التحریر باعث دوری دانش‌آموزان از فرهنگ‌های دینی خواهد شد.

تاکید و اصرار سیاستگذاران جمهوری اسلامی بر تبلیغ جنگ، می‌تواند نشان کم‌رنگ شدن ارزش‌هایی باشد که زمانی مقدس شمرده می‌شدند؛ اما امروز نه کسی به فکر کشورگشایی است و نه خواستار ضربه‌های ناشی از جنگ. (طرح: اثری از شیرین نشاط)

در میان کارشناسان و تدوین‌کنندگان کتاب‌های درسی در ایران اما این نگاه وجود دارد که تبلیغات درباره جمگ هشت ساله ایران و عراق باید از حد کتاب‌های درسی فراتر برود. تاکید بر دوره جنگ ایران و عراق در کتاب‌های تاریخ ایران، بنا به اظهارات محمد ناصری، مدیر کل دفتر انتشارات کمک آموزشی ، "تنها یک تلنگر" است، اما خود او در ادامه می‌گوید: "اشتباه است که فکر کنیم هرچه در متن کتاب درسی بیاید، سندیت دارد، مهم است و می‌تواند محور آموزش قرار گیرد".

مدیرکل انتشارات کمک آموزشی، ادبیات کتاب‌های درسی را درباره جنگ، "خشک و زمخت" توصیف کرده و معتقد است: "باید دیگر رسانه‌ها را برای بیان موضوعاتی مثل دفاع مقدس جدی بگیریم و همه چیز را از کتاب درسی نخواهیم. گیریم که در متن کتاب‌های درسی قصه و شعر و متن درباره شهدا داشته باشیم، اما چه کسی می‌خواهد این متن را طوری جا بیندازد که در رگ و پی دانش‌آموزان بنشیند؟"

حمید، جانباز هشت سال جنگ میان ایران و عراق در ادامه گفت‌وگو با رادیو زمانه این ادعای محمد ناصری پیرامون تبلیغات را رد می‌کند و می‌گوید: "بزرگ‌ شدن کودکان با تبلیغات مستقیم جنگ و شهادت، در آنها نوعی ضدیت با جنگ و شهدا را دامن می‌زند و نتیجه عکس دارد. ضدیت با جنگ باعث می‌شود تا اگر در جنگی در گذشته عده‌ای به خاطر دفاع از وطن‌شان کشته شده‌اند، از ارزش رشادت‌های‌شان در نگاه این کودکان کاسته شود."

تاکید و اصرار سیاستگذاران جمهوری اسلامی بر تبلیغ جنگ، می‌تواند نشان کم‌رنگ شدن ارزش‌هایی باشد که زمانی مقدس شمرده می‌شدند؛ اما امروز نه کسی به فکر کشورگشایی است و نه خواستار ضربه‌های ناشی از جنگ.

حمید می‌گوید: "هرگاه ظواهر دین در جامعه زیاد شد، باید بدانیم که جامعه از درون و محتوا، تهی از دین و فرهنگ شده است."

حافظه ما و زخم دهه ٦٠

society — Mon, 29 Oct 2012 20:52:04 +0000

به بهانه اختتامیه نمایشگاه امید نام من است در فرانکفورت

منیره برادران

منیره برادران - نمایشگاه "امید نام من است" به پایان خود نزدیک می‌شود. بیشتر راویان این نمایشگاه جوانانی هستند که کودکی‌شان در دهه ٦٠ با زندان و اعدام والدین و نزدیکانشان گره خورده است. روز ٣١ اکتبر هم با حضور آنها نمایشگاه آخرین برنامه خود را خواهد داشت: میزگردی با عنوان سرگذشت والدینم- سرگذشت من.

این نمایشگاه، تجربه جدیدی در انتقال بخشی از آن اندیشه‌ای بود که در حافظه قربانیان و داغ‌دیدگان سرکوب سیاسی دهه ٦٠ می‌گذشت و همین موضوع و محور نمایشگاه بود.

خاطرات وقتی نقل و روایت می‌شود از فضای خصوصی به فضای عمومی راه می‌برد تا بر حادثه‌ای که از تاریخ رسمی حذف شده است، شهادت دهد. انتقال حافظه می‌تواند اشکال گوناگون به خود بگیرد. روشی موثرتر است که بتواند حس و تجربه‌ای را که حافظه با خود حمل می‌کند، به دیگری انتقال دهد.

جست‌وجوی چنین روش‌هایی یکی از موضوعات حوزه مقابله با فراموشی است. قطعه‌ یادگاری، پیراهنی که سال‌ها بر تن زندانی بوده، ساعتی که بر زمان ایستاده اعدام‌شده شهادت می‌دهد، تکه‌ای سنگ یا استخوان، سکه‌ای یا پارچه‌ای که طرحی بر آن نقش بسته - آفریده زندانی- و تکه لباسی از سفر فرار می‌تواند به حافظه جان دهد و حس نهفته در آن را منتقل و ثبت کند. در نمایشگاه "امید نام من است"، این یادگارهای زندان، یادمانده‌هایی از عزیز اعدام شده از گنجینه خصوصی وارد فضای عمومی شده‌است.

عمومی شدن حوزه خصوصی، تجربه‌ای ناشناخته برای شخص

حرکت و جابه‌جایی- از عرصه خصوصی به عرصه عمومی- روند پیچیده ی است که در آن تعلق و رابطه قبلی با یادگاری تحول می‌یابد و تعلقی نو نسبت به آن پدید می‌آید. آن یادگاری وقتی درون ویترین یک نمایشگاه قرار می‌گیرد تا همگان داغ زندان و اعدام و بی‌عدالتی را که بر آفریننده یا دارنده آن رفته، ببینند، ضمن جنبه روشنگرانه آن، تبدیل به یک اعلان سیاسی می‌شود که علیه سازمان‌دهندگان فراموشی و سکوت نشانه رفته است. نگهداری حافظه و تلاش برای مقابله با فراموشی یک کارزار است.

حرکت و جابه‌جایی- از عرصه خصوصی به عرصه عمومی- روند پیچیده ای است که در آن تعلق و رابطه قبلی با یادگاری تحول می‌یابد و تعلقی نو نسبت به آن پدید می‌آید. آن یادگاری وقتی درون ویترین یک نمایشگاه قرار می‌گیرد تا همگان داغ زندان و اعدام و بی‌عدالتی را که بر آفریننده یا دارنده آن رفته، ببینند، تبدیل به یک اعلان سیاسی می‌شود که علیه سازمان‌دهندگان فراموشی و سکوت نشانه رفته است. در واقع نگهداری حافظه و تلاش برای مقابله با فراموشی یک کارزار است.

شخصی که یادگار خود یا عزیزش را در معرض دید عموم قرار می دهد، وقتی از بیرون به آن می نگرد، با حس متفاوتی روبه رو می‌شود: آن شیئی که اکنون در جایی قرار گرفته است تا همه آن را ببینند، گویی دارای موجودیتی دیگر شده است؛ موجودیتی مستقل از او، یک شاهد.

این حس دگردیسی یادگار را خود نیز حس کرده ام و هم بارها از کسان دیگری که یادگارشان را به این نمایشگاه به امانت داده‌اند، شنیده ام و یا در عکس‌العمل شان دیده ام. دوست همبندی‌ام که نامه‌های زندانش را در اختیار نمایشگاه قرار داده بود، در شب افتتاح نمایشگاه راهی دوری را پیموده بود- از هلند تا فرانکفورت- تا ببیند از مشاهده نامه‌هایش در ویترین یک نمایشگاه چه حسی پیدا می‌کند. متاسفانه این دوست نامه‌هایش را در آنجا ندید. چون به دلیل محدودیت جا پاره‌ای از یادگارها به نمایش درنیامدند.

چند نفر دیگر در آن شب افتتاح یا در روزهای بعد با یادگار عزیزشان به دیدار نمایشگاه آمدند تا آنها هم به اشیای سخنگو اضافه شوند. دوست همبندی دیگری پارچه تاشده‌ای را همراه آورده بود که روی آن مردی دوخته شده بود با پسربچه‌ای بر شانه هایش. آن مرد همسرش بود که در سال ٦٧ اعدام شده بود و آن پسربچه، فرزندشان آیدین.

این نمایشگاه امکان و ظرفیت جادادن یادگارهای بیشتر را نداشت. شاید هم اگر این امکان وجود می‌داشت و یادگارهای بیشتری به نمایش گذاشته می‌شد، با توجه به میزان فیلم ها و صداها و نوشته‌ها که بخش دیگری از نمایشگاه را تشکیل می دهند، از میزان تحمل بازدیدکننده فراتر می‌رفت.

اسناد و یادگارهای گذشته

نمایشگاه "امید نام من است" چیزی را بازسازی نکرده؛ هر چه هست، سند و یادگاری از گذشته است. سندی مانده از تاریخ کشورمان؛ تاریخ سیاهی که رژیم فرمان بر حذفش داده و بازماندگان و خانواده‌ها بر حفظ آن پافشاری می‌کنند. از این جنبه، می‌توان این نمایشگاه را یک موزه دانست؛ موزه گذشته نه چندان دور؛ گذشته‌ای که زنده و به تاریخ گذشته نپیوسته است.

نمایشگاه "امید نام من است" چیزی را بازسازی نکرده؛ هر چه هست، سند و یادگاری از گذشته است. سندی مانده از تاریخ کشورمان؛ تاریخ سیاهی که رژیم فرمان بر حذفش داده و بازماندگان و خانواده‌ها بر حفظ آن پافشاری می‌کنند. از این جنبه، می‌توان این نمایشگاه را یک موزه دانست؛ موزه گذشته نه چندان دور؛ گذشته‌ای که زنده و به تاریخ گذشته نپیوسته است.

شاید همین زنده بودن زمان گذشته بود که باعث می‌شد بازدیدکننده به شدت متاثر شود و یک رابطه حسی و عاطفی با نمایشگاه برقرار کند و عمیقاً با خود درگیر شود. او هنگام دیدن یادگارها با حسی دوگانه روبه‌رو می‌شد: تحسین و احترام نسبت به خلاقیت و زیبایی آثاری که مخفیانه و با ابزاری ساده مثل سوزن و سنجاق قفلی شکل گرفته بودند، با حس دردی عمیق همراه می شد وقتی مخاطب در توضیحات مربوط به آن آثار می‌خواند که آفریننده اعدام شده است.

قبل از ورود به سالن خاطره، بازدیدکننده از دو طرف سردر ورودی صدایی می‌شنید که زمزمه‌وار نام اعدام‌شدگان را می‌خواند. بیشتر بینندگان آلمانی تصوری از ابعاد هولناک اعدام‌های سیاسی در ایران در دهه ٦٠ نداشتند. آثار این نمایشگاه به ویژه یادآور کشتار ٦٧ بود. زندانیانی که مثلا در سال ٦٠ و ٦١ اعدام شدند، فاصله زمانی دستگیری و اعدام‌شان گاه چند روز یا چند هفته بیشتر نبود. آنها فرصتی نیافتند برای اینکه یادگاری از زندان از خود برجای بگذارند. شاید هم آفریدند و زندانبانان آنها را از بین بردند.

در کنار جنبه روشنگری که به ویژه برای بینندگان آلمانی تکان دهنده بود، سعی این نمایشگاه در نشان دادن آرزو و امید برای دنیایی بهتر، شور مقاومت و عشق به زندگی بود که در آفریده‌های زندانی موج می‌زند. در این نمایشگاه مخاطب متوجه می شود که زندانیان سیاسی در هر جامعه‌ای که به جرم اعتقاد و تلاش برای برقراری آرمان‌های‌شان زندانی می‌شوند، چه پیوندها و شباهت‌هایی با همدیگر دارند. حتی مستقل از زمان و مکان. این جهان شمولی را در تلاش زندانیان کشورهای دیگر در ایجاد اثری- از هیچ، چیزی آفریدن- و شباهت در به‌کارگیری سمبل‌ها می توان ملاحظه کرد.

بازدیدکننده ای که سه سال در جمهوری دموکراتیک آلمان(سابق) زندانی بوده است، تعریف کرد که آنها هم از این نوع کارهای دستی می کردند و شباهت‌های عجیبی که بین کارهای خودشان با آثار این نمایشگاه می‌دید، او را سخت متاثر کرده بود. این مقایسه و تشبیه را از بازدیدکننده آلمانی دیگری شنیدم که با آثار هنری اردوگاه‌های مرگ آشنایی داشت. در هر دو مورد همچون زندان‌های کشور ما، مشغولیت با کار ذوقی و هنری ممنوع بود.

مهر و بی‌مهری

استقبال جامعه ایرانی از نمایشگاه تا حدودی خارج از انتظار برگزارکنندگان بود. نه فقط از شهرهای دیگر آلمان، بلکه از دیگر کشورها هم ایرانیان برای بازدید نمایشگاه ‌آمدند.

در این نمایشگاه مخاطب متوجه می شود که زندانیان سیاسی در هر جامعه‌ای که به جرم اعتقاد و تلاش برای برقراری آرمان‌های‌شان زندانی می‌شوند، چه پیوندها و شباهت‌هایی با همدیگر دارند. حتی مستقل از زمان و مکان. این جهان شمولی را در تلاش زندانیان کشورهای دیگر در ایجاد اثری- از هیچ، چیزی آفریدن- و شباهت در به‌کارگیری سمبل‌ها می توان ملاحظه کرد.

مسافرانی هم که از ایران می آمدند، برای دیدن نمایشگاه خیلی علاقه نشان می دادند. از آخن و پاریس ایرانیان فعال حقوق بشر بازدید جمعی را سازماندهی کردند. بازدیدکنندگان ایرانی عمدتا از نسل مخالفان و مبارزانی بودند که سرکوب دهه ٦٠ را تجربه کرده و پیوندی عمیقاً عاطفی با این نمایشگاه برقرار می کردند. دیدن هر یادگاری، خاطره عزیزی از خانواده و فامیل یا رفیقی را برایشان زنده می کرد. اشک های آنها ناشی از بغضی طولانی و یک سوگ قدیمی بود؛ سوگی که در زمان خود گشوده نشده بود.

این استقبال برگزارکنندگان را متوجه این نکته کرد که نباید زبان نمایشگاه منحصر به زبان آلمانی می‌شد. چه بهتر بود اگر متن های موجود در نمایشگاه و فیلم "امید" با زیرنویس فارسی ارائه می شد. این نقص می تواند در کارهای دیگر، مثلاً در سایت اینترنتی که قرار است این نمایشگاه را در خود حفظ کند، جبران شود.

گرچه حضور جوانان ایرانی در بازدید از نمایشگاه و برنامه‌های جانبی (شامل کتابخوانی، نمایش فیلمی درباره فرار و چند میزگرد)، در قیاس با دیگر برنامه‌های یادبود، بسیار چشمگیر بود ولی کم جلوه تر از آن بود که انتظار آن می‌رفت. بازدیدکنندگان جوان عمدتاً کسانی بودند که والدین‌شان از مخالفان سیاسی آن دهه بودند، زندانی شده و یا به همراه والدین‌شان با پذیرش خطرات بزرگی از کشور فرار کرده‌ بودند. جوانان دیگر و دانشجویان ایرانی حضور محسوسی نداشتند.

این امید وجود داشت که محوریت سرگذشت جوانان دهه ٦٠ در نمایشگاه "امید نام من است"، بیش از این کنجکاوی و علاقه جوانان و دانشجویان ایرانی را که اطلاع و تصویری از تاریخ سیاه آن دوره ندارند، برای بازدید از آن تحریک کند. راویان دو فیلم "امید" (که برای نمایشگاه تهیه شده) و "آنتیگون" جوانانی هستند که والدین‌شان در دهه ٦٠ اعدام شده‌اند. در نمایش یادگارهای زندان و فرار هم سعی بر این بوده است که حضور کودکان شاهد زندان و فرار برجسته باشد.

دلایل مختلفی می‌توان برای این استقبال اندک از سوی جوانان شمرد، ولی واقعیت این است که جوان امروز ایرانی هنوز به ضرورت و اهمیت برخورد با گذشته آگاه نیست و این نکته به ویژه در مورد جوانانی که در اینجا بزرگ شده‌اند و درگیری‌هاشان مربوط به این جامعه است بیشتر صدق می‌کند.

مکان یادآوری

تاثیرگذاری نمایشگاه "امید نام من است" در گرو معماری محل، نحوه ارائه و چیدمان آثار و اشیا و ایجاد فضای مناسب با محتوای آن نیز هست.

براساس عکس‌العمل‌های بازدیدکنندگان، از نوشته‌ها و اظهارت شفاهی آنها می‌توان ادعا کرد که نمایشگاه در ایجاد فضایی مناسب برای یادآوری، همدردی و تامل موفق بوده است. پروفسور اشپیکرناگل در مطلبی که متاثر از این نمایشگاه نوشته، به این نقطه اشاره داشته است:

اشپیکرناگل: "عنوان این نمایشگاه، آن را در زمره مکان های یادبودی قرار می‌دهد، که اشیا مستند قربانیان رژیم‌های سرکوبگر را آنگونه به نمایش می‌گذاردند که بر تاثیر عاطفی و یادآوری‌کننده این اشیاء افزوده می‌شود. این نمایشگاه نیز می‌خواهد به واسطه یادمانده‌های پرارج٬ حافظه زندانی بودن، مرگ و فرار را پاس دارد و مکانی برای سوگ و تراما بسازد."

"عنوان این نمایشگاه، آن را در زمره مکان های یادبودی قرار می‌دهد که اشیای مستند قربانیان رژیم‌های سرکوبگر را آنگونه به نمایش می‌گذاشتند که بر تاثیر عاطفی و یادآوری‌کننده این اشیاء افزوده می‌شود. این نمایشگاه نیز می‌خواهد به واسطه یادمانده‌های پرارج٬ حافظه زندانی بودن، مرگ و فرار را پاس دارد و مکانی برای سوگ و تراما بسازد."

ما مکان های یادبود نداریم؛ جایی که متعلق به همه و هرکس باشد. در ایران که حتی گورستان‌ها هم درشان به روی خانواده‌ها بسته است و در خارج از ایران هم اگر مکانی باشد، مکانی مجازی است و آن هویت و تاریخی را ندارد که اثری از جنایت و یا یادمان قربانیان باشد. ولی حافظه، تنها حافظه‌مان، حافظه مشترک‌مان، ما را دور هم جمع می‌کند و به مکان‌هایی که می سازیم، هویت می‌بخشد. نمایشگاه "امید نام من است" تبدیل به مکان حافظه و یادآوری شد و مکان سوگ. شاید استقبال ایرانی‌هایی که زخم سرکوب دهه ٦٠ را مستقیم یا غیرمستقیم تجربه کرده‌اند و فردی و گروهی از شهرها و کشورهای دیگر به بازدید نمایشگاه آمدند، در این نکته نهفته باشد. یک مکان یادآوری برآمد کنش‌ها و واکنش‌ها است که بر هم اثر می‌گذارند و به آن هویت می دهند. نمایشگاه امید پس از شش ماه در پایان خود، همانی نیست که روز اول بود.

نمایشگاه "امید نام من است" یک تجربه نو بود، تجربه‌ ای که می تواند ما را در تداوم آن و به‌کارگیری روش‌های جدید و موثر در راستای مقابله با فراموشی و دادخواهی یاری رساند؛ ولی هیچ تجربه تازه ای بدون ریشه در تلاش ها و تجربه‌های قبلی نیست. به واقع ایده برپایی چنین نمایشگاهی حاصل انبوه کارها، نوشته‌ها و گام‌هایی است که در سی سال گذشته برای ثبت و تقویت بستری برای یادآوری صورت گرفته است.

فصل سرما و افزایش زنان کارتن‌خواب در ایران

society — Thu, 25 Oct 2012 22:18:00 +0000

آیدا قجر

آیدا قجر ـ آمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب در شرایطی رو به افزایش است که بنا به گفته حسین زارع‌صفت، مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران، متوسط سن آنها نیز بسیار پایین آمده است.

وی با اشاره به اینکه سن زنان کارتن‌خواب به ۲۰ سال رسیده است، ضمن "پدیده" شمردن آن گفت: "پدیده کارتن‌خوابی پیشتر مختص آقایان بود، اما هم‌اکنون در میان زنان نیز این پدیده مشاهده می‌شود که آنان معتاد هستند."

بیماری اعتیاد ماحصل فشارهای اقتصادی، بیکاری، بحران‌های خانواده و محیط زندگی افراد است. به گفته سعید پیوندی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در پاریس، "بیکاری و نتایج روانی ناشی از آن می‌تواند جوانان را به سوی اعتیاد به عنوان راه‌ حل تسکین سوق دهد، اما برعکس آن هم صادق است؛ به طوری که معتادان در پیدا کردن کار، دشواری بیشتری از دیگران خواهند داشت".

یکی از مشکلات بزرگ معتادان، نه به دوره اعتیاد که به پس از بهبودی آنها بازمی‌گردد. کارفرمایان در صورت آگاهی از پیشینه اعتیاد متقاضیان، آنها را به دشواری می‌پذیرند. در اکثر اوقات و حتی در صورت استخدام، بی‌اعتمادی همکاران، فضای کار و فعالیت را برای فرد آسیب‌دیده دشوار می‌کند. این در حالی است که سرخوردگی از جامعه، می‌تواند چنین فردی را دوباره به سوی اعتیاد و در پی آن بی‌خانمانی و کارتون‌خوابی بازگرداند.

بازگشت به جامعه

سازمان غیر دولتی "تولدی دوباره" که در سال ۱۳۸۲ تاسیس شده، ارائه خدمات به معتادان برای کاهش اعتیاد به مواد مخدر و آماده کردن آن‌ها برای بازگشت به جامعه را از جمله وظایف خود نام می‌برد.

حسین زارع‌صفت،‌ مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران نیز از طرح کمک به بی‌خانمان‌ها به عنوان "غربالگری" یاد کرده و معتقد است: "وظیفه ما تنها غربالگری و جمع‌آوری است و نمی‌توانیم آن‌ها را در خیابان رها کنیم و به این سرویس‌دهی افتخار می‌کنیم، اما وظیفه دستگاه‌های همکار است که بیایند و در غربالگری شرکت کنند."

عباس دیلمی‌زاده، مدیر این سازمان معتقد است بازگشت زنان به اعتیاد بیشتر از آقایان است؛ زیرا "آن‌ها ناچار به بازگشت به همان محیط‌ها و خانواده‌های نابسامان هستند و این امر احتمال بازگشت به اعتیاد را در‌ ‌آن‌ها افزایش می‌دهد. برچسب اعتیاد در زنان بهبودیافته پررنگ‌تر است، زیرا جامعه اعتیاد را مشکل اخلاقی می‌پندارد و این امر مهم‌ترین مشکل زنان بهبود‌یافته از اعتیاد است".

در جامعه ایران به معتاد به عنوان یک مجرم نگاه می‌کنند، در حالیکه به عقیده بسیاری از جامعه‌شناسان و آسیب‌شناسان اجتماعی، اعتیاد یک بیماری است و نه یک جرم. تابوهای فرهنگی نسبت به این بیماری باعث می‌شود تا فرد معتاد نتواند به راحتی خود را از گردونه بحران و آسیب‌های اجتماعی خارج کند.

در بسیاری از اخباری که توسط رسانه‌ها منتشر می‌شود، بی‌توجه به این زیرساخت‌های اجتماعی، از زنان معتاد کارتن خواب به عنوان "معتادان پرخطر" یاد می‌شود که باید از "سطح خیابان‌ها ‌جمع‌آوری شوند". گویی آنها آفتی هستند که باید دور از باقی مردم بمانند.

حسین زارع‌صفت،‌ مدیرعامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران نیز از طرح کمک به بی‌خانمان‌ها به عنوان "غربالگری" یاد کرده و معتقد است: "وظیفه ما تنها غربالگری و جمع‌آوری است و نمی‌توانیم آن‌ها را در خیابان رها کنیم و به این سرویس‌دهی افتخار می‌کنیم، اما وظیفه دستگاه‌های همکار است که بیایند و در غربالگری شرکت کنند. زیرا وظیفه ما از غربالگری تنها تفکیک معتادان، افراد نیازمند به امداد، اعزام به شهرستان و بیماران خاص است، اما به هیچ عنوان ما زنان خیابانی را جمع‌آوری نمی‌کنیم و این وظیفه سازمان بهزیستی است."

گرمخانه، پناهگاه‌، بیمه و اعتیاد

اولین محل جمع‌آوری زنان کارتن‌خواب، در سال ۱۳۸۶ تحت عنوان گرمخانه در خیابان مولودی تهران، توسط سازمان غیر دولتی "تولدی دوباره" و با همکاری بهزیستی راه‌اندازی شد.

برخی از اساس مسئله زنان بی‌خانمان را انکار می‌کنند یا سعی در وارونه نشان دادن آمار رو به رشد آنان دارند. تعدادی از سازمان‌ها نیز مسئولیت ساماندهی به زنان بی‌خانمان، معتاد و کارتن‌خواب را برعهده دیگری می‌دانند و آن دیگری نیز از خود سلب مسئولیت می‌کند و یکی دیگر را مقصر می‌خواند.

براساس گفته عباس دیلمی، جانشین مدیرعامل جمعیت "تولد دوباره" گنجایش اولین گرمخانه "سی نفر" و "مخصوص زنان معتاد خیابانی" بود؛ به طوری که از ساعت هفت شب پذیرش افراد آغاز می‌شد و ساعت هفت صبح مراجعه‌کنندگان به مراکز DIC و دیگر مراکز ترک اعتیاد منتقل می‌شدند.

احداث گرمخانه و رسیدگی به زنان کارتن‌خواب یا معتاد اقدامی موثر برای نگهداری آنان خصوصا در فصل‌های سرماست، اما معضل اصلی به دوران پس از بهبودی آنان تعلق دارد؛ در این شرایط، مددجو به جامعه باز می‌گردد، اما مشکلاتی که از روز نخست او را روانه خیابان یا اعتیاد کرده همچنان بر جای خود باقی مانده است و در چنین شرایطی این حرکت‌های فرعی و پراکنده دردی را دوا نمی‌کند.

روند رسیدگی به زنان کارتن‌خواب در مرکز لویزان – از دیگر مراکز رسیدگی به زنان کارتن‌خواب و معتاد - پس از "جمع‌آوری از سطح شهر تهران" به این شکل است: "افراد در مرکز ساماندهی اسلامشهر غربال شده و زنان بی‌خانمان و متکدی و کارتن‌خواب تا زمان تعیین تکلیف از اسلامشهر به لویزان منتقل می‌شوند".

استحمام، پوشاک تمیز و سپس تحویل آنان به مسئولان آسایشگاه در مراحل بعدی قرار دارد؛ به طوری که مورد معاینه پزشک و مشاوره قرار می‌گیرند.

بنا به گفته فاطمه یوسلیانی، رئیس مرکز لویزان - مرکز ساماندهی زنان بی‌خانمان - ۹۰ درصد افراد حاضر در این مرکز معتاد هستند. وی گفته است: "ابتدا زنان بی‌خانمان از سطح شهر جمع‌آوری می‌شوند، سپس تمامی این افراد در مرکز ساماندهی اسلامشهر غربال شده و زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب تا زمان تعیین تکلیف از این مرکز به لویزان منتقل می‌شوند."

سخنان ضد و نقیض‌ مسئولان درباره زنان معتاد و بی‌خانمان

فرید سده براتی، مدیرکل پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی که معتقد است، "سیستم درمان اعتیاد در کشور از ریل خارج شده است"، مدتی پیش اعلام کرد: "اغلب این بیماران علاوه بر علائم روان‌پریشی از جمله توهم و هذیان، برخی مشکلات جسمی را نیز به همراه دارند و این درحالی است که تیم غربالگری وزارت بهداشت که قرار بود معتادان جمع‌آوری شده را غربال کند به وظیفه خود در این رابطه عمل نکرد."

مدتی پیش روزنامه کیهان از قول رضا جاگیری، معاون اجتماعی سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی شهر تهران با اشاره به احداث کمپ بازپروری زنان معتاد خیابانی نوشت: "برای اولین‌بار توسط شهرداری کمپ بازپروری بانوان معتاد خیابانی در تهرانسر احداث شده است."

این مسئول سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی شهر تهران اما در ادامه وظیفه رسیدگی به معتادان مرد را برعهده سازمان دیگری دانسته و گفته است: "برای آقایان هنوز کمپی راه‌اندازی نشده است، زیرا راه‌اندازی کمپ‌های بازپروری برای معتادان وظیفه ستاد مبارزه با مواد مخدر است." او در این سخنان اصلاً اشاره نکرده است که چرا رسیدگی به زنان معتاد در حیطه وظایف ستاد مبارزه با مواد مخدر نیست.

مدتی پیش مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت با اشاره به زنانی که پس از درمان و رهایی از بیماری اعتیاد از بیمارستان‌ها خارج نمی‌شوند خاطرنشان کرد: "بیمارستان محل نگهداری معتادان نیست."

فرید براتی سده نیز در پاسخ به سخنان وی گفت: "نهادهای حمایتی هم مسئول ساختن هتل برای معتادان نیستند."

علی هاشمی، رئیس کمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر در مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار دهید که گفته بود: "در شش سال اخیر شمار زنان معتاد در ایران صد در صد افزایش یافته است که این امر تهدیدی بزرگ علیه نهاد خانواده به شمار می‌رود. شمار معتادان کشور بیش از سه میلیون و ۱۵۰ هزار نفر است که بیش از پنج درصد جمعیت بالای پانزده سال کشور و درصد قابل توجهی از جمعیت ۱۵ تا ۳۰ سال کشور را تشکیل می‌دهند."

این بی‌اعتنایی در حالی است که مسئولان کشور از ضرورت رسیدگی به مسئله بی‌اطلاع نیستند. در بهمن ماه سال گذشته (۱۳۹۰)، معاون اجتماعی سازمان رفاه و مشارکت‌های اجتماعی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا مدعی شده بود: "موضوع بی‌خانمانی در زنان در حال افزایش است."

وی با اشاره به اینکه به دلیل گرمی و سردی هوا نمی‌توان آمار ثابتی از معتادان در سطح شهر ارائه داد تاکید کرده بود که بسیاری از این زنان معتاد بی‌خانمان هستند و بی‌خانمانی آنها "عمدتاً به دلیل اعتیاد آن‌هاست زیرا این افراد با ابتلا به اعتیاد از خانواده طرد می‌شوند؛ چراکه خانواده توانایی نگهداری از آنان را ندارد".

رسانه‌ها نیز مدام خبر از رشد زنان کارتن‌خواب و معتاد می‌دهند و در میان اینهمه اطلاعات، تکذیب مسئولی چون محمد نفریه، معاون امور اجتماعی و پیشگیری از آسیب‌های سازمان بهزیستی که تمام اخبار موجود در این زمینه را "جوسازی" و "فاقد سندیت" می‌داند، به یک شوخی تلخ بیشتر نزدیک است.

وی گفته است: "گزارش‌هایی که ادعا می‌کنند آمار زنان خیابانی و کارتن‌خواب با رشد قابل توجهی همراه بوده، بر پایه کدام تحقیق و پژوهش علمی و اجتماعی صورت گرفته است و نباید بر اساس اطلاعات بی‌پایه و غیرواقعی، جوسازی کرد."

وی در حالیکه آمار به دست آمده از زنان بی‌خانمان را راضی‌کننده اعلام کرده ادامه داده است: "در راستای ساماندهی زنان خیابانی جلساتی با نیروی انتظامی و شهرداری برگزار و آماری پیش‌بینی شد که نمی‌توان این آمار را ارائه داد، اما براساس تحقیقات به این نتیجه رسیدیم که حتی آماری که پیش‌بینی کرده بودیم نیز محقق نشد و به مراتب آمار زنان خیابانی و کارتن‌خواب در کشور پایین است."

حال این ادعا را در کنار سخنان علی هاشمی، رئیس کمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر در مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار دهید که گفته بود: "در شش سال اخیر شمار زنان معتاد در ایران صد در صد افزایش یافته است که این امر تهدیدی بزرگ علیه نهاد خانواده به شمار می‌رود. شمار معتادان کشور بیش از سه میلیون و ۱۵۰ هزار نفر است که بیش از پنج درصد جمعیت بالای پانزده سال کشور و درصد قابل توجهی از جمعیت ۱۵ تا ۳۰ سال کشور را تشکیل می‌دهند."

کارتن‌خواب‌ها و سرمای زمستانی

ریشه بحث و جدل میان سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت به سال ۸۶ و ۸۷ باز می‌گردد؛ زمانی‌ که مسئله نصب دستگاه‌های خودپرداز سرنگ برای کاهش عوارض تزریق مورد بحث قرار گرفته و وزارت بهداشت از مخالفان این طرح بود و دلیل مخالفت خود را "تشویق به اعتیاد" عنوان می‌کرد.

درگیری میان نهادها، مسئولان، سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در شرایطی تداوم می‌یابد که با شروع فصل سرما، بالا رفتن شمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب و کاهش سن آن‌ها شاهد تعداد بیشتری از آوارگان خیابانی خواهیم بود و در این میان بحث بر سر "بودجه" و از سر باز کردن مسئولیت‌ها بزرگترین دغدغه مسئولان است.

درگیری میان نهادها، مسئولان، سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در شرایطی تداوم می‌یابد که با شروع فصل سرما، بالا رفتن شمار زنان بی‌خانمان و کارتن‌خواب و کاهش سن آن‌ها شاهد تعداد بیشتری از آوارگان خیابانی خواهیم بود و در این میان بحث بر سر "بودجه" و از سر باز کردن مسئولیت‌ها بزرگترین دغدغه مسئولان است.

بی‌خانمانی و کارتن‌خوابی ماحصل مشکلات اقتصادی کشور و خود مولد معضلات دیگری است. بیکاری و اعتیاد اگرچه می‌توانند رابطه عکس با یکدیگر داشته باشند و به عبارتی بیکاری باعث اعتیاد می‌شود، اما شخص معتاد حتی بعد از درمان هم در بازار کار جایی ندارد. در برخی موارد بی‌خانمان‌ها پس از طردشدن از سوی خانواده و جامعه به کارتن‌خوابی می‌رسند. بی‌خانمانی اما پایان ماجرا نیست و می‌تواند عاملی برای شیوع بیماری‌های بسیار مانند ایدز باشد که براساس اخبار و آمار موجود، میزان مبتلایان به این بیماری نیز رو به افزایش است.

مسئولان کشور ایران اما اقدامی برای رفع ریشه مشکلات نمی‌کنند و تنها صورت مسائل را روی کاغذها و رسانه‌ها پاک می‌کنند. جمع‌آوری زنان کارتن‌خواب می‌تواند قدم مثبتی باشد، اما نه ریشه‌ بیکاری و مشکلات اقتصادی را برطرف می‌کند و نه اقدامی برای ارائه خدمات پس از بهبودی آنان صورت می‌دهد.